Eski Uygur Türkçesi

Eski Uygurca veya Eski Uygur Türkçesi, 9. yüzyıl ile 14. yüzyıl arasında çeşitli devletlerde konuşulmuş ve yazılmış olan, Türki diller ailesinin Sibirya koluna mensup bir dildir. Eski Türkçenin Göktürkçeden sonraki ikinci bölümünü oluşturmuştur.

Dil, isim benzerliğine karşın, günümüzde Türk dillerinin Çağatay grubuna ait modern Uygurca'nın atası değildir ve bu modern dilin Karahanlılar'ın konuştuğu dilden türediği düşünülmektedir. Ancak Kansu'da konuşulan Batı Yugurca'nın Eski Uygurca'dan türediğine inanılmaktadır.

 Tarih 
 Dönem 
Bu dönemde Türk halkları birçok kültür ile etkileşim içine girmişlerdir. Bu durum dilin yapısında da kendisini göstermiştir. Yine bu dönemde, değişik kültürlerle etkileşimle birlikte, dilde ilk kez yabancı kaynaklı sözcükler girmeye başlamıştır. Sanskritçe, Soğdça, Toharca, Çince sözcükler bunlardan bazılarıdır.Ahmet Caferoğlu, Eski Uygur Türkçesi Sözlüğü, Enderun Kitabevi

 Dil özellikleri 
Uygurlardan kalan eserler dört gruba ayrılarak incelenebilir:Ahmet Bican Ercilasun, Başlangıçtan Günümüze Türk Dili Tarihi, Akçağ Yayınları, Ankara 2010, s. 226, 272-283. ISBN 978-975-338-589-3

 Manici çevreye ait metinler.
 Burkancı (Budist) çevreye ait metinler.
 Hristiyan çevreye ait metinler (İncil çevirileri).Witek, John. “Christianity in China: Universal Teaching from the West.” In China and Christianity: Burdened Past, Hopeful Future, ed. Stephen Uhalley, Jr. and Xiaoxin Wu, 2001, p. 16.Sutin, Lawrence. All is change: the two-thousand-year journey of buddhism to the west, 2006, pp. 56-7.
 Müslüman çevreye ait metinler.

Eski Türkçenin gramerini yazmış olan Annemarie von Gabain, Uygur metinlerini y ve n ağzı olmak üzere iki ana ağız grubuna ayırır. KökTürkçedeki ń sesini n'ye çeviren metinler n ağzını, y'ye çeviren metinler y ağzını oluştururlar. Eski Uygur Türkçesi dönemi, yazı dili olarak Göktürkçeye dayanan, onun devamı olan bir dönemdir. Başka bir deyişle GökTürkçe ile Uygurca aynı yazı dilinin iki koludur. Eski Uygur Türkçesinde görülen az sayıdaki ses ve biçim farklılıklarından bir kısmı ağız farkından, bir kısmı da zaman farkından kaynaklanmaktadır. GökTürkçe ve Uygurca arasındaki asıl önemli fark, söz varlığında ortaya çıkar. GökTürkçenin söz varlığında Türkçe kökenli sözcükler egemendir; Çince veya Soğdakçadan girmiş olan alıntı sözcükler çok azdır. Göktürk metinlerinde bozkır yaşayışı, savaşçılık ve devlet düzeniyle ilgili sözcükler ağırlıktadır. Uygur metinlerinde ise Maniheizm ve Burkancılıkla ilgili sözcükler egemendir. Bunlar da Sanskritçe, Çince ve Soğdakçadan alınmıştır. Çok defa da kavramlara Türkçe karşılıklar bulunmuştur. Temel söz varlığı ise her iki dönem metinlerinde aynıdır.

KökTürkçede sadece kişi, konçuy gibi insanla ilgili sözcüklerde kullanılan +lAr çokluk eki, Eski Uygurcada her türlü isim, zamir ve sıfatta kullanılabilen, genel çokluk eki biçimine evrilmiştir ve çokluk eki uyumuna uygundur.Erdem KONUR,"ESKİ UYGUR TÜRKÇESİNDEKİ BAZI EKLER VE BU EKLERİN ÖZELLİKLERİ ",Çukurova Üniversitesi Türkoloji Merkez

 Söz varlığı 
Morris Swadesh'in 100 temel sözcüğünün Uygurcadaki karşılıklarından bazıları şöyledir:
 ad: ad/at
 ağaç: ıgaç/sögüt
 balık: balık
 diş: tiş
 erkek: er/erkek
 vermek: birmek

Ahmet Caferoğlu'nun, Eski Uygur Türkçesi sözlüğünde,günümüz Türkçe karşılıklarını da verdiği bazı sözcükler şunlardır:
 töpü: tepe
 til: dil
 yastuk: yastık
 köl: göl
 bilig: bilgi

 Alfabe 
 Orhun alfabesi 

GökTürkçe gibi, ilk yıllarında Orhun alfabesi ile kayda alınmıştır.

Bu alfabede 38 harf vardır. Bunlardan dördü ünlü, otuz dördü de ünsüzdür. Üç tane de harf bileşiği vardır: lt, nç ve nt.
+ Göktürk (Orhun) Alfabesi Kullanım Göstergeler   Latin harf çevirisi (transliterasyon) ve IPA çevriyazısı (transkripsiyon)Ünlüler20pxA, E , 20pxI, İ , , 20pxO, U , , 20pxÖ, Ü , , ÜnsüzlerÜnlü Uyumu(¹) — Kalın,(²) — İnceünlüler ile 20px  20pxB¹ (ab)  B² (eb)   20px  20px  D¹ (ad)  D² (ed)   20px  20px  G¹ (ag)  G² (eg)  20px  20px  L¹ (al)  L² (el)  20px  20px  N¹ (an)  N² (en)  20px  20px  R¹ (ar)  R² (er)  20px  20px  S¹ (as) S² (es)   20px  20px  T¹ (at) T² (et)   20px  20px  Y¹ (ay)  Y² (ey)   Sadece (¹) — /q/Sadece (²) — /k/ 20px  20px  K (ak)   K (ek)  Tüm ünlüler ile20px  -Ç  20px  -M  20px  -P  20px  -Ş  20px  -Z  20px  -NG (eñ) Birleşik Sesler + Ünlü 20px  İÇ, Çİ, Ç , ,  20px  IK, KI, K , ,  20px  20px OK, KO, UK, KU, K, , , , ÖK, KÖ, ÜK, KÜ, K, , , , + Ünsüz  20px  -NÇ 20px  -NY 20px  -LT ,  20px  -NT ,  Sözcük ayırma imi  20px yok (-) — Sadece sözcük sonunda 

 Eski Uygur alfabesi 

Dosya:Uighur vert.gif

 Metin örnekleri 
 - SevgiliAhmet Bican Ercilasun, Başlangıçtan Günümüze Türk Dili Tarihi, Akçağ Yayınları, Ankara 2010, s. 230-231. ISBN 978-975-338-589-3 Transliterasyon:
Kasınçıgımın öyü kadgurar men;
Kadgurdukça
Kaşı körtlem,
Kavışıgsayur men.

Öz amrakımın öyür men,
Öyü evirür men ödü…çün
Öz amrakımın
Öpügseyür men.

Barayın tiser
Baç amrakım;
Baru yime umaz men
Bagırsakım.

Kireyin tiser
Kiçigkiyem;
Kirü yime umaz men
Kin yıpar yıdlıgım

Yaruk teŋriler
Yarlıkazunın.
Yavaşım birle
Yakışıpan adrılmalım

Küçlüg priştiler
Küç birzünin.
Közi karam birle
Külüşüpen külüşügin oluralım. Türkiye Türkçesi:
Yavuklumu düşünüp dertlenirim;
Dertlendikçe
Kaşı güzelim,
Kavuşmak isterim.

Öz sevgilimi düşünürüm,
Düşünüp dururum…
Öz sevgilimi
Öpmek isterim.

Gideyim desem
Güzel sevgilim;
Gidemem ki
Sadık yarim.

Gireyim desem
Küçücüğüm;
Giremem ki
Misk amber kokulum.

Işıklı tanrılar
Buyursun.
Yavaş huylum ile
Birleşip ayrılmayalım.

Güçlü melekler
Güç versin.
Gözü karam ile
Gülüşüp oturalım.
 Ayrıca bakınız 
 Irk Bitig
 Uygur Kağanlığı
 Uygurlar
 Maniheizm
 Budizm

 Dış Bağlantılar 

 Eski Uygurca çeviriyazım 

 Kaynakça 

Kategori:Türk dili tarihi