Edebiyat terimleri listesi

Edebiyat terimleri, edebiyatla ilgili tartışmalarda, sınıflandırmalarda, eleştirilerde, şiir ya da roman gibi yazın yapıtlarının çözümlemelerinde kullanılan terimlerdir.

 Edebiyat terimleri 

 Terim  Açıklaması Akıcılık  Söz, yazı ve anlatımın akıcı olma özelliği. Akrostiş  Her dizenin ilk harfi yukarıdan aşağıya doğru okunduğunda ortaya bir söz çıkacak bir biçimde düzenlenmiş manzume. Aliterasyon  Şiir ve nesirde uyum sağlamak için söz başlarında ve ortalarında aynı ünsüzün veya aynı hecelerin tekrarlanması. Ana duygu  Bir düşünceden çok duyguyu dile getirmek, okuyucu ya da dinleyiciye duyurmak, onların benliğinde yaşatmak amaçlı yazı ya da konuşmaların öne çıkarmak istediği asıl duygudur. Ana fikir  Bir yazının temeli olan asıl düşünce, ana düşünce. Anagram  Bir kelimedeki harflerin yerleri değiştirilerek elde edilen kelime. Anakronizm  Tarihlendirmede yanılgı içinde bulunma, tarih yanılgısı. Analiz  Bir metni belirli yöntemlere bağlı kalarak gözden geçirme, çözümleme. Anekdot  Kısa veya özlü anlatımı olan öykü. Anjanbman  Şiirde cümlelerin bir dize ya da beyitte bitmeyip diğer dize, beyit veya bendlere kaymasıdır, ulantı. Anlam  Bir sözcükten, bir sözden, bir davranış veya olgudan anlaşılan şey, bunların hatırlattığı düşünce veya nesne. Anlatım biçimleri Yazarın anlatımını yaparken kullandığı üsluba, başvurduğu yönteme denir Antagonist  Kurguda, ana karakteri (protagonist), engellemekle yükümlü kişidir. Antikahraman Günümüzün popüler kültüründe idealleri, amaçları ve kişiliği alışılageldik kahramanların tam karşıtı olan baş karakterleri tanımlamada kullanılır. Antonim  Ters anlamlı sözcüklere denir. Ara söz  Doğrudan doğruya konuşulan veya yazılan konuyu ilgilendirmeyen dolaylı söz. Araçsız üslûp Edebiyatta bir düşünceyi, duyguyu doğrudan doğruya söyleyenlerin ağzından aktarmak demektir. Aruz vezni  Hecelerin uzunluk ve kısalık, kapalılık veya açıklık değerlerine göre türlü ses kalıplarından oluşan divan edebiyatı nazım ölçüsü. Asalet  Yazıda veya sözde bayağı söz ve deyim bulunmaması durumu. Askı  Saz şairleri arasında yapılan deyiş yarışında üstün gelene verilmek için duvara asılan kumaş, tabanca vb. ödül. Asonans  Aynı aksanı veren ünlüyü ondan sonra veya önce gelen ünsüzü dikkate almadan her dizenin sonunda tekrarlama biçiminde yapılan uyak. Atışma  Saz şairleri, belli bir ayak üzerine karşılıklı deyiş söyleme. Ayak  Halk edebiyatında uyak. Açık hece  Ünlü ile biten hece. Açıklık  Bir söz veya yazıda maksadın açık olması özelliği, duruluk. Berceste  Sanat değeri yüksek olan dize. Betimleme  Tasarlama, bir şeyi sözle veya yazıyla anlatma, göz önünde canlandırma. Beyit  Anlam bakımından birbirine bağlı iki dizeden oluşmuş şiir parçası. Biyografi  Bir kimsenin doğumundan yaşadığı güne kadar geçirdiği belli başlı evreleri içeren yazı. Cönk  Saz şairlerinin, kendilerinin veya başkalarının şiirlerini derledikleri, uzunlamasına açılan, deri kaplı defter, sığırdili. Çapraz uyak Dörtlüklerde birinci ile üçüncü, ikinci ile dördüncü dizelerin birbiriyle kafiyeli olduğu düzen. Darayak  Aşık edebiyatında kafiye olma olasılığı düşük sözcükleri belirtmek için kullanılan terimdir. Didaktik şiir  Belli bir düşünceyi aşılamak veya belli bir konuda öğüt, bilgi vermek, bir ahlak dersi çıkarmak amacıyla öğretici nitelikte yazılan, duygu yönü az olan şiir türüdür. Dörtleme  Bir gazelin her beytinin başına iki dize eklenerek yapılan nazım biçimi. Döşeme  Halk edebiyatında ve türkülerden önce söylenen, bazen tekerleme biçiminde olan uyaklı giriş bölümü. Eglog  Kısa kır manzumesi, çoban türküsü. Gönderme  Araştırma, yazışma vb.nde kaynak kişiye veya esere işaret etmek. Hezliyat  Hezel türünde yazılmış şiirler. İntak  Kişileştirilen varlıklara, hayalî yaratıklara söz söyletme sanatı, dillendirme. İştikak  Aynı kökten gelen kelimeleri bir arada kullanma sanatı. Kıta  Dört dizelik bölümlerden oluşmuş şiir veya şiir parçası. Kompozisyon  Ayrı ayrı parçaları bir araya getirerek bir bütün oluşturma biçimi ve işi. Lebdeğmez  Saz şiirinde b, f, m, p, v dudaksıl sesleri kullanılmadan söylenen koşma türü, dudakdeğmez. Mahlas  Kendi adından başka eğreti alınan ad. Mevlit  Muhammed'in doğumunu, hayatını anlatan mesnevi. Monografi  Bilimsel alanlarda özel bir konu veya sorun üzerine yazılan inceleme. Münşeat  Sanatlı düzyazı veya mektupların toplandığı dergi. Nazım birimi  Şiirde en küçük anlam bütünlüğünü sağlayan ve kendi içinde bağımsız dize topluluğu. Nesir  Şiir olmayan söz ve yazı. Nida  Seslenme söz sanatı. Sagu  Ölen bir kimsenin gençliğini, güzelliğini, iyiliklerini, değerlerini, arkada bıraktıklarının acılarını, büyük felaketlerin acılı etkilerini dile getiren söz veya okunan ezgi, yazılan yazı. Öndeyiş  Bir eserde asıl konu olarak ele alınan olaylardan önce, geçmiş birtakım başka olguları anlatan ilk bölüm. Önsöz  Kitapların giriş kısmına konulan, o eserin konusunu, amacını, işleniş biçimini anlatan yazı, sunuş, söz başı. Seci  Nesirde yapılan uyak. Terdit  Yazıda beklenmedik bir sonuçla karşılaşma. Tezat  Anlatımda birbirine karşıt iki sözü yan yana kullanma. Teşbih  Bir şeyin niteliğini anlatmak için o niteliği eksiksiz taşıyan bir şeyi örnek olarak gösterme işi, benzetme. Teşhis  Cansız varlıkları veya hayvanları insanmış gibi gösterme, canlandırma, kiişileştirme. Uyarlama  Bir eseri çevrildiği dilin, konuşulduğu toplumun yaşayışına, inançlarına uydurma Üslup  Sanatçının görüş, duyuş, anlayış ve anlatıştaki özelliği veya bir türün, bir çağın kendine özgü anlatış biçimi, biçem. Yansıma  Doğa seslerine benzer seslerle yapılan sözcük veya kelime.

 Kaynakça 
 Türk Dil Kurumu Güncel Türkçe Sözlük

 Ayrıca bakınız 

 Söz sanatı

Dış bağlantılar

Adnan Menderes Üniversitesi Edebiyat Terimleri Sözlüğü 
Kazım Yetiş, Yeni Türk Edebiyatında Terim/Kavram Problemi, Türk Dili dergisi 

Kategori:Edebiyat eleştirisi
Kategori:Edebiyat teorisi
Kategori:Edebiyat terimleri
Kategori:Edebiyat listeleri
Kategori:Edebiyat kavramları