Erzurum (il)

Erzurum, Türkiye'nin bir ilidir. Merkezi Erzurum olan il, 749.993 nüfusa sahiptir.  Doğu Anadolu Bölgesi'nin en büyük üçüncü ilidir. Yüzölçümü bakımından Türkiye'nin en büyük dördüncü ili olan Erzurum'da, temel geçim kaynağı tarım ve hayvancılıktır. Şehir, son yıllarda kış turizmiyle de öne çıkmaktadır. Soğuk iklimi nedeniyle sanayisi gelişmemiştir. 25.006 km² yüzölçümüne sahip il arazisinin yalnızca %15,17'si tarıma uygundur. Erzurum'un denizden yüksekliği 1.959 metredir.

Erzurum'un plaka kodu 25'tir.

 Coğrafya 
Erzurum'un yüzölçümünün çoğunluğunu dağlar (%64) oluştururken, platolar %20 ve yaylalar ise %12'lik bir alan kaplamaktadır. Erzurum ilinin bir bölümü Karadeniz Bölgesi'nde diğer bölümü ise Doğu Anadolu Bölgesi'nde yer almaktadır.

İlin kuzeyinde Rize ve Artvin, kuzeydoğusunda Ardahan, batısında Bayburt ve Erzincan, doğusunda Kars ve Ağrı, güneyinde Bingöl ve Muş bulunmaktadır. Erzurum'un 20 ilçesi vardır; bunların 8'i Karadeniz Bölgesi'nde, geri kalan 12'si ise Doğu Anadolu Bölgesi'nde yer alır. Karadeniz Bölgesi'nde yer alan ilçeleri İspir, Narman, Oltu, Olur, Pazaryolu, Şenkaya, Tortum ve Uzundere'dir. Yine Aziziye ilçesinin Ovacık kesimi de Karadeniz Bölgesi'nde yer alır. Doğu Anadolu Bölgesi'nde yer alan ilçeler ise şunlardır: Aşkale, Aziziye, Çat, Hınıs, Horasan, Karayazı, Karaçoban, Köprüköy, Palandöken, Pasinler, Tekman, Yakutiye.

 İklim 
Türkiye'nin en yüksek ve en soğuk illerinden biri olan Erzurum'da sert karasal iklim hüküm sürmektedir. Genel olarak kışlar çok soğuk ve karlı, yazlar ise oldukça sıcak ve kurak geçer. Yılın hemen hemen 2–3 ayı boyunca bölge karla örtülüdür. Yaz, özellikle Haziran ve Temmuz aylarının ortalarına kadar kendini hissettirir. Yağış miktarı metrekareye yaklaşık 460 mm'dir. Bölgede eriyen karlarla akarsular beslenir.

İlin Karadeniz Bölgesi'nde yer alan kuzey kesimleri haricindeki büyük kısmı Doğu Anadolu Bölgesi'nde yer alır ve karasal iklime sahiptir. Erzurum'un yüksekliği ve yoğun kar yağışı (yılın 70 günü kar yerde kalır), güneş ışınlarının uzaya geri yansımasını artırır. Bu yüzden Erzurum, Türkiye'nin en çok güneş gören illerinden biri olmasına rağmen, en soğuk illerindendir. Yazın sıcaklık 35 °C'ye kadar çıkarken, kışın -30 °C'ye kadar düşer.

 Bitki örtüsü 
Erzurum, ilkbahar başlangıcında karların erimesiyle birlikte yeşile bürünmeye başlar. Ağustos ayı başlarında kuru rüzgârlar ağaç yapraklarını ve ekinleri sarartır. Ağustos ayının sonları ve Eylül ayında Erzurum çevresi sapsarı bir bozkır görünümündedir. Daha önce yüzölçümünün %9'u orman ve fundalık olan Erzurum'da sarıçam ve meşe ağaçları yetişiyordu; günümüzde bu alanlar oldukça azalmıştır.

 Nüfus 
İl sınırları içinde sırasıyla şu etnik gruplar yaşamaktadır:

 Dadaş(Türk)
 Kürt
 Çerkes
 Zaza
 Hemşinli
 Poşa

Güncel Nüfus Değerleri (TÜİK 9 Şubat 2026 verileri)

Erzurum İl Nüfusu: 736.877 (2025 sonu). İlin yüzölçümü 25.005 km2dir. İlde km2ye 29 kişi düşmektedir. (Yoğunluğun en fazla olduğu ilçe: 273 kişi ile Palandöken'dir.)

İlde yıllık nüfus  -%1,09 oranında azalmıştır. Nüfus artış oranı en yüksek ve en düşük ilçeler: Uzundere (%7,82) - Tortum (-%12,89) (Tortum'un Pehlivanlı Mahallesi, Uzundere'ye bağlanmıştır. Bu iki ilçenin artış-azalış oranlarındaki değişikliğin önemli nedeni budur.)

09 Şubat 2026 TÜİK verilerine göre 20 ilçe ve belediye, bu belediyelerde toplam 1188 mahalle bulunmaktadır. 
2025 yılı sonunda Erzurum ili ve ilçelerinin yerleşim yeri ve nüfusla ilgili sayısal bilgileriİlçeNüfus 2024Nüfus 2025FarkN.Artışı %Mah.Say.Alanı  km2YoğunlukAşkale20.70019.983 -717 -3,4676150713Aziziye70.03271.8271.7952,5673152947Çat14.64114.015 -626 -4,2845144810Hınıs23.70723.011 -696 -2,9498136717Horasan35.64234.896 -746 -2,0987174020İspir14.76513.984 -781 -5,2910121297Karaçoban20.73319.922 -811 -3,912757135Karayazı23.37622.570 -806 -3,4575195312Köprüköy13.39312.903 -490 -3,664277717Narman11.53611.119 -417 -3,614679914Oltu30.37429.765 -609 -2,0172144121Olur6.2205.985 -235 -3,78438937Palandöken179.286181.9222.6361,4726667273Pasinler26.04125.401 -640 -2,4672113422Pazaryolu3.7863.537 -249 -6,58436545Şenkaya15.41214.918 -494 -3,2171138111Tekman21.68220.826 -856 -3,9571210210Tortum14.78712.881 -1.906-12,895714639Uzundere7.6648.2635997,821950516Yakutiye191.228189.149 -2.079 -1,0944945200ERZURUM745.005736.877-8.128-1,0911882500529

 Ekonomi 
küçükresim|sağ|upright=1.27|Erzurum Ticaret ve Sanayi Odası
Erzurum'un ekonomisini genel olarak tarım ve hayvancılık ile sanayi ve ticaret unsurları oluşturmaktadır. Sanayi siciline kayıtlı 69 kuruluş vardır. İlde iki organize sanayi bölgesi vardır. Bölge, geçmiş dönemlerde de İpek Yolu üzerinde bulunmuştur. Bu durum, şehrin ekonomik olarak gelişmesini sağlamakla birlikte ticari önemini de ortaya koymaktadır. 1957 yılında Erzurum'da kurulan Atatürk Üniversitesi, şehirde ticari anlamda da canlılık sağlamaktadır. Erzurum, Türkiye'nin ve Doğu Anadolu bölgesinin en önemli ticaret merkezlerinden biridir. Bölgede, Oltu ilçesinde çıkarılan ve yarı kıymetli maden özelliğine sahip Oltu taşı ile bu taştan yapılan özel aksesuarlar, takılar ve benzeri eşyalar bölge insanı ve esnaf için önemli bir geçim kaynağıdır. Daha önce bölgede yalnızca Palandöken Dağı kış spor tesisleri ile sınırlı olan kış turizmi, özellikle son yıllarda önemli kazanımlar elde etmiş ve bölge geneline yeni altyapı ve tesislerle yayılmıştır. Bu özelliğiyle Türkiye sınırlarını aşarak, alanında dünyanın sayılı merkezlerinden biri haline gelmiştir. Spor tesisleri, bölge turizmi ve ekonomisine önemli katkı sağlamaktadır.

 Tarım ve hayvancılık 
Yüzölçümü bakımından Türkiye'nin dördüncü büyük ili olan Erzurum, 2.533.000 hektarlık bir alana sahiptir. Ekonomi, tarım ve hayvancılığa dayanmaktadır. 460 bin hektarlık tarım arazisinin 306 hektarlık bölümü sulanabilir durumdadır ve 268 bin hektarlık alanda ekim yapılmaktadır.

Bitkisel üretim tahıllar, yem bitkileri, baklagiller, endüstri bitkileri, yumrulu bitkiler ve yağlı tohumlardan oluşmaktadır. Ekili alanların 181 bin hektarında tahıl, 937 hektarında baklagiller, 3 bin hektarında yumrulu bitkiler, 2 bin hektarında endüstriyel bitkiler, 80 bin hektarında yem bitkileri, bin 500 hektarında meyve ve 780 hektarında sebze yetiştirilmektedir. Bitkisel üretimin değeri günümüzde 240 bin TL civarındadır.

Tahıl türlerinden en fazla buğday, arpa ve çavdar; sanayi bitkilerinden ise çoğunlukla şeker pancarı, patates ve ayçiçeği ekilmektedir.

Yaklaşık 4 bin çiftçi 40 bin hektarlık alanda organik tarım yapmaktadır. 2012 yılında yaklaşık 154 bin ton ürün elde edilmiştir. Organik tarım uygulamaları buğday, yonca, yem bitkileri, çayırotu, meyve ve bal üretimini kapsamaktadır.

Erzurum'da yetiştirilen başlıca meyveler elma, armut, ceviz, kayısı, erik, kiraz, vişne ve kızılcıktır.

2012 yılı verilerine göre Erzurum'da yaklaşık 760 bin küçükbaş ve 550 bin büyükbaş hayvan bulunmaktadır. Bu hayvanlardan 15 bin ton et, 358 bin ton süt, 7 bin ton tereyağı, 70 bin ton peynir ve 50 bin ton yoğurt üretilmektedir. Bal üretimi ise yaklaşık 1.500 tona ulaşmaktadır.

 Sanayi ve ticaret 
Erzurum ekonomisi başta tarım ve hayvancılık olmak üzere, hizmet ve inşaat sektörlerinden oluşmaktadır. Erzurum şehir merkezindeki günlük ticari hareketliliğe yön veren en önemli etkenlerden birisi de yaklaşık 70.000 öğrencisi olan Atatürk Üniversitesidir. Yaz aylarında üniversite öğrencilerinin şehirde olmaması ile oluşan ekonomik durgunluk bariz bir şekilde hissedilir.

Erzurum'da imalat alanında;
 Gıda sanayi, 
 Kimya- plastik sanayi,
 Metal Eşya Sanayi, 
 Makine Sanayi, 
 Petrol ve Tekstil Sanayi üretimde önde gelen sektörler olarak faaliyet göstermektedir.
Sanayi sektörü günümüzde beklenilen düzeyde olmasa da Erzurum ekonomisine belirli bir oranda katkı sağlamaktadır. 2011 yılı verilerine göre bu alanda Erzurum'da beş yüzden fazla şirket kurulmuştur.

Sanayi sektöründe faaliyet gösteren işletmeler, küçük ve orta ölçekli özelliktedir. Bu özelliklerinden dolayı söz konusu işletmeler, sadece yerel pazarlara yönelik üretim yapmakta ve düşük bir oranda istihdam sağlamaktadırlar.
İmalat sanayi: 
 Gıda Ürünleri ve İçecek İmalatı: Peynir, yağ, yoğurt, hazır su, et ve et ürünleri üreten
 Plastik ve kauçuk ürünler imalatı: PVC doğrama- PVC boru, plastik damacana- şişe- torba- çuval vb. üreten 
 Mineral ürünler imalatı: Çimento, hazır beton, kiremit, büz, briket, tuğla, parke taşı, kaldırım taşı, karo, mermer vs. ürünleri üreten
 İşlenmiş metal ürünler imalatı: Demir doğrama, çelik kapı, kalorifer ve buhar kazanı, güneş kolektörü, doğalgaz bacası, teneke kutu, çivi vb. Ürünleri üreten 
 Motorlu kara taşıtı römorku imalatı: Motorlu kara taşıtları için kasa, römork ve yarı römork üretimi yapan
 Oltu Taşı imalatı: Tespih başta olmak üzere çeşitli türden takılar üreten
 Kimyasal madde ve ürünlerin imalatı: Boya, sabun, deterjan ve diğer temizlik ürünlerini üreten
 Tekstil ürünleri imalatı: Giyim eşyası dışındaki hazır tekstil ürünleri ve çorap üreten 
 Ana metal sanayi: Metal döküm üzerine üretim yapan
 Sınıflandırılmamış makine ve teçhizat imalatı: Soba, mangal, semaver vb. üretimi 
 Basım ve yayım; plak, kaset ve benzeri kayıtlı medyanın çoğaltılması ve matbaacılık alanında üretim yapan işletmelerden oluşmaktadır.
Sanayi yönünden merkez ilçe Aziziye, Erzurum ilinin diğer ilçelerine göre en gelişmiş olanıdır. İlçe sınırları dahilinde Erzurum Organize Sanayi Bölgesi yer almaktadır. Erzurum'un en önemli sanayi kuruluşu Aşkale Çimento Fabrikasıdır. Aşkale çimento Türkiye'nin en büyük sanayi tesislerini içinde bulunduran İSO1000 içerisinde yer alır. Diğer önemli bir şirket 1956 yılında üretime başlayan ve kamuya ait olan Erzurum Şeker Fabrikası'dır.

 Organize Sanayi Bölgesi ve Küçük Sanayi Siteleri 
Erzurum Organize Sanayi Bölgesi'nde sanayi parsellerinin toplam alanı yaklaşık 87 bin dönüm büyüklüğündedir. Çalışan kişi sayısı 2.500'dür. Birinci Organize Sanayi Bölgesi, Erzurum'un Aziziye ilçe sınırları dâhilinde konumlandırılmıştır. 2012 yılında kurulma aşamasında olan 2. Organize Sanayi Bölgesi'nde, 2024 raporuna göre 3. etap altyapı çalışmalarının %94'ü tamamlanmış durumdadır. Sanayide elektrik kullanım oranı % 20 civarındadır.

 Kültür 
küçükresim|sağ|upright=1.27|Erzurum Kültür Merkezi
Şehirdeki Kültür merkezi birçok kültürel faaliyetlerin icrasına imkân sağlamaktadır. Ayrıca Erzurum Devlet Tiyatrosu tarafından birçok oyun sergilenmektedir. Şehirde 4 sinema salonu faaldir. İhsan Doğramacı Vakfı Özel Bilkent Erzurum Laboratuvar Lisesi, Bilkent Senfoni Orkestrası'nın belirli aralıklarla düzenlenen konserlerine ev sahipliği yapmaktadır.

 Yaşam, örf ve adetler 
Dadaş (Erzurumlu)lar yüzyıllarca hayvancılık ve tarımla uğraşmış, günümüze kadar da bu gelenek süregelmiştir. Yazın yoğunlukla yaylalara çıkılmış, sonbaharda ise şehre inilmiştir. Böylelikle şehir ve göçebe hayatı birlikte yürütülmüş, sürekli göçebe hayatı yerine sadece yaz aylarını yaylalarda geçiren bir şehir hayatı tercih edilmiştir.

 Dadaş 
Dadaş, Türkiye'de Erzurum denince halk arasında akla gelen ilk sözcüktür. Dadaş, kökeni Kıpçak Türkü olarak veya Erzurum'un yerel halkı olarak bilinen bir etnik gruptur. Ayrıca Dadaş kelimesi, Erzurum'da ve yöresinde yaşayan insanları veya özellikle bu yöreye ait Erzurum barını oynayan kişileri ifade eder. Bu sebeple dadaş ifadesi üzerinde fikir beyan edenler, bunu Erzurum ve bar sözcükleriyle ilişkilendirirler. Genel olarak Erzurum yöresinde Dadaş, 1) erkek kardeş, 2) yiğit, delikanlı, babayiğit kimse, 3) mert, cesur, 4) arkadaş, dost anlamlarında kullanılır.Adları Sözlüğü anlamlarında kullanılır. Ayrıca Ağabey, bar oynayan delikanlı, Erzurumlu arkadaş, hemşeri, geniş anlamıyla Erzurum bölgesinin efesiTürkçesi Ağızları Sözlüğü şeklinde de ifade edilir. Üzerinde çok beyan ve açıklamalarda bulunulan dadaş ifadesi, yöre kültürünün sembolik söyleniş biçimidir. İçeriği yukarıda açıklandığı gibi oldukça zengin olup, Erzurum merkezinde, civar ilçe ve köylerinde yaşayan, özellikle etnik Türk kökenli insanların kendi aralarında veya onlara başkalarınca yapılan hitap şeklidir. Zaman zaman kişiye hitaben doğrudan söylenebildiği gibi, bazen de yüceltme sıfatı olarak kullanılır. Dadaş olmak tarihi kahramanlıklar, dostluklar, sevgi ve saygı diyalogları, insanlar arasındaki sosyal yardımlaşma ve dayanışmanın adeta alt yapısını oluşturan en önemli unsurdur. Anadolu'da özellikle olumlu anlamda Erzurum halkı için kullanılan bu ifade kültürel içerik taşır.

 Halk oyunları 
Erzurum denince akla dadaş, dadaş denince de akla bar gelir.Seyyahların Gözüyle Erzurum, 2009, Hanifi Hancı, ER-VAK yayınları, 1. baskı, s:254 
Bar, Erzurum ve yöresinde oynanan folklorik özellikteki halk oyunlarının genel adıdır. Bu özelliğinden dolayı bar kelimesi bilinen sözlük anlamları dışında yörede; "el ele tutuşmak, birliktelik, bağlamak, topluluk, birlikte oynamak" gibi manalarda yorumlanır.
Bar, antropologlara göre Türklerin orta Asya'dan getirdikleri millî bir oyundur. Bu sebepten dolayı çok eski bir geçmişe sahiptir. Ortaya çıkış nedeninin ise yaşanan iklim, coğrafya ve tarihi olaylar olduğu ifade edilmektedir.
Ünlü Türk seyyah İsmail Habip Sevük 1943 yılında kaleme aldığı Yurttan Yazılar adlı eserinde; Erzurum'daki halk oyunlarının asırlardan beri bar adıyla anıldığını, Dadaşların "aşk, sevgi, mertlik, yardımlaşma, kahramanlık" gibi duygularını sembolize ettiğini bildirmektedir. Erzurum ili ve yöresi halk oyunları açısından çok zengin bir bölgedir ve günümüzde bu zenginlik, bütün güzellikleriyle aslına uygun olarak bölgede yaşatılmaktadır.

“Bar“ terimi, günümüz öncesi Türk şair ve yazarlarını farklı algılamalara da götürmüştür. Sadettin (Sadi) Akatay (1904-1944), ünlü "Bar" şiirinde barı: " kahramanlık, yiğitlik, erlik destanı, yüzyılların ardından kopup gelen bir vakar " olarak tanımlarken; Nejat Ünal " Bar bir savaş oyunudur yiğitlere yaraşır " ifadesini kullanmıştır. Günümüzde, gerek yurt içinde ve gerekse yurt dışında düzenlenen halk oyunları program ve yarışmalarına, Erzurum'daki “ Halk Oyunları ve Türküleri Derneği ”nin “ Halk Oyunları Ekipleri ” azami ölçüde katılmaya özen göstermekte ve bu anlamda önemli başarılar elde etmektedir.

Erzurum barı, erkek ve kadın barları olmak üzere iki kategoride oynanmaktadır. İsmail Habip Sevük " Yurttan Yazılar " adlı eserinin'Yurttan Yazılar' adlı eserinin 'Dadaş ve Bar' ile ilgili bölümünde; " iyi bilenler tarafından oynanınca seyrine doyum olmaz" dediği barların oynanma şekli ve sırası ile ilgili olarak  "Gergin birer yay gibi duran dadaşların oynadığı ilk bar, barbaşının elindeki mendili bir bayrak gibi sallaması ve sanki vücudun akümülatörüne hareketin elektriği dolduruluyormuş hissini veren Başbar'dır. İsmail Habip Sevük bu ifadeye eserinde yer vermiştir.

 Kıyafet 
Erzurum ve yöresinde mahalli kıyafetler günümüzde de bilinmekte ve giyilmektedir. Özellikle kadınların geleneksel giysisi ehramdır. Ehram genellikle 185 x 215 cm ebadında yünden özel olarak dokunmuş örtüdür. Şekil ve renk olarak farklı kesimlere hitap eder.

 Dadaşça (Dadaş Ağzı) 
Osmanlı İmparatorluğu coğrafyasında konuşulan Türkiye Türkçesi, göçler, iklim, coğrafya ve dilin kendisine ait özelliklerinden dolayı Anadolu'da çeşitli ağızlarla konuşulmaktadır. Erzurum'da kullanılan Dadaş şivesinin Doğu Anadolu ağızları içindeki konumu, Türkoloji alanında Prof. Dr. Leyla Karahan'ın 'Anadolu Ağızlarının Sınıflandırılması' (Türk Dil Kurumu Yayınları: 630, Ankara 1996) adlı çalışmasına göre Erzurum, Aşkale, Ovacık, Narman grubuna dâhildir. İletişimde ve medyada kullanılan teknolojik ürünlerin giderek gelişmesi Türkiye genelinde İstanbul ağzının yaygınlaşmasına ve yöresel ağızların azalmasına hatta kaybolmasına sebep olsa da, Erzurum şehir merkezi ile ilçeler ve köylerde konuşulan şive, diğer bölgelere kıyasla kendine özgü yapısını büyük ölçüde korumaktadır.

 Şenlikler 
Erzurum'da geleneksel olarak yapılan 1001 hatimler, şehrin en önemli dini ve kültürel uygulamalarındandır. Özellikle Aralık ayında okunmaya başlayan 1001 hatimler yaklaşık 1 ay sürer. Tüm şehir halkı 1 ay içerisinde hatimler okur ve bir ayın sonunda okunan hatimler Ulucamii'de tüm halkın katılımı ile bağışlanır. Camiide Erzurum için dualar edilir ve ilin manevi mimarlarından Alvarlı Efe'nin beyitlerine de yer verilir.

 Mutfak 
Cağ Kebabı|250 px|Cağ Kebabı kesilmemiş
Cağ Kebabı|150 px|Servise hazır hali
130px

Erzurum merkez ve yöresine özgü yemekler: Bilinen Türk mutfağına ek olarak Erzurum'un geleneksel mutfağı, ayran aşı (yayla çorbası), herle aşı, kesme çorbası, paça çorbası, çeşitli türde et yemekleri özellikle son yıllarda Erzurum'un simgelerinden biri haline gelen Cağ kebabı (kırmızı et dönerin, odun ateşinde koyun/kuzu eti ve özel katkı karışımla hazırlanıp yatay olarak ateşte pişirilen türü), kuymak, tereyağlı peynir helvası, kurut, hıngel, tirit, haşıl, kiriş, çaşır, lor dolması, kartol pancarı(patates yahnisi), çeç pancarı, çortuti pancarı, şile, şalgam dolması, pazı ve lahanadan yapılan etli-zeytinyağlı yemekler, ekşili dolma, evelik dolması ve kuzu kulağı (bitki) kavurması; ebegümeci, pirpirimden (semizotu) oluşur.
Tatlılar; dökme tepsi tel kadayıf, kadayıf dolması ve burma tatlısı yörenin en bilinen ve sevilen tatlılarıdır.
Hamur işleri arasında tatar böreği, erişte plavı, tereyağlı su böreği, sini ketesi-içli kete-tandır ketesi, açık ekmek (lavaş), pide (tandırda) ve gugul (tereyağlı) yer alır.
Kahvaltıda ve hemen hemen her öğün yemek sonrası az miktarda tüketilen göğermiş (kerti) lor, civil peynir ve koyun peyniri de yörede meşhurdur.

Ayrıca, Coğrafi İşaret Tescil Belgeli ve dünyaca ünlü Hınıs Fasulyesi ile yapılan 'Güveçte Kuru Fasulye', Erzurum'da oldukça meşhurdur. Bunun yanında Erzurum'un Hınıs ilçesi ile özdeşleşen Hınıs Köfesi(İri köfte), Bişi, Patile ve Kalbur Dolması Erzurum'un meşhur yemeklerindendir.

Kete|150 px|Kete
150px
200 px|Kadayıf dolması
Su Böreği|130 px|Su böreği
Dolma|120px|Dolma

 Turizm 
Erzurum'da kış turizmi gelişmiştir. Şehrin en önemli turizm kaynağı Çifte Minareli Medrese ve merkeze üç kilometre uzaklıktaki Palandöken Dağı'dır. Palandöken Dağı 2011 Dünya Üniversiteler Kış Oyunları'na ev sahipliği yapmıştır.

 Tarihî yapılar 
 Rüstem Paşa Kervansarayı 
 Çobandede Köprüsü
 Tarihi Erzurum Evleri

 Erzurum Kalesi, Saat Kulesi 
küçükresim|sağ|upright=0.91|Erzurum Kalesi ve Saat Kulesi
küçükresim|upright=0.91|Orta kale

Erzurum Kalesi ve Saat Kulesi, şehir merkezinde bir tepe üzerinde yer almakta olup, Erzurum'a hâkimdir. Saat Kulesi'nden şehrin panoramik görüntüsünü izlemek, yerli ve yabancı turistlerin ilgisini çekmektedir. Özellikle son yıllarda yapılan 'tarihî eserleri ortaya çıkarma' çalışmaları çerçevesinde, Erzurum Kalesi çevresinde çarpık yapılaşma görüntüsü veren ve tarihî eserleri gölgeleyen binaların bazıları yıkılmış, böylece kale surları ve iç kalenin varlığı iyice belirginleşmiştir.

 Erzurum Kalesi 
Erzurum Kalesi, şehir merkezinde yer aldığı tepenin en uc noktasında bir iç kale ve bu iç kaleyi çevreleyen bir dış kaleden oluşmaktadır. İç Kale sekiz burcu ile günümüze kadar varlığını koruyabilmiş olmasına rağmen Dış Kale konumundaki ikinci kat sur kısmen mevcuttur. İç kale duvar kalınlıkları 2-2.5 m. arasındadır. Kalenin ilk inşâ tarihi kesin olarak bilinmemekle birlikte M.S. 5. yüzyılın ilk yarısında Bizanslılar tarafından yaptırıldığı tahmin edilmektedir. Tarih boyunca Asurlular, Sasaniler, Persler, Araplar, Romalılar ve Bizanslılar arasında sık sık el değiştiren ve 11. yüzyılda Türkler'in eline geçen Erzurum Kalesi İç kale kısmında, ilk Türk-İslam eserlerinden Saltukoğulları dönemine ait Kale Mescidi (Kale Camii) yer almaktadır. Kale Selçuklu ve Osmanlılar döneminde onarılmıştır. Üç kat surla çevrili olan kalede, yüzon burç ve kule bulunmaktaydı. Tebriz Kapı, Gürcü Kapı, Uyucan Kapı ve Yeni Kapı olmak üzere dört kapısı vardı. İkinci kat surun günümüzde kısmen mevcudiyetine rağmen Üçüncü kat sur (Şehri tam olarak çevreleyen sur) tamamen kaybolmuştur. Kalenin kurulu bulunduğu tepenin yüksekliği 1950 metredir. Erzurum'un Selçuklu Hanedanı tarafından fethi döneminde, kale ile ilgili olarak günümüze kadar anlatıla gelen menkıbeye göre: Erzurum kalesinin ihtişamı karşısında şaşkınlığa düşen Selçuklu Türkleri ' Bu kal'ayı kılıçla mancınıkla fethedemeyiz' derler. Birkaç hafta süren kuşatmanın akabinde "Esirleri iade etmek için biz kale tekfuruna gidiyoruz, siz bizim esirleri bize teslim edin bizde sizin kırk askerinizi (esiri) size verelim" derler. Kale tekfuru sevinir. Akşam karanlığında esir kılığındaki kırk Türk yiğidi kale kapısındaki muhafızlara saldırırlar. Oluşan panikten yararlanan Türk askerleri kaleyi fethederler.Rehber Ansiklopedi, cilt 5, sayfa 201Erzurum Türbeleri ve Ziyaret Yerleri, Muzaffer Taşyürek, 2010 syf.53-54

küçükresim|sol|upright=0.91|Saat kulesinden Erzurum'un Doğu yönündeki panoramik görüntüsü

 Saat Kulesi 
Saat Kulesi, Erzurum'un şehir merkezindeki en yüksek tepesinde yer alan "İçkale" dedir. Tepsi Minare diye de geçmişte adlandırılmıştır. Saltukoğulları tarafından 12. asırda gözetleme kulesi olarak yapılmıştır. Gövdesi tuğla, kaidesi ise kesme taştandır. 19. yüzyılda üst kısmına ahşap külah ilave edilmiştir. Kale içerisinde bulunan "Kale Mescidi" nin minaresi olarak da kullanılmıştır. Kale mescidi kitabesinde "İnanç Beygu Alp Tuğrul Bey Ebi-l Muzaffer Kasım" yazılıdır. Erzurum Saat Kulesi (Tepsi Minare), Anadolu'daki en eski Selçuklu minaresidir.

 Yakutiye Medresesi 
İlhanlılar döneminde yapılan önemli bir medrese olan Erzurum'daki Yakutiye Medresesi, Olcaytu zamanında Hoca Cemaleddin Yakut adına inşa ettirildi. Dört eyvanlı ve kubbe altı revaklı medrese planındadır.Türkler, Cilt 8, Editörler: Hasan Celal Güzel, Prof. Dr. Kemal Çiçek, Prof. Dr. Salim Koca, Yeni Türkiye Yayınları, s. 38.

küçükresim|upright=0.45|Aziziye Tabyası Şehitler Anıtı
küçükresim|upright=0.45|Aziziye Tabyası Top ve Bayrak

 Erzurum Tabyaları 
Erzurum Tabyaları, 1877-1878 Osmanlı-Rus savaşında Erzurum'u düşmana karşı savunmak için yapılan ve silahlarla güçlendirilen askeri yapılar olup, tabyalar aşağıda belirtildiği gibidir.

 Aziziye Tabyaları , 
 Mecidiye Tabyası, 
 Ağzıaçık Tabya,
 Sivişli Tabyası,
 Ahali Tabyası,
 Dolangez Tabyası,
 Gez Tabyası,
 Küçük Höyük Tabyası,
 Büyük Höyük Tabyası,
 İlâve Tabya,
 Uzun Ahmet Tabyası,
 Büyük Kiremitlik Tabyası,
 Küçük Kiremitlik Tabyası,
 Çobandede Tabyası,
 Toparlak Tabya,
 Küçük Palandöken Tabyası,
 Büyük Palandöken Tabyası,
 Karagöbek Tabyası,
 Tafta Tabyası,.Rehber Ansiklopedi

 Cami ve medreseler 
Erzurum'daki cami ve medreseler tarihi ve fiziki özellikleri itibarıyla tarihi özellikte olanlar ve Cumhuriyet döneminde yapılanlar olmak üzere iki kategoride değerlendirilmektedir.

 Tarihî cami ve medreseler 
küçükresim|sol|upright=0.68|Çifte Minareli Medrese
sağ|küçükresim|upright=0.68|Yakutiye Medresesi
küçükresim|sağ|upright=0.68|Ulu Camii
küçükresim|sağ|upright=0.68|Erzurum Ayazpaşa Camii|Ayaz Paşa Camii
küçükresim|sol|upright=0.68|Erzurum Caferiye Camii|Caferiye Camii
küçükresim|sağ|upright=0.68|Erzurum Gürcü Mehmet Paşa Camii|Gürcü Mehmet Camii
küçükresim|sol|upright=0.68|Erzurum Gürcükapı Camii|Gürcükapı Camii
küçükresim|upright=0.68|Erzurum Kasım Paşa Camii|Kasım Paşa Camii
küçükresim|sağ|upright=0.68|Erzurum Pervizoğlu Camii|Pervizoğlu Camii
küçükresim|upright=0.68|Erzurum Boyahane Camii|Boyahane Camii
Erzurum'da bulunan tarihi Camii ve Medreseler: 
SıraCaminin/Medresenin AdıMevkisiYapıldığı yıl 1 Çifte Minareli MedreseTebrizkapı, Yakutiye-Erzurum1225  2 Ulu Camii Cumhuriyet Caddesi, Yakutiye-Erzurum 1179 3 Yakutiye MedresesiCumhuriyet Caddesi, Yakutiye-Erzurum 1310  4 Lala Mustafa Paşa CamiiCumhuriyet Caddesi, Yakutiye-Erzurum 1563  5 Murat Paşa Camii Murat Paşa Mah. Yakutiye-Erzurum1572  6 Derviş Ağa Camii Gülahmet Mah. Tahtacılar yokuşu Yakutiye-Erzurum1717 7 Ayazpaşa Camii Ayazpaşa Mah. Yakutiye-Erzurum1558  8 Caferiye Camii  Cumhuriyet Caddesi, Yakutiye-Erzurum 1645  9 Gürcü Kapı (Aliağa) Camii  Gürcükapı Aliağa Mah. Yakutiye-Erzurum1608 10 Narmanlı Camii Narmanlı Mah. Yakutiye-Erzurum1738 11 Şeyhler Camii ve Medresesi Erzincankapı Şeyhler Mah. Yakutiye-Erzurum1771  12 Kurşunlu Camii ve MedresesiFeyzullah Mah. Yakutiye-Erzurum1700 13 Vani Efendi Camii  14 Ehmal Camii  15 Kasım Paşa Camii  Kasım Paşa Mah. Yakutiye-Erzurum1667  16 Bakırcı CamiiBakırcı Mah. Yakutiye-Erzurum1720  17 Boyahane Camii  Bakırcı Mah. Yakutiye-Erzurum1621 18 Pervizoğlu Camii  Caferzade Mah. Yakutiye-Erzurum1715 19 Abdurrahman Gazi CamisiAbdurrahman gazi türbesi Şigveler dağı, Palandöken-Erzurum 1797 20 Zeynal Camii Çortan Mah. Yakutiye-Erzurum1162 21 Şafii Camii  22 İbrahim Paşa Camii İbrahim Paşa Mah. Yakutiye-Erzurum1748  23 Kale içi camii(Kale Mescidi)(faal değil)Erzurum KalesiXII.yy. 24 Taş Camii Aş.Hasan Basri Mah. (Gavurboğan semti) Palandöken-Erzurum1905 25 Ali Paşa Camii  26 Başak Camii  27 Esad Paşa CamiiKale Mahallesi Yakutiye-Erzurum1852 28 Köse Ömer Ağa Camii 1771 29 Cennetzade CamiiAşağı yoncalık Mah. Yakutiye-Erzurum1700 30 Eski Camii(Ilıca)Eski Mah., Aziziye-Erzurum 31 Gürcü Mehmet Paşa CamiiSultan Melik Mah. Tebrizkapı Üç kümbetler mevkii Yakutiye-Erzurum1648

Bu camiler günümüzde de kullanılan tarihi camilerdir. Erzurum için camiler ve medreseler şehri de denilebilir. Erzurum'daki tarihi camiler Saltuklular, İlhanlılar ve Osmanlılar döneminde yapılan camilerdir.

 Türbeler, kümbetler ve ziyaret yerleri 
 Türbeler 
 Abdurrahman Gazi Türbesi
 Ahi Tuman Baba türbesi
 Ane Hatun Türbesi
 Ebu İshak-ı Kazuruni türbesi
 Emir Şeyh (Abbas Şeyh) türbesi
 Habib Baba ve Timurtaş Baba türbeleri
 Yunus Emre türbesi

 Kümbetler 
 Üç kümbetler
 Emir Saltuk kümbeti
 İkinci kümbet
 Üçüncü kümbet
 Dördüncü kümbet
 Cemalettin Hoca Yakut kümbeti
 Cimcime Sultan kümbeti
 Çifte Minareli Medrese kümbeti
 Karanlık kümbet
 Mehdi Abbas kümbeti
 Kırklar türbesi
 Mahmut Paşa türbesi
 Rabia Hatun türbesi
 Hasan-ı Basri türbesi
 Maksut Efendi türbesi
 Gümüşlü kümbet ve Şehitlik
 Fosfor Mustafa Sıdkı Paşa
 Mehmet Ali Paşa
 Harbiye Nazırı Cemal Paşa
 Hafız Hakkı Paşa

 Müzeler, anıt ve heykeller 
 Müzeler 
 Erzurum Arkeoloji Müzesi
 Erzurum Atatürk Evi Müzesi
 Erzurum - Türk İslam Eserleri ve Etnografya Müzesi (Yakutiye Medresesi)

 Arkeolojik alanlar 
Güzelova Höyük
Karaz Höyük
Pulur Höyük
Sos Höyük
Alaca höyük

 Çağdaş yapılar 
küçükresim|upright=0.82|Erzurum Adliye Sarayı

Erzurum'da şehir dokusu günden güne değişmekte, bayındırlık hizmet ve çalışmalarının yanı sıra hızla yeni iskan alanları da oluşmaktadır. Şehirdeki yeni yapılaşmada deprem etkisi dikkate alınmaktadır. Gerek resmi gerekse özel kurum ve kuruluşlara ait binaların yeniden imar edilmesinde sağlamlık ve çağdaş görünümde olma kriterleri önem arz etmektedir.

 Spor 

2018-19 Sezonu sonunda, BB Erzurumspor Süper Lig 'den düşmüştür. Voleybol erkekler 1. Liginde Palandöken Belediye lig 4.sü, Basketbol erkekler 2. Liginde Erzurum BB Gençlik lig 3.sü olarak başarılı bir sezon geçirdiler. Ayrıca voleybol 2. Liginde ve BAL'da birer takımı daha bulunmaktadır. Voleybol bölgesel ligine 2 takımı katılmıştır. Erzurum, Buz hokeyinde İstanbul ile birlikte Türkiye'nin en başarılı ilidir. Süper liglerinde 3 takımı bulunmaktadır. (BB Erzurumspor ve Narmanspor )

Ziraat Türkiye Kupası'nda, BB Erzurumspor, 2018-19 sezonunda 4. turda Keçiörengücü'ne penaltılarla elenmiştir.

Önemli spor tesisleri: Kâzım Karabekir Stadyumu (23.700), Buz Hokeyi Salonu (3.000), Murat Ertürk Güreş Salonu (5.000), Buz Pateni Salonu (2.000), Curling salonu (1.000), Kiremitliktepe Kayakla Atlama kuleleri (7.500), Palandöken(Ejder) ve Konaklı Kayak Merkezleri.

 Yönetim 

küçükresim|orta|upright=4.09|Erzurum Kalesi'ndeki saat kulesinden Erzurum panoraması
 Aşkale
 Aziziye
 Çat
 Hınıs
 Horasan
 İspir
 Karaçoban
 Karayazı
 Köprüköy
 Narman Oltu
 Olur
 Palandöken
 Pasinler
 Pazaryolu
 Şenkaya
 Tekman
 Tortum
 Uzundere
 Yakutiye

 Merkezi yönetim 
Büyükşehir belediyesi statüsüne sahip olan illerde merkezi yönetim, vali, il müdürleri ve il danışma kurulundan oluşur.

Erzurum, bir ‘büyükşehir'dir. Bu özelliğine göre yönetimi belirlenmiştir. Protokolde ilk sırada yer alan vali, merkezi yönetimi temsil eder ve cumhurbaşkanı tarafından atanır.

Büyükşehir statüsü kazanan illerde, il genel meclisi kaldırılarak yetkileri Büyükşehir Belediye Meclisine devredilmiştir.

Erzurum Valisi, 1968-Edirne doğumlu Aydın BARUŞ'dur Şubat 2026/63 sayılı kararnameyle, Gümüşhane Valisii iken atanmıştır.

Vali ve kaymakamlara ait bilgiler  Erzurum'un ilçeleri sayfasında gösterilmiştir.

 Yerel yönetim 
Ayrıca bakınız: Erzurum'un ilçeleri

Büyükşehir belediyelerinde yerel yönetim, büyükşehir belediye başkanı, büyükşehir belediye meclisi ve büyükşehir belediye encümeninden oluşur.

Yerel yönetimi temsil eden Büyükşehir Belediye Başkanı, ildeki tüm seçmenlerin oy çokluğu ile seçilir. Yerel seçimlerde İlçe Belediye Başkanı ve İlçe Belediye Meclisi için de oy kullanılarak ilçelerin belediye meclisleri oluşur. İlçe Belediye meclislerinden alınan üyelerle (başkan kontenjanı, ilçe nüfusu ve parti oy oranına göre) de Büyükşehir Belediye Meclisi oluşur. Bu mecliste ilçe belediye başkanları da yer alır. Meclisin başkanı Büyükşehir Belediye Başkanı'dır.

Büyükşehir belediye encümeni, belediye başkanının başkanlığında, belediye meclisinin kendi üyeleri arasından bir yıl için gizli oyla seçeceği beş üye ile biri genel sekreter, biri malî hizmetler birim amiri olmak üzere belediye başkanının her yıl birim amirleri arasından seçeceği beş üyeden oluşur. (5216 saylı yasa 16.madde)

Erzurum Büyükşehir Belediye Başkanı, 1958 Pazaryolu doğumlu Mehmet Sekmen (AK PARTİ), 31 Mart 2019 yerel seçimlerinde %62,82  ve 31 Mart 2024 yerel seçimlerinde ise %50,42 oy oranıyla seçilmiştir.

Erzurum Büyükşehir Belediye Meclisi üye sayısı 78'dir (Büyükşehir Belediye Başkanı, 20 ilçe belediye başkanı ve 58 üye). BBP 4, AK Parti 53, İYİ Parti 2, MHP 8, HDP 9 ve 1 Bğz. üyeye sahiptir. Karayazı Belediyesi'ne kayyum atandığından, büyükşehir belediye meclisi üyesi olan belediye başkanı 'kayyum'dur.

Büyükşehir ve ilçe belediye başkanlarına ait bilgiler Erzurum'un ilçeleri sayfasında gösterilmiştir.

 Konum 

Konum BilgileriİlçeKuruluş  YılıÖnceden bağlı olduğu ilçeAlanı  km²Rakım mt.Merkeze  kmhttp://www.kgm.gov.tr  Karayolları Genel Müdürlüğü resmi sitesi*Ulaşan Yollar*Aşkale1934Merkez1.5071.66154/-27, /-04Aziziye1990Merkez1.5291.76315-21Çat1954Merkez1.4481.92150-04, HınısCumh.önce1.7201.713146-07
, Horasan1953Pasinler1.7401.56085/-30, /-01, İspirCumh.önce2.1291.189143-05, -03Karaçoban1987Hınıs5711.549186-07=>, Karayazı1937Pasinler1.9532.281121-01, Köprüköy1990Pasinler7771.60257/-29, -06Narman1954Oltu7991.64499-03=>, -04=>OltuCumh.önce1.4411.274118-04, -01Olur1958Oltu8931.334166-02=>Palandöken2008Merkez6671.8981-21, -04PasinlerCumh.önce1.1341.66140/-29Pazaryolu1989İspir6541.482124-04, -04, Şenkaya1946Oltu1.3811.867167-03=>, Tekman1946Hınıs2.1021.937149-21=>, -07=>TortumCumh.önce1.4631.61857-03Uzundere1987Tortum5051.09887-02Yakutiye2008Merkez9451.8794-04, /-28, -03ERZURUMCumh.önce25.0061.923
*Metropol ilçelerin merkeze uzaklıkları, kaymakamlık ile valilik arasındaki uzaklıktır.

 Medya 
Erzurum Yerel TV Kanalları
 Aras TV
 Kardelen TV

Erzurum Yerel Radyo Kanalları
 Radyo Ritm (88.8)
 Türkü FM (92.2)
 Erzurum Polis Radyosu (94.6) 
 İmaj FM (95.8)
 Oltu Süper FM (99.9)
 Radyo Üniversite (102.0)
 Dadaş FM (104.5)
Ayrıca Erzurum'da TRT Erzurum Radyosu bulunmaktadır. TRT kurumuna ait olan bölgesel radyo, 90.8 ve 100.5 frekanslarından Erzurum ve ilçelerinde Türkü, Türk Halk Müziği ve Türk Sanat Müziği yayınları ve yöresel programlar yayınlamaktadır.

 Altyapı 
 Ulaşım 
küçükresim|sağ|upright=1.14|1938 tarihli Tan gazetesinde Sivas-Erzurum demir yolunu gösteren harita.
Erzurum'da bir havaalanı ile doğu - batı eksenli demiryolu vardır. Doğu-batı ve kuzey-güney yönünde karayolu ulaşım ağının kesişim noktasıyla ulaşım imkânları gelişmiştir.

 Kaynakça 

 Dış bağlantılar 

 T.C. Erzurum Valiliği