Banat İsyanı

Banat İsyanı, Banat'taki Ayaklanma, Sırp Ortodoks piskoposu Vršac'lı Teodor ve Sava Temišvarac tarafından Temeşvar Eyaleti'nde Osmanlılara karşı düzenlenen ve yönetilen bir isyandı. Ayaklanma, Uzun Türk Savaşı'nın ilk aşamasında, 1594'te patlak verdi ve Osmanlı ordusu tarafından ezilmeden önce bölgedeki birçok kasabayı hızla ele geçirmeyi başaran sayıları 5.000 kadar olan yerel Sırplar tarafından savaşıldı. Osmanlılar misilleme olarak Ortodoks azizi Sava'nın naaşlarını yaktı. Kısa ömürlü olmasına rağmen gelecekteki isyanlara ilham kaynağı oldu.
Arka plan
Sırpların statüsü
Osmanlı yönetimi altında Sırplar, dinlerine ve kültürlerine yönelik boyun eğdirme, baskı ve baskıya maruz kaldılar. Osmanlı'nın devşirme vergi sistemine göre, Sırp ailelerin erkek çocukları imparatorluk hükûmetine bağlı vergilerin bir parçası olarak devlet tarafından alınıyordu. Bu çocuklar zorla Müslümanlaştırılarak yeniçeri olarak görevlendirildiler.

 Osmanlı'nın sorunları
Kanuni Sultan Süleyman'ın saltanatı Osmanlı tarihinin en ünlü dönemi olarak nitelendirilir.Ancak saltanatının son dönemlerinde sürekli devam eden savaşlar ekonomiye zarar vererek büyük zarara yol açmıştı.İzlenen hatalı ekonomi politikaları ekonomiyi ve bununla birlikte Osmanlı toplumunun temellerini sarstı; devlet görevlileri hızla yoksullaştı, maaşları değersiz akçe oldu, yolsuzluk ve rüşvet yaygınlaştı.Ocak 1593'te başkent birliklerinin isyanı, Osmanlı İmparatorluğu'nun her tarafını sardı ve hükûmete krizden çıkmak için yeni bir fetih savaşı araması güvencesini verdi.Bu dönemde Çanad Sancağı'ndaki nüfus (rayah, sr. raja) 1560'lardan itibaren sıkıntı çekmiştir.Yoksullaşan sipahiler köylüleri aşırı çalışmaya zorladı ve sipahiler, bu tür eylemleri engelleyen yasalara rağmen köylülere kendi vergilerini dayattılar.Vergi tahsildarları da pozisyonlarını kötüye kullanarak daha yüksek vergiler aldılar.Beyler ve voyvodalar (Hristiyan şefler) halkın evlerini, aletlerini ve hayvanlarını kullandılar ve ücretsiz yemek yediler, bu da sonunda hükûmet emriyle engellendi.Bunun gibi sorunların bir sonucu olarak 1583'te nüfusun Transilvanya'ya büyük bir göçü gerçekleşti.Kayıtlar, nüfusun durumunun kötüleştiğini ve ekonominin kötüleştiğini (enflasyon) gösteriyor.Osmanlı kaynaklarından, ayaklanmanın ana başlatıcılarının ve liderlerinin bir zamanlar Osmanlı askerliğindeki Hristiyan tabakalara ait olduğu sonucuna varılabilir.1566'da Osmanlı'nın Gyula'yı fethinden sonra bunlar ayrıcalıklarını kaybetmeye başladı ve alt sınıfın (raja) parçası haline geldi; bir kısmı Transilvanya'ya ve imparatorluğun sınır bölgelerine taşındı, bir kısmı kaldı, büyük bir kısmı ise hajduk çetelerine katıldı.

Osmanlıların Kulpa Bozgunu'ndaki (22 Haziran 1593) yenilgisi ve Uzun Türk Savaşı'nın (1593-1606) başlangıcında Yukarı Macaristan'daki savaşın belirsiz sonucu, iç sorunları uyandırdı ve aynı zamanda vasal beyliklerdeki Osmanlı yönetimini tehlikeye attı. Transilvanya, Eflak ve Moldavya.Bu aynı zamanda 1594'te Banat'ta Sırp ayaklanmasının koşullarını da yarattı.

Başlangıç
küçükresim|right|Banat İsyanı Haritası

Hristiyan orduları 1593-94 kışında Filakovo ve Nógrád'ı fethettiğinde Osmanlı Hristiyan martolosileri ve bazı sipahilerden oluşan daha küçük gruplar haydutluk yaptı. Savaştan önce çok sayıda hajduk grubunun faaliyet gösterdiği Transilvanya sınırında (Osmanlı vassalı Sigismund Báthory tarafından yönetilen) toplandılar ve Lugos Ban'ı Đorđe Palotić ve Transilvanya'nın önde gelen komutanlarından Ferenc Geszti'den yardım aldılar.Başlangıçta grup, sayıları artıncaya kadar tüccar kervanlarına baskın düzenledi ve yalnız kulelere ve çardaklara saldırmaya başladı.Raja ancak grup kendi bölgelerine vardığında yaklaştı; isyancıların mallarını ve hatta ölümle (halkın halk karakteri olan ayaklanmanın stereotiplerine aykırıdır) el koymakla tehdit etmesi nedeniyle birkaç yerde katılmaya zorlandılar. 

Mart ayında Petar Majzoš liderliğindeki bir grup isyancı Virşaç'ı yaktı ve komşu köylerin halkını yağmaladı, ardından Transilvanya'ya çekildi.Mart ayının sonunda isyancılar Bocşa ve Margina'ya saldırıp yağmaladı. Bu dönemde eşkıya akınlarının ayaklanmaya dönüştüğü görülmektedir.Ayaklanmanın amaçları, Virşaç piskoposu Teodor'un başkanlığını yaptığı Ortodoks din adamları tarafından dile getirildi.

İsyan
küçükresim|left|upright=0.55|İsyancıların yardım istediği Transilvanya Prensi Sigismund Báthory.

Virşaç bölgesindeki operasyonların ardından, savaş malzemeleri taşıyan büyük bir Osmanlı gemi konvoyu, Tuna Nehri'nin Syrmian yakasında, büyük olasılıkla Syrmian hajdukları tarafından saldırıya uğradı.Nisan ve Mayıs aylarında isyancılar, Tuna Nehri'ndeki önemli Osmanlı kalelerini yok etti. Banat'ın güneyinde, Tuna Nehri'nin sol yakasında yer alan V. Krestić, bu çatışmaların belki de isyancıların en büyük başarıya ulaştığı yer olduğunu belirtiyor.Osmanlı tarihçisi Mustafa Selaniki'ye göre isyan, sipahi teşkilatında yüksek rütbeli bir ziamet sahibi olan isimsiz bir Hristiyan'ın (Sırp "spahija Vukadin" olarak tanımlanır) liderliğinde Modava'da başladı; Hizmetini ve topraklarını kaybettikten sonra Sigismund Báthory'ye gitti ve buradan ayaklanmaya yardım edecek ve askeri organizasyon kuracak birkaç subayla birlikte hızla geri döndü.Mayıs ortasında Piskopos Teodor, Sigismund Báthory'den yardım isteyen bir heyetin başındaydı ve karşılığında Sigismund Báthory ona Sırp tahtının yönetimini teklif etti, ancak Báthory Osmanlı padişahına teslim olmakta ısrar etti ve taleplerini karşılayamadı.,  İsyancıların ilk büyük başarısı Tuna Nehri üzerindeki Modava'ya saldırarak Osmanlı mürettebatını öldürdüler ve şehir kalesini ateşe verdiler.Daha sonra Hram rıhtımında Osmanlı güvenliğini ve Pančevo'daki ahşap kalenin (palanka) mürettebatını mağlup ettiler.Saldırı haberi Belgrad ve Semerevo'ya ulaşınca Osmanlı hükûmeti 1.000 süvari ve piyadeden oluşan bir ordu gönderdi.26 Mayıs 1594'te Pančevo yakınlarında meydana gelen savaşta isyancı lider Vukadin ve 1.000 adam öldürüldü, eski bir Sırp kaydı "Sırplar ve Türkler savaştı... birçok Sırp düştü" diye belirtiyor., 

Osmanlı birliklerinin geri çekilmesinin hemen ardından, mağlup isyancıların kalıntıları ve daha önce Ohat'ı harap eden isyancı gruplar, Sadrazam Sokollu Mehmed Paşa'nın (1506-1579) vakfı olarak yaptırdığı zengin kasaba Beçkerek'e (Zrenjanin) saldırdı.Batılı bir kaynak, isyancıların Ohat'ın Ineu ve Világosvár'ı ele geçirmesinden önce olduğunu iddia ediyor.,  Zrenjanin'de isyancılar yerel halkın desteğini aldı ve bu da Osmanlı direnişinin hızlı bir yenilgiye uğramasına yol açtı.İsyancılar ganimet toplanır toplanmaz bölgeyi terk etmek istediler, ancak yerel halk Osmanlı misillemesinden korktukları için buna karşı çıktılar., ,  V. Krestić, Osmanlıların isyanı bastırmanın kolay olacağına inandıklarını ve o zamana kadar olağanüstü savaş vergileri toplayan daha alt düzey bir yetkili olan emin-i nüzül (tahıl tedarikçisi) Ali Çavuş'u Semerevo Sancağı'ndan bir müfrezenin komutanı olarak atadıklarını belirtiyor.Osmanlı müfrezesi Zrenjanin yakınlarında imha edildi ve Belgrad'a döndükten sonra Ali Çavuş görevden alındı.İsyancılar Titel'i ve çevredeki Müslümanların yaşadığı birçok köyü yağmaladı, birçok Müslümanı öldürdü ve büyük bir kısmını ele geçirdi. Mustafa Selaniki'ye göre, onları bir kilisede tutsak ederek Hristiyanlığa geçmeye zorladılar.Komşu bölgelerdeki ayaklanmaya kapılmayan Müslüman nüfus, müstahkem şehirlere çekildi.Güneye doğru kesildi ve doğuda, Kanjiža bölgesindeki az sayıdaki Müslüman büyük olasılıkla Csanád ve Segedin'e gitti.

Bir Osmanlı saldırısı öngören isyancılar, Transilvanya ve Avusturyalılardan yardım istedi.Asilerin talepleri Vršac ve Zrenjanin'den gönderildi, bu da isyancıların iki bağımsız merkezinin olduğuna işaret ediyor.Haziran ayı başlarında Bathory, Gyulafehérvár'da kodamanlarını Sırp isyancıları destekleyip desteklemeyecekleri konusunda bir toplantıya çağırdı; 11 Haziran'da sonuç Osmanlılara olan bağlılıklarını kırmamaları oldu.Ancak Transilvanya bağlantısı durmadı; Đorđe Palotić isyancılara gönderdiği silahları çaldı ve onları savaşmaya devam etmeye teşvik etti; daha sonra Báthory'nin yakında onlara görüneceğine söz verdi.13 Haziran'da Vršac'tan Piskopos Teodor, Ban Sava ve Velja Mironić, Mózes Székely'ye yazdığı bir mektupta tüm sipahileri, knezleri ve "tüm Sırplar" adına Transilvanya hükümdarına sadakatle hizmet edeceklerine söz verdiler. o zamanki sınır.,  Bu arada Zrenjanin grubu Viyana mahkemesinden koruma talebinde bulundu; elçileri Đorđe Rac 10 Haziran'da Hatvan'a geldi ve general Teuffenbach ve ardından Estergon'da Arşidük Matthias ile görüştü.Avusturyalılar iki küçük müfreze gönderdiler ve bunlardan biri yolda Kırım Tatarları tarafından öldürüldü. Transilvanya'nın desteği ise subay ve manevi destek şeklinde devam eden desteğe dayanıyordu.Bu sırada cephedeki savaş gözle görülür biçimde Osmanlıların lehine değişti.II. Han Gazi Giray önderliğindeki Kırım Tatarlarının gelişi, Hristiyan ordularını Estergon ve Hatvan kuşatmalarını kaldırıp Yukarı Macaristan'a çekilmeye zorladı.Bu durum Sadrazam Koca Sinan Paşa'nın dikkatini Banat'a yöneltmesine yol açtı. Zrenjanin'deki isyancılarla uğraşması planlanan bir ordunun (Anadolu ve Karaman eyaletlerinden gelen askerler ve ayrıca 3,000 Yeniçeriden oluşan) komutanlığına Anadolu Beylerbeyi Mehmed Paşa'yı atadı.[18] Ayaklanmanın Temeşvar (Timișoara) bölgesine yayıldığı haberi gelince, Temeşvar Beylerbeyi Mustafa Paşa'ya derhal Buda'dan Banat'a gitmesi emredildi. 10 Temmuz 1594'te yenilgiye uğrayan isyancılar ciddi bir direniş göstermediler.

İsyandan sonrası
Osmanlı misillemesi göz korkutucuydu. Zrenjanin çevresindeki savaşlardan sonra ordu, Mureş nehrine kadar olan köyleri yağmaladı ve yaktı (ayrıca bkz. Pomorišje).Nüfus ya öldürüldüğü ya da köle olarak alındığı ya da Transilvanya'ya ve Macaristan'ın Habsburg kısmına kaçtığı için pek çok yerleşim yeri terk edildi ve asla yeniden inşa edilmedi.,  Ertesi yıl Kırım Tatarlarının Temeşvar Eyaleti'nde kışlaması yeni yağma ve köleliği beraberinde getirdi ve çağdaş ifadelere göre üç gün boyunca hiçbir canlı görülmedi.Savaş uzadıkça olağanüstü savaş vergileri de arttı. 

1596'da Hersek Sancağı'nın doğu kesiminde bölgesel Ortodoks liderliği tarafından organize edilen bir Sırp ayaklanması patlak verdi. Bu kısa ömürlü oldu, yenilgiye uğrayan isyancılar dış destek eksikliği nedeniyle teslim olmaya zorlandılar ve aynı şekilde Hristiyan Avrupa devletlerinden de yardım talep ettiler.

Ortodoks azizi Sava'nın kalıntılarının yakılması

küçükresim|Sava'nın naaşının Osmanlılar tarafından yakılması. Stevan Aleksić tarafından yapılmıştır. (1912)

Sava'nın kalıntılarının ne zaman Belgrad'a getirilip yakıldığı belirsizliğini koruyor. Ya ayaklanma sırasında ya da bir yıl sonraydı. Misilleme olarak Sadrazam Koca Sinan Paşa, Sırp bayrağına karşı Muhammed'in yeşil bayrağının Şam'dan getirilmesini, Mileševa manastırında bulunan Sava lahitleri ve nadidelerinin askeri konvoyla getirilmesini emretti. Belgrad'a. Yol boyunca Osmanlı kafilesi, ormandaki isyancıların haberi olsun diye yollarına çıkan insanları öldürttü. 27 Nisan'da Osmanlılar, Sava'nın kalıntılarını Vračar platosunda halka açık bir ateşte yaktırdı ve Sırpların cesaretini kırmak için külleri etrafa saçtırdı.

Başpiskopos Sava, Sırp Ortodoks Kilisesi'ni, Sırp dini hukukunu ve ulusal edebiyatını kurdu ve Budizm için Buda'nın ne olduğuna benzetildi. Kendisi bir mucize yaratan kişi olarak aziz ilan edildi ve dini kültü, Osmanlı döneminde halk inançlarına asimile edildi. Onun kutsal emanetlerine duyulan saygı, Sırplar ile işgalci Osmanlılar arasında gerilim yarattı. 1774'te Sava, tüm Sırpların koruyucu azizi ilan edildi. 19. yüzyılda kült, Osmanlılardan bağımsızlık umuduyla milliyetçilik bağlamında yeniden canlandırıldı; "ulusal bir Altın Çağ'ın, ulusal uzlaşma ve birleşmenin ve kilise ve ulus için şehitliğin güçlü görüntülerini temsil eden ve yeniden üreten". Sırbistan'ın tam bağımsızlığını kazanmasının ardından Belgrad'ın modernizasyon planlarının bir parçası olarak azizeye adanan bir katedral planlandı. Kilisenin inşaat tahtası 1895'te oluşturulmuş olmasına rağmen, Gračanica ve Ayasofya'yı temel alan kazanan konseptin inşaatı 1935'te başladı. İnşaat, 2. Dünya Savaşı ve Komünist yönetim sırasında durduruldu, ancak 1984'te izin alındıktan sonra yeniden başlatıldı; 2010 yılı itibarıyla dış cephesi tamamlanmış, iç kısmı ise tamamlanmamış durumdadır.,  Sava'nın kalıntılarının yakıldığı yer olan Vračar platosu, 20. yüzyılda Sırbistan Milli Kütüphanesi'nin ve azize adanan Aziz Sava Kilisesi'nin yeni alanı haline geldi. Kilise, konumu itibarıyla Belgrad'ın şehir manzarasına hakimdir ve ulusal bir sembol haline gelmiştir.

 Kaynakça 

 Bibliyografya 
Kitaplar











Dergiler






Kategori:Osmanlı tarihinde isyanlar
Kategori:Sırbistan'ın muharebeleri
Kategori:Osmanlı döneminde Sırbistan
Kategori:Temeşvar Eyaleti
Kategori:Voyvodina tarihi
İsyan
Kategori:1594'te Osmanlı İmparatorluğu
Kategori:16. yüzyılda Sırbistan
Kategori:1594'te çatışmalar
Kategori:1593-1606 Osmanlı-Avusturya Savaşı'nda muharebeler