Çatalköprü, Ardahan

Çatalköprü, Ardahan ilinin Merkez ilçesine bağlı bir köydür.

 Tarihçe

Çatalköprü köyünün eski adı Şadevani'dir. Şadevani (შადევანი), Gürcüceden Türkçeye Şadevan olarak girmiştir. Yerleşim 1595 tarihli Osmanlı mufassal defterinde Şadevan (شادوان) olarak kaydedilmiştir.Defter-i Mufassal-i Vilayet-i Gürcistan (Osmanlıca ve Gürcüce), (Yayımlayan) Sergi Cikia, Tiflis, 1947, 1. cilt, s. 422. 17. yüzyılın sonlarında, Defter-i Caba-i Eyalet-i Çıldır adlı tahrir defterinde de köyün adı aynı biçimde yazılmıştır.Defter-i Caba-i Eyalet-i Çıldır 1694-1732 (Gürcüce ve Osmanlıca), (Yayıma hazırlayan) Tsisana Abuladze, Tiflis, 1979, s. 268. 1877-1878 Osmanlı-Rus Savaşı’nda bölgeyi ele geçiren Ruslar ise, 1886 yılında köyün adını iki farklı biçimde, Şadevan/Şedevan (Шадеван / Шедеван) olarak kaydetmişlerdir.

Şadevan adının yazılışı geç tarihlerde biraz değişikliğe uğramıştır. 1928 tarihli Son Teşkilat-i Mülkiyede Köylerimizin Adları adlı Osmanlıca yayında Şadivan (شاديوان) olarak yazılmıştır.Son Teşkilat-i Mülkiyede Köylerimizin Adları (Osmanlıca), İstanbul, 1928, s. 767. Köyün adı Dahiliye Vekaleti’nin 1933’te yayımladığı Köylerimiz adlı kitapta da "Şadivan" olarak geçer.Köylerimiz, (Yayımlayan) Dahiliye Vekaleti, 1933, İstanbul, s. 687. İçişleri Bakanlığı'nın bir yayını olarak 1968'de basılmış Köylerimiz adlı kitapta köyün eski adı Şadivan, yeni adı Çatalköprü olarak verilmiştir.Köylerimiz, (Yayımlayan) İçişleri Bakanlığı, 1968, Ankara, s. 757. Bu kayıt Şadivan adının 1933 yılından sonra Çatalköprü olarak değiştirilmiş olduğunu göstermektedir.

Tarihsel Tao-Klarceti sınırları içinde yer alan köyün kuruluşuna ilişkin bilgi yoktur. Bununla birlikte, eski Akameti köyünü de kapsayan Çatalköprü'deki kiliselerin varlığı köyün yeni bir yerleşme olmadığını düşündürmektedir.Tao-Klarceti - Tarihsel ve Kültürel Anıtlar Kataloğu (Gürcüce), (Editör) Buba Kudava, (Yazarlar) Nestan Bagauri, Zurab Batiaşvili, İrma Beridze, Buba Kudava, Nikoloz Jğenti, Goça Saitidze, Natia Hizanişvili, 2018, Tiflis, s. 188, 201, ISBN 9789941478178. Çatalköprü'nün bulunduğu bölge, erken Orta Çağ'da Gürcü Krallığı sınırları içinde kalıyordu. Bu bölgeye 11. yüzyılda bir süre Büyük Selçuklular hakim oldu. 13. yüzyılın ikinci yarısından itibaren Gürcü Cakeli sülalesinin yönettiği Samtshe-Saatabago sınırları içinde yer aldı. Bu prensliğin topraklarını Osmanlıların 16. yüzyılın son çeyreğinde tamamen ele geçirmesinden kısa süre sonra, 1595 tarihinde yaptıkları tahrirde yerleşimin kaydedilmiş olması, köyün Gürcü yönetimi sırasında Şadevani adıyla var olduğunu göstermektedir. 1595 tarihli Defter-i Mufassal-i Vilayet-i Gürcistan'da yerleşim Poshov livasında Güney (Mzvari) nahiyesine bağlı bir köy olarak görünmekte olup bu tarihte köyde 59 hane yaşıyordu. Yerleşim, Osmanlı Devleti'ne 10.000 akçe vergi veren büyük bir köy sayılıyordu.Defter-i Mufassal-i Vilayet-i Gürcistan (Osmanlıca ve Gürcüce), (Yayımlayan) Sergi Cikia, Tiflis, 1958, 3. cilt, s. 509-510. 

Şadevani köyü, Çıldır Eyaleti'nin 1694-1732 dönemini kapsayan Osmanlı cebe defterine göre, Ardahan-i Büzürg livasının Güney nahiyesine bağlıydı. Hicri 1115 (1703/1704) tarihinde 20.999 akçe hasıla ile Ali adında birine zeamet olarak verilmişti. Hicri 1136 (1723/1724 ) tarihinde ise, 11.265 akçe hasıla ile köy Mehmed, Mustafa, Hüseyin ve Osmanlı adı kardeşlere bırakılmıştı.

Uzun süre Osmanlı yönetiminde kalan yerleşim 1877-1878 Osmanlı-Rus Savaşı'nda Ruslarca ele geçirildi. 1878 yılında köyün nüfusu 40 haneden oluşuyordu.Defter-i Mufassal-i Vilayet-i Gürcistan (Osmanlıca ve Gürcüce), (Yayımlayan) Sergi Cikia, Tiflis, 3. cilt (1958), s. 509. Bu tarihten yaklaşık on yıl sonra yapılan nüfus sayımında ise yerleşimde 487 kişi yaşıyordu ve bu tarihte nüfusun tamamı Türk olarak kaydedilmiştir. Bu durum, köyde yaşayan Müslümanların ya Türk olarak kaydedildiğini ya da Gürcülerin yerini Türklerin aldığını göstermektedir. 1917'de Ardahan bölgesini gezen Gürcü araştırmacı Konstantine Martvileli, toprakları günümüzde Çatalköprü sınırları içinde kalan Akameti'nin (აკამეთი) terk edilmiş bir köy olduğunu yazmıştır. O tarihte Akameti'de iyi inşa edilmiş bir kilise vardı ve yapı ayakta duruyordu.Konstantine Martvileli, “Ardahan Bölgesinde”, Sakartvelo gazetesi, 10 Ekim 1917, sayı. 220. Oysa Akameti köyünde 1595 tarihli tahrire göre 44 hane yaşıyordu. 1878'de ise hane sayısı 12'ye düşmüştü.Defter-i Mufassal-i Vilayet-i Gürcistan (Osmanlıca ve Gürcüce), (Yayımlayan) Sergi Cikia, Tiflis, 3. cilt (1958), s. 520. 1877-1878 Osmanlı-Rus Savaşı’nın ardından köyün azalmış olan nüfusu göç etmiş olabilir.

I. Dünya Savaşı’nın sonlarına doğru Rus ordusunun bölgeden çekilmesinin ardından yerleşim bağımsız Gürcistan Demokratik Cumhuriyeti sınırları içinde yer aldı. Kızıl Ordu'nun Gürcistan'ı işgali sırasında Ankara Hükümeti kuvvetleri tarafından Ardahan ile Artvin bölgeleri ve geçici olarak da Batum fiilen Türkiye’ye katıldı. 16 Mart 1921’de imzalanan Moskova Antlaşması’yla köyün de içinde yer aldığı Ardahan ve Artvin bölgeleri Türkiye’ye bırakıldı.Mustafa Kemal Atatürk, Nutuk, İstanbul, 1934, 2. cilt, s. 41. Köyün Şedevan olan adı da 1933’ten sonra Çatalköprü olarak değiştirilmiştir.

Bugün Çatalköprü adını taşıyan köyde üç kilisenin varlığı bilinmektedir. Bunlardan ikisi köyde, diğeri ise günümüze ulaşmayan Akameti köyünde inşa edilmişti. Köydeki kiliselerinin akıbeti bugün bilinmemektedir. 1917 yılında Ardahan bölgesini gezen Gürcü araştırmacı Konstantine Martvileli’nin verdiği bilgiye göre köyün yakınlarında iki adet daha kilise yıkıntısı vardı. Konstantine Martvileli’nin verdiği bilgiye göre terk edilmiş bir köy olan ve toprakları bugün Çatalköprü sınırları içinde kalan Akameti’deki kilise de bir köy kilisesidir. Tek nefli bir yapı olan Akameti Kilisesi’nden geriye sadece yıkıntıları kalmıştır. Konstantine Martvileli’nin verdiği bilgiye göre burada bulunan kilisenin Gürcüce yazıtı vardı. Ancak bu yazıt günümüzde kayıptır.

 Coğrafya 
Köy, Ardahan il merkezine 23 km uzaklıktadır.

 Nüfus 
Yıllara göre köy nüfus verileri 2022 218 2021 226 2020 240 2019 244 2018 258 2017 269 2016 279 2015 297 2014 298 2013 298 2012 314 2011 312 2010 321 2009 319 2008 329 2007 333 2000 544 1990 732 1985 969

Kaynakça 

 Dış bağlantılar 


Kategori:Ardahan merkez belde ve köyleri
Kategori:Tao-Klarceti