İber-Romen dilleri

İber-Romen veya İberya Latin dilleri; İspanya, Portekiz, Cebelitarık, Andorra ve Kuzey Katalonya'dan oluşan İber Yarımadası'nda gelişmiş bir Latin dilleri koludur. Bugün genellikle Batı İber, Doğu İber (Katalanca/Valensiyaca) ve Mozarapça şeklinde gruplandırılır. Doğu İber'in sınıflandırması halen devam eden bir akademik tartışma konusudur, bazıları Oksitan-Romen dillerini Doğu-İber dilleriyle beraber Gallo-Romen dillerine dahil eder.

İberya'daki Halk Latincesinden evrilen bu diller arasında en yaygın olanları İspanyolca ve Portekizce, onların ardından Katalanca-Valensiyaca ve Galiçyacadır. Bu dillerin de kendi bölgesel ve yerel varyantları bulunmaktadır. Karşılıklı anlaşılabilirliğe dayanarak Dalby, yedi dil veya dil grubu saymaktadır: Galiçyaca-Portekizce, İspanyolca, Asturleonca, Aragonca, Katalanca, Provensal+Languedocça ve Gaskonca.

Bu dillere ek olarak Papiamento gibi Portekizce veya İspanyolca temelli kreol diller de bulunmaktadır.

 Köken ve gelişimi 
küçükresim|upright=1.59|Güneybatı Avrupa'nın dilsel haritası
İber-Romen dilleri aynı diğer Latin dilleri gibi, Roma İmparatorluğu boyunca askerler ve tüccarlar tarafından Latincenin standart olmayan bir varyantı olarak konuşulan Halk Latincesinden evrilmiştir. İmparatorluğun genişlemesiyle Halk Latincesi, Roma kontrolündeki birçok bölgede konuşulur duruma geldi. Latince ve ondan türeyen diller, Romalıların İberya'yı fethettiği Pön Savaşları'ndan beridir bölgede konuşulmaktadır.

Modern İber-Romen dilleri az çok aşağıdaki süreçle oluşmuşlardır:

 Yerli İberya nüfusunun Romalılaştırılması.
 İberya'da konuşulan Latincenin konuma bağlı olarak küçük şekilde çeşitlenmesi.
 İber-Romencenin çeşitli lehçelere ayrılması.

 8. ve 10. yüzyıllar arasında Latincenin Eski İspanyolca, Galiçyaca-Portekizce, Eski Leonca, Navarra-Aragonca (Batı İber dilleri) ve Erken Katalanca dillerine gelişimi. Erken Navarra-Aragonca, Katalanca ve Oksitancanın genetik sınıflandırması tam net değildir. Bazı akademisyenler, İber-Romen'in içine koyarken (Doğu İber olarak) bazıları Gallo-Romen dillerine dahil ediyor. Aragoncanın Doğu ve Batı İber gruplandırndaki yeri de tartışmalıdır.
 Daha sonradan 15. ile 20. yüzyıllar arasında Modern İspanyolca, Portekizce, Aragonca, Asturleonca, Galiçyaca, Katalanca dillerine gelişimleri.

 Portekizce, İspanyolca ve Katalanca arasındaki ortak özellikler 
Liste, bu İber kümelerinin özellikle de diğer Latin dilleriyle kıyaslandıklarında ortaya çıkan ortak özelliklerini göstermekte. Bu yüzden Katalanca vuit/huit ve Portekizce oito'ya karşılık İspanyolca ocho burada gösterilmemiştir çünkü -it- > -ch- değişimi İber-romen dillerinde bir tek İspanyolcada görülmektedir.

 Portekizce, İspanyolca ve Katalanca arasında 

 Fonetik 

 r/rr arasındaki uzunluk farkı çarpmalı  ve titremeli  şeklindeki fonetik bir fark olarak korunmuştur. Bu yüzden bu üç dilde de caro ve carro kelimelerindeki ikinci ünsüz aynı değillerdir.
 Latince U,  olarak kalır ve 'ye dönüşmez.

 Semantik 

 Tüm İber-Romen dilleri ek-fiilde (koşaçta) tam bir öz-durum (essence-state) ayrımı bulundururlar. "Öz" biçimleri (Por. ve İsp. ser, Kat. ser ve ésser), Latince sum fiilinden (ek-fiil, koşaç) türerken "durum" biçimleri (üçünde de estar), Latince stāre ("durmak") fiilinden türemektedir.

 İspanyolca ve Katalanca arasında 

 Fonetik 

 Latincedeki ünlüler arası kısa ve uzun -n-/-nn- ve -l-/-ll- ayrımı, uzun ünsüzlerin öndamaksıllaşması yoluyla korunmuştur: -nn-, -ll- > . Ör. Lat. annum > İsp. año, Kat. any ve Lat. manum > İsp. mano, Eski Kat. man (modern Kat. mà). Bu, Katalancadaki bazı kelime başı L'leri de etkilemiştir. Ancak İspanyolcanın çoğu lehçesinde orijinal  yansızlaşmıştır (çoğunlukla  olmuştur). Portekizce ayrımı farklı bir şekilde sürdürmüştür: ano ve mão.

 Portekizce ve İspanyolca arasında 

 Fonetik 

 Latincedeki kelime başı CL/FL/PL İtalyancadakinden daha da fazla öndamaksıllaşarak aynı sese dönüşürler (Portekizcede CH, İspanyolcada LL).
 Kelime sonu e/o korunur (ancak Portekizcede telaffuzları değişir ve bazı lehçelerde kelime sonu E düşer).

 Gramer 

 Latincenin erken aşamalarından evrilen sentetik (ek eklenerek oluşturulan) geçmiş zaman ana geçmiş zaman olarak kalır.

 Portekizce ve Katalanca arasında 

 Fonetik 

 Latincedeki artdamaksıllaşmış L , hece sonunda korunmuş ve çoğu lehçede sonradan her konumda kullanılır hale gelmiştir.
 Latincedeki hem açık hem de kapalı hecedeki vurgulu e/o korunur ve ikili ünlüye dönüşmez.

 Statüleri 
Siyasi olarak (dilbilimsel değil) resmiyette tanınan dört büyük İber-Romen dili bulunmaktadır:

 İspanyolca, İspanya'nın da dahil olduğu 21 ülkenin ulusal ve resmi dilidir. İspanyolca; toplamda 570 milyon konuşuruyla dünyadaki en yaygın dördüncü dil, ana dil bazında en yaygın ikinci dildir. Birçok lehçe ve varyantı vardır.
 Portekizce, Portekiz ve Brezilya'nın da dahil olduğu 9 ülkede resmi dildir. İspanyolca ve Fransızcanın ardından 250 milyondan fazla konuşuruyla dünyada en çok konuşulan üçüncü Latin dilidir, ana dil bakımından en yaygın beşinci dildir.See Ethnologue Portekiz'de konuşulan Avrupa Portekizcesinin dışında çeşitli lehçeleri vardır.
 Katalanca; Andorra'da resmi dil,Constitution of Andorra  (Article 2.1) İspanya'daki Katalonya, Balear Adaları ve Valensiya (burada Valensiyaca denir) özerk bölgelerinde ve İtalya'daki Alghero şehrinde eş resmi dildir. Ayrıca Fransa'daki Pyrénées-Orientales (Kuzey Katalonya) ilinde de resmi statüsü olmadan konuşulmaktadır. Katalanca, Oksitanca ile yakından ilişkilidir;Bec, Pierre (1973), Manuel pratique d'occitan moderne, coll. Connaissance des langues, Paris: PicardSumien, Domergue (2006), La standardisation pluricentrique de l'occitan: nouvel enjeu sociolinguistique, développement du lexique et de la morphologie, coll. Publications de l'Association Internationale d'Études Occitanes, Turnhout: Brepols Pierre Bec veya Domergue Sumien gibi Oksitancı dilbilimcilerin çalışmalarında tek bir dil olarak görülmüşlerdir. Ayrı diller olarak ele alındıklarında genellikle Oksitan-Romen dilleri olarak sınıflandırılırlar, bu grup da bazen Gallo-Romen dillerine dahil edilmektedir. Katalancanın Doğu ve Batı şeklinde iki ana lehçe kolu ve çeşitli altgrupları bulunmaktadır. Yaklaşık 10 milyon kişi tarafından konuşulur ve en yaygın varyantları Merkez Katalanca, Kuzey Katalanca, Kuzeybatı Katalanca, Valensiyaca ve Balearcadır.
 Galiçyaca, Galiçya'da eş resmi dildir ve ayrıca Asturias ile Kastilya ve Leon'un batı kısımlarına yakın yerlerde de konuşulmaktadır. Portekizce ile yakından ilişkilidir ve İspanyolca etkisi altında kalmıştır. Portekizce gibi Orta Çağ'daki Galiçyaca-Portekizceden evrilmiştir. Modern Galiçyaca yaklaşık 3.2 milyon kişi tarafından konuşulmaktadır.

Ek olarak Asturleoncanın bir lehçesi olan Asturiasça resmi bir dil olmasa da Asturias Özerk Topluluğu tarafından tanınmaktadır. Asturleoncanın diğer lehçesi Mirandaca Portekizde azınlık dili olarak resmi statüye sahiptir.See: Euromosaic report 

 Aile ağacı 
küçükresim|upright=2.5|Dünya çapında İber-Romen dilleri
İber-Romen dilleri, Latin dilleri içinde geleneksel bir gruptur. Çoğu yazar, terimi coğrafi anlamda kullansa da filogenetik bir grup değildir (İber-Romen dillerinin hepsi tek bir ortak atadan gelmiyor olabilir). Filogenetik olarak hangi dillerin İber-Romen sayılması konusunda anlaşmazlıklar vardır, örneğin bazı yazarlar Doğu İber grubunun -ayrıca Oksitan-Romen de denir- Kuzey İtalya'daki dillerle (veya Arpitanca, Oïl dilleri ve Reto-Romen ile) daha ilişkili olduğunu düşünmektedirler. Yaygın geleneksel coğrafi ayrım şu şekildedir:

 Doğu İber
 Batı İber

Hançer (†) ölü dilleri gösterir

İber-Romen dilleri
Doğu İber (ayrıca [[Gallo-Romen dilleri|Gallo-Romen] olarak da sınıflandırılır])
Katalan
Katalanca
Yahudi Katalancası†
Oksitan
Gardiol
Oksitanca
Yahudi Oksitancası†
Batı İber
Asturleonca
Asturyasça
Kantabriyaca
Extremaduraca
Leonca
Mirandaca
Kastilyaca
İspanyolca
Yahudi İspanyolcası
Galiçyaca-Portekizce
Fala
Galiçyaca
Yahudi Portekizcesi†
Portekizce
 Pirene–Mozarapça
Navarra-Aragonca†
Aragonca
Yahudi Aragoncası†
Navarraca
Mozarapça†

 Kaynakça 

 Dış bağlantılar 

 İspanyolcadaki Latince kökenli kelimeler

Kategori:Romen dilleri

Kategori:İber-Romen dilleri
Kategori:İspanya'daki diller
Kategori:Portekiz'deki diller