Halîl bin Ahmed el-Ferâhîdî

Halîl bin Ahmed el-Ferâhîdî (Arapça:  أبو عبدالرحمن الخليل بن أحمد الفراهيدي, d. 718, Umman - ö. 786 Basra, Irak) Kısaca el-Ferahidî olarak da bilinen Arap dil ve edebiyat bilgini. İslam'ın ilk dönemlerinde yetişen en ünlü filologdur.http://global.britannica.com/biography/al-Khalil-ibn-Ahmad Arap dilinin ilk sözlüğünü ve aynı zamanda günümüze ulaşan en eski sözlük olan Kitâbü’l-‘Ayn’ı (Arapça: كتاب العين; “Kaynak”)Introduction to Early Medieval Arabic: Studies on Al-Khalīl Ibn Ahmad, pg. 3. Ed. Karin C. Ryding. Washington, D.C.: Georgetown University Press, 1998.  kaleme almıştır. Bugün Arap alfabesinde standart hale gelen hareke sistemini ilk kez o geliştirmiştir. Ayrıca arûz (şiir vezni bilimi),al-Khalīl ibn Aḥmad  at the Encyclopædia Britannica Online. ©2013, Encyclopædia Britannica, Inc.Abit Yaşar Koçak, Handbook of Arabic Dictionaries, pg. 19. Berlin: Verlag Hans Schiler, 2002. Hamid Dabashi, The World of Persian Literary Humanism, pg. 64. Cambridge, Massachusetts: Harvard University Press, 2012.  müzik bilimi ve nazım ölçüsü üzerine yaptığı erken dönem çalışmalarıyla bu alanların şekillenmesinde önemli rol oynamıştır.Kees Versteegh, Arabic Linguistic Tradition, pg. 23.Muhammad Hasan Bakalla, "Ancient Arab and Muslim Phoneticians: An Appraisal of Their Contrubition to Phonetics." Taken from Current Issues in the Phonetic Sciences: Proceedings of the IPS-77 Congress, Miami Beach, Florida, 17–19 December 1977, Part 1, pg. 4. Eds. Harry Francis Hollien and Patricia Hollien. Volume 9 of Current Issues in Linguistic Theory Series. Amsterdam: John Benjamins Publishing, 1979.  El-Ferâhîdî'nin dil kuramları; Farsça, Türkçe, Kürtçe ve Urduca’nın aruz geleneklerinin gelişiminde etkili olmuştur.John A. Haywood, Arabic Lexicography: Its History, and Its Place in the General History of, pg. 21. Leiden: Brill Publishers, 1960.  nun “parlayan yıldızı” kabul edilen el-Ferâhîdî, çok yönlü bir bilgin ve özgün fikirleriyle tanınan bir düşünürdür.John A. Haywood, Arabic, pg. 20.İbn Haldun, Mukaddime, vol. 2, pg. 435. Trns. Franz Rosenthal. Princeton: Princeton University Press, 1969. 

 Hayatı 
El-Ferâhîdî, 718 yılında güney Arabistan'daki Umman’da, mütevazı bir Ezdî ailede dünyaya geldi.Paula Casey-Vine, Oman in History, pg. 261. London: Immel Publishing, 1995.  Daha sonra Irak’ın Basra şehrine yerleşerek, burada dönemin önde gelen dilcilerinden biri haline geldi. Basra’da, Ebû Amr bin AlâIntroduction to Early Medieval Arabic, pg. 2. gibi isimlerin öğrencisi olarak İslam ilimleri ve filoloji eğitimi aldı; ayrıca, Eyyûb es-Sahtiyânî, ‘Âsım el-Ehvel ve el-‘Avvâm b. Havşeb gibi âlimlerle de çalıştı. Hocası Eyyûb’un etkisiyle, İbadilik mezhebini terk ederek Sünnî inancına yöneldi. Kendisinden ders alanlar arasında ünlü dilbilimci Sîbeveyhi (ö. 796), en-Naẓr b. Şümeyl ve el-Leys b. el-Muzaffar b. Naṣr gibi önemli isimler yer alır. Takvası ve sade yaşam tarzıyla tanınan el-Ferâhîdî, İbadiliğin kurucularından Câbir bin Zeyd’in de yakın dostuydu. Rivayetlere göre ailesi İslam’ı sonradan kabul etmişti ve babası, Peygamber Muhammed’den sonra "Ahmed" adını taşıyan ilk kişi olarak anılmıştır.Ibn Khallikan, Deaths, pg. 497.İbnü'n-Nedîm, s. 69-70

Ölümü üzerine, 786 ve 791Kees Versteegh, Arabic Linguistic Tradition, pg. 7.TEVFİK RÜŞTÜ TOPUZOĞLU, "HALÎL b. AHMED ", TDV İslâm Ansiklopedisi, (07.08.2025). yılı olmak üzere iki tarih bulunur. Anlatılanlara göre, el-Ferâhîdî'nin ölümü de yine kuramsal düşüncelere dalması sonucu gerçekleşmiştir. Alışverişe giden bir hizmetlinin aldatılmasını önleyecek bir çeşit hesaplama formülü üzerinde düşünmekteyken girdiği caminin sütunlarından birine başını çarpmış ve bu olay sonucunda ölmüştür.el-Kıftî., I/381.İbn Hallikân, II/248.Topuzoğlu, “Halîl b. Ahmed”, DİA, XV/309.Arslan, Mehmet Nafi. “ARAP FİLOLOJİSİNİN DÂHİ İSMİ: EL-HALÎL B. AHMED/AL-KHALİL B. AHMAD: THE GENIUS NAME OF THE ARABIC PHILOLOGY ”. Şarkiyat Mecmuası, sy. 27 (Ağustos 2016): 179-88.

 Çalışmaları 

 Kitâbü’l-‘Ayn 

Kitâbü’l-‘Ayn (“Ayn Kitabı”), Arap dili için yazılmış ilk sözlüktür.Introduction to Arabesques: Selections of Biography and Poetry from Classical Arabic Literature, pg. 13. Ed. Ibrahim A. Mumayiz. Volume 2 of WATA-publications: World Arab Translators Association. Philadelphia: Garant Publishers, 2006. Bernard K. Freamon, "Definitions and Concepts of Slave Ownership in Islamic Law." Taken from The Legal Understanding of Slavery: From the Historical to the Contemporary, pg. 46. Ed. Jean Allain. Oxford: Oxford University Press, 2012. A. Cilardo, "Preliminary Notes on the Meaning of the Qur'anic Term Kalala." Taken from Law, Christianity and Modernism in Islamic Society: Proceedings of the Eighteenth Congress of the Union Européenne Des Arabisants Et Islamisants Held at the Katholieke Universiteit Leuven, pg. 3. Peeters Publishers, 1998. Kees Versteegh, The Arabic Linguistic Tradition, pg. 4. Part of the Landmarks in Linguistic Thought series, vol. 3. London: Routledge, 1997.  El-Farâhîdî, bu eserde harfleri alfabetik sırayla değil, ağız içindeki telaffuz yerlerine göre, geriden öne doğru dizmiştir. Bu nedenle sözlük, boğazdan çıkan [ʕ] sesini temsil eden ع (ayn) harfiyle başlar.Kees Versteegh, The Arabic Linguistic Tradition, pg. 23. Part of the Landmarks in Linguistic Thought series, vol. 3. London: Routledge, 1997. 

 Diğer çalışmaları 
Kitâbü'n-Naḳṭ ve'ş-şekl, eseri, Kur'ân-ı Kerîm'in harekelenmesi ve noktalanmasına dair kaleme almıştır., İbnü’n-Nedîm’in listesinde geçen, fakat günümüze ulaşmayan kitap bu alanda yazılmış ilk telif eserdir. Aruz üzerine kaleme aldığı Kitâbü’l-ʿArûż'la Eski Arap şiirinde çok önceden gelişmiş ve artık gelenek hâline gelmiş olan; eski şairlerin yalnızca kulak ve dil eğitimiyle öğrenebildikleri nazım kurallarını ve şiirin temel esaslarını ilk kez teorik olarak sistemli bir şekilde açıklamış ve bu kuralları “arûz” adıyla bir bilim dalı hâline getirmiştir. Bu alanda yazdığı birkaç eser günümüze ulaşmamıştır;(DİA, III, 426) ancak en önemli eseri Kitâbü'l-ʿArûż olarak bilinmektedir. Kitâbü'l-Îkāʿ ve Kitâbü'n-Nağam fi'l-Mûsikā adlı eserler, musiki (müzik) alanındaki günümüze ulaşmamış çalışmalarıdır.Farmer, H. G. (1930). Historical Facts for the Arabian Musical Influence, ss. 21-126.

 Kaynakça 

Kategori:718 doğumlular
Kategori:786'da ölenler
Kategori:Orta Çağ'da dilbilimciler