Tuna Bulgarcası

Tuna Bulgarcası veya Tuna Bulgar Türkçesi, 7-11. yüzyıllarda Tuna sahasında konuşulup yazılmış Türk dilinin Oğur grubundaki tarihî Bulgar dillerinden biridir. Diğer Bulgar dilleri; İdil Bulgarcası ve yazılı örneği bulunmayan Kuban Bulgarcasıdır.

Tuna Bulgarcasında yazılmış belgeler azdır. Talât Tekin'in eserinde bahsettiği günümüze kalan Tuna Bulgarcası dil kaynakları şunlardır:
 Bulgar Hanları listesindeki Proto-Bulgarca kelime ve ibareler;
 Tudor Doksov'un haşiyesindeki Proto-Bulgarca ibare;
 Nagy Szent-Miklós hazinesindeki Proto-Bulgar yazıtları;
 Proto-Bulgar kitabelerindeki Türkçe kelime ve ibareler;
 Bizans kaynaklarındaki Bulgar Türkçesi etnik adlar;
 Eski Kilise İslavcasındaki Proto-Bulgarca ödünç kelimeler.

 Ses bilgisi 
Tuna Bulgarcasını, Kuban ve İdil Bulgarcasından ayıran en önemli husus söz başı *d- sesini muhafaza etmiş olmasıdır. Oysa bu ses Kuban Bulgarcasında *d- > *ǯ- değişimine uğrayarak ve İdil Bulgarcasında da bu şekilde yerini alacaktır.Guseynov, G.-R. A.-K. (2017). Kubansko-Bulgarskiy yazyk i ego otnoshenie k drugim bulgarskim yazykam v kontekste voprosa ob oblasti ikh pervonachalnogo rasprostraneniya. Российская тюркология, (1–2(16–17)), Mahachkala. Bu dilde tıpkı Kuban Bulgarcasında olduğu gibi -g(-) sesleri -x(-) sesine dönmüştür.

 Söz varlığı 
5. ve 10. yüzyıllar arasında Tuna Bulgarlarından kalmış dil malzemeleri Tuna Bulgarcasının İdil Bulgarcası ile akraba bir dil olduğunu ortaya koyar. Bu bağlamda kelime haznesi başlıca Oğurca kelimelerden oluşur. Fakat Farsça ve Arapça alıntılar da görülür.
Eski Kilise İslavcasının Tuna Bulgarcasından ödünçlendiği kelimeler ve karşılaştırmasıModern TürkçeEski Kilise İslavcasıÇuvaşçaMacarcaGenel Türkçeişaret, nişanБЕЛЕГ (beleg), БИЛЕГ (bileg)палӑк (palăk)bélyeg*belgübileklikБЕЛЬЧҮГ (bel'çug)––*bileçügyastıkДОХЬТОРЬ (dox'tor')ҫытар (śïtar)–*yogturesim, ikonКАПЬ (kap')кап (kap)kép*kēponurСАНЬ (san'), САМЬ (sam')сум (sum)szám*sān

 Bulgar Hanları listesi 
Bulgar Hanları listesi Tuna Bulgar hanlarının doğduğu yılları Bulgarca olarak vererek bize Tuna Bulgarcası sıra sayıları ve hayvan adları hakkında bilgi verir.
+Bulgar Hanları listesiHan adıKabilesiDoğduğu yılTürkçe d.y.Avitohol'Doulodilom' tvirem'Yılan yılı dokuzuncu ayİrnik'Doulodilom' tvirem'Yılan yılı dokuzuncu ayGostoun'Ermidoh's tvirem'Domuz yılı dokuzuncu ayKourt'Douloşegor' veçem'Sığır yılı üçüncü ayBezmer'Duloşegor' vem'Sığır yılı onuncu ayEsperihDoulovereni alem'Koyun yılı birinci ayTervel'Doulotekou çitem'Tavuk yılı yedinci ayTvirem'Doulodvan şehtem'At yılı sekizinci aySevar'Doulotoh altom'Ejder yılı altıncı ayKormisoş'Vokil'şegor' tvirim'Sığır yılı dokuzuncu aySavineh'Oukil'şegor' alem'Sığır yılı birinci ayTelets'Ougain'so(s)mor' altem'Sansar yılı altıncı ayOumor'Oukil'dilom' toutom'Yılan yılı dördüncü ayHan Boris'in Bulgarları Hrisiyan yaptığı tarihyeht' behtiİt yılı beşinci ay

Yazıtlar
Tuna Bulgarlarından kalan yazıtların yalnızca iki tanesi Tuna Bulgarcasında yazılmıştır. Diğerleri Yunancadır. Tuna Bulgarcasında yazılmış yazıtlar Preslav yazıtı ve Çatalar yazıtıdır.

 Preslav Yazıtı 
Preslav Yazıtı, Venediktov'un 1946'da Preslav kenti yakınlarındaki bir kilisede bulup yayımladığı Bulgar Türkçesine ait yazıttır. Yazıt Grek alfabesi ile yazılmıştır. Yazıtın yorumlanması tartışmalıdır. Yazıt üzerinde çalışan J. Deny ve Fr. Altheim gibi Türkologlara göre metinde zırh giymiş askerler ya da silah envanteri anlatılmaktadır. Oleg A. Mudrak araştırmasında her iki çeviride de filolojik hatalar bulunduğunu, çünkü J. Deny ve Fr. Altheim'ın Türk yazı sistemini göz önünde bulundurmayıp söz varlığını çok serbest çevirdiğini yazmıştır. Hecelemelerde farklılık vardır. Orijinal metin şu şekilde dizilidir:

† žitkonićirgonbulekumčikipe:455:tulči:540:estroginkipe:427:tulči:854:turtunapiležopanestriginkipe:20:tulči:40:alkasikipe:1:klubrin

Mudrak tarafından yapılan çeviriyi Reshide Adzhumerova ve Emine Atmaca şu şekilde Türkçeye çevirmiştir:

Yedi gün özenle çalışıp (=özenli olup); 455 [ürün] kepçe türünden 540’a kadar artmıştır; 427 [ürün] toka türünden 854’e kadar artmıştır (yani tam 2 katı!); Zamanı uzatabilip // Pazarlık yapabilip; 20 [ürün] kaftan tokası türünden 40’a kadar artmıştır (yani tam 2 katı!); 1 [ürün] kulak küpesi türünden (= kolye) tembellikten [kaldı].

Talât Tekin ise şöyle okur:

İçirgu Boyla Jitko(nun) göğüs zırhı 455, miğfer(i) 540, Estergon (işi) zırh(ı) 427, miğfer(i) 854, (bu) dördü ile birlikte Çoban Estergon (işi) zırh(ı) 20, miğfer(i) 40, halkalı zırh(ı) 1 (ve) hluvrin (miğferi) 1.

 Çatalar Yazıtı 
Adını bulunduğu kilisenin konumundan alır. Yazıt kırıktır, diğer kırık tarafı bulunamamıştır. Sadece üç defa küpesi ve bir defa kane kelimesi okunmuştur. kane veya kana, Grekçe yazıtlarda geçen bir Bulgarca unvandır.

 Buyla Çoban yazıtıYılmaz, E. (2019). /DOk/ ekli yüklemler ve kıyı dilleri: Çuvaşça, Yakutça, Dolganca ve Halaçça. İdil-Ural Araştırmaları Dergisi, 1(2), 261–269. 
Yazıt şu şekildedir: ΒΟΥΗΛΑ·ΖΟΑΠΑΝ·ΤΕϹΗ·ΔΥΓΕΤΟΙΓΗ·ΒΟΥΤΑΟΥΛ·ΖΩΑΠΑΝ·ΤΑΓΡΟΓΗ·ΗΤΖΙΓΗ·ΤΑΙϹΗ.Gyula Moravcsik, Byzantinoturcica: Sprachreste der Türkvölker in den byzantinischen Quellen (1983)

Okunuşu: buila·zoapan·tesi·dugetoigi·butaul·zoapan·tagrogi·itzigi·taisi

Harf çevirisi: Boyla Çoban tesi düge(r)tögi, Butaul Çoban tagroğı içgi tası.

Türkçe çevirisi: Boyla Çoban tası bitirdiği, Butaul Çoban yaptığı içki tası.

 Kaynakça 

 Ayrıca bakınız 
 Birinci Bulgar İmparatorluğu
 İdil Bulgarcası

Kategori:Türk dili tarihi
Kategori:Ölü Türk dilleri