Ana Çerkesçe

Ana Çerkesçe, Ön Çerkesçe veya Proto-Çerkesçe, Çerkesçe’nin Batı Çerkesçesi ve Doğu Çerkesçesi genel dialektlerinin kalıntılarından faydalanarak yeniden oluşturulmuş bir dil atasıdır.

Sesbilim (Fonotik)

Ses Harf Sistemi ve Şive
küçükresim|upright=1.5|sağ|Kuzeybatı Kafkasya aile ağacı

Bisıllabik kökleri içinde, neslinden gelen diller içindeki yapı gelişimiyle birlikte iki olası vurgu yerinde yapılanmıştır.

 PAK  Batı Çerkesçe  Doğu Çerkesçe *ˈCa.Ca  CaːC  Caː.Ca *ˈCa.Cǝ  CaC  CaC *ˈCǝ.Ca  CǝC  Cǝ.Ca *ˈCǝ.Cǝ  CǝC  CǝC *Ca.ˈCa  Caː.Ca  Caː.Ca *Ca.ˈCǝ  Ca.Cǝ  CaC *Cǝ.ˈCa  Cǝ.Ca  Cǝ.Ca *Cǝ.ˈCǝ  Cǝ.Cǝ  CǝC

Diğer bir deyişle, eğer aslında belirtilirse Batı Çerkesçesi'nde ikinci hecede *a ve *ǝ arasındaki ayrım korunur; aslındaki belirtilmemiş heceler 2. hecede bırakılır. Doğu Çerkesçesi ise *a değil *ǝ'yi düşürerek düzgün ayrımı korur. Her iki grup da ilk hecedeki kalite ayrımını korur ve ayrıca orijinal şekliyle *CaCa'nın (belirtmeden yoksun olarak) köklerindeki uzun bir ünlüyü görüntüler.

Sessiz harfler

Ünsüz sistemi dört yollu fonasyon kontrastı ile duraklar ve afrikatelerle ayrıca iki yönlü bir kontrast frikatifle yeniden inşa edilmiştir.

 Proto Kiril  Batı Çerkesçesi Doğu Çerkesçesi Bjeduğ  Çemguy  Abzeh  ŞapsığSessizduraklarveafrikatlar *p  П  p  p  *t  Т   t  t  *t͡s  Ц  ts  ts  *t͡sʲ (t͡sʲː)  Ць  t͡ɕ (t͡ɕː)  t͡ɕ (чъ)  ɕ *t͡sʷ  Цу  t͡sʲʷ  t͡ʃʷ (Чу)  f  *t͡ʃ  Ч  ʃ  ʃ *t͡ɕ  Чъ  ʂ  ʃ *kʲ1  Кь  t͡ʃ  kʲ  t͡ʃ *kʷ  Ку  kʷ  kʷ *q  Къ  q  q-,qː  q  q  q  *qʷ  Къу  qʷ  qʷ-,qʷː  qʷ  qʷ  qʷ  *ʔ~qʼ2  Ӏ  ʔ  ʔ  *ʔʷ~qʷʼ2  Ӏу  ʔʷ  ʔʷ Geminateduraklarveafrikatlar *pː  П  pː  p  b  *tː  Т  tː  t  d  *t͡sː  Ц  tsː  ts  dz  *t͡sʷː3  Цу  t͡sʲʷː  t͡sʲʷ  t͡ʃʷ (Чу)  v  ʃː  шш  ʃː  ʃ  ʃ  ʃ  ɕ *t͡ʃː  Ч  t͡ʃː  t͡ʃ  ɕ  t͡ʃ  ʒ  *t͡ɕː  Чъчъ  t͡ɕː  tɕ  ʒ *kʲː  К  tʃː  tʃ  kʲ  d͡ʒ *kʷː  Куку  kʷː  kʷ  ɡʷ *qː~qχ4  Къкъ  qː  χ~q  qʼ~qχ *qʷː~qχʷ4  Къкъ  qʷː  χʷ~qʷ  qʷʼ~qχʷSesliduraklarveafrikatlar *b  Б  b  b  *d  Д  d  d  *d͡ɮ5  Дл  ɣ  ʒ  *d͡z  Дз  dz  d͡z  *d͡zʲ  Дзь  d͡ʑ (дж)  ʑ *d͡zʷ  Дзу  ʑʷ (жъу)  v w *d͡ʑ  Джъ  d͡ʑ (дж)  ʒ  *ɡʲ1  Гь  d͡ʑ (дж)  ɡʲ  d͡ʒ *ɡʷ  Гу  ɡʷ  ɡʷ Ejektifduraklarveafrikatlar *pʼ  ПӀ  pʼ  pˤ  pʼ  *pʷʼ  ПӀу  pʷʼ  pˤ   *tʼ  ТӀ  tʼ  tˤ  tʼ  *tʷʼ  ТӀу  tʷʼ  tˤ  tʷʼ *t͡sʼ  ЦӀ  tsʼ  tsˤ  tsʼ  *t͡sʼʲ  ЦӀь   ɕʼ~ʃʼ  ɕʼ *t͡sʷʼ~ʃʷʼ  ЦӀу~ШӀу  ɕʷʼ~ʃʷʼ (шӀу)  ʂʷ  fʼ  *t͡ʃʼ  КӀ  tʃʼ  tʃʼ  ʔaj / ʔ  tʃʼ  ɕʼ (ЩӀ) *t͡ɕʼ  ЧӀ  tɕʼ   tɕʼ  ɕʼ cç'  *t͡ɬʼ6  ТлӀ  ɬʼ (ЛӀ)  ɬˤ  ɬʼ *kʼʲ  КӀ  t͡ʃʼ  kʼʲ  t͡ʃʼ *kʷʼ  КӀу  kʷʼ  kʷʼ Sessizfrikatifler *ɬ  Лъ  ɬ  ɬ  *s  С  s  s  *sʷ5  Су  ɕʷ~ʃʷ (шъу)  f  *ʃ  Ш  ʃ  ɕ *ʂ  Шъ  ʂ  ɕ  *ɕ  Щ  ɕ~ʃ *x  Х  x  x  *xʷ7  Ху  f (Ф)  xʷ  *χ  Хъ  χ  χ  *χʷ  Хъу  χʷ  χʷ  *χʲ  Хъь  ħ  χ  *ħ  Хь  ħ Geminatefrikatifler *ʂː  Шъшъ  ʂː  ʂ  ɕ  *ʃː  Ш  ʃː   ʃ  ʒSeslifrikatifler *ɮ  Л  l  ɮ *z  З  z  z  *zʷ5  Зу  ʑʷ~ʒʷ (жъу)  v *ʒ  Ж  ʒ  ʑ  *ʐ  Жъ  ʐ  ʑ  *ʑ  Жь  ʑ  ʑ~ʒ *ɣ  Г  ɣ  ɣ~ɡ  ɣ  ɣ  ɣ  *ɣʲ  Г  ɣ  ʑ *ʁ  Гъ  ʁ  ʁ  *ʁʷ  Гъу  ʁʷ  ʁʷ  Ejektiffrikatifler *sʼ ?8  СӀ  tsʼ  sˤ  tsʼ *ʃʼ~ɕʼ  ШӀ  ʃʼ  ʂ  ɕʼResonantlar *m  М  m  m  *n  Н  n  n  *r  Р  r  r *l  Л  l  l *j  Й  j  j  *w  У  w  w 

1. Ön-Çerkesçe'de palatalize [gʲ] ve palatalize [kʲ] mevcuttur. Bu sessiz harfler Şapsığ dialekt (örneğin Kfar Kama dialekti) ve Besleney dialektinde bulunmaktadır. Diğer Batı Çerkesçe dialektlerinde bu sessiz harfler [d͡ʒ] ve [t͡ʃ] ile birleştirilmiştir.

 Kelime Ön-Çerkesçe Batı Çerkesçesi Doğu Çerkesçesi Çemguy  Şapsığ  Abzeh tavuk  kʲat  t͡ʃat  kʲat  t͡ʃat  d͡ʒad yumurta  kʲankʲa  t͡ʃant͡ʃa   kʲaːkʲa  t͡ʃant͡ʃa  ? dışarı gitti  dakʲaʁ  dat͡ʃaʁ  dakʲaʁ  dat͡ʃaʁ  ? silah  kʲaraːχʷ  t͡ʃaraːχʷ  kʲaraːχʷ  t͡ʃaraːχʷ  ? uzun  kʲaħə  t͡ʃaħə  kʲaħə  t͡ʃaħə  t͡ʃaħə  kısa  kʲaːkʷa  t͡ʃaːkʷa  kʲaːkʷa  t͡ʃaːkʷa  t͡ʃaːkʷa  öldürmek  wkʲən  wt͡ʃən   wkʲən  wt͡ʃən  wt͡ʃən  kedi  kʲatəw  t͡ʃatəw  kʲatəw  t͡ʃatəw  d͡ʒadəw ip  kʲaːpsa  t͡ʃaːpsa kʲaːpsa  t͡ʃaːpsa t͡ʃaːpsa uzağa gitmek  ʔʷəkʲən  ʔʷət͡ʃən  ʔʷəkʲən  ʔʷət͡ʃən  ? cam  ʔaːpkʲ  ʔaːpt͡ʃ  ʔaːpkʲ  ʔaːpt͡ʃ  ʔaːbd͡ʒ  anahtar  ʔʷənkʲəbza  ʔʷənt͡ʃəbza  ʔʷəkʲəbza  ʔʷənt͡ʃəbza  ʔʷənɕʼəbza sakal  ʒaːkʲa  ʒaːt͡ʃa  ʒaːkʲa  ʒaːt͡ʃa  ʑaːt͡ʃa 

 Kelime Ön-Çerkesçe Batı Çerkesçesi Doğu Çerkesçesi Çemguy  Şapsığ  Abzeh elbise/gömlek  ɡʲaːna  d͡ʒaːna  ɡʲaːna  d͡ʒaːna  d͡ʒaːna  okumak/ders çalışmak/aramak  jad͡ʒan   jad͡ʒan   jaɡʲan  jad͡ʒan   jad͡ʒan   kafir  ɡʲaːwər  d͡ʒaːwər  ɡʲaːwər  d͡ʒaːwər  d͡ʒaːwər  oynamak  ɡʲagʷən  d͡ʒagʷən  ɡʲagʷən  d͡ʒagʷən  d͡ʒagʷən  oyun  ɡʲagʷ  d͡ʒagʷ  ɡʲagʷ  d͡ʒagʷ  d͡ʒagʷ  oyuncak  ɡʲaɡʷaːɬa  d͡ʒaɡʷaːɬa  ɡʲaɡʷaːɬa  d͡ʒaɡʷaːɬa  d͡ʒaɡʷaːɬa acı  dəɡʲə  dəd͡ʒə  dəɡʲə  dəd͡ʒə  dəd͡ʒə  ham  məɡʲər  məd͡ʒər  məɡʲər  məd͡ʒər  məd͡ʒər  vadi  qʷalaːɡʲa  qʷalaːd͡ʒa  qʷalaːɡʲa  qʷalaːd͡ʒa  ? pantolon  ʁʷaʃaɡʲ  ʁʷaʃad͡ʒ  ʁʷaʃaɡʲ  ʁʷaʃad͡ʒ  ʁʷaʃad͡ʒ  şeytan  bzaːɡʲa  bzaːd͡ʒa  bzaːɡʲa  bzaːd͡ʒa  bzaːd͡ʒa  son  ɡʲaːrə  d͡ʒaːrə  ɡʲaːrə  d͡ʒaːrə  d͡ʒaːrə 

2. Ön-Çerkesçe'deki [ʔ] ve [ʔʷ] gibi ünlüler [qʼ] ve [qʷʼ] ünsüzlerinden gelmektedir.

 Kelime Ön-Çerkesçe Ubıhça  Batı Çerkesçe Doğu Çerkesçe Çemguy  Şağsığ  Abzeh iki  tʼqʷʼə ~ tʔʷə  tʼqʷʼa  tʷʼə  tˤəʔʷə  ?  tʼəw diyorum  səqʼan ~ səʔʷan  sqʼan  səʔʷan  səʔʷan səʔʷan  səʔʷan

3. Ünsüz [tsʷː] Batı Çerkesçesi'nin Bjeduğ ve Ḉemguy dialektlerinde korunmuş, Şapsığ ve Abzeh dialektlerinde ise [tʃʷ]'ye dönüşmüş, Kabartay dialektinde ise [v]'ye dönüşmüştür.

 Kelime Ön-Çerkesçe Batı Çerkesçe Doğu Çerkesçe Çemguy  Şapsığ  Abzeh ayakkabı  t͡sʷːaːqa  t͡sʷaːqa  t͡ʃʷaːqa  t͡ʃʷaːqa  vaːqa öküz  t͡sʷːə  t͡sʷə  t͡ʃʷə  t͡ʃʷə  və saban demiri  t͡sʷːaːbza  t͡sʷaːbza  t͡sʷaːbza  t͡sʷaːbza  vaːbd͡za 

4. [q͡χ] ve [q͡χʷ] ünsüzleri Doğu Çerkesçesi'ndeki bazı kelimelerde korunmuştur. Batı Çerkesçesindeki dialektlerde ise [χ], [χʷ], [q] ve [qʷ]'ye dönüşmüşlerdir.

 Kelime Ön-Çerkesçe Batı Çerkesçe Doğu Çerkesçe Çemguy  Şapsığ  Abzeh adam q͡χʷəɬxʷəʁa  fəɬfəʁa/χʷəɬfəʁa  qʷəlfəʁa  ?  χʷəɬxʷəʁa mezar  q͡χa  qa  χa  ?  q͡χa erkek  q͡χʷə  χʷə  χʷə  ?  ? domuz  q͡χʷa  qʷa  χʷa  ?  qʷa erkek evlat  q͡χʷa  qʷa  qʷa  ?  qʷa peynir  q͡χʷaːja  q͡ʷaːja  χʷaːja  ?  q͡χʷeja  ses  maːq͡χa  maːqa  maːχa  ?  maːqa  gemi  q͡χʷaħ  qʷəħa  qʷaħ  ?  q͡χʷaħ  karınca  q͡χanzaɡʷ  qanzaɡʷ  χanzaɡʷ  qanzaɡʷ  χʷəmpʼat͡sʼad͡ʒ akran  q͡χəʐə  ?  qʷəʐə  qʷəʐə  q͡χəʑə

5. Ön-Çerkesçe dilinde [sʷ] ve [zʷ] korunmuştur. Batı Çerkesçe'sinde [ʃʷ] ve [ʒʷ]'ye Doğu Çerkesçesi'nde ise [f] ve [v]'ye dönüşmüşler. Ayrıca d͡ɮ] Batı Çerkesçe'sinde [ɣ] Doğu Çerkesçesi'nde ise [ʒ]'ye dönüşmüştür.

 Kelime Ön-Çerkesçe Batı Çerkesçe Doğu Çerkesçe Çemguy  Şapsığ  Abzeh kaynatmak/tarlayı sürmek  zʷan  ʒʷan  ʒʷan  ʒʷan  van  taş, kaya  məzʷa  məʒʷa  məʒʷa  məʒʷa  məva  deri, renk  sʷa  ʃʷa  ʃʷa  ʃʷa  fa  sökük, yırtık  t͡saːd͡ɮa  t͡saːɣa  t͡saːɣa  t͡saːɣa  d͡zaːʒa

6. Ön-Çerkesçe'de [t͡ɬʼ] mevcuttu. Bu ünsüz Doğu Çerkesçesi Besleney dialektinde  korunmuştur. t͡ɬʼə] (adam) ve [t͡ɬʼaːna] (çeyrek) kelimeleri diğer dialektlerde [ɬʼə] ve [ɬʼaːna] şeklinde telaffuz edilmektedir. Çoğu Çerkesçe dialektinde bu ses [ɬʼ] şeklinde telaffuz edilir.

 Kelime Ön-Çerkesçe Batı Çerkesçe Doğu Çerkesçe Çemguy  Şapsığ  Abzeh adam/koca  t͡ɬʼə  ɬʼə  ɬˤə  ɬʼə  ɬʼə  ölür  maːt͡ɬʼa  maːɬʼa  maːɬˤa maːɬʼa maːɬʼa dört  pt͡ɬʼə  pɬʼə  pɬˤə  pɬʼə  pɬʼə  kutsal  t͡ɬʼaːpʼa  ɬʼaːpʼa  ɬˤaːpˤa   ɬʼaːpʼa   ɬʼaːpʼa

7. [xʷ] ünsüzü Doğu Çerkesçesi dialektlerinde korunmuştur. Batı Çerkesçesi dialektrlerinde ise [f] olmuştur.

 Kelime Ön-Çerkesçe Batı Çerkesçe Doğu Çerkesçe Çemguy  Şapsığ  Abzeh gün  maːxʷa  maːfa  maːfa  maːfa  maːxʷa  beyaz  xʷəʑə  fəʑə  fəʑə  fəʑə  xʷəʑə  insan  t͡sʼəxʷə  t͡sʼəfə  t͡sˤəfə  t͡sʼəfə  t͡sʼəxʷ sıcak  xʷaːba  faːba  faːba  faːba  xʷaːba  mısır  nartəxʷ  nartəf  naːtəf  nartəf  nartəxʷ  gibi  xʷad  fad  fad  fad  xʷad  sarımsak  bʑənəxʷ  bʑənəf  bʑənəf  bʑənəf  bʑənəxʷ  adam  q͡χʷəɬxʷəʁa  fəɬfəʁa/χʷəɬfəʁa  qʷəlfəʁa  ?  χʷəɬxʷəʁa kadın  bzəɬxʷəʁa  bzəɬfəʁa   bzəlfəʁa  bzəɬfəʁa  bzəɬxʷəʁa  teneke  t͡sːaxʷ  t͡saf  t͡saf  t͡saf   d͡zːaxʷ  hafif  naxʷə(n) nafən  nafna  ?  naxʷ dürüst adam  zaːxʷa  zaːfa  zaːfa  zaːfa  zaːxʷa 

8. Batı Çerkesçesi Şağsığ dialekti Kfar Kama lehçesi konuşanları diğer birçok dialektte [tsʼ] olan sesi [sʼ] olarak kullanırlar. Bu ünsüz muhtemelen Ön-Çerkesçe'den gelmektedir fakat Şapsığ dialekti [t͡sʼ] ve [sʼ] iki sesi de barındırır. Örneğin Şapsığ dialektindeki /t͡sʼəf/ "kişi", /t͡sʼaːpʼa/ "cimri" ve /t͡sʼaːʃʷta/ "kaymak" kelimeleri.

 Kelime Ön-Çerkesçe Batı Çerkesçe Doğu Çerkesçe Çemguy  Şapsığ  Abzeh isim sʼa ~ t͡sʼa ?  t͡sʼa  sˤa  t͡sʼa t͡sʼa yalan söylüyor  qapsʼə ~ qapt͡sʼə ?  qapt͡sʼə  qapsˤə  qapt͡sʼə  qapt͡sʼə siyah  ʃʷʼəsʼa ?  ʃʷʼət͡sʼa ʂʷəsˤa ʃʷʼət͡sʼa fʼət͡sʼa çıplak  ps'aːna ~ pt͡s'aːna ?   pt͡sʼaːna  pt͡sʼaːna  psˤaːna  pt͡sʼaːna  ıslak  sʼəna ~ t͡sʼəna ?   t͡sʼəna  sˤəna  t͡sʼəna  t͡sʼəna  sivri  paːpsʼa ~ paːpt͡sʼa ?   paːpt͡sʼa  paːpsˤa  paːpt͡sʼa  ?

Diğer dikkat çekici değişiklikler
 Şapsığ dialektinde "ejective" sessiz harfler /pʼ/ /tʼ/ /sʼ/ /ɬʼ/ /t͡sʼ/ /ʃʼ/ /ʃʷʼ/ /pʷʼ/ /tʷʼ/ gırtlak seslerine /pˤ/ /tˤ/ /sˤ/ /ɬˤ/ /t͡sˤ/ /ʂ/ /ʂʷ/ /pˤ/ /tˤ/ dönüşmüşlerdir.

Şapsığ dialektinde ejektif ünlüler olan /pʼ/ /tʼ/ /sʼ/ /ɬʼ/ /t͡sʼ/ /ʃʼ/ /ʃʷʼ/ /pʷʼ/ /tʷʼ/ faringealize ünsüzlere dönüşmüşlerdir.

 Kelime Ön-Çerkesçe Batı Çerkesçe Doğu Çerkesçe Çemguy  Şapsığ  Abzeh ince  pʷʼaːnt͡ʃa  pʷʼaːnt͡ʃa ~ pʼʕʷaːnt͡ʃa  pˤaːt͡ʃa   ?  pʼaːɕʼa büyütmek/evlatlık edinmek  pʷʼən ~ pʼʕʷən  pʷʼən  pˤən  ?  pʼən  iki  tʷʼə  tʷʼə  tˤʔʷə  ?  tʼəw serbest bırakmak, başlatmak  tʷʼəpɕən  tʷʼəpɕən  tˤəpɕən  ?  ? üstünde  pʃʼə   pʃʼə  pʂə  ?  pɕʼə bilmek  ʃʼan   ʃʼan   ʂan  ?  ʃʼan yaşlı adam  t͡ɬʼəʐ  ɬʼəʐ  ɬˤəʐ  ɬʼəʐ   ɬʼəʑ siyah  ʃʷʼəsʼa ~ t͡sʷʼəsʼa  ʃʼʷət͡sʼa  ʂʷəsˤa  ʃʼʷət͡sʼa  fʼət͡sʼa

Obstruent ünsüzlerin bir dizisinin refleksleri, "tens" ya da "geminate" olarak nitelendir. Batı Çerkesçesi'nde, sonuç dialektlere bağlı olarak: Bjeduğ dialektinde tens olarak kalır Çermguy dialektinde basit sessiz ünsüzler olarak kalırken Doğu Çerkesçesi'nde basitçe sesli ünsüzler olarak kalır.
 [tʃː] ünsüzleri Abzeh dialektinde [ʃ] ve Kabartay dialektinde [ʒ] olmutur.
 [kʲː] ünsüzleri Batı Çerkesçe'sinin çoğu dialektinde [t͡ʃ] ve Kabartay dialektinde [d͡ʒ] olmutur.
 [tʃʼ] ünsüzleri Kabartay dialektinde [ɕʼ] ve Abzeh dialektinde [aj] olmuştur.
 [tː] ünsüzleri Kabartay dialektinde [d] olmutur.
 [tsː] ünsüzleri Kabartay dialektinde [dz] olmutur.

 Kelime Ön-Çerkesçe Batı Çerkesçe Doğu Çerkesçe Ḉemguy  Şapsığ  Abzeh diş  t͡sa  t͡sa  t͡sa  t͡sa  d͡za  fare  t͡səʁʷa  t͡səʁʷa  t͡səʁʷa  t͡səʁʷa  d͡zəʁʷa  balık  pt͡saʐəj  pt͡saʐəj  pt͡saʐəj  pt͡saʐəj  bd͡zaʑəj  biz  ta  ta  ta  ta  da omuz  taːma  taːma  taːma  taːma  daːma  güneş  təʁa  təʁa  təʁa  təʁa  dəʁa  Kabartay  qabartaːj  qabartaːj  qabartaːj  qabartaːj  qabardaj lider  tħamaːta  tħamaːta  tħamaːta  tħamaːta  tħamaːda  bahçe  xaːta  xaːta  xaːta  xaːta  xaːda  horoz  ataːqa  ataːqa  ataːqa  ataːqa  adaːqa  ördek  psəkʲat  psət͡ʃat  psəkʲat  psət͡ʃat  psəd͡ʒad  gümüş  təʑən  təʑən  təʑən  təʑən  dəʑən  dün  təʁʷaːsa  təʁʷaːsa  təʁʷaːsa  təʁʷaːsa  dəʁʷaːsa  kurt  təʁʷəʐ  təʁʷəʐ  təʁʷəʐ  təʁʷəʐ  dəʁʷəʑ tavuk  kʲat  t͡ʃat  kʲat  t͡ʃat  d͡ʒad kedi  kʲatəw  t͡ʃatəw  kʲatəw  t͡ʃatəw  d͡ʒadəw cam  ʔaːpkʲ  ʔaːpt͡ʃ  ʔaːpkʲ  ʔaːpt͡ʃ  ʔaːbd͡ʒ  gece  t͡ʃaʃ  t͡ʃaʃ  t͡ʃaʃ  ɕaʃ  ʒaʃ  koşu  maːt͡ʃa  maːt͡ʃa  maːt͡ʃa  maːɕa   ? para  aːχt͡ʃa  aːχt͡ʃa  aːχt͡ʃa  aːχɕa  ? deve  maːχt͡ʃa  maːχt͡ʃa  maːχt͡ʃa  maːχɕa  ? inek  t͡ʃam  t͡ʃam  t͡ʃam  ɕam  ʒam  soğuk  t͡ʃəʔa  t͡ʃəʔa  t͡ʃəʔa  ɕəʔa  ʒəʔa anahtar  ʔʷənkʲəbza  ʔʷənt͡ʃəbza  ʔʷəkʲəbza  ʔʷənt͡ʃəbza  ʔʷənɕʼəbza yeni  t͡ʃa  t͡ʃa  t͡ʃa  t͡ʃa?  ɕʼa  çocuk  t͡ʃʼaːla  t͡ʃʼaːla  t͡ʃʼaːla   ʔajla  ɕ'ʼaːla   misafir  ħaːt͡ʃa  ħaːt͡ʃa  ħaːt͡ʃa  ħaːt͡ʃa  ħaːɕʼa   az  maːt͡ʃa  maːt͡ʃa  maːt͡ʃa  maːʔa  maːɕʼa   kral, sultan  paːt͡ʂəħ  paːt͡ʂəħ  paːrt͡ʃəħ  paːt͡ʂəħ  paːɕtəħ demir  ʁʷət͡ʃʼə  ʁʷət͡ʃʼə  ʁʷət͡ʃʼə  ʁʷət͡ʃʼə  ʁʷəɕʼə  düğme  t͡ʃʼəʔʷ  t͡ʃʼəʔʷ  t͡ʃʼəʔʷ  t͡ʃʼəʔʷ  ɕʼəʔʷ  çocuk  tʃʼaːla  tʃʼaːla  tʃʼaːla  ʔajla  ɕʼaːla  pişman olmak  tʃʼaʁʷaʑən  tʃʼaʁʷaʑən   tʃʼaʁʷaʑən   ʔajʁʷaʑən  ɕʼaʁʷaʑən altında oturmak  tʃʼas  tʃʼas  tʃʼas  ʔajs  ɕʼas az  maːtʃʼa  maːtʃʼa  maːtʃʼa  maːʔa  maːɕʼa 

 Birçok ejektif affricates ejektif fricatives haline dönüşmüştür.
 Bir dizi labialized alveoler ıslıklı affricates ve fricatives olur labiopalatalized Adıgece içinde ve dişsil-dudaksıl Doğu Çerkesçesi içinde. Bir dizi alveolar sibilant affricates and fricatives Batı Çerkesçesi'nde labiopalatalized Doğu Çerkesçesi'nde ise  labiodental olmuştur.
 Şapsığ dialektindeki ([pˤ], [tˤ], [sˤ], [ɬˤ] [t͡sˤ]) gırtlak sesleri "ejective" sessis harflerine dönüşür.
 Kabartay dialekti /ʃʷʼ/ /ʐʷ/ /ʂʷ/ /ʐ/ /ʂ/ sessiz harflerini kaybetmiş ve onlar /fʼ/ /v/ /f/ /ʑ/ /ɕ/ olmuşlardır.

 Kelime Ön-Çerkesçe Batı Çerkesçesi Doğu Çerkesçesi Ḉemguy  Şapsığ  Abzeh mavi  ʂʷəχʷaːntʼa  ʃəχʷaːntʼa  ʂʷəχʷaːtˤa  ?  ʃəχʷaːntʼa  yeşil  wət͡sʂʷa  wət͡sʂʷa  wət͡sʂʷa  wət͡sʂʷa  wəzəfa/wət͡sfa  iyi  ʃʷʼə ~ t͡sʷʼə  ʃʷʼə  ʃʷʼə  ʃʷʼə  fʼə siyah  ʃʷʼəsʼa ~  t͡sʷʼət͡sʼa?  ʃʷʼət͡sʼa ʃʷʼəsˤa ʃʷʼət͡sʼa fʼət͡sʼa yıldız  ʐʷaːʁʷa?  ʐʷaːʁʷa  ʐʷaːʁa  ʐʷaːʁʷa  vaːʁʷa  dar  zaʐʷə?  zaʐʷə  zaʐʷə  zaʐʷə  zavə  siz  ʂʷa  ʂʷa  ʂʷa  ʂʷa  fa kadın  ʂʷəz  ʂʷəz  ʂʷəz  ʂʷəz  fəz  ateş  maːʃʷʼa ~ maːt͡sʷʼa  maːʃʷʼa  maːʃʷʼa  maːʃʷʼa  maːfʼa  geniş  ʔʷəʐʷə  ʔʷəʐʷə  ʔʷəʐʷə  ʔʷəʐʷə  ʔʷəvə  kız  pʂaːʂa  pʂaːʂa  pʂaːʂa  pʂaːʂa  pɕaːɕa  100  ʂa  ʂa  ʂa  ʂa  ɕa  altın  dəʂa  dəʂa  dəʂa  dəʂa  dəɕa  eski  ʐə  ʐə  ʐə  ʐə  ʑə

Dilbilgisi

 İsmin araç durumu 

Araç durumu ismi için eklenen sonek -мгьэ (-mɡʲa) veya -гьэ (-gʲa)'ydı. Çoğu Batı Çerkesçe ve Doğu Çerkesçe dialektlerinde bu ek -мкIэ (-mt͡ʃa) veya -кIэ (-t͡ʃa)'ye dönüşmüştür. Sadece bazı dialeklerde -мджэ (-md͡ʒa) veya -джэ (-d͡ʒa) olmuştur.

Örneğin:
 Anlamı Şapsığ Çoğu dialektler Diğer dialektlerKirilIPAKirilIPAKirilIPA Çerkesçe'yle/Çerkesçe'yi kullanarak адыгэбзэгьэ aːdəɣabzagʲa  адыгэбзэкӀэ aːdəɣabzat͡ʃa  адыгэбзэджэ aːdəɣabzad͡ʒa  kalemle/kalemi kullanarak къэлэмымгьэ qalaməmgʲa  къэлэмымкIэ qalaməmt͡ʃa  къэлэмымджэ qalaməmd͡ʒa 

Sayılar
 Türkçe  Ön-Çerkesçe  Ubıhça  Ḉemguy/Bjeduğ  Şapsığ  Kabartay  Bir  zə  za  zə  zə  zə İki  tʷʼə  tʼqʷʼa  tʷʼə  tˤʔʷə  tʼəw Üç  ɕə  ʂa  ɕə  ɕə  ɕə Dört  t͡ɬə  pʼɬʼə  pʼɬʼə  pˤɬˤə  pʼɬʼə  Beş  txʷə  ɕxə  tfə  tfə  txʷə Altı  xə  fə  xə  xə  xə Yedi  bɮə  blə  blə  blə  bɮə Sekiz  jə  ʁʷa  jə  jə  jə Dokuz  bʁʷə  bʁʲə  bʁʷə  bʁʷə  bʁʷə On  pʃʼə   ʑʷə  pʃʼə  pʂə  pɕʼə

Kelimeler

 Kelime Ön-Çerkesçe Batı Çerkesçesi Doğu Çerkesçesi Ḉemguy  Şapsığ  Abzeh daha  naχʲ  naħ  naħ  naħ  naχ abi  ʃənaχʲəʐ  ʃənaħəʐ  ʃənaħəʐ  ʃənaħəʐ  ʃənaχəʑ küçük erkek kardeş  ʃənaχʲət͡ʃ  ʃənaħət͡ʃ  ʃənaħət͡ʃ  ʃənaħət͡ʃ  ʃənaχəɕʼ

Kaynakça
STAROSTIN, Sergei A.; NIKOLAYEV, Sergei L. (1994). A North Caucasian Etymological Dictionary: Preface.

Circassian
Kategori:Çerkesçe
Kategori:Kafkas dilleri
Kategori:Kuzeybatı Kafkas dilleri