Yunan haçı planı

küçükresim|Panayia Halkeion, Selanik'te bir 11. yüzyıl Yunan haçı planı şeklinde kilise. Kuzey doğuda görünüm.|250x250pik
Yunan haçı planı, daha çok Ortodoks ve Bizans kiliselerinde görülen bir mimari plan şeklidir. Kapalı yunan haçı planı ve açık yunan haçı planı olarak kendi arasında ikiye ayrılır. Yunan haçı diye tabir edilen haç her kolu eşit uzunlukta olan haçtır.

Açık Yunan haçı planına sahip olan Aziz Babylas Martyriumu (MS 379) gibi yapılarda orta mekana dört yandan aynı uzunlukta kollar eklenir. Kapalı Yunan haçı planında ise yapının açıkta kalan köşeleri hücrelerle kapatılmaktadır. Bu durum kiliseyi kare haline getirdiğinden ve aslen kolları eşit uzunlukta olan haç plan belirsizleştiğinden bu plan tipi kapalı yunan haç planı olarak adlandırılır. İstanbul'da bulunan Havariyun Kilisesi ve Fethiye Cami'nin (Pammakaristos Manastırı) güney tarafındaki şapel bu plan tipine örnek olarak gösterilebilir.

 Bu planla inşa edilmiş Bizans kiliseleri 
Yunan haçı planı, özellikle Orta Bizans döneminde (9.–12. yüzyıllar) ve Bizans mimarisinde Konstantinopolis ve çevresinde sıkça uygulanmıştır. Bu plana göre inşa edilmiş başlıca yapılar şunlardır:

 Havariyyun Kilisesi – 550 civarında inşa edildi; İmparatorluk nekropolü olarak da bilinir.Janin, Raymond. La Géographie Ecclésiastique de l'Empire Byzantin: Les Églises et les Monastères de Constantinople. Paris, 1969.
 Ayasofya (Selanik) – 7. ve 8. yüzyıllarda Yunan haçı planına göre yenilenmiştir.Ousterhout, Robert. Master Builders of Byzantium. Princeton University Press, 1999.
 Aziz Sergios ve Bacchos Kilisesi (Küçük Ayasofya) – 527–536 arasında inşa edilmiştir; merkezi kubbeli Yunan haçı tipindedir.Mango, Cyril. Byzantine Architecture. Milan: Electa, 1976.
 Pantokrator Manastırı (bugünkü Zeyrek Camii) – 12. yüzyıl; tipik haç planlı üç kiliseden oluşur.Mathews, Thomas F. The Byzantine Churches of Istanbul: A Photographic Survey. Pennsylvania State University Press, 1976.
 Myrelaion Kilisesi (bugünkü Bodrum Camii) – 10. yüzyıl ortası; merkezi kubbeli haç planlıdır.Eyice, Semavi. "Bodrum Camii." İstanbul Ansiklopedisi, c. 1, 1968.
 Pammakaristos Kilisesi (bugünkü Fethiye Camii) – 11.–12. yüzyıllar arasında inşa edilmiştir.Mango, 1976.
 Khora Manastırı Kilisesi (bugünkü Kariye Camii) – 11. yüzyıl sonu; Yunan haçı planına sahip merkezi kubbeli yapı.Ousterhout, Robert. The Art of the Kariye Camii. Dumbarton Oaks, 2002.
 Aziz Sava Katedrali (Sırbistan)

küçükresim|Aziz Sava Katedrali'nin Yunan haçı plan şeması

 Fetihten sonra camiye çevrilenler 
1453 sonrası Osmanlı döneminde bu tipteki birçok Bizans kilisesi camiye dönüştürülmüştür:

 Ayasofya
 Küçük Ayasofya Camii
 Zeyrek Camii
 Fethiye Camii
 Kariye Camii
 Atik Mustafa Paşa Camii
 Bodrum Camii
 Eski İmrahor Camii

 Konu Hakkında Kaynaklar 
 Kılıç, Canan (2019). Bizans Mimarlığında Kapalı Yunan Haçı Plan Şeması. Denizli: Pamukkale Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Sanat Tarihi Ana Bilim Dalı Yüksek Lisans Tezi.
 Öztaşkın, Gökçen K. (2018) Bizans Dönemi Kilise Mimarisi. ARKHE, 5, ss. 10-17.

küçükresim|Atina’daki Kapnikarea Kilisesi, Kapalı Yunan haçı planı|250x250pik

 Kaynakça 

Kategori:Bizans dinî mimarisi
Kategori:Bizans mimarisi