Ön Türkçe

Ön Türkçe, Türk dilleri ailesinin Şaz ve Oğur dallarına ayrılmadan önceki dönemlerine ait varsayımsal bir anadildir. Ana Bulgarca ve Ana Türkçe gibi alt kuramsal dillere ayrılır. Diğer anadiller gibi, geçmişteki konuşma dili ile birebir aynı olmayabilir.The Turkic Languages Lars Johanson. s 67. 1998. ISBN 0-415-08200-5  "ilk" ve "ön" anlamlarına gelen preliminary sözcüğünde ifade edildiği gibi, ilk Türkçe dönemi olarak da görülebilir.Róna-Tas, András (1991). (Translator: İsa Sarı) Türkolojiye Giriş (An Introduction to Turkology). Ankara: Nobel Yayınları. p.49

 Kapsam 

İlk Türkçe (Pre-Türkçe), alt yapılandırma dilleri olan Ana Türkçe ve Ana Bulgarcanın atasıdır.

Ana Türkçe
Ana Türkçe ya da Ön Türkçe (Proto-Türkçe), Şaz grubunda yer alan Türk dillerinin yapılandırılmış varsayımsal ata dilidir. Bu dil milat başlarından Göktürk dönemine kadar olan sürede Ön Türkler tarafından konuşulmuştur.

Türkçenin elde olan en eski yazılı kaydı; 682-691 yıllarında yazılmış olan Çoyr Yazıtıdır. Fakat bu yazıt Orhun yazıtları kadar hareketlilik ve canlılık göstermediğinden çoğu zaman Orhun Yazıtları Türkçenin ilk yazılı kaynağı kabul edilir. Orhun Yazıtları Türk dillerinin doğu kolunun özelliklerini gösterir. Geçmişte Ana Türkçenin oluşturulma çalışmaları daha çok Eski Doğu Türkçesi ve Oğuz dillerine dayanıyorken günümüzde yaşayan tüm yazılı ve sözlü Türkî dillerin kapsamlı olarak incelenmesine başlandı. Eski doğu Türkçesinin Runik, Uygur ve Mani belgeleri yeniden oluşturulma çalışmalarında etkili olurken, Eski Batı dilleri ile ilgili yazılı kaynaklar yetersizdir.

Ana Bulgarca
Ana Bulgarca ya da Ön Bulgarca (Proto-Bulgarca), Lir grubunda yer alan Türk dillerinin yapılandırılmış varsayımsal ata dilidir. Bu dili milat başından 6.yy.a kadar Ön Bulgarların konuştuğu kabul edilir. 5-6.yy.larda Macarcanın atası olan dile pek çok ödünç kelime vermiştir. Ana Bulgarca yapılandırmalarda Çuvaşçadan, İdil Bulgarcasından, Tuna Bulgarcasından ve başka dillere geçmiş Oğurca kelimelerden yararlanılır. Hazarların, Avarların ve Avrupa Hunlarının bu dili konuşup konuşmadığı konusu verilerin yetersiz olmasından dolayı tartışmalıdır.

 Zaman aralığı 
Dünyadaki tüm ana dillerin bir üst zaman sınırı yani yaklaşık başlangıç noktası vardır ve bu aralık genellikle Orta Taş Çağı'nın sonu veya Cilalı Taş Devri'nin başıdır.The Turkic Languages Lars Johanson. s 68. 1998. ISBN 0-415-08200-5 Neolitik Devrim denen dönemde oluşan toplumsal-dilsel koşullar, bugün bildiğimiz anlamda dillerin ortaya çıkması sonucunu doğurmuştur. Ana Türk dili, Ana Türkler tarafından konuşulan, Türk dillerinin ortak atasıdır. İlk Türkçe, Ogur (batı) ve Şaz (doğu) kollarına ayrıldı. İlk Türkçenin en son 2,500 yıl önce Doğu Asya'da konuşulduğu düşünülüyor.Janhunen, Juha (2013). "Personal pronouns in Core Altaic". In Martine Irma Robbeets; Hubert Cuyckens (eds.). Shared Grammaticalization: With special focus on the Transeurasian languages.  p. 223. ISBN 9789027272140

Sesbilimi

Ünsüzler
DudaksılDişsil/DişyuvasılArtdişyuvasılDamaksılArtdamaksılKüçükdilsilGırtlaksıl   Genizsil  (*m)  (*n)  (*ń)  (*ŋ) () Kapantılı   (*p)  (*t)  (*k) ()   (*b)  (*d)  (*g) () Yarı kapantılı  (*č) Islıklı  (*s)  (*h) Sürtünmesiz   (*l)  (*ĺ)   (*r)  (*ŕ) Yarı ünlü  (*y)

Küçükdilsil ünsüzler artdamaksıl ünsüzlerin arka ünlüler çevresinde aldığı biçimlerdir. Örneğin *k sesi *eke (eci, abla) sözcüğünde /k/ iken *āk (batı; ak, beyaz) sözcüğünde /q/ idir.

/h/ sesinin İlk Türkçede varlığı tartışmalıdır. Halaçça'da sözcük başında oldukça sık ve düzenli bulunmasından dolayı İlk Türkçeden gelmiş ve sözcük başı *h sesini koruyan tek Türk dilinin Halaçça olabileceği düşünülmektedir, ancak bu Halaçça'ya özgü sonradan bir icat da olabilir.

Ünlüler
ÖnArka      Kapalı ,  (*i, *ī) ,  (*ü, *ǖ) ,  (*ï, *ï̄) ,  (*u, *ū)Orta ,  (*ẹ, *ẹ̄)  ,  (*ö, *ȫ) ,  (*ạ, *ạ̄) ,  (*o, *ō)Açık ,  (*e, *ē)  ,  (*a, *ā)

Yukarıdaki tabloda görüldüğü gibi tüm ünlülerde kısalık-uzunluk ayrımı söz konusudur. Uzun ünlüler uzatma işareti ile gösterilir, örneğin kısa /a/ *a iken uzun /a/ *ā idir. Yalnızca ünlü uzunluğu ile ayrımsanan sözcükler de söz konusudur, örneğin "at" (at) ile "āt" (ad).

Ayrıca Çağdaş Türkçede olduğu gibi İlk Türkçede de büyük (ön-arka) ve küçük (düz-yuvarlak) ünlü uyumları vardır.

R-Z ayrımı
Türkçenin *r ve *z ağızlarına ayrılması daha Altay döneminde olmuştur ve en azından M.Ö. 2 bin yıllarına dayanmaktadır. Kimi araştırmacılar Türkçedeki bu ses değişiminde rnin zden önce olması düşüncesindedirler. Karşı görüşte olanlar da vardır.

 Sözcük bilgisi 
Adıllar
İlk Türkçe Oğur TürkçesiGenel TürkçeAna Bulgarca ÇuvaşçaAna Genel TürkçeTürkçeAzerbaycan TürkçesiTürkmenceKazakçaKarahanlı TürkçesiÖzbekçeBaşkurtçaKırgızcaSahaca (Yakut) *bẹ, *ben-Juha Janhunen (2013), ss. 218-220*bi, *men- e-pĕ, man-*ben, *ben- ben, ben-, ban-mən, mən- men men, ma- men, man- men min men min *sẹ, *sen-*si, *sen-e-sĕ, san-*sen, *sen- sen, sen-, san- sən, sən- sen sen, sa-, siz sen, san- sen, siz hin sen, siz en *an-, *o-l*an-, *ol un-, văl*an-, *ol on-, ol on-, o ol on-, o-l an-, ol u ul al kini, olIn Sakha (AKA Yakut), kini(ler) is used for animate referents whereas ol(lor) is used for inanimate referents. While the latter is cognate with other third person forms given here, the former descends from Proto-Turkic *gẹntü, *kẹntü '(him/her)self' and is thus cognate, for example, with Turkish kendi. *biŕ *birpir*biz biz biz biz biz biz biz beð biz bihigi *siŕ *sirsir*siz siz siz siz sender, sizder siz sizlar heð siler, sizder ehigi *an-larThis pronoun are constructed by adding a plural suffix to *o-l "he/she/it". However, an Oghur language Chuvash uses a completely different plural suffix that lacks vowel harmony, -sem. According to Róna-Tas (1998), -sem is a late replacement to *-lAr. - vĕsem, vĕsen- *anlar on-lar  onlar  olar  olar  olar  ular  ular  alar  kiniler, ollor

 Sayılar 
İlk TürkçeOğur TürkçesiGenel Türkçeİdil BulgarcasıÇuvaşçaTürkçeAzericeTürkmenceKarahanlı TürkçesiKazakçaÖzbekçeBaşkurtçaKırgızcaYakutça (Sahaca) 1 *bīrبير (bīr)pĕr bir  bir  bir  bīr  bir  bir  ber  bir  biir 2  *ẹkiاَكِ (eki)ikĕ iki  iki  iki  ikkī  eki  ikki  ike  eki  ikki 3  *üçوج (več)viśĕ üç  üç  üç  üč  üsh  uch  ös  üč  üs 4  *dȫrtتُوات (tüvēt) tăvată dört  dörd  dö:rt  tȫrt  tört  to'rt  dürt  tört  tüört 5  *bēĺبيال (byēl) pilĕk beş  beş  bä:ş  bḗš  bes  besh  biş  beş  bies 6  *altïاَلطِ (altï) ultă altı  altı  alty  altï̄  altı  olti  altı  altı  alta 7  *yẹtiجىَاتِ (čyēti) śičĕ yedi  yeddi  ýedi  yétī  zheti  yetti  yete  jeti  sette 8  *sekiŕڛَكِڔ (sekir) sakăr sekiz  səkkiz  sekiz  sekiz  segiz  sakkiz  higeð  segiz  aаğıs 9  *tokuŕطُخِڔ (tuxïr) tăhăr dokuz  doqquz  dokuz  tokūz  toğız  to'qqiz  tuğıð  toguz  toğus 10  *ōnوان (vān) vună on  on  ōn  ōn  on  o'n  un  on  uon 20  *yėgirmiجِيِرم (čiyirim) śirĕm yirmi  iyirmi  ýigrimi  yegirmī  zhıyırma  yigirma  yegerme  jıyırma  süürbe 30  *otuŕوطر (vutur) văḍăr otuz  otuz  otuz  ottuz  otız  o'ttiz  utıð  otuz  otut 40  *kïrkحرح (xïrïx) hĕrĕh kırk  qırx  kyrk  kïrk  qırıq  qirq  qırq  kırk  - 50  *elligالو (ellüv), اَلُّ (ellü) allă elli  əlli  elli  ellig  eliw  ellik  ille  elüü  - 60  *altmïĺ[kaydedilmedi] utmăl altmış  altmış  altmyş  altmïš  alpıs  oltmish  altmış  altımış  - 70  *yẹtmiĺ[kaydedilmedi] śitmĕl yetmiş  yetmiş  ýetmiş  yetmiš  zhetpis  yetmish  yetmeş  jetimiş  - 80  *sekiŕ ōnسكر وان (sekir vān) sakărvun seksen  səksən  segsen  seksȫn  seksen  sakson  hikhän  seksen  ağıs uon 90  *dokuŕ ōnطوخر وان (toxïr vān) tăhărvun doksan  doxsan  togsan  toksōn  toqsan  to'qson  tuqhan  tokson  toğus uon 100  *yǖŕجُور (čǖr) śĕr yüz  yüz  ýüz  yǖz  zhüz  yuz  yöð  jüz  süüs 1000  *bïŋ [kaydedilmedi] pin  bin  min  müň  miŋ  mıŋ  ming  meŋ  miñ  muŋ

 Ayrıca bakınız 

 Şaz Türkçesi
 Eski Türkçe
 Proto Hint-Avrupa dili
 Proto Güney Kafkasya dili
 Ön insan dili

 Kaynakça 

Kategori:Proto diller
Kategori:Türkçenin dönemleri