Jeltoksan Olayları

Jeltoksan Olayları (); Sovyetler Birliği Komünist Partisi Genel Sekreteri  Mihail Gorbaçov'un, Kazakistan Komünist Partisi Birinci Sekreteri, Kazak kökenli Dinmuhammet Kunayev'i azlederek yerine Rusya Sovyet Federatif Sosyalist Cumhuriyeti'nden Genadi Kolbin'in ataması üzerine Aralık 1986'da (Jeltoksan, Kazakça "aralık" ayı anlamına gelmektedir.) Kazakistan'ın başkenti Almatı'da patlak veren olaylar."Nationalist riots in Kazakhstan: Violent nationalist riots erupted in Alma-Ata, the capital of Kazakhstan, on 17 and 18 December 1986", Informaworld Bazı kaynaklar Kolbin'in Rus kökenli olduğunu söylemekte, bazıları ise Çuvaş kökenli olduğunu iddia etmektedir.

16 Aralık tarihinde başlayan olaylar, 19 Aralık tarihinde sona erdi. Protesto amacıyla 17 Aralık'ta toplanan öğrencilere halktan da binlerce kişi katıldı. Kitle, Kazakistan Komünist Partisinin de bulunduğu Brejnev Meydanı'na doğru yürüyüşe geçti. Nihayetinde yerel kuvvetlerle birlikte OMON güçleri şehre girdi. Şiddet olayları tüm şehre yayılmıştı."Reform and Nationalist Conflict ", U.S. Library of Congress“Soviet Troops Enforce Kazakh City Curfew”, The New York Times“Soviet Nationalities: Russians Rule, Others Fume”, The New York Times.“Origins of Kazakhstan Rioting Are Described”, The New York Times.1986 "December events showed people’s striving for independence"  KAZINFORM Ertesi gün protestolar Çimkent, Taldıkorgan ve Karağandı şehirlerine de sıçradı.

Olaylar
Kazak kökenli Dinmuhamet Kunayev'in 1964 yılından beri sürdürdüğü görevinden azledilerek Kazakistan Komünist Partisi Birinci Sekreterliği görevine başka bir cumhuriyetten Genadi Kolbin'in atanması, 17 Aralık sabahı barışçıl öğrenci gösterileri olarak başlayan protestoların ana sebebiydi.Mikhael Gorbachev, Memoirs, New York: Doubleday, 1996, p. 330

Gorbaçov anılarında, Sovyetler Birliği Komünist Partisi 27. Kongresinden sonra Kunayev ile buluştuğunu, buluşmada Kuneyev'in istifasının konuşulduğunu; Kunayev'in, Nursultan Nazarbayev'in parti içindeki yükselişinin önüne geçmek için Rus kökenli birinin yerine atanmasını talep ettiğini yazmaktadır. Kunayev ise kendi hatıratında, yerine gelecek kişi hakkında bir yorum yapılmadığını, Gorbaçov'un konu hakkında sadece "İyi bir yoldaş gönderilecek." dediğini ifade etmektedir.Dinmukhamed Kunayev, O Moem Vremeni, Almaty: Dauir, 1992, p. 8

Gösteriler, 200-300 kadar öğrencinin Brejnev Meydanı'nda, Parti binası önünde toplanmasıyla başladı. Katlıımlarla kısa sürede 1.000-5.000 arası sayıya ulaşan kalabalık, Komünist Partisi merkez binasına girerek binayı ele geçirdi. Daha sonra şehir hapishanesini de ele geçirerek birçok mahkûmu serbest bıraktı. Resmî haber ajansı TASS olayları şu sözlerle duyuruyordu.
"Milliyetçi unsurlarca kışkırtılan bir grup öğrenci, SBKP Genel Kurulunda alınan kararı bahane ederek sokakları işgal ettiler. Durumu fırsata çevirmek isteyerek kalabalığa karışan vahşi kışkırtıcılar, güvenlik güçlerini hedef alan yasa dışı eylemlere kalkıştılar. Birçok özel aracın yanı sıra bir yiyecek deposunu da ateşe veren göstericiler, yöre halkına da saldırıda bulunmuşlardır."Los Angeles Times , 18 December 1986

Meydan güvenlik güçlerince çembere alındı ve göstericilerin görüntüleri kaydedilmeye başlandı. Akşamüstüne doğru olaylar daha da şiddetlendi. Güvenlik güçlerine kalabalığı dağıtma emri verildi. Meydanda ve şehrin başka kısımlarında göstericilerle güvenlik güçleri arasındaki çatışmalar sabaha kadar devam etti. Ertesi gün olaylar neredeyse bir isyana dönüştü. Çatışmalar üçüncü günün sonuna kadar kontrol altına alınamadı.

Nursultan Nazarbayev'ın anılarına göre, Kolbin'in ofisinden çıktıktan sonra meydana doğru yöneldi. Bu an, onun hayatında "önce" ve "sonra" olarak ikiye ayrılan bir dönüm noktası oldu. Meydanda, her iki tarafın da diyaloga hazır olmadığı bir karşıtlık başladı. Bir taraf protestocuları suçlarken diğer taraf taşlar ve buz parçaları kullanıyordu. Protestocular tarafından şiddet uygulanmaya başlansa da, polis ve istihbarat, sert cezai önlemleri haklı çıkarmak için onları kışkırtıyordu. 17 Aralık akşamı durum daha da kötüleşti. Merkez Komitesi'ndeki bir ofisin penceresinden bir roketatar ile ateş açıldı ve bu yangına neden oldu. Bu, protestoları bastırmak için sert bir operasyon başlatmak için bir bahane oldu. Nazarbayev, provokasyonların istihbarat tarafından düzenlendiğini ve protestoculara silah verildiğini, böylece şiddeti kışkırtmayı amaçladığını iddia ediyor.Назарбаев Н. Ә. Менің өмірім. Бодандықтан - бостандыққа — Астана: Foliant, 2023. — Б. 147-170. — 688 б. — 7500 таралым. — ISBN 978-601-271-821-8

Olayla ilgili rakamlar ve spekülasyonlar
Katılımcı sayısı ile ilgili değişik iddialar bulunmaktadır. Olaylar başladığında Moskova kaynaklı haberlerde, protestocuların 200 kişi civarında olduğu söylemekteydi. Kazak yetkililer, daha sonra bu rakamı 3.000'e yükseltti."Soviet Riots Worse Than First Reported", San Francisco Chronicle, February 19, 1987. p. 22

Ancak protestocuların 30-40 bin kişi civarında olduklarını, bunların en az 5.000 kadarının tutuklandığını, yaralı sayısının ise tahmin bile edilemediğini iddia eden kaynaklar da vardı. Olaylara öncülük edenler, ülke çapında 60.000 kişinin protesto eylemlere katıldığını söylemişlerdir."Kazakhstan: Jeltoqsan Protest Marked 20 Years Later ", RadioFreeEurope/RadioLiberty""Jeltoqsan" Movement blames leader of Kazakh Communists ", EurasiaNet

Kazak Devlet Üniversitesi öğretim görevlilerinden Profesör Sayın Burbaşov olayları araştırmış ve çalışmasını şu şekilde özetlemiştir:
Kazakistan Komünist Partisi Merkez Komitesi verilerine göre gösterilere 11.000 kişi katılmış, olayların neticesinde bir gösterici ölmüş, 660'ı da gözaltına alınmıştır. Resmî bilgilere göre gözaltına alınanlar; aşırı milliyetçiler, alkolikler ve uyuşturucu müptelaları olarak tanımlanmaktadır. Daha sonra ortaya çıkan bilgiler, 30-40 bin civarında göstericinin protesto eylemelerine katıldığını göstermektedir. Burbaşov bu bilgileri verdikten sonra şunları söylemektedir: Gösterici sayısının en az 25 bin kişi olduğunu rahatlıkla söyleyebilirim. İçlerinden 5.000 kadarı tutuklanmış ve hapsedilmiştir. Ne yazık ki can kayıpları hakkında doğru bir bilgiye ulaşamadım.

Kazakistan SSC Hükûmetine göre, sadece bir gösterici ve bir güvenlik görevlisi olaylarda hayatını kaybetti. 100 kadarı da tutuklandı. Tutuklananlardan bazıları da çalışma kamplarına gönderildi.San Francisco Chronicle. Retrieved March 27, 2010, from ProQuest Newsstand.

Kongre Kütüphanesi kaynakları ise olaylar sırasında en az 200 kişinin öldüğünü (Bunların bir kısmının öldürüldüğü öne sürülmektedir.) söylemektedir. Yaralı sayısı da kimi kaynaklara göre 1.000 kişinin üzerindedir." Kazakhs remembering uprising of 1986 ", Associated Press, 2006

SSCB dağıldıktan sonra Yeltoksan Olayları'na katılan göstericilerin hemen tamamının cezaları affedildi. Bu kişiler Sovyet baskı rejiminin kurbanları olarak addedildiler. Olayların 20. yıl dönümü dolayısıyla, 18 Eylül 2006 tarihinde başken Almatı'da "Özgürlüğün Şafağı" adlı bir anıt törenle açıldı. Jeltoksan Olayları, Kazakistan'ın bağımsızlık mücadelesinin simgesi hâline gelmiştir.

Kaynakça

Kategori:Kazakistan tarihi
Kategori:Protestolar
Kategori:Etnik ayaklanmalar
Kategori:Sovyetler Birliği'ndeki ayaklanmalar
Kategori:1986'da Sovyetler Birliği
Kategori:Sovyetler Birliği tarihi
Kategori:Protestoya bağlı ölümler
Kategori:1980'lerde Kazakistan