Taşbaşı, Arpaçay

Taşbaşı, Kars ilinin Arpaçay ilçesine bağlı bir köydür.

 Tarihçe 

Taşbaşı, bu yerleşimin bilinen en eski adıdır. Nitekim 1886 Rus nüfus sayımında Daş-Baş (Даш-башъ) ve 1928 tarihli Osmanlıca köy listesinde Taş Başı (طاش باشی) olarak geçer.

Taşbaşı köyünün bulunduğu tarihsel Palakatsio bölgesi Orta Çağ'da Gürcistan'ın sınırları içinde kalıyordu. Nitekim Osmanlılar bu bölgeyi 16. yüzyılın ikinci yarısında Gürcülerden ele geçirmiştir. Köyde eski bir kilisenin varlığı, bu yerleşimin eskiden bir Hristiyan köyü olduğunu göstermektedir.2019 Yılı Tao-Klarceti Tarihi Eserleri Araştırma Gezisi Sonuçları (ტაო-კლარჯეთის ძეგლების 2019 წლის საკვლევი ექსპედიციების ანგარიშები), Tiflis, 2021, s. 84.  ISBN 978-9941-9746-3-2

Taşbaşı köyünün bugünkü sınırları içinde bulunan ve terk edilmiş bir yerleşim olan Lelusi, 1595 tarihli ve Defter-i Mufassal-i Vilayet-i Gürcistan adlı Osmanlı tahrir defterine göre 10 Hristiyan haneden oluşan bir Gürcü köyüydü. Ancak bu defterde Taşbaşı adı geçmemektedir. Çıldır Eyaleti'nin 1694-1732 dönemini kapsayan Osmanlı cebe defterinde de Taşbaşı köyünün kaydı bulunmamaktadır. Bu tespitler, Taşbaşı köyünün veya adının geç tarihte, Osmanlı döneminde ortaya çıktığını göstermektedir.Defter-i Caba-i Eyalet-i Çıldır 1694-1732 (ჩილდირის ეიალეთის ჯაბა დავთარი), (Yayıma hazırlayan) Tsisana Abuladze, Tiflis, 1979, 326 sayfa.

Taşbaşı köyü, 1877-1878 Osmanlı-Rus Savaşı'nın ardından imzalanan Berlin Antlaşması uyarınca Osmanlı Devleti tarafından Rusya'ya bırakıldı. Rus idaresinin 1886 nüfus tespitinde Daş-Baş (Даш-башъ) şeklinde kaydettiği yerleşim, Ardahan sancağının Çıldır kazasına bağlı Çala nahiyesinin dokuz köyünden biri ve bu nahiyenin idari merkeziydi. Köyün nüfusu, 107'si erkek ve 91'i kadın olmak üzere, 11 hanede yaşayan 198 kişiden oluşuyordu. Bir hane hariç nüfusun tamamı Karapapak olarak kaydedilmiştir. Bir hanede ise, 7'si erkek ve 5'i kadın olmak üzere, 12 Kürt yaşıyordu. Çıldır kazasının diğer köylerinde olduğu gibi Karapapaklar Taşbaşı köyüne Kazah ve Borçalı mezralarından göç edip gelmişlerdi.

Gürcü gazeteci V. Koptonaşvili Temmuz 1894'te Aradahan sancağına seyahat ettiğinde, adını Taş-Başi (ტაშ-ბაში) şeklinde yazdığı köyde de bulunmuştur. Koptonaşvili'nin verdiği bilgiye göre Taşbaşı köyünün hemen aşağısında Çıldır Gölü'nde çıkan bir akarsu Kars'a doğru akıyordu. Karsa giden yol bu noktada akarsuyun üzerinden geçiyor ve burada taş köprü bulunuyordu. Köprü, bölgedeki Gürcü kiliselerinde kullanılan taşlara benzer taşlarla inşa edilmişti. Yerel halktan bir kısmı köprünün Kraliçe Tamar döneminde, bir kısmı da Osmanlı döneminde inşa edildiğini belirtmiştir.

Taşbaşı köyü, Birinci Dünya Savaş'nın sonlarında Rus idaresinin bölgeden çekilmesinin ardından fiilen Ermenistan Demokratik Cumhuriyeti'nin sınırları içinde kaldı. Ermenistan'ın Sovyet Rusya tarafından işgal edilmesinden sonra, 16 Mart 1921 tarihinde Ankara Hükûmeti ile Sovyet Rusya arasında imzalanan Moskova Antlaşması'na göre köy yeniden Türkiye'ye katıldı.

Taşbaşı köyü, 1928 tarihli Osmanlıca köy listesine göre, Kars vilayetinin Çıldır kazasına bağlı Cala nahiyesinin köylerinden biriydi. 1940 genel nüfus sayımında köy aynı idari statüye sahipti ve nüfusu 440 kişiden oluşuyordu.1940 Genel Nüfus Sayımı, Ankara, 1946, s. 351. 1965 genel nüfus sayımında köyün nüfusu 727 kişiye çıkmıştı ve bu nüfus içinde 111 kişi okuma yazma biliyordu. Bu tarihte Taşbaşı, Arpaçay ilçesine bağlı köylerden biriydi.1965 Genel Nüfus Sayımı, Ankara, 1968, s. 356.

Taşbaşı köyünün bugünkü tınıları içinde, eski bir Gürcü manastırı olan Lelusi Manastırı dışında, bir kilisenin varlığı bilinmektedir. Bu kilise köyün camisinin olduğu yerde bulunuyordu. Köylüler Taşbaşı Kilisesi'nin yerini caminin 200 metre kuzeyinde göstermekle birlikte burada kiliseye ait herhangi bir ize rastlanmamıştır.2019 Yılı Tao-Klarceti Tarihi Eserleri Araştırma Gezisi Sonuçları (ტაო-კლარჯეთის ძეგლების 2019 წლის საკვლევი ექსპედიციების ანგარიშები), Tiflis, 2021, s. 53, 84.  ISBN 978-9941-9746-3-2

 Coğrafya 

Köy, Kars il merkezine 62 km, Arpaçay ilçe merkezine 20 km uzaklıktadır.

 Nüfus 
Yıllara göre köy nüfus verileri 2022 188 2021 200 2020 217 2019 226 2018 223 2017 218 2016 233 2015 274 2014 317 2013 296 2012 279 2011 291 2010 320 2009 343 2008 361 2007 367 2000 490 1990 650 1985 861
Kaynakça 

 Dış bağlantılar 


Kategori:Arpaçay belde ve köyleri
Kategori:Tao-Klarceti