Kürtlerde din

Kürtlerde din, bugün Kürtler'in yaşadığı coğrafi bölge olan Kürdistan, İslamiyet'ten önce, resmî  dini Zerdüştlük olan Sasani İmparatorluğu'nun egemenliğindeydi. Bundan önce, Partlar devrinde Hıristiyanlığı yaymak isteyenler burada bazı Musevi Kürt gruplara rastladılar. II. Şapur döneminde ezilen Hristiyanlar, ancak 5. yüzyılda tekrar örgütlendiler ve Kürtler'i Hristiyanlaştırmak için piskoposlar gönderdiler.P.Labourd,Le christianisme dans I'Empire Perse sous la dynasite Sassanide (Sasani yönetimindeki Pers İmparatorluğu'nda Hıristiyanlık).s.224-632,Paris 1904 Kürtler, dini bakımdan heterojen bir halk olup aralarında birçok farklı dine mensup gruplar vardır. Kürtlerin çoğunluğu Sünni Müslümandır.Philip G. Kreyenbroek (1996). "Din ve Kürdistan'da Din". Kürt Kültürü ve Kimlik. Zed Books Ltd.. ISBN 1856493296. İslamiyet'in ortaya çıkması ile Kürtlerin büyük çoğunluğu Müslüman oldu.

Zerdüştlük 

ZerdüştlükAna konularZerdüştlük/Mazdekçilik
Ahura Mazda
Zerdüşt
EşaMelekler ve feleklerAmeşa Spenta · Yazata
Ahura · Daeva
Angra MainyuYazılar ve ibadetAvesta · Gatalar
Vendidad
Ahuna Vairya
Ateş TapınaklarıTutanaklar ve destanlarDenkard · Bundahişn
Arda Viraf
Jamasp Namag 
Sanjan Hikayesi Tarih ve kültürZurvanizm
Takvim · Festivals
Evlilik
AhiretMüritlerİran'da Zerdüştlük
Parsiler · İraniler
• • •
Zerdüştlüğe karşı baskılarAyrıca bakınİlgili maddelerin dizini
Kürtler'in İslamiyet, Hıristiyanlık ve Musevilikten önceki dini olan Zerdüştlük, M.Ö. 660-583 yılları arasında yaşamış olan Zerdüşt tarafından kurulmuştur. Medler zamanında bölgesel bir din iken Pers İmparatorluğu döneminde resmî din olmuştur ve resmî yetini Sasaniler'in yıkılmasına kadar korumuştur. Zerdüşt, Medler'in Magi aşiretine mensuptur ve Urmiye yakınlarındaki Rey şehrinde doğmuştur.Herodot Tarihi,1.kitap sayfa 132.

Zerdüştlük, Kürtler tarafından da benimsenmiştir. Öyle ki; Zerdüştlüğün en kutsal üç büyük ateş tapınağından biri olan Azarguşasp Tapınağı Doğu Kürdistan'daki Kürt şehri olan Bicar'ın kuzey bölgesindeki kutsal Ganzakta (Günümüzde Takab) inşa edilmiştir. Kutsal ateş tapınağı, daha sonraları yerli inançların ibadet yeri haline gelen Auzhdiş-takara yani "Avatarlar Tapınağı"na dönüştürülmüştür. Tapınağın kalıntıları hala ayaktadır.Mehrdad izady,Kürtler.sayfa 245Arab-Müslüman ordusunun 642 yılında Şehrizor ovasında Zerdüşt olan Kürtler ve Sasaniler ile savaşarak Sasaniler'i yıkana kadarki döneme kadar yoğun miktarda Zerdüşt Kürtleri'nin olduğu kayıtlara geçmiştir. Günümüzde ise Kürdistan Bölgesel Yönetimi'nde ilk Zerdüşt Kürtler ibadethanesi açılmıştır ve tahmini Zerdüşt Kürt sayısının 100.000 olduğu ve hızla arttığı iddia edilmiştir.

 İslamiyet 

Kürtler'in İslam dini ile tanışmaları  Muhammed döneminde Müslüman olan Kürt sahabeler Caban el-Kurdi ve Meymun el-Kurdi'nin varliği sayesinde islam dini ile tanıştıkları anlaşılıyor.Mehrdad İzady, Kürtler, sayfa 250Alusî,17/67; 26/1-2-1-3 Ancak Kürtler'in kitleler halinde İslamiyet ile tanışması, Ömer'in, Zerdüşt Kürtler ile Zerdüşt Sasaniler'''e karşı Şehrizor ovasında Sasaniler'i resmî  olarak yıktığı 642 yılı savaşı ile karşılaşmışlardır.

Kürtlerin çoğunluğu Sünni Müslüman olup çoğunlukla Şafii mezhebine bağlı olmakla beraber Kürtler içerisinde kayda değer sayıda Şii nüfus vardır ve daha az sayıda Hanefi'de bulunmaktadır. Horasan bölgesinde (Özellikle Kuzey Horasan Eyaleti) 1 ila 1,5 milyon dolaylarında Şii Kürtler yaşamaktadır ve Kürtler'in %5 ila %7'sini oluşturmaktadırlar. 12 İmamlar akımını benimseyenler de mevcuttur ve özellikle İran'da Doğu ve Güney Kürdistan'ın Kirmanşah, Kengevar, Hemedan, Kurva ve Bicar şehirleri çevresinde, çok daha az sayıda Türkiye'de, Batı Kürdistan'ın sınırındaki Malatya, Adıyaman ve Kahramanmaraş şehirleri ve çevresinde yerleşiktirler.Mehrdad İzady, Kürtler, sayfa 251-250 Şafii Kürtler'in neredeyse tamamını Kurmanç Kürtler'i oluşturmaktadır ve tam tarihi bilinmemekle birlikte Sünnet'e uymakta olan imamlardan biri olan İmam Şafi mezhebini benimsemişlerdir.Thomas Bois, Kürtler ve Kürdistan, sayfa 148 
Bu gün her ne kadar Müslüman Kürtlerin çoğunluğu Sünnilik, Alevilik ve Şiilik gibi mezheplere bağlıysalar da, hiçbir mezhebe bağlı olmayan ve Kur'an'ı tek ve ana kaynak olarak kabul eden Müslümanlar da mevcuttur.

İslam dinine geçişle beraber Kürt halkı büyük şahsiyetler yetiştirdi. İslam'ın Altın Çağı'ında İbrahim el-Mavsili ve Ziryab gibi müzikologlar; Cezeri, Dineverî, Ebu'l Fida, Kemaleddin ibn Yunus ve Fahreddin Ahlatî gibi bilim insanları; Abdussamed Babek, Ali Hariri, gibi Kürt edebiyatçılar; Macid el-Kurdi, Şemseddin Şehrezuri, Ömer Sühreverdî, İbn-i Salah el-Kurdî, Ali İbnü'l-Esîr ve İbn-i Hallikân gibi çok sayıda İslam alimleri, filozoflar, tarihçiler ve yazarlar yetişti.Mehmed Emin Zeki, Kürt ve Kürdistan Ünlüleri ISBN 9789757861126 Ayrıca bu dönemde çok sayıda camii, hastane, çeşme ve medreseler inşa ettiler. Kürt medreseleri aynı zamanda Kürtlüğün sürdürüldüğü, geleneğinin yaşandığı, ulusal kişiliğin korunduğu bir alandı.Şerefname, Kahire, sayfa 96 ve 97 Günümüzde Türkiye sınırları içerisindeki ilk camii olan Ebul Manucehr Camii Şeddadiler emiri olan Menücehr ibn Şavur tarafından inşa edilmiştir.

Hıristiyanlık
küçükresim|upright=0.71|Kürtçe İncil (Mîzgîniya Îsa Mesîh)|left

Kürtler'in Hristiyanlığa ilk kez ne zaman geçmiş oldukları bilinmemekle birlikte Kürdistan ve Anadolu'da 5. yüzyıl'da "Yezdanizm" inancına bağlı Kürtler'in Hristiyanlaşma süreci başlamıştı.Asurolog ve Sami dil bilimcisi G.R.Driver,Kürtler'de Din,Bulletin of the School of Oriental Studies,Londra Üniversitesi,1922,sayfa.208 Hristiyan Kürtler'in nüfusları hiçbir zaman tam olarak belirlenememiştir ancak buna rağmen 1908 yılında Suriye'de yerleşik Milan ve Beraz aşiretlerinde bir kısım, Hakkâri'de Pinyaniş aşiretinde 500 aile, Tur Abidin'in Haverka aşiretinde 900 ailenin Hristiyan olduğu belirtilmiştir.Mark Sykes,1908,-Mehmet Yardımcı Kürtler,sayfa 146

 Yahudilik 

Yahudiler ilk kez Kürdistan'a 2800 yıl önce Asur kralı III.Şalmaneser tarafından yerleştirildikleri ve İsrail'in On Kayıp Kabilesi'nden ikisi olan Dan ve Naphatili'leri temsil ettiğine inanılır. Bu bilgiler Yahudi kutsal kitabı olan Talmud'da geçmektedir.Encyclopaedia Judaica,1295

"Hoshea'nın dokuzuncu hükümdarlık yılında Asur Kralı Samara'yı aldı ve İsrail kavmini Asur içlerine taşıdı ve onları, Hanah'a ve Habor (Habur), Gozan nehri yakınlarına ve Medlerin şehirlerine yerleştirdi" Tevrat-(Kings 17:6)

Kürtler ile Yahudiler arasında çeşitli genetik araştırmalar sonucunda akrabalık ilişkisi olduğu ortaya çıkmıştır.Eşref Günaydın,Yahudi Kürtler,sayfa 32-33 Milliyetçi olan Yahudiler'in buna rağmen Talmud'da Kürdistan'dan din değiştirenlerin (Yahudi olmak isteyenlerin) kabul edileceği geçmektedir. Kürt aşireti olan Hadhabaninin geçmişte Hadiabene'nin tarihteki ilk Yahudi devleti olmuştur.Josephus,"Antiquities" 10.passim. Günümüzde 150 ila 200 bin arasında Yahudi Kürt nüfusu vardır.Berman, Lazar (September 30, 2013). "Cultural pride, and unlikely guests, at Kurdish Jewish festival". timesofisrael.com."Kurdish Jewish Community in Israel". Jcjcr.org. Archived from the original on 2013-07-28. Retrieved 2013-04-11 İlk kadın haham olan Asenath Barzani ünlü Yahudi Kürtlerdendir.

 Yezîdîlik 

 Yezdanizm 
Yezdânizm, Müslüman olmayan Kürtlerin çoğunluğu tarafından benimsenmiş arkaik bir Kürt inancı Yezidiliğin (Yezdani inançlarının tamamı) bir benzeri ve değişmiş türevidir "Melekçiler" anlamına gelmektedir.Mehrdad izady, Kürtler, Yezdanizm, 253.s.

 Yâresânilik 

 Yarisanilikte Kozmogonik Evreler ve Evrensel Ruhun Avatarları Açıklama 1: (*) Bir baba olmaksızın, "Kendiliğinden Üreme" yolu ile bir bakireden doğanlar.Açıklama 2: (**) Bir anne olmaksızın doğanlar.

Not: Birinci evrenin tüm avatarları "Kendiliğinden Üreme" yolu ile doğmuşturHazana,Şahname-i Hakikat ve Burhan
 Avatar  Avatar  Avatar  Avatar  Avatar  Avatar  Avatar Safha  Birincil (Zati Bashar)  İkincil (Zati Mihman)  İkincil (Zati Mihman)  İkincil (Zati Mihman)  İkincil (Zati Mihman)  Dişi 1  Havandagar  Cebrail  Mikail  İsrafil  Azrail  Bilinmiyor 2  Ali  Selman  Kanber  Muhammed  Nusayr  Fatma 3  *Şah Kuşin (Mithras)  Baba Buzurg  Kaka Reda  Pir Şaliyar  Baba Tahir   Mama Celalé 4  Sultan Sahak  Hıdır (Benyamin)  Davud *(Baba Yadigar)  Pir Musi  **İbrahim Tayyar  Dayirak Razbar 5  Kırmızı (Şah Yolu)  Kamber (Dastawar)  Yari Can  Yar Ali  Şah Swar  Zer Banû 6  Muhammed Beg (Nurbakhsh)  Ka Mihrican  Ka Melek  Bilinmiyor  Kara Pust  Dusti 7  Atiş Beg  Cemşid Beg  Almas Beg  Alaaddin Han  Abdal Beg  Peri Hanım

 Kürt nüfusunun bulunduğu ülkelerdeki idari bölümlerin dinsel dağılımı Açıklama 1: Yıldız işaretinin bulunmadığı şehirlerde Kürt nüfusu çoğunluğu teşkil etmektedir. Bir yıldız (*), Kürtler'in önemli nüfusa sahip olduğu şehirleri, iki yıldız (**) Kürt nüfusunun %10-20'sini oluşturdukları şehirlere işaret eder.Açıklama 2:'' Azınlık dinlerine inananlar aynı din için değişik yerel adlar kullandıklarından ya da baskılardan çekindikleri için kendilerini devlet ya da çoğunluk tarafından benimsenen bir dinin inananları olarak bilerek yanlış bildirimde bulunmalarından kaynaklanan kargaşa bu verilerin doğruluğuna gölge düşürmektedir.Mehrdad Izady, Kürtler, sayfa 246

Not: Oranlar yüzdeliktir.

 Türkiye 
 Türkiye  Sünni İslam  Şii İslam  Alevi-Bektaşi Yarisani  Yezidi  Hristiyan  Diğer Adana*#  72.7  -  27.3  -  -  -  - Adıyaman  77.8  -  22.2  -  -  -  - Ağrı  95  5  -  -  -  -  - Amasya*  69  -  31  -  -  -  - Bingöl  86.7  -  13.3  -  -  -  - Bitlis  98  -  2  -  -  -  - Çankırı**  99  -  1  -  -  -  - Çorum  83.4  -  16.6  -  -  -  - Diyarbakır  96.6  -  3.4  -  -  -  - Elazığ  87.5  -  12.5  -  -  -  - Erzincan  93.7  -  6.3  -  -  -  - Erzurum*  93.7    6.3  -  -  -  - Hakkâri  99  -  -  1  -  -  - Gaziantep  96.1  -  3.9  -  -  -   Gümüşhane**  95.5  -  4.5  -  -  -  - Kayseri**  97.5  -  2.5  -  -  -  - Hatay* 62  -  38  -  -  -  - Kars  84.8  8.2  5  -  2  -  - Kırşehir*  92.3  -  7.8  -  -  -  - Konya  98.2  -  1.8  -  -  -  - Malatya  72.2  -  28.8  -  -  -  - Kahramanmaraş  79.2  -  20.5  -  -  -  - Mardin  95.2  -  2.5  -  5  3  - Nevşehir*  95  -  5  -  -  -  - Niğde**  97  -  4  -  -  -  - Siirt  86  -  4  -  6  4  - Muş  90  -  10  -  -  -  - Sivas*  67.5  -  32.5  -  -  -  - Tokat*  75.5  -  24.5  -  -  -  - Tunceli  13.4  -  86.6  -  -  -  - Şanlıurfa#  95.1  -  3.9  -  -  -  - Van  97.7  4  -  -  -  1  - Yozgat*  97.7  -  2.3  -  -  -  -

İran
küçükresim|upright=1.14|İran Kürdistanı
 İran  Sünni İslam  Şii İslam  Ali-İlahilik  Yarisani  Yezidi  Hristiyan  Diğer D.Azerbaycan**  8.8  76.9  -  14.2  -  -  - B.Azerbaycan  35  55  9  -  -  1  - Gilan**  15.3  75.6  -  9.2  -  -  - Hemedan*  17  77.8  -  4  -  -  1.2 (Yahudi) İlam  34  46  -  20  -  -  - Horasan*  17  68  4  2  1  -  8 (İsmaili) Kirmanşah  47.1  13.8  -  37.3  -  -  0.8 (Yahudi) Kürdistan  70  13  -  16  -  -  1 (Yahudi) Luristan*  8.6  71.4  -  20  -  -  - Mazandaran  21.1  71.1  -  7.8  -  -  -
küçükresim|upright=1.12|Kürdistan Bölgesel Yönetimi

Irak
 Irak  Sünni İslam  Şii İslam  Ali-İlahilik  Yarisani  Yezidi  Hristiyan  Diğer Erbil  94  -  -  -  -  6  - Diyala  52.5  47.5  -  -  -  -  3 Duhok  80.5  6.5  -  -  6.5  6.5  - Kerkük#  87.5  8.3  -  -  -  4.2  - Ninova Bölgesi  78.5  6  -  -  10  5.5  - Süleymaniye#  97.5  -  -  -  -  2.5  -

Suriye
küçükresim|upright=1.14|Kuzey ve Doğu Suriye Özerk Yönetimi (Ekim 2016 tarihi ile)
 Suriye  Sünni İslam  Şii İslam  Ali-İlahilik  Yarisani  Yezidi  Hristiyan  Diğer Haseki  73  -  -  -  3.5  23.5  - Deyrizor*  -  97  -  -  -  -  3 Halep*  85  -  -  -  -  13  2 (İsmaili) Hama**  58.6  -  22  -  -  9.4  10 (Druzi) Lazkiye**  24  -  64  -  -  12  - Humus**  60  -  16  -  -  24  - İdlip**  38  -  47  -  -  15  -

 Kaynakça