Türk Kurtuluş Savaşı'nda Türk basını

Kurtuluş Savaşı'nda Türk basını, Mondros Mütarekesi ile Lozan Antlaşması arasında fiilen dört yıl süren (1919-1922) Türk Kurtuluş Savaşı esnasında İstanbul ve Anadolu'da yayımlanan gazete ve dergilerin siyasi tutumlarını ele alan bir konudur.

 Arka plan 
Osmanlı İmparatorluğu, I. Dünya Savaşı'ndan yenik çıkınca toprakları İtilaf Devletleri tarafından işgal edilmeye başlamıştı. Ülke bütünlüğünü korumak için Kuvâ-yi Milliye, Mîsâk-ı Millî sınırları içinde çok cepheli siyasi ve askeri bir mücadeleye girişti. 1919-1922 yılları arasında gelişen ve Türk Kurtuluş Savaşı (İstiklâl Harbi, Türk İstiklâl Harbi ya da Millî Mücadele) adı verilen ve Ankara Hükûmeti'nin galibiyetiyle sonuçlanan bu çetin mücadele 30 Ekim 1918'de Mondros Mütarekesi ile başlar ve 24 Temmuz 1923'te imzalanan Lozan Antlaşması ile resmen sona erer.

Bu dönem zarfında hem İstanbul hem de Anadolu'da çıkan gazete ve dergilerin önemli bir kısmı Ulusal Bağımsızlık Savaşı'nın yanında yer almıştır. Mondros Mütarekesi şartları gereği işgâl atında olan İstanbul basını, uygulanan sansür nedeniyle başlangıçta Mustafa Kemal Paşa, Kuvâ-yi Milliye, Millî Mücadele ve Türkiye Büyük Millet Meclisi konularında yazılara yer verememişlerdi. Bazı gazeteler ise açıkça Millî Mücadele karşısında tavır almışlar, işgâlci emperyalist devletlerin görüşlerini ve çıkarlarını savunmuşlar, halkı işgâle karşı koymama hususunda ikna etmeye çalışmışlardı. Bunlardan bazıları yabancı devletlerin manda idaresine girilmesini savunuyorlardı. Bu tür gazetelere dönemin adından hareketle Mütareke Basını adı verilmiştir.

Mütareke döneminde hem İstanbul hem de Anadolu'da çıkan azınlık gazeteleri İmparatorluğun parçalanması için büyük çaba gösterdiler, İmparatorluk topraklarının işgâlini alkışladılar, manda yönetimini desteklediler, Kuvva-yı Milliye'yi 'sorumsuz çeteler' olarak nitelendirdiler.(alıntı:Türkiye 1923 - 1973 Ansiklopedisi)

 Millî Mücadele'nin yanında yer alan basın 
 İstanbul basını 
Yayının adıMerkeziTürüSıklıkKurucusu/kadro/notlar  AhvâlİstanbulGazete Süresi belirsiz AkbabaİstanbulMizah gazetesi Haftada iki defaKurucuları Yusuf Ziya Ortaç ve Orhan Seyfi Orhon  AkşamİstanbulGazeteGünlükNecmettin Sadak, Kazım Şinasi ve Ali Naci (Karacan) AlayİstanbulMizah Gazetesi HaftalıkErcüment Ekrem Talu ve Aka Gündüz  AsildarİstanbulGazeteGünlük Asker HocasıİstanbulGazete15 günde bir AydedeİstanbulGazeteHaftalık Âyine  İstanbul  Mizah dergisi   AydınlıkİstanbulGazeteHaftalık Beşer ve TabiatİstanbulGazeteHaftalık BugünİstanbulGazeteAylık Büyük MecmuaİstanbulDergi15 günde bir Cadı İstanbulMizah GazetesiHaftada iki defa Ceride-i HavadisİstanbulGazeteGünlük Ceride-i ŞikâyâtİstanbulGazeteHaftalık DergâhİstanbulDergi15 günde bir DersaadetİstanbulGazeteGünlük DikenİstanbulGazeteHaftalık Edebî MecmuaİstanbulDergiHaftalık Efkâr-ı UmumiyeİstanbulGazeteHaftada iki defa FırtınaİstanbulGazeteHaftalık GüleryüzİstanbulGazeteHaftalık Sedat Simavi Habl-i MetinİstanbulDergiHaftalık HâdisâtİstanbulGazeteGünlük Halk SadâsıİstanbulGazeteGünlük Hukuk-ı BeşerİstanbulGazeteGünlük İdrâkİstanbulGazeteGünlük İfhâmİstanbulGazeteGünlük İkdamİstanbul GazeteGünlükYakup Kadri Karaosmanoğlu, Hüseyin Cahit (Yalçın), Hüseyin Rahmi İleriİstanbulGazeteGünlük Celal Nuri İleri İstiklâlİstanbulGazeteSüresi belirsiz Karagöz  İstanbul  Mizah dergisi Haftada iki defa  II. Meşrutiyet'ten 1955 yılına kadar tam 4785 sayı yayımlandı. Mondros Mütarekesi (1918) sonrasında Kurtuluş Savaşı'nı destekledi. MemleketİstanbulGazeteGünlük Millî MecmuaİstanbulDergi15 günde bir MinberİstanbulGazeteGünlük Müşterek GazeteİstanbulGazeteGünlük Resimli GazeteİstanbulGazeteHaftalık Sebîlü'rreşâdİstanbul-Kayseri-AnkaraDergiSüresi belirsizMehmet Akif (Ersoy) Servet-i FünunİstanbulGazete-DergiHaftalık TaninİstanbulGazeteGünlük Hüseyin Cahit  Tercüman-ı HakikatİstanbulGazeteGünlük Tevhid-i Efkâr (Tasvir-i Efkâr)İstanbulGazeteGünlükİbrahim Şinasi Türk DünyasıİstanbulGazeteHaftalık VakitİstanbulGazeteGünlükAhmet Emin Yalman, Mehmet Asım Us VatanİstanbulGazeteGünlük YarınİstanbulDergiHaftalık Yeni MecmuaİstanbulDergiHaftalık

 Anadolu basını 

Adana
Yayının adıMerkeziTürüSıklıkKurucusu/kadro/notlar  FerdaAdanaGazeteHaftada iki defa HayatAdanaGazeteHaftada üç defa Millî MefkureAdanaDergi15 günde bir Tok SözAdanaGazeteGünlük

Adapazarı
Yayının adıMerkeziTürüSıklıkKurucusu/kadro/notlar  AdapazarıAdapazarıGazeteHaftalık

Afyon
Yayının adıMerkeziTürüSıklıkKurucusu/kadro/notlar  Afyon'da NurAfyonDergiAylık İkâzAfyonGazeteGünlük Söz BirliğiAfyonGazeteSüresi belirsiz

Amasya
Yayının adıMerkeziTürüSıklıkKurucusu/kadro/notlar  Amasya'da EmelAmasyaGazeteHaftalık

Ankara
Yayının adıMerkeziTürüSıklıkKurucusu/kadro/notlar   Ana Türk YurduAnkaraDergi15 günde bir Anadolu DuygusuAnkaraDergi15 günde bir Anadolu Terbiye MecmuasıAnkaraDergiAylık Anadolu'da Peyâm-ı SabahAnkaraGazeteHaftalık Anadolu'da Yeni GünAnkaraGazeteGünlükYunus Nadi Bey (Gazete sonradan Cumhuriyet adını alacaktır) Anavatan MecmuasıAnkaraDergi15 günde bir BozkurtAnkaraDergiHaftalık Hâkimiyet-i MilliyeAnkaraGazeteGünlük TBMM'nin yarı resmi organıdır. Zengin yazar kadrosunda Ruşen Eşref (Ünaydın), Dr. Adnan (Adıvar), Mahmut Esat (Bozkurt), Yusuf Akçora ve Dr. Tevfik Rüştü (Aras) Kavânîn MecmuasıAnkaraDergiSüresi belirsiz MefkureAnkaraDergiHaftalık Millî Ordu AnkaraDergiAylık Şark'ın Sesi AnkaraGazeteGünlük Anadolu'da KalemAnkara GazeteHaftalık

Ardahan
Yayının adıMerkeziTürüSıklıkKurucusu/kadro/notlar   Yeşil YuvaArdahanDergiAylık

Aydın
Yayının adıMerkeziTürüSıklıkKurucusu/kadro/notlar  Aydın İliAydınGazete2 günde bir

Bakü
Yayının adıMerkeziTürüSıklıkKurucusu/kadro/notlar   AzerbaycanBaküGazeteSüresi belirsiz

Balıkesir
Yayının adıMerkeziTürüSıklıkKurucusu/kadro/notlar  Doğru SözBalıkesirGazeteHaftalık İzmir'e DoğruBalıkesirGazeteHaftada iki defaMustafa Necati Bey (y) Zafer-i MillîBalıkesirGazeteHaftada üç defa

Batum
Yayının adıMerkeziTürüSıklıkKurucusu/kadro/notlar  Sadâ-i MilletBatumGazeteHaftada üç defa

Bolu
Yayının adıMerkeziTürüSıklıkKurucusu/kadro/notlar  DertliBoluGazeteHaftalık GamlıBoluDergiHaftalık Millî GayeBoluDergi15 günde bir TürkoğluBoluGazeteSüresi belirsiz

Bursa
Yayının adıMerkeziTürüSıklıkKurucusu/kadro/notlar  ArkadaşBursaGazeteSüresi belirsiz Bursa MecmuasıBursaDergi15 günde bir ErtuğrulBursaGazeteHaftalık HakikatBursaGazeteHaftada üç defa İntibahBursaGazeteGünlük KardeşBursaGazeteHaftalık Millet YoluBursaGazeteHaftada iki defa Peyâm-ı SabahBursa Sadece bir sayı çıktı

Çankırı
Yayının adıMerkeziTürüSıklıkKurucusu/kadro/notlar  Halk YoluÇankırıDergi15 günde bir

Daday
Yayının adıMerkeziTürüSıklıkKurucusu/kadro/notlar  NazikterDadayGazeteHaftalık

Diyarbakır
Yayının adıMerkeziTürüSıklıkKurucusu/kadro/notlar  Küçük MecmuaDiyarbakırDergiHaftalık

Edirne
Yayının adıMerkeziTürüSıklıkKurucusu/kadro/notlar  ArdaEdirneGazeteHaftada iki defa İtilâfEdirneGazeteGünlük Paşaeli-TrakyaEdirneGazeteHaftalık

Elazığ
Yayının adıMerkeziTürüSıklıkKurucusu/kadro/notlar  Satvet-i MilliyyeElazığGazeteHaftalık

Erzurum
Yayının adıMerkeziTürüSıklıkKurucusu/kadro/notlar  Albayrak ErzurumGazeteHaftada iki defaSüleyman Necati (Güneri)

Eskişehir
Yayının adıMerkeziTürüSıklıkKurucusu/kadro/notlar  AhrarEskişehirGazeteHaftalık HatifEskişehirGazeteSüresi belirsiz İmdadEskişehirGazeteSüresi belirsiz İstiklâlEskişehirGazeteHaftalık MetanetEskişehirGazeteSüresi belirsiz

Giresun
Yayının adıMerkeziTürüSıklıkKurucusu/kadro/notlar  GedikkayaGiresunGazeteHaftalık IşıkGiresunDergi15 günde bir KaradenizGiresunGazeteHaftalık Yeni GiresunGiresunGazeteHaftada üç defa

İnebolu
Yayının adıMerkeziTürüSıklıkKurucusu/kadro/notlar  Güzel İneboluİneboluGazeteHaftalık

İzmir
Yayının adıMerkeziTürüSıklıkKurucusu/kadro/notlar  AhenkİzmirGazeteGünlük AkdenizİzmirGazeteHaftalık AnadoluİzmirGazeteGünlük Antalya'da AnadoluİzmirGazeteGünlük CumartesiİzmirGazeteHaftalık EfeİzmirGazeteSüresi belirsiz Halka Doğru MecmuasıİzmirDergi15 günde bir HilâlİzmirGazeteGünlük Hukuk-ı BeşerİzmirGazeteGünlük IslahatİzmirGazeteGünlük Sulh ve SelâmetİzmirGazeteGünlük ŞarkİzmirGazeteGünlük Yeni İzmirİzmirDergi15 günde bir

Kastamonu
Yayının adıMerkeziTürüSıklıkKurucusu/kadro/notlar  AçıksözKastamonuGazeteGünlükHüsnü Bey, İsmail Hakkı (Uzunçarşılı), İsmail Habib (Sevük) ve Mehmet Akif Ersoy GençlikKastamonuDergi15 günde bir KastamonuKastamonuGazeteHaftalık

Kayseri
Yayının adıMerkeziTürüSıklıkKurucusu/kadro/notlar  Kayseri GazetesiKayseriGazeteHaftalık Misâk-ı MillîKayseriGazeteGünlük

Konya
Yayının adıMerkeziTürüSıklıkKurucusu/kadro/notlar  BabalıkKonyaGazeteHaftada iki defa Hak YoluKonyaDergi10 günde bir HalkKonyaGazeteGünlük İntibahKonyaGazeteHaftada 6 gün ÖğütKonyaGazeteGünlükAbdülgani Ahmet (Doyran)

Manisa
Yayının adıMerkeziTürüSıklıkKurucusu/kadro/notlar  WilsonManisaGazeteSüresi belirsiz

Maraş
Yayının adıMerkeziTürüSıklıkKurucusu/kadro/notlar  Amâl-i MilliyeMaraşGazeteHaftada iki defa

Merzifon
Yayının adıMerkeziTürüSıklıkKurucusu/kadro/notlar  TecelliMerzifonGazete15 günde bir

Moskova
Yayının adıMerkeziTürüSıklıkKurucusu/kadro/notlar  Kızıl ŞarkMoskovaDergiAylık

Muğla
Yayının adıMerkeziTürüSıklıkKurucusu/kadro/notlar  MenteşeMuğlaGazeteHaftada iki defa

Ordu
Yayının adıMerkeziTürüSıklıkKurucusu/kadro/notlar  AzimOrduGazeteHaftada iki defa GüneşOrduDergi15 günde bir Muvaffakiyet-i MilliyyeOrduGazeteHaftada iki defa Ordu BucakOrduGazeteHaftada iki defa

Pozantı
Yayının adıMerkeziTürüSıklıkKurucusu/kadro/notlar  Yeni AdanaPozantıGazeteGünlük

Samsun
Yayının adıMerkeziTürüSıklıkKurucusu/kadro/notlar  AhâliSamsunGazeteSüresi belirsiz Aks-i SadâSamsunGazeteHaftada üç defa FırtınaSamsunGazeteHaftalık HayatSamsunGazeteGünlük Samsun'da HilâlSamsunGazeteHaftada iki defa

Sarıkamış
Yayının adıMerkeziTürüSıklıkKurucusu/kadro/notlar  VarlıkSarıkamışGazeteHaftada iki defa

Selanik
Yayının adıMerkeziTürüSıklıkKurucusu/kadro/notlar  Nefir SelanikGazeteHaftalık

Sivas
Yayının adıMerkeziTürüSıklıkKurucusu/kadro/notlar  BirlikSivasGazeteHaftalık DilekSivasGazete15 günde bir Gaye-i MilliyeSivasGazeteGünlük İrâde-i MilliyeSivasGazeteGünlükKurucusu: Mustafa Kemal.Masar Müfit (Kansu)

Sofya
Yayının adıMerkeziTürüSıklıkKurucusu/kadro/notlar  AhâliSofyaGazeteGünaşırı

Trabzon
Yayının adıMerkeziTürüSıklıkKurucusu/kadro/notlar  FecirTrabzonDergi15 günde bir Güzel TrabzonTrabzonGazeteHaftada üç defa HakTrabzonGazeteSüresi belirsiz İkbâlTrabzonGazeteHaftada iki defa İstikbalTrabzonGazeteHaftada iki defa ZaferTrabzonDergiHaftalık

 Millî Mücadele'nin karşısında olan basın 
 İstanbul basını 
Mondros Mütarekesi sırasında Millî Mücadele aleyhinde yayın yapan basına Mütareke Basını da deniyordu.
Yayının adıMerkeziTürüSıklıkKurucusu/kadro/notlar  AlemdarİstanbulGazete  1909-1922. İngiltere yanlısı. Yazarları Refi Cevat (Ulunay), Rıza Tevfik Peyam-ı SabahİstanbulGazete  1913-1922. İngiliz yanlısı. Başyazarı Ali Kemal İstanbulİstanbulGazete  Sait Molla ÜmitİstanbulDergi  Refik Halit (Karay), Tarık Mümtaz

 Anadolu basını 
Yayının adıMerkeziTürüSıklıkKurucusu/kadro/notlar  Ferda Adana   Fransız yanlısı. 1918-1921 arasında çıktı. Sahibi Ali İlmî. Adana PostasıAdanaGazeteGünlük Kurucusu Giritli İlhami. Fransızlar gidince gazete de kapandı. RehberAdanaGazeteHaftalık  Selanikli Ata Derviş tarafından yayımlandı. Fransızlar finanse ediyordu. SelametTrabzon   Ömer Fevzi.  İrşatBalıkesir   İmtiyaz sahibi Kadızade Hulusi. Trabzon'da "Selamet" gazetesini çıkartan Ömer Fevzi oradan kaçarak geldiği Balıkesir'de işgâl komutanlığının himayesinde "İrşat"ı da çıkarmaya başladı.  Köylüİzmir   Mehmet Refet, Mehmet Sezai. Gazete başlangıçta ulusalcı çizgideyken, Yunan işgâli sonrasında önce kapatıldı sonra işgâl yanlısı yayın yapma şartıyla tekrar çıkartılmasına izin verildi. Halk arasında "Jurnal Köylü" adı takılmıştı. ZaferKastamonu   İstanbul Hükûmeti yanlısı gazete, Kastamonu vilayetinin Kuvâ-yi Milliye'ye tam destek verme kararının ardından yayınını durdurmuştur. 

 Azınlıkların kontrolündeki basın 
Osmanlı İmparatorluğu topraklarında yaşayan azınlıkların ilk kez kendi dillerinde gazete çıkarmaları 1831 yılına rastlar. İlk gazete "Takvimi Vahayi"dir. 1839 yılında Tanzimat'ın ilân edilmesiyle bu yayınların sayısı çok artmıştır. Bu gazeteler Ermenice, Rumca, eski İspanyolca (Museviler çıkartıyordu) dışında Arapça, Farsça ve Fransızca olarak da yayımlanmışlardır. 1908'de İkinci Meşrutiyet'in ilânından sonra bu yayınlardaki hareketlilik daha da artmıştır. Genelde kendi cemaatleri ile ilgili haberlere ve kültürel faaliyetlere yer veren bu gazeteler arasında belli ideolojilerin sözcülüğünü yapanlar olsa da genellikle bu yayın organları Mondros Mütarekesi'ne kadar Osmanlı siyasetinden ayrılmadılar. Mütareke döneminde hem İstanbul hem de Anadolu'da çıkan azınlık gazeteleri İmparatorluğun parçalanması için çaba gösterdiler, İmparatorluk topraklarının işgâlini alkışladılar, manda yönetimini desteklediler, Kuvva-yı Milliye'yi 'çeteler' olarak nitelendirdiler.

Tamamı Millî Mücadele'nin karşısında olan azınlık basını şunlardır:

İstanbul

İstanbul'daki Rum gazeteleri Türklerin İstanbul'dan çıkarılması gerektiğini yazıyorlardı.
Yayının adıMerkeziTürüSıklıkKurucusu/kadro/notlar  PontosİstanbulGazete  1919'da çıkmaya başlayan Rumca gazete Trabzon'da bir Rum devletinin kurulmasını destekliyordu. RönesansİstanbulGazete  Ermenice gazete. Sadece Orta Anadolu Türklere ait olabilir diyordu. Osmanlı Hükûmeti'nin sözcülüğünü yapıyor, Kuvâ-yi Milliye'yi 'sorumsuz çeteler' olarak nitelendiriyordu. Journal d'Orient (Doğu Gazetesi)İstanbulGazete  Albert Karasu'nun çıkardığı Musevi gazetesi. Musevilerin azınlık hakları korunmak kaydıyla herhangi bir manda yönetimine evet diyordu.

İzmir

İzmir'de çıkan Rum gazeteleri Aydın Vilayeti'nin Yunanistan'a bırakılması için kampanyalar açtılar.
Yayının adıMerkeziTürüSıklıkKurucusu/kadro/notlar  TelgrafosİzmirGazete   PatrisİzmirGazete  Amolthia KozmozİzmirGazete  EstiaİzmirGazete 

Trabzon

Trabzon'da çıkan Rum gazeteleri İzmir'in işgâline alkış tuttular.
Yayının adıMerkeziTürüSıklıkKurucusu/kadro/notlar  E potaTrabzonGazete  Rum gazetesi.  Pharos İanadolis (Anadolu Feneri)TrabzonGazete  Rum gazetesi. 

Adana

Ermeniler tarafından yayımlanan gazetelerin tamamı 1921 yılında kapanmıştır. Bunların bir tanesi ("Adana") Ermeni harfleriyle Türkçe basılırken diğerleri Ermenice basılıyordu. 
Yayının adıMerkeziTürüSıklıkKurucusu/kadro  Toros AdanaGazete  Ermenice   Kilikya AdanaGazete  Ermenice       Hayistan AdanaGazete  Ermenice     Azadamard AdanaGazete  Ermenice   Adana AdanaGazete  Ermeni harfleriyle Türkçe       Davros AdanaGazete  Ermenice    Haygagan Tsayn AdanaGazete  Ermenice   Art AdanaGazete  Ermenice       Sakank AdanaGazete  Ermenice    Ararat AdanaGazete  Ermenice   Nor Aşharn AdanaGazete  Ermenice       Kilikya Surhantay AdanaGazete  Ermenice    Nor Serunt AdanaGazete  Ermenice  

 Ayrıca bakınız 
 Mütareke basını
 Türk Kurtuluş Savaşı

 İlgili kitaplar 
 "Kuvayi Milliye'den Günümüze Türk Basını" (70. Yılında Cumhuriyet Basını), Orhan Koloğlu, Kültür Bakanlığı Yayınları, 1993, Ankara. ISBN 9751713560.

 Kaynakça 

Kategori:Türkiye'de basın
Kategori:Osmanlı gazeteleri
Kategori:Türkiye gazeteleri
Kategori:Osmanlıca gazeteler
Kategori:Türkçe gazeteler
Kategori:Yayımı sona eren Türkiye gazeteleri
Kategori:1920'de Türkiye
Kategori:1921'de Türkiye
Kategori:1922'de Türkiye
Kategori:1923'te Türkiye
Basın
Kategori:İki savaş arası dönem