Klan

Klan, gerçek ya da varsayılan akrabalık ve soy bağıyla birbirine bağlı insan topluluğudur. Soy çizgisine dair ayrıntılar bilinmese bile, bir klan genellikle kurucu bir üyeden ya da klanın birliğini simgeleyen en üst atadan geldiğini ileri sürer. Pek çok toplumda dıştan evlilik (egzogami) kuralları klan 

esasına dayanır; buna göre kişinin kendi klanından olanlar, hatta anne, baba veya büyükbabasının klanına mensup olanlar dahi ensest sayıldığı için evlilikten dışlanır. *  

Klan kavramı, antropolojide soy birliğine dayanan temel toplumsal örgütlenme birimi olarak ele alınır ve genellikle bir kabile içinde, soy çizgisinin artık tek tek bireyler üzerinden kanıtlanamadığı, “varsayımsal ortak ata”ya dayandırıldığı durumda kullanılır. Bu nedenle bazı kaynaklar, nesepleri (soy çizgisi ayrıntılı olarak bilinen ve kanıtlanabilen soy grupları) kabile içinde bir tür “alt birim”, klanları ise soy çizgisinin daha saymaca biçimde kurulduğu geniş akrabalık grupları olarak ayırt eder. Klan üyeleri, kendilerini aynı atadan geldiklerine inandıkları için “bir soy topluluğu” kabul eder; bu ata kimi zaman tarihsel bir kişi, kimi zaman efsanevi bir kahraman, kimi zaman da totem adı verilen hayvan, bitki ya da doğa unsuru olabilir. 

Bazı ilkel ve geleneksel toplumlarda klanın varlığını ve birliğini simgeleyen totem, klan kimliğinin odak noktası hâline gelir; bu durumda totem, hem klanın işareti ve adı, hem de klanın atası olarak düşünülür. Totemle kurulan bu soydaştık inancı, klan üyeleri arasında “kan akrabalığı” ile eşdeğer görülür ve aynı toteme sahip klan mensuplarının birbirleriyle cinsel ilişkiye girmesi ya da evlenmesi kesin biçimde yasaklanır. Böylece totem, klanlar arası sınırları belirleyen, evlilik düzenini ve toplumsal dayanışmayı düzenleyen bir kültürel mekanizma işlevi görür. 

Evlilik kuralları açısından klan, özellikle egzogami (dıştan evlenme) kurumuyla ilişkilidir; tarihsel olarak birçok kabile ve klan örgütlenmesinde “kendi klanından evlenmeme” kuralı en temel normlardan biri sayılır. Bu kuralın dayandığı ensest yasağı, yalnızca çekirdek aile içinde anne-oğul, baba-kız, kardeşler arasındaki ilişkileri değil, aynı klan içinde sayılan geniş akrabalık çevresini de kapsar. Böylece klan içi evlilikler hem ahlaki ve dini açıdan tabu hâline getirilir, hem de genetik açıdan yakın akraba evliliğinin doğurabileceği sakıncaların önüne geçilmeye çalışılır. Klanlar arası dıştan evlilikler ise farklı topluluklar arasında siyasal ittifakları, ekonomik alışverişi ve kültürel etkileşimi güçlendirerek toplumsal yapının bütünleşmesine katkıda bulunur. 

Klanların oluşumu ve sürekliliği, çoğu zaman nüfus artışı ve yerleşme hareketleriyle bağlantılıdır; nüfusu artan bir klan, kimi zaman yeni köyler kurmak üzere parçalanır ve bu parçalar başka klan ve soy gruplarıyla birleşerek daha geniş kabile birlikleri meydana getirir. Böyle durumlarda bile evlilikler çoğunlukla iki karşılıklı bölüm veya klan arasında düzenlenmeye devam eder ve bu karşılıklı evlilik ağı, bütün kabileyi bir arada tutan bağlardan biri hâline gelir. Modern antropolojik literatürde klanlar, sadece “ilkel” toplumlara özgü yapılar olarak değil, kimi zaman çağdaş kurum ve meslek çevrelerindeki kapalı, akrabalık benzeri dayanışma ağlarını tanımlamak için kullanılan mecazî bir kavram olarak da değerlendirilmektedir. * 

 Kaynakça