Pazar sosyalizmi

Piyasa sosyalizmi veya pazar sosyalizmi, piyasa ekonomisi çerçevesinde üretim araçlarının toplumsal mülkiyetini içeren bir ekonomik sistem türüdür. Böyle bir sistem için, genellikle kooperatif işletmeleri ve bazen de kamu veya özel işletmelerin bir karmasından oluşan çeşitli modeller mevcuttur. Piyasa mekanizmasını bir tür ekonomik planlamayla ikame eden ve tarih boyunca kendini sosyalist olarak tanımlayan ekonomilerin çoğunluğunun aksine, piyasa sosyalistleri sermaye mallarının ve üretim araçlarının tahsisini yönlendirmek için arz ve talep sinyallerinin kullanımını sürdürmek isterler. Böyle bir sistemde, toplumsal mülkiyette olan firmaların devlet mülkiyetinde olup olmamasına veya işçi kooperatifleri olarak işletilip işletilmemesine bağlı olarak kârlar, çeşitli şekillerde doğrudan çalışanları ödüllendirmek, kamu finansmanınınkaynağı olarak toplumun tamamına aktarılmak veya halka sosyal temettü olarak dağıtılmak üzere kullanılabilir.

Piyasa sosyalizmi, karma ekonomi kavramından ayırt edilebilir; çünkü piyasa sosyalizminin çoğu modeli, karma ekonominin aksine, eksiksiz ve kendi kendini düzenleyen sistemler önermektedir. Sosyal demokrasi, vergi, sübvansiyon ve sosyal refah programları gibi politika önlemleriyle daha fazla ekonomik istikrar ve eşitlik sağlamayı hedeflerken, piyasa sosyalizmi, benzer hedeflere işletme sahipliği ve yönetim modellerini değiştirerek ulaşmayı hedefler.

"Piyasa sosyalizmi" terimi ancak 1920'lerde sosyalist hesaplama tartışması sırasında ortaya çıkmış olsa da, Ricardocu sosyalist ekonomistler ve mutualist filozoflar da dahil olmak üzere Marx öncesi bir dizi sosyalist, sosyalizmi klasik ekonominin piyasa prensiplerinin doğal bir gelişimi olarak görmüş ve serbest piyasa ekonomisinde rekabet edecek kooperatif işletmelerinin kurulmasını önermiştir. Bu tür önerilerin amacı, bireylerin emeklerinin tam ürününü almalarına izin vererek sömürüyü ortadan kaldırmak ve aynı zamanda mülkiyetin ve servetin küçük bir özel mülk sahibi sınıfının elinde toplanmasının piyasayı bozucu etkilerini ortadan kaldırmaktı.

Bazen "piyasa sosyalizmi" olarak tanımlansa da Lange modeli, piyasanın simüle edildiği bir planlama biçimidir. Bu modelde, merkezi bir planlama kurulu, faktör piyasası işlemlerini simüle ederek yatırım ve sermaye mallarını tahsis ederken; emek ve tüketim malları piyasalar aracılığıyla dağıtılır. Sistem, sosyalist bir ekonominin ne doğal birimlerle hesaplamalarla ne de ekonomik koordinasyon için bir dizi eşzamanlı denklemler sistemini çözerek işleyebileceğine inanan sosyalist ekonomistler tarafından tasarlanmıştır.

Piyasa sosyalist ekonomilerini hayata geçirmeye yönelik girişimler, teorisyenlerinin öngördüğü önlemleri ancak kısmen uygulamaya koyulabilmiştir. Bununla birlikte terim, bazen Macaristan'ın Yeni Ekonomik Mekanizması, Yugoslavya ekonomisi, Perestroyka ve Çin'in ekonomik reformları ile Lenin'in Yeni Ekonomi Politikası da dahil olmak üzere Doğu Bloku'ndaki çeşitli liberalizasyon girişimlerinin sonuçlarını tanımlamak için kullanılmıştır.

 Teorik tarihçe 

 Klasik ekonomi 
Piyasa sosyalizminin ana teorik temeli, diğer üretim tarzlarında mevcut olan artık değerin kamulaştırılmasının reddedilmesidir. Piyasayı destekleyen sosyalist kuramlar, üretim araçlarının kamusal veya karşılıklı mülkiyetiyle birlikte serbest piyasayı savunan Ricardocu sosyalistlere ve anarşist iktisatçılara kadar uzanır.

Erken dönem piyasa sosyalizminin savunucuları arasında Ricardocu sosyalist iktisatçılar, klasik liberal filozof John Stuart Mill ve anarşist filozof Pierre-Joseph Proudhon yer alır. Bu sosyalizm modelleri, sömürü, özel mülkiyet ve yabancılaşmış emeğin neden olduğu çarpıklıkları ortadan kaldırarak piyasa mekanizmasını ve serbest fiyat sistemini mükemmelleştirmeyi veya iyileştirmeyi içeriyordu.

Piyasa sosyalizminin bu biçimi, herhangi bir planlamacı kadro içermediği için serbest piyasa sosyalizmi olarak adlandırılmıştır.  

John Stuart Mill

Mill'in erken dönem ekonomi felsefesi, daha sosyalist bir eğilime doğru yöneldiği kapitalist serbest piyasalardan biriydi; Politik Ekonominin İlkeleri adlı eserine sosyalist bir bakış açısını ve bazı sosyalist davaları savunan bölümler eklemiştir. Bu revize dilmiş çalışmada, ücretli emek sisteminin ortadan kaldırılarak yerine kooperatif ücret sisteminin getirilmesi yönündeki radikal öneri de yer almıştır. Bununla birlikte, düz oranlı vergilendirme fikrine ilişkin görüşlerini korumuş; ancak kitabın üçüncü baskısında, kendisinin desteklediği kazanılmamış gelirler üzerindeki kısıtlamalarla, desteklemediği kazanılmış gelirler üzerindeki kısıtlamalar arasındaki farkı yansıtacak şekilde değiştirmiştir. (3rd edition; the passage about flat taxation was altered by the author in this edition, which is acknowledged in this online edition's footnote 8. This sentence replaced in the 3rd ed. a sentence of the original: "It is partial taxation, which is a mild form of robbery".

Mill'in 1848'de ilk kez yayınlanan İlkeleri, o dönemde ekonomi üzerine yazılmış en çok okunan kitaplardan biriydi. Adam Smith'in daha önce Ulusların Zenginliği adlı eseriyle yaptığı gibi, Mill'in İlkeleri de iktisat eğitiminde hakim bir eser haline geldi. Oxford Üniversitesi özelinde bu eser, 1919'da yerini Alfred Marshall'ın Ekonominin Prensipleri kitabına bırakana dek standart ders kitabı olarak kalmıştır.

Politik Ekonominin İlkeleri’nin sonraki baskılarında Mill, "ekonomik teori açısından bakıldığında, teorik olarak sosyalist politikalara dayalı bir ekonomik düzeni engelleyen ilkesel hiçbir şey yoktur" diye savunacaktı. Mill ayrıca kapitalist işletmelerin yerini işçi kooperatiflerinin almasını şu sözlerle savunmuştur:Eğer insanlık gelişmeye devam ederse, sonunda hakim olması beklenen ortaklık biçimi, yönetici olan kapitalist ile yönetimde söz hakkı olmayan çalışanlar arasındaki ilişki değil, işçilerin kendi aralarında eşitlik temelinde kurdukları, operasyonlarını yürüttükleri sermayenin kolektif sahibi oldukları ve kendi seçtikleri ve görevden alabildikleri yöneticiler altında çalıştıkları bir ortaklıktır.Mill, sonraki düşüncelerinde, kapitalist şirketlerin istihdam-ücret ilişkisi yerine; açık bir piyasada işçilerin kendileri tarafından yönetilen işletmelere dayalı kooperatif bir ekonomik düzeni savunmuştur.Where Did Mill Go Wrong?: Why the Capital-Managed Firm Rather than the Labor-Managed Enterprise Is the Predominant Organizational Form in Market Economies, by Schwartz, Justin. 2011. Ohio State Law Journal, vol. 73, no. 2, 2012Manioudis, Manolis & Milonakis, Dimitris. (2024). An Early Anticipation of Market Socialism? Liberalism, Heresy, and Knowledge in John Stuart Mill’s Political Economy of Socialism. Science & Society, 88(3), 368-394.

Mutualizm

Pierre-Joseph Proudhon, mevcut mülkiyet haklarının, sübvansiyonların, şirketlerin, bankacılığın ve kira gelirlerinin meşruiyetine saldıran mutualizm adlı teorik bir sistem geliştirmiştir. Proudhon, insanların eşit güçle piyasaya gireceği ve ücretli köleliğin ortadan kalktığı adem-i merkeziyetçi bir piyasa öngörmüştür. Mutualizmin savunucuları, kooperatiflerin, kredi birliklerinin ve diğer işçi mülkiyeti biçimlerinin devlet denetimine girmeden de sürdürülebilir hale geleceğine inanır. Piyasa sosyalizmi terimi, serbest piyasaların işçilere yardım ettiğini ve kapitalistleri zayıflattığını savunan bazı bireyci anarşist eserleri tanımlamak için de kullanılmıştır.

Amerika Birleşik Devletleri'nde bireyci anarşizm

Amerikalı anarşist tarihçi Eunice Minette Schuster'e göre, "açıktır ki ... Proudhoncu anarşizm, Amerika Birleşik Devletleri'nde en geç 1848'den itibaren mevcuttu ve Josiah Warren ve Stephen Pearl Andrews'un bireyci anarşizmi ile olan yakınlığının farkında değildi. ... William B. Greene, bu Proudhoncu mutualizmi en saf ve en sistematik biçimde sunmuştur." Josiah Warren, ilk Amerikalı anarşist olarak kabul edilir ve 1833 yılında editörlüğünü yaptığı dört sayfalık haftalık gazete The Peaceful Revolutionist, yayımlanan ilk anarşist süreli yayındı. Warren, bu girişim için kendi matbaasını kurmuş, kendi harflerini dökmüş ve kendi baskı kalıplarını yapmıştır.

Robert Owen'ın bir takipçisi olan Josiah Warren, Owen'ın Indiana, New Harmony’deki topluluğuna katılmıştır. Warren, "maliyet, fiyatın sınırıdır " ifadesini türetmiştir; buradaki "maliyet" ödenen parasal fiyatı değil, ürünü üretmek için harcanan emeği ifade ediyordu."A watch has a cost and a value. The COST consists of the amount of labor bestowed on the mineral or natural wealth, in converting it into metals...". Warren, Josiah. Equitable Commerce Buradan hareketle Warren, insanlara kaç saat çalıştıklarını gösteren sertifikalarla ödeme yapılan bir sistem önermiştir. Kişiler bu sertifikaları yerel ‘zaman mağazalarında’, üretimi aynı miktarda zaman alan mallarla takas edebiliyorlardı. Warren, Cincinnati Zaman Mağazası adında deneysel bir yer kurarak bu teorilerini test etmiştir. Bu mağazada ticaret, emek verme vaadiyle desteklenen senetler aracılığıyla kolaylaştırılıyordu. Mağaza başarılı olmuş ve üç yıl boyunca faaliyet gösterdikten sonra, Warren'ın mutualizm esasına dayalı koloniler kurma çalışmalarına devam edebilmesi için kapatılmıştır. Bu koloniler arasında Ohio’daki Utopia kasabası ve New York’taki Modern Zamanlar adlı topluluk da vardı. Warren, 1852'de yayınlanan Stephen Pearl Andrews'un The Science of Society adlı eserinin, kendi teorilerinin en açık ve eksiksiz sunumu olduğunu belirtmiştir.

Daha sonra Benjamin Tucker, Warren ve Proudhon'un iktisadi fikirlerini sentezleyerek bunları Liberty adlı dergide "Anarşist Sosyalizm" adıyla yayımlamıştır. Tucker şöyle der: "Bir sınıf insanın geçinmek için emeklerini satmaya mahkûm olması, diğer bir sınıfın ise emek olmayan bir şeyi satma ayrıcalığına yasal olarak sahip olması sayesinde çalışma zorunluluğundan kurtulması gerçeği... Ben de böyle bir duruma herkes kadar karşıyım. Ancak ayrıcalığı kaldırdığınız anda ... her insan, diğer emekçilerle takas yapan bir emekçi olacaktır. Anarşist-sosyalizmin ortadan kaldırmayı amaçladığı şey tefeciliktir ... sermayeyi ödülünden mahrum bırakmak ister.” Tucker gibi Amerikalı bireyci anarşistler, kendilerini ekonomik olarak piyasa sosyalisti, politik olarak bireyci olarak görürken, "anarşist sosyalizm" veya "bireyci anarşizmlerinin” "tutarlı Manchesterizm" olduğunu savunmuşlardır. Modern piyasa anarşizmi, bu tür piyasa sosyalizmi teorilerinin yeniden canlanmasına dayanmaktadır.

 Neoklasik ekonomi 

 20. yüzyılın başları 
küçükresim|Liberter sosyalist duvar resminde "Serbest piyasa, anti-kapitalist " yazısı yer alıyor.
20. yüzyılın başlarından itibaren, neoklasik ekonomi teorisi, piyasa sosyalizminin daha kapsamlı modelleri için teorik temel sağladı. Erken neoklasik sosyalizm modelleri, Pareto verimliliğine ulaşmak için fiyatları marjinal maliyete eşitleyen bir merkezi planlama kurulunu içeriyordu. Bu erken modeller geleneksel piyasalara dayanmasa da, finansal fiyatları ve hesaplamaları kullanmaları nedeniyle "piyasa sosyalisti" olarak adlandırıldılar. Piyasa sosyalizmine yönelik alternatif taslaklar, toplumsal mülkiyetteki işletmelerin veya üretici kooperatiflerinin kârlılık kriteri çerçevesinde serbest piyasalarda faaliyet gösterdiği modelleri içerir. Amerikalı neoklasik ekonomistler tarafından önerilen son modellerde üretim araçlarının kamu mülkiyeti, özsermayenin kamu mülkiyeti ve yatırımın toplumsal denetimi yoluyla sağlanır.

Neoklasik sosyalizmin en eski modelleri Léon Walras, Enrico Barone (1908) ve Oskar R. Lange (yaklaşık 1936) tarafından geliştirilmiştir. Lange ve Fred M. Taylor (1929), merkezi planlama kurullarının, fiyatları serbest fiyat mekanizmasına güvenmek yerine, kıtlık ve fazlalıklar meydana geldikçe ayarlamalar yaparak "deneme yanılma" yoluyla belirlemesini önermişlerdir. Buna göre kıtlık varsa fiyatlar yükseltilir; fazlalık varsa fiyatlar düşürülür.Fiyatların yükseltilmesi, işletmeleri kârlarını artırma arzularıyla hareket ederek üretimi artırmaya teşvik eder ve böylece kıtlığı ortadan kaldırır. Fiyatların düşürülmesi ise işletmeleri zararları önlemek için üretimi kısıtlamaya teşvik eder ve böylece fazlalığı ortadan kaldırır. Dolayısıyla bu, Lange'nin arz ve talebi etkili bir şekilde yönetebileceğini düşündüğü piyasa mekanizmasının bir simülasyonu olacaktır.

Lange-Lerner modeli sıklıkla piyasa sosyalizmi olarak etiketlense de, sermaye mallarının tahsisi için faktör piyasaları mevcut olmadığından, "piyasa simülasyonu" olarak tanımlanması daha doğrudur. Lange-Lerner modelinin amacı, piyasaları açıkça piyasa dışı bir kaynak tahsis sistemiyle ikame etmekti.

H. D. Dickinson, piyasa sosyalizminin bir biçimini öneren iki makale yayımlamıştır: Price Formation in a Socialist Community (1933) ve The Problems of a Socialist Economy (1934). Dickinson, sosyalist bir ekonominin sorunlarının merkezi bir planlama kurumu tarafından çözülebileceği matematiksel bir çözüm önermiştir. Merkezi kurum, ekonomiye ilişkin gerekli istatistiklere ve istatistikleri kullanarak üretimi yönlendirme yeteneğine sahip olacaktı. Ekonomi, bir denklem sistemi olarak temsil edilebilirdi; bu denklemlerin çözüm değerleri, tüm malların marjinal maliyet üzerinden fiyatlandırılması ve üretimin yönlendirilmesi için kullanılabilirdi. Hayek (1935), piyasaların denklemlerle simüle edilme önerisine karşı çıkmıştır. Bunun üzerine Dickinson (1939), piyasaların deneme yanılma yoluyla simüle eden Lange-Taylor önerisini benimsemiştir.

Lange-Dickinson'ın piyasa sosyalizmi versiyonu, sermaye yatırımını piyasanın dışında tutmuştur. Lange (1926, s. 65), merkezi bir planlama kurulunun sermaye birikim oranlarını keyfi olarak belirlemesi gerektiğinde ısrar etmiştir. Lange ve Dickinson, piyasa sosyalizminde bürokratlaşma ile ilgili potansiyel sorunları görmüşlerdir. Dickinson'a göre, "sorumsuzluğu kontrol etme girişimi, sosyalist işletmelerin yöneticilerini o kadar çok bürokratik engel ve düzenlemeyle meşgul edecek ki, tüm inisiyatif ve bağımsızlıklarını yitirecekler" (Dickinson 1938, s. 214). Abba Lerner, The Economics of Control: Principles of Welfare Economics (1944) adlı eserinde, piyasa sosyalizminde sermaye yatırımının siyasallaşacağını kabul etmiştir.

 Eleştiriler 
David McNally gibi piyasa karşıtları, Marksist geleneğe göre, piyasa mantığının doğası gereği adaletsiz sonuçlar doğurduğunu ve eşitsiz mübadelelere yol açtığını savunur. McNally, Adam Smith'in eşdeğer mübadeleyi destekleyen ahlaki niyetinin ve ahlak felsefesinin, savunduğu serbest piyasa uygulamasıyla baltalandığını ileri sürer. Buna göre piyasa ekonomisinin gelişimi, Smith'in ahlak felsefesinin onaylamayacağı ölçüde bir baskı, sömürü ve şiddeti içeriyordu. McNally, üretim araçlarının özel mülkiyeti gibi parazit unsurları piyasa ekonomisinden arındırarak eşdeğer mübadelelere dayalı adil piyasaların mümkün olabileceğine inanan piyasa sosyalistlerini eleştirir ve sosyalizmin, ücretli emeğin sonu olarak tanımlandığı noktada piyasa sosyalizminin bir oksimoron olduğunu savunur.

 Kaynakça 

Kategori:Neoklasik iktisat
Kategori:Şekillerine göre liberteryenizm
Kategori:Siyasi ekonomi
Kategori:Piyasa sosyalizmi
Kategori:Sosyalizm
Kategori:Ekonomi terimleri
Kategori:Ekonomik ideolojiler
Kategori:Ekonomik sistemler