Creative Commons lisansı

küçükresim|Bu sunumda Creative Commons lisansları Nedir, Nasıl Çalışır, Nasıl Kullanılır? hakkında bilgi bulunmaktadır.
Creative Commons (CC) lisansı, telif hakkı bulunan bir eserin veya çalışmanın ücretsiz olarak dağıtılmasını sağlayan bir çeşit kamu telif hakkı lisansı. Yazarın eserlerinin kamu kullanım haklarını kolaylıkla verebileceği çeşitli standart lisans sözleşmeleri içerir. Bir yazar oluşturduğu eserin kullanılması için paylaşmak veya üzerinde değişiklikler yapma hakkını vermek istediğinde CC lisanslarını kullanabilir. CC lisansları, eserlerin paylaşılması konusunda esneklik sağlar. Dağıtım için yazar tarafından belirtilen izin koşullarına (örneğin; kendi çalışmalarınız için yalnızca ticari olmayan kullanımlara izin verebilirsiniz) uyulduğu sürece, eser hakkında telif hakkı için endişelenmeye gerek kalmaz. İnternet üzerinde, telif hakkı sahibi tarafından CC lisansları ile paylaşılan eserlerin kullanımı için, eser sahibinden ayrıca izin alma adımını ortadan kaldırır, böylelikle paylaşımı hızlandırır. CC lisansları herkesin kullanımına açık ve ücretsizdir.

CC lisanslarının değişik türleri bulunmaktadır. Bunlar lisansın dağıtım şartları için değişik kombinasyonlar kullanılarak oluşturulur. Bu lisanslar 2001 yılında ABD merkezli kâr amacı gütmeyen kuruluş Creative Commons tarafından oluşturulmuş ve ilk sürümleri 16 Aralık 2002'de yayımlanmıştır. Ayrıca lisans paketinin 1.0'dan 4.0'a kadar numaralandırılmış beş sürümü de mevcuttur. Kasım 2013'te piyasaya sürülen 4.0 lisans paketi en güncel olanıdır. Creative Commons lisansı başlangıçta Amerikan hukuk sistemine dayansa da, artık uluslararası yasalara uygun birkaç Creative Commons yetki alanı noktası bulunmaktadır.

Ekim 2014'te Açık Bilgi Vakfı, Creative Commons lisanslarından CC BY, CC BY-SA ve CC0 lisanslarının içerik ve veriler için "Açık Tanım" ile uyumlu olduğunu onayladı.

 Tarihi 
küçükresim|Lisansların ilk sürümü için 2002 etkinliğinde Aaron Swartz ve Lawrence Lessig
Lawrence Lessig ve Eric Eldred, Creative Commons Lisansını (CCL) 2001 yılında tasarladılar çünkü mevcut telif hakkı ve kamu malı durumları arasında bir lisansa ihtiyaç olduğunu gördüler. Lisansların 1.0 sürümü resmi olarak 16 Aralık 2002'de yayınlandı.

 Kökeni 
CCL, eser üreticilerinin, mucitlerin buluşlarının haklarını korumalarına izin verirken aynı zamanda eserin bazı harici kullanımlarına da izin vermektedir. CCL, Amerika Birleşik Devletleri Yüksek Mahkemesinin Telif Hakkı Süresi Uzatma Yasası'nın eserlerin telif hakkı süresini yaşayan son yazarın ömrü artı ek 70 yıl olacak şekilde uzatan anayasal hükümlerine hükmettiği Eldred v. Ashcroft davasındaki karara bir tepki olarak ortaya çıkmıştır.

 Lisans taşıma 
Orijinal yerelleştirilmemiş Creative Commons lisansları ABD hukuk sistemi dikkate alınarak yazılmıştır; bu nedenle, ifadeler diğer yargı bölgelerindeki yerel mevzuatla uyumsuz olabilir ve lisansları orada uygulanamaz hale getirebilir. Bu sorunu çözmek için Creative Commons, bağlı kuruluşları aracılığıyla "taşıma" (porting) adı verilen bir süreçle çeşitli lisansları yerel yasaları yansıtacak şekilde tercüme ettirdi. Temmuz 2011 itibarıyla, Creative Commons lisansları dünya çapında 50'den fazla yargı bölgesine (ülke veya bölge) taşınmıştır.

 Uygulama durumu 
küçükresim|Creative Commons lisansları birçok dilde açıklanmış ve dünya genelinde kullanılmaktadır (Resimde Kamboçya'dan bir kullanım görüntüsü yer almaktadır).
Creative Commons lisansı ile lisanslanan eserlere, yürürlükteki telif hakları uygulanır. Creative Commons lisansı, telif hakkı kapsamına giren tüm kitap, tiyatro, film, müzik, makale, fotoğraf ve internet sitelerindeki çalışmalar için uygulanabilir. CC, mevcut yaygın olarak kullanılan yazılım lisanslarıyla ilgili geriye dönük uyumluluk sınırlamaları nedeniyle CC lisanslarının yazılımlar için kullanılmasını önermemektedir.

Creative Commons lisansının uygulanması, adil kullanım veya adil ticaretin izin verdiği hakları değiştiremez veya telif hakkı istisnalarını ihlal eden kısıtlamalar getiremez. Creative Commons lisansları münhasır değildir: eserin yaratıcılar ve sahipler aynı eser için istedikleri zaman ilave farklı lisanslama düzenlemeleri yapabilirler (genellikle "çift lisanslama" veya "çoklu lisanslama" olarak anılırlar). Ancak CC lisansları iptal edilemez; ihlal olmadığı sürece CC lisansları verildikten sonra geri alınamaz ve ihlal durumunda bile lisans yalnızca ihlal eden lisans sahibi için feshedilir. Bir eserin birden fazla Creative Commons lisansıyla korunması durumunda kullanıcılar bunlardan herhangi birini seçebilir.

 Lisans türleri 
 Dört koşul 
Creative Commons lisansları dört ana koşul üzerinde farklı altı lisans kombinasyonunu barındırır. Bunlar dışında kamu malı eserlerin ayırd edilebilmesi için CC0 aracını sunar.

{| class="wikitable"
|-
! Simge !! Haklar || Tanım
|-
| 40px|Atıf
| Atıf (BY)
| Lisans sahibine atıfta bulunarak eseri dağıtabilir, kopyalayabilir, üzerinde çalışmalar yapabilir, yine sahibine atıfta bulunarak türevi çalışmalar yapabilir veya buna benzer işler yapabilirsiniz. Tüm CC lisanslarının atıfda bulunma koşulu vardır (kamu malı aracı hariç).
|-
| 40px|AynıLisanslaPaylaş
| AynıLisanslaPaylaş (SA)
| Eseri kullanan kişiler, kendi eserlerini aynı lisansla (veya SA uyumlu lisansla) lisansladıkları sürece kopyalama, yayma, türev çalışma üretme hakkına sahiptir. (Ayrıca bakınız copyleft.)
|-
| 40px|Ticari olmayan
| GayriTicari (NC)
| Lisans sahibinin bu izni dahilinde eser üzerinde yalnızca ticari olmayan çalışmalar gerçekleştirebilir, dağıtabilir, kopyalayabilir veya buna dayalı yine ticari olmayan türev çalışmaları yapabilirsiniz. Ticari amaçlı kullanım için eser sahibinin izni gerekir.
|-
| 40px|Türevsel olmayan
| Türetilemez (ND)
| Lisans sahibinin bu izni dahilinde eser üzerinde kopyalama, dağıtma ve görüntüleme işlemleri yalnızca eserde değişiklik yapmadan birebir hali ile gerçekleştirilebilir. Türev çalışmalar üretilemez (eser sahibinin izni gerekir).
|}
Son iki koşul DFSG ve Özgür Yazılım Vakfı'nın standart tanımlarına göre özgür içerik değildir ve Vikipedi gibi bu özgürlükleri gerektiren ortamlarda kullanılamaz.

Bu koşullar altında, şartlara uyan toplam on altı olası lisans kombinasyonu üretilebilir ve üretilen bu kombinasyonlardan on bir tanesi geçerli bir Creative Commons lisansı olup, beş adeti ise geçersizdir. Bu nedenle, bu karıştırılmamalıdır. Beş geçersiz kombinasyondan dördü hem "nd" hem de "sa" içerir. Diğer kombinasyon ise hiçbir şart içermez. On bir geçerli kombinasyon, tüm kombinasyonların %98'ine tekabül eder ve beş kombinasyon ise "by" atıf istemesi nedeniyle emekliye ayrılmışlardır. Gerçi, bunlar web sitesinde başvuru için kullanılabilir durumda kalmıştır. Bu altı lisans türü aşağıda gösterilmektedir:

{| class="wikitable"
|-
! Simge !! Tanım !! Kısatlma
!Atıf Zorunluluğu
!İçeriği değiştirip uyarlanabilirlik
!Ticari kullanılabilirlik
|-
|bağlantı=https://en.wikipedia.org/wiki/File:CC0_button.svg|alt=CC0 icon|88x88pik
|Kamu malı - Kısıtlama olmaksızın içeriği kullanabilme.
|CC0||||  || 
|-
|bağlantı=https://en.wikipedia.org/wiki/File:CC-BY_icon.svg|alt=CC-BY icon|88x88pik|| Yalnızca atıf || BY|||||| 
|-
|bağlantı=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Cc-by-nd_icon.svg|alt=CC-BY-ND icon|88x88pik|| Atıf + Türetilemez || BY-ND|||||| 
|-
|bağlantı=https://en.wikipedia.org/wiki/File:CC BY-SA icon.svg|alt=CC-BY-SA icon|88x88pik|| Atıf + AynıLisanslaPaylaş|| BY-SA|||||| 
|-
|bağlantı=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Cc-by-nc_icon.svg|alt=CC-by-NC icon|88x88pik|| Atıf + GayriTicari|| BY-NC||||||  
|-
|bağlantı=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Cc-by-nc-nd_icon.svg|alt=CC-BY-NC-ND icon|88x88pik|| Atıf + GayriTicari + Türetilemez || BY-NC-ND||||||
|-
|bağlantı=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Cc-by-nc-sa_icon.svg|alt=CC-BY-NC-SA icon|88x88pik|| Atıf + GayriTicari + AynıLisanslaPaylaş || BY-NC-SA||||  ||  
|}

 Sürümler 
2011 yılı Temmuz ayı itibarıyla Creative Commons lisansları dünya çapında 50 farklı yargı çevresinde (ülke veya bölge) kullanılır hale gelmiştir. Bazı yeni kullanıcılar ise 25 Kasım 2013 tarihinde yayımlanan 4.0 lisans sürümünü uygulamaya başlamışlardır.

 Haklar 
 Atıf 
sağ
2004 yılından bu yana kullanılan tüm Creative Commons lisansları (CC0 hariç) orijinal yazara atıf gerektirir (BY bileşeni). Atıf, lisans sahibinin mevcut tüm bilgileri kullanılarak verilmelidir. Creative Commons anımsatıcının önerisi şöyledir: başlık – yazar – kaynak [web bağlantısı] – [CC] lisans.
Genel olarak bu aşağıdakileri ifade eder:

Telif hakkı bildirimleri (varsa) ekleyin. Eserin kendisinde telif hakkı sahibi tarafından konulmuş bir telif hakkı bildirimi bulunuyorsa, bu bozulmadan bırakılmalıdır veya eser yeniden yayınlandığında elde edildiği ortama uygun yeni bir lisans verilmelidir.
Yazarın adı, kullanıcı adı veya mahlasını belirtin. Eğer eser internet üzerinde yayınlanmışsa, bu kişinin profil sayfasına veya eser sayfasına bağlantı verilmesi güzel karşılanır.
Eserin başlığı veya adı (eğer varsa) belirtin. Eğer eser internette yayınlanıyorsa, orijinal eserin adı veya unvanı esere dahil edilir. Başlığın eklenmesi, 3.0 veya önceki sürüm tüm CC lisansları için bir zorunluluktur. Ancak 4.0 için isteğe bağlıdır. Çalışma internette yayınlanıyorsa, adın veya başlığın doğrudan orijinal çalışmaya bağlantı verilmesi güzel karşılanır.
Eser belirli bir CC lisansından alıntı bulundurmalı. Yeniden kullandığınız esere hangi CC lisansının uygulandığını belirtmeniz gerekir. Lisans alıntısının CC web sitesindeki lisansa bağlanması iyi olur.
Çalışmanın türev bir çalışma mı yoksa uyarlama mı olduğunu belirtin. Yukarıda belirtilen hususlara ek olarak, ayrıca türev çalışması olduğunun belirtilmesi gereklidir, örneğin, “Bu [yazar] isimli yazarın [orijinal eser] isimli eserinin Türkçe çevirisidir.” veya “Senaryo [yazar] isimli yazara ait [orijinal eser] adlı esere dayalıdır.” gibi.

 Ticari olmayan lisanslar 
sağ|80x80pik
"Ticari olmayan" tanımının bazı Creative Commons lisanslarına dahil edilmesi tartışmalıdır,  çünkü bazen ne tür bir ticari kullanım için olduğu konusunda izin verici yazılım lisansı ile açık içeriğe yükseltilmesinde başından bu yana ilkelerdeki farklılıklardan dolayı, bunun bir belirsizlik olduğu kabul edilebilir.

 Zero / Kamu malı 
sağ|80x80pik
Creative Commons CC0 aracılığı ile kamu malı olan materyalin dağıtılması için bir yol sunmuştur  ve dünya çapında yasal olarak yayınlanması için çok sayıda haktan vazgeçilmesini sağlayan araçtır. CC0'ın gelişimi 2007 yılında başlamış  ve 2009 yılında yayımlanmıştır.

2010 yılında Creative Commons  zaten kamusal alan etiketlemeleri için uygulanan bu lisansı kendi Kamu Malı işaretlemesi olarak duyurmuştur. Bununla birlikte, CC0 ve Kamu Malı İşareti yerine adıyla ABD merkezli bir yaklaşım olan Kamu Malı Bağlılığı ve Sertifikasyon adıyla karışmalar yaşanmıştır.

2011 yılında, Özgür Yazılım Vakfı CC0'ı bir özgür yazılım lisansı olarak kabul etmiş ve bu şekilde kamu malı olarak ithafı için önerdiği bir tercih olarak belirlemiştir.

2012 yılı Şubat ayında CC0 Açık Kaynak Girişimi (OSI)'nin onayına sunulmuştur  ancak sorunları nedeniyle ret edilmiştir. OSI SSS sayfasında "Biz bu zamanda, CC0 kamu malı bağlılığının yazılımlarda serbestçe kullanılmasını önermiyoruz". Çünkü tüm ülkeler yasal açıdan ("kamu malı") telif haklarından feragat etmediklerine dair çekincemiz bulunuyor. Şeklinde yine bu sayfada açıklama yapması üzerine "CC0'ın açıkça ret edilmediğini, ancak Lisans İnceleme Komitesinin uzlaşmaya vararak onaylaması gerektiğini ve sonunda Creative Commons'un başvurusunu geri çektiğini" belirtmektedir. Çekme mesajında, Creative Commons temsilcisi CC0'ın ilk başta özgürce veri paylaşımına yardımcı olması ve toplumun ihtiyacı olan bilimsel verilere ihtiyaç nedeniyle geliştirildiğini açıkladı 

 Emekliye sevk edilen lisanslar 

Eleştiriler veya kullanılmama nedenlerinden dolayı daha önce kullanıma sunulmuş olan bazı Creative Commons lisansları emekliye sevk edilmiş ve artık yeni lisansların kullanılması önerilmektedir Emekli edilen CC0 dışındaki lisanslar, atıf öğesi eksik olan tüm lisanslardır ve ayrıca aşağıdaki dört lisansta emekli edilmiştir:

Gelişmekte Olan Ülkeler Lisansı: Bu gelişmekte olan ülkeler sadece Dünya Bankası tarafından "yüksek geliri olmayan ülkeler" olarak kabul görmüş ülkeler ile sınırlıdır. Tam telif hakkı kısıtlamaları, diğer ülkelerde yaşayanlar için geçerlidir.
Örnekleme: Çalışmaların belirli bölümleri reklam dışında herhangi bir amaç için kullanılabilir ancak tüm eser kopyalanamaz veya değiştirilemez.
Fazla Örnekleme: Çalışmaların belirli bölümleri reklam dışında herhangi bir amaç için kullanılabilir ve değiştirilebilir olmakla birlikte tüm eser ticari olmayan çalışmalar için kopyalanabilir.
Ticari Olmayan Fazla Örnekleme: Çalışmanın tamamı veya bölümleri ticari olmayan amaçlar için kopyalanabilir veya değiştirilebilir.

 Yasal incelemeler 
küçükresim|Avam Kamarası raporuna göre 2017 yılı itibarıyla Creative Commons lisanslı çalışma sayısı
Creative Commons lisansıyla lisanslanan çok sayıda eserin hukuki sonuçlarını tahmin etmek etmek çok zordur ve eser üreticilerinin, uygulama amaçlarına en uygun lisansı seçebilme konusunda genellikle bilgi sahibi olmadıklarına dair görüşler vardır.
Creative Commons lisansları kullanılarak lisanslanan bazı çalışmalar çeşitli davalara karışmıştır. Creative Commons'ın kendisi bu davaların hiçbirinde taraf değildir. Davalar hakimlerin kararlarına kadar gittiğinde (yani, yetkisizlik nedeniyle görevden alınmadı veya mahkeme dışında özel olarak çözüme kavuşturulmadı), bunların hepsi Creative Commons kamu lisanslarının yasal sağlamlığını doğruladı.

 Hollandalı tabloid gazete 
2006'nın başlarında, podcast yayıncısı Adam Curry, izni olmadan Curry'nin Flickr sayfasındaki fotoğrafları yayınlayan Hollandalı bir tabloid gazeteye dava açtı. Fotoğraflar Creative Commons Ticari Olmayan lisansı altında lisanslanmıştı. Karar Curry lehine olsa da gazete, suçu tekrarlamadıkları sürece tazminat ödemekten kurtuldu. CC lisansının ana yaratıcısı ve Amsterdam Üniversitesi Bilgi Hukuku Enstitüsü direktörü Profesör Bernt Hugenholtz, “Hollanda Mahkemesi'nin kararı, Creative Commons lisansının koşullarının bu lisans altında lisanslanan içerik için otomatik olarak geçerli olduğunu teyit etmesi ve bu tür içeriğin kullanıcılarını lisansın koşullarını açıkça kabul etmeseler veya bu konuda bilgi sahibi olmasalar bile bağlaması nedeniyle özellikle dikkate değerdir” yorumunda bulundu.

 Virgin Mobile
2007 yılında Virgin Mobile Australia şirketi, çalışmalarını Creative Commons-Atıf (BY) lisansı kullanarak Flickr'a yükleyen amatör fotoğrafçıların çalışmalarını kullanarak cep telefonu kısa mesaj hizmetini tanıtan bir reklam kampanyası başlattı. Kullanılan çalışmalar lisans gereği orijinal yaratıcıya atıfta bulunulduğu sürece, başka herhangi bir tazminat gerekmeksizin, çalışmalarını başka herhangi bir kuruluş tarafından kullanılmak üzere serbest bırakmaktadır. Şirket, reklamlarının her birine fotoğrafçının Flickr sayfasına yönlendiren bir URL yazdırarak bu tek kısıtlamayı uyguladı.

Drauglis - Kappa Harita Grubu 
2007 yılında fotoğrafçı Art Drauglis, fotoğraf paylaşım sitesi Flickr'a birkaç fotoğraf yükleyerek onlara Creative Commons Atıf-AynıLisanslaPaylaş 2.0 lisansını (CC BY-SA) verdi. "Swain's Lock, Montgomery Co., MD." başlıklı bir fotoğraf, bir harita yapım şirketi olan Kappa Harita Grubu tarafından indirildi ve 2012 yılında Montgomery Co. Maryland Street Atlas'ın ön kapağında yayınlandı. Arka kapağa "Fotoğraf: Swain's Lock, Montgomery Co., MD Fotoğrafçı: Carly Lesser & Art Drauglis, Creative Commoms CC-BY-SA-2.0" metnini yerleştirildi, ön kapakta yazarlığa dair hiçbir şey belirtilmedi.

CC BY-SA 2.0'ın lisans olarak geçerliliği tartışmalı değildi. Atlas ticari olarak satıldı ve başkaları tarafından ücretsiz olarak yeniden kullanılmadı. Anlaşmazlık, Drauglis'in "türev çalışmalar" için geçerli olan lisans koşullarının atlasın tamamına uygulanıp uygulanmayacağıydı. Drauglis, Haziran 2014'te sanıklara telif hakkı ihlali ve lisans ihlali nedeniyle dava açarak tespit ve ihtiyati tedbir, tazminat, ücret ve masraflar talep etti. Drauglis, diğer şeylerin yanı sıra, fotoğrafın AynıLisanslaPaylaş şartını içerdiğini ancak Atlas'ın aynı lisans koşulu ile yayınlanmaması nedeniyle lisans kapsamını aştığını ileri sürdü. Hakim, Atlasın lisans anlamında fotoğraftan türetilmiş bir çalışma değil, daha ziyade kolektif bir çalışma (toplu çalışma) olduğuna karar vererek davayı reddetti. Atlas fotoğraftan türetilmiş bir çalışma olmadığından Kappa Harita Grubunun atlasın tamamını CC BY-SA 2.0 lisansı kapsamında lisanslamasına gerek yoktu. Hakim ayrıca çalışmanın uygun şekilde atfedildiğine karar verdi.

 Ayrıca bakınız 
 Copyleft
 Telif hakkı
 Özgür kültür hareketi
 Özgür yazılım

 Kaynakça

 Dış bağlantılar 


 Creative Commons Türkiye 
 Lisans metinleri ve çevirileri
 Lisans seçme sayfası 
 Creative Commons Lisansları Uyumluluk Sihirbazı 


Kategori:Bilişim hukuku
Kategori:Copyleft yazılım lisansları
Kategori:Özgür içerik lisansları
Kategori:Fikrî mülkiyet aktivizmi
Kategori:Fikrî mülkiyet hukuku