Türk modeli

Terimin ortaya çıkışı
Terim, Arap Baharı ile birlikte ortaya çıkmış ve otokrasileri devirerek yeni politik ve ekonomik sistemler inşa etmeye başlamış olan Arap ülkeleri (Tunus, Mısır, Libya, Yemen) için önerilmiştir.The Turkish Model: Can It Be Replicated?  by Peter Kenyon| NPR| 6 January 2012Effort to Rebrand Arab Spring Backfires in Iran  By ROBERT F. WORTH| nyt.com 2 February 2012

Başbakan Erdoğan Eylül 2011 tarihinde, devrimin ardından Mısır'a yaptığı ziyarette "sevgi dolu" kalabalıklarca karşılanmış ve Türkiye Arap ülkelerinde anketlerde en çok sevilen ülke olarak öne çıkmıştır.

Mısır'ın eski Başkanı Muhammet Hüseyin Tantavi, Cumhurbaşkanı Abdullah Gül ile görüşmesinin ardından Türk modelini övmüş şunları söylemiştir: “Türk modeli Mısır halkı için en uygun olan tecrübe, ilham alınması gereken bir örnektir.”

Modelin karakteristik özellikleri
Bir gözlemci (Sinan Ülgen) modelin dört karakteristik özelliğini şöyle açıklamıştır:Can the Turkish Model Gain Traction in the New Middle East?  Sinan Ülgen, Marwan Muasher, Thomas de Waal, Thomas Carothers | carnegieendowment.org | 19 December 2011  
Laiklik, demokrasi ve politik İslam'ın uyumu;
Başarılı ekonomik özelleştirme ve ticari entegrasyon;
NATO, Avrupa Konseyi ve Avrupa İnsan Hakları Mahkemesi gibi Batılı kurumlara üyelik;
Osmanlı İmparatorluğu'ndan devralınan köklü devlet kurumlarına halkın duyduğu güven.

Bazı bilim insanları modelin Türkiye'nin kendine özgü tarihinden kaynaklandığını ve Mısır gibi ülkelere ancak kısmen uygulanabileceğini ileri sürmektedir. Şebnem Gümüşçü'ye göre modelin başarısı, İslamcıların Türk devletinin laik-demokratik çerçevesini kabul etmesinde yatmaktadır, İslamcıların İslami ve demokratik ilkelerle ahenk içinde yeni kurumsal yapılar ortaya çıkarmaları aynı başarıyı veremeyecektir.There is no ‘Turkish model’ for Egypt  | By Sebnem Gumuscu| 
The Daily Star| 17 January 2012

The Economist dergisi de Arapların Türk modelini takip etme konusunda dikkatli olmaları için sebepler bulunduğunu belirtmiştir. Buna göre demokrat İslam'ın Türkiye'de uzun yıllar süren evrimi, laikliğin görece gücü ve saygınlığı, Türk Silahlı Kuvvetleri'nin seçim sonuçlarına uyması gibi faktörler Türkiye'ye özgü olabilir.

Eleştiriler
Alevi azınlığa ve Kürt azınlığa uygulanan baskı ve kısıtlayıcı, yer yer yasaklayıcı tutum öteden beri süren bir eleştiri konusudur. Gazetecilerin hapsedilmesi de Adalet ve Kalkınma Partisi döneminde artarak devam eden bir sorun olarak eleştirilmektedir.Is Turkey the best model for Arab democracy? | Despite the country's remarkable progress, Turkey has yet to solve the 'Kurdish problem' and allow press freedom.| by Mark LeVine| aljazeera.com| 19 September 2011Is model Turkey sliding into authoritarianism?  By Alexander Christie-Miller/ csmonitor.com / 16 December 2011

Mart 2013 tarihi itibarıyla, yükselen sayılarda Türk insan hakları avukatı, siyasetçisi, gazetecisi hapsedilmiştir; gazeteci Dexter Filkins bu tutuklamaları "ülke içi muhalefeti ezmek için şiddeti sürekli artan bir yıldırma politikası" olarak tanımlamıştır.Letter from Turkey, The Deep State. The Prime Minister is revered as a moderate, but how far will he go to stay in power?  by Dexter Filkins| newyorker.com| March 12, 2012 Hapsedilenler arasında anayasa profesörü Ragıp Zarakolu, ödüllü gazeteci Ahmet Şık, düşünce özgürlüğü savunucusu aktivist Nedim Şener ve Nobel Barış Ödülü adayı ve Saharov Düşünce Özgürlüğü Ödülü sahibi Leyla Zana da bulunmaktadır.

Modelin zayıflaması veya çökmesi

İktidar partisi, zamanla laiklik yanlısı rakiplerini etkisiz hale getirmiş ve ekonomik refahın da etkisiyle güçlenmiştir. Ancak gücü tekeline aldıkça, iç ve dış politikadaki tavrını daha milliyetçi yönde değiştirmiştir. Demokratik ve ekonomik gelişmenin tersine dönmesi, AB üyelik sürecinin tıkanması ve komşu ülkelerle ilişkilerinin bozulması gibi sebeplerle Türk modeli geçerliliğini yitirmiştir. Türk modelinin çöküşüne giden yolda, 2006 yılında AB müzakere başlıklarının dondurulması, 2013 yılında Gezi parkı olaylarına yapılan sert müdahale, bunu takip eden süreçte liberal demokratik ve batıyla iş birlikçi politikalardan vazgeçilmesi, Kürt açılımının durdurulması, 2016 yılındaki darbe girişiminin ardından yaşanan OHAL süreci ve otoriter bir rejim kurulmasının etkili olduğu öne sürülmüştür.

2013'teki hükûmet aleyhtarı Gezi Parkı olayları ile birlikte Türk modeli ciddi olarak sorgulanmış ve başarısı tartışmaya açık hale gelmiştir. Bazı bilim insanları bu olayların ardından modelin çöktüğünü iddia etmiştir.Where is Turkey Headed? Gezi Park, Taksim Square, and the Future of Turkish model | United States Senate Committee on Foreing Relations | July 31, 2013

Gezi olayları sırasında yaralanan AK Parti-Avrupa Birliği ilişkileri, cumhurbaşkanlığı sistemine uzanan süreçte daha da gerilmiştir. AB sözcüsü Kati Piri'nin ifadesiyle "kuvvetler ayrılığına saygı duymayan, hiçbir denetim mekanizması bulunmayan bir anayasa"ya geçilmesi ve milliyetçi, batı karşıtı söylemlerin benimsenmesi gibi gerekçelerle AK Parti'nin batıdaki desteği azalmıştır.

Arap Baharı kapsamındaki değişiklik mücadelelerinin Orta Doğu'da geniş ölçüde başarısız olup hatta Arap Kışına dönüşmesi; Türk modelinin örnek gösterilme gayretinin gösterildiği, birçok ülkede faaliyet gösteren Müslüman Kardeşlerin etkisinin azalması ve son olarak IŞİD gibi köktenci örgütlerin bölgede daha önce görülmedik ölçüde güçlenmesi diğer etkenlerden bazılarıdır.

Ayrıca bakınız
 Türkiye ekonomisi
 Türkiye'de siyaset
 Türkiye siyasi tarihi#2000'li yıllar

Kaynakça

Kategori:Siyasi-ekonomik modeller
Kategori:Türkiye Cumhuriyeti'nin devlet yapısı
Kategori:Adalet ve Kalkınma Partisi
Kategori:Recep Tayyip Erdoğan