Macadamia

Macadamia (Makademya), asıl vatanı Avustralya'nın belirli bölgeleri olan; ayrıca Güney Afrika ve Endonezya'da da yetiştirilen, dört ağaç türünü kapsayan bir bitki cinsidir.Proteaceae familyasına ait olan bu cins adını Ferdinand von Mueller ile birlikte bu bitkiyi ilk kez tanımlayan meslektaşı John Macadam'dan alır. Avustralya yerlileri olan Aborjinler ise bu bitkiye gyndl, jindilli ve boombera gibi isimler takmışlardır.

Bu ağaçların meyveleri, "Macadamia fındığı" olarak bilinir. Sert kabuğunun içinde etli, yumuşak ve tatlı bir çekirdek bulunur. Lezzetli oldukları için yüksek fiyata satılan bu çekirdekler, başta Avustralya ve Hawaii olmak üzere birçok yerde çeşitli ürünlerin yapımında kullanılır.

Cinsi oluşturan dört tür de doğal olarak Avustralya'da, birbirine oldukça yakın bölgelerde yetişir. Başlangıçta aynı cins altında değerlendirilen bazı türler, daha sonraki sınıflandırılmalarında ayrı cinslere dahil edilmiştir. Ancak yakın akrabalık ilişkileri nedeniyle, bu cinsler hâlâ aynı familya içinde içinde kabul edilmektedir. Örneğin, Virotia cinsi Yeni Kaledonya'da, Catalepidia Kuzeydoğu Queensland'de, Lasjia cinsi ise hem Kuzeydoğu Avustralya'daki hem de Endonezya'daki Macadamia benzeri türleri temsil türleri kapsar.

Genellikle her dem yeşil (yaprak dökmeyen) olan bu ağaçlar, türlerine bağlı olarak 2 ila 12 metre arasında boylanabilir. Yaprakları 3'lü ya da 6'lı halkalar halinde dizilir; şekilleri eliptik, mızraksı veya ters yumurta biçiminde olabilir. 6–30 cm uzunluğunda ve 2–13 cm genişliğindeki bu yaprakların kenarları dikenlidir. 

Çiçekler, 5–30 cm uzunluğunda ince bir salkım oluşturur. 10–15 mm uzunluğundaki her bir çiçek beyazdan pembeye ya da mora kadar değişen renklerde, dört küçük taç yaprak (tepal) oluşur.

Meyveleri oldukça sert ve odunsudur. Küre biçimindeki bu meyveler, sivri uçlu bir folikül yapısında olup kabuk içinde bir ya da iki tohum barındırır.Mueller, F.J.H. von (1857) Account of some New Australian Plants. Transactions of the Philosophical Institute of Victoria 2: 72 Type: Macadamia ternifolia F.Muell. 

 Tarih 

Avrupalı göçmenler yerleşmeden binlerce yıl önce, Doğu Avustralya'daki yağmur ormanlarında yetişen bu ağaçların meyveleri, Avustralya yerlileri olan Aborjinler tarafından tüketilmekteydi. Bu tohumlardan biri gyndl ya da jindilli (M. integrifolia) olarak adlandırılıyordu ve ilk Avrupalılar tarafından "kindal" gibi isimlerle anılarak satılıyordu. Yeni Güney Galler (New South Wales) eyaletinde ise ağacın güneydeki varyetesi geleneksel olarak boombera (M. tetraphylla) adıyla bilinmekteydi. Gympie bölgesinde ise “boppal” olarak bilinen Macadamia mevsiminde, yerel halk sezonluk eğlenceler düzenlerdi. Bu etkinliklerin yapıldığı yerlerden biri de adını bu kutlamalardan alan Bauple Dağı'dır.

1828
Allan Cunningham, Macadamia bitkisini keşfeden ilk Avrupalı oldu.
1857
Alman asıllı Avustralyalı botanikçi Ferdinand von Mueller, bu bitki için Macadamia adını önerdi. Bu adı, arkadaşı ve Avustralya Felsefe Enstitüsü sekreteri Dr. John Macadam'ın onuruna verdi.
1858
Walter Hill, Brisbane Şehir Botanik Bahçesi'nde görev yaparken, bu bitkinin meyve çekirdeğini bir çocuğun yediğini ve herhangi bir sağlık sorunu yaşamadığını gözlemledi. Bu çocuk, yerli halktan olmayan ve kayıtlara geçen ilk Macadamia fındığı tüketicisiydi.
1860'lar
King Jacky adlı Logan River kabilesine mensup bir Aborjin, Brisbane'nin güneyinde Macadamia fındığını ticaret amacıyla satmaya başladı. Kendi kabilesiyle birlikte düzenli olarak topladıkları Macadamia meyvelerini Avrupalı yerleşimcilere satıyorlardı.
1866
Tom Petrie, Yebri Creek (Petrie civarında) ve Buderim'de Aborjinlerden edindiği Macadamia tohumlarını ekerek ilk yetiştirme çalışmalarını başlattı. (Nut Growing Experiments, The Queenslander, 8 Ekim 1931, s.13)
1881
William H. Purvis, Macadamia fındığını Hawaii'ye şeker kamışı tarlalarında rüzgâr kesici olarak kullanılmak üzere götürdü.
1882
Rous Mill'de, Lismore, Yeni Güney Galler'in 12 km güneyinde, Charles Staff tarafından bilinen ilk ticari Macadamia ekimi yapıldı.
1889
Avustralyalı botanikçi Joseph Maiden, "Fındıkları her zaman satılabilir; yetiştirmeye değer." diyerek Macadamia'nın ekonomik potansiyelini vurguladı.Maiden, J. H., The Useful Native Plants of Australia, 1889, s.40
1910
Hawaii Tarımsal Keşif İstasyonu, Macadamia'nın Kona Bölgesi, Hawaii'nde kahve üretimini desteklemek üzere yetiştirilmesini teşvik etti.Rieger, M., Introduction to Fruit Crops, 2006, s. 260. ISBN 15602225X
1916
Thomas Petrie, Maryborough bölgesinde deneme amaçlı olarak Macadamia ile pekan yetiştiriciliğini birlikte denedi. (Nut Growing Experiments, The Queenslander, 8 Ekim 1931, s.13)
1922
Ernst Van Tassel, Hawaiian Macadamia Nut Co. adlı şirketi Hawaii'de kurdu.
1925
Tassel, Hawaii'de ilk ticari Macadamia fındığı tarlasını oluşturdu.
1931
Van Tassel, Hawaii'de bir işleme tesisi kurarak fındıkları "Van's macadamia" markasıyla satışa sundu.
1937
W. W. Jones ve J. H. Beaumont, "Science" dergisine verdikleri demeçte, toplu üretimi sağlayan ilk başarılı aşılamayı gerçekleştirdiklerini duyurdu.
1940'lar
Steve Angus, Murwillumbah'da Macadamia Nuts Pty. Ltd. adlı şirketi kurarak küçük çaplı üretime başladı.
1946
Hawaii'de büyük ölçekli bir Macadamia tarlası kuruldu.Mauna Loa Macadamia Nut Packaging
1953
Castle & Cooke, "Royal Hawaiian" adlı yeni bir varyete ile ABD pazarında popülerlik kazandı.
1997
Avustralya, Macadamia üretiminde ABD'yi geçti.
2001
Boo Yong Sia Estate, Malezya'nın Johor eyaletine 12.000 Macadamia ağacı dikti.
2003
Avustralya'da yapılan bir araştırma, Macadamia tohumlarının genel ve LDL kolesterol seviyelerini düşürdüğünü ortaya koydu.Garg, M. L., Blake, R. J., Wills, R. B. H., Macadamia Nut Consumption Lowers Plasma Total and LDL Cholesterol Levels in Hypercholesterolemic Men, The American Society for Nutritional Sciences J. Nutr. 133:1060–1063, April 2003. 

 Bilinen Türleri 
Macadamia integrifolia
Macadamia jansenii
Macadamia ternifolia
Macadamia tetraphylla
Lasjia cinsi 2008 yılına kadar Macademia cinsindeyken sonra ayrılmıştır.
 Lasjia :
 Lasjia claudiensis ; Sinonim, bilinen adı: Macadamia claudiensis 
 Lasjia erecta ; Sinonim, bilinen adı: Macadamia erecta 
 Lasjia grandis ; Sinonim, bilinen adı: Macadamia grandis 
 Lasjia hildebrandii ; Sinonim, bilinen adı: Macadamia hildebrandii 
 Lasjia whelanii ; Sinonimleri:bilinen adı : Helicia whelanii , Macadamia whelanii 
Catalepidia, 1995 yılında kadar Macadamia ailesinden sayılırken şimdi ayrı bir cins olarak ayrılmıştır.
Catalepidia :
Catalepidia heyana ; Sinonimleri, bilinen adı: Helicia heyana  , Macadamia heyana 
Virotia, Macadamia cins ailesinden 1975 yılına kadar sayılırken sonrasında ayrılmıştır, 2008 yılında durumu tartışmalıdır.
Virotia :
Virotia angustifolia  (2008); Sinonim, bilinen adı: Macadamia angustifolia 
Virotia francii  (2008); Sinonim, bilinen adı: Roupala francii 
Virotia leptophylla  (1975); Sinonim, bilinen adı: Kermadecia leptophylla  
Virotia neurophylla  (2008); Sinonimleri, bilinen adı: Kermadecia neurophylla , Macadamia neurophylla 
Virotia rousselii  (2008); Synonym, bilinen adı: Roupala rousselii 
Virotia vieillardi  (2008); Synonym, base name: Roupala vieillardii 

 Üretimi 
Tohumları son derece değerli bir besin kaynağıdır. Ancak bu 4 tür içinde sadece 3 türün ticari önemi vardır. Lasija ve Virotia gibi yakınsak cins ailelerinden türlerinde ticari önemi bulunmamaktadır. Ticari önemi bulunan türler Macadamia integrifolia, Macadamia tetraphylla ve Macadamia ternifolia'''dır. Ancak bu 3 tür içerisinde Macadamia Ternifolia sadece kozmetik sektörü gibi bir kısım sanayi de yağı için kullanılabilirken, sadece 2 türün hem yenilebilme ve hem de yağı açısından değerlendirilebilme özelliği vardır. (Macadamia integrifolia ve Macadamia tetraphylla) Bu cinsin geri kalan türleri ise M. jansenii ve M. ternifolia gibi zehirli ve/veya yenilemez tohumlara sahiptir zira bu türlerin tohumları içerdiği glikozitlerden biri olarak kabul edilen cyanogenic glycosidesler yüzünden toksik haldedir. Aynı durum Virotia ve Lasija cins aileleri için de söz konusudur. Bununla birlikte bu türlerin tohumları belli Avustralya yerlilerince iyice suda kaynatılarak bu maddenin etkisiz hale getirilmesi suretiyle yenilebilse de bu açıdan integratifolia ve tetraphylla kadar ticari değerleri bulunmamaktadır.

Diğer taraftan 2 adet yenilebilir macadamia türü genelde birbirleri ile çaprazlanmaktadır ve M. tetraphylla doğal ortamında bu sebeple tehdit altındadır.

Macadamia tohumları ilk olarak Güney Brisbane'de 1828'de kâşif ve botanist Alan Cunningham tarafından tanımlanmıştır. Yabani Macadamia ağaçları bugün Güneydoğu Queensland Avustralya'da Maryborough şehrinde Bauple Dağı'nda bulunmaktadır. Macadamia tohumları anavatanının Avustralya olduğu, yüksek miktarda üretilip yurtdışına ihraç edilen, yenilebilir başlıca tek bitkisel üründür.

İlk ticari Macadamia ekimi 1880'lerin başında Rous Mill tarafından Lismore, Yeni Güney Galler'in 12 km güneydoğusunda olup ağaçların hepsi M. tetraphylla idi. Küçük bir ticari gelişim ile 19. yy.ın sonu ve 20. yy.ın başlarında Avustralya'da başlayan Macadamia endüstrisi, 1920'lerde Hawaii'ye de ticari şekilde yayılmıştır. Macadamia tohumları ilk olarak 1882'de William H. Purvis tarafından Hawaii'ye getirilmiştir. Kendisi Hawaii'nin en büyük adasında bulunan Kukuihaele şehrinde Pacific Sugar Mill şirketinin genç bir müdürü olup aynı yıl tohumları Kapulena şehrine ekmiştir.
küçükresim|Makademya kabuğu ve pişirilmiş tohumları

Hawaii Macadamia üretiminde uluslararası çapta iyi şekilde bilinse de 2006 yılından beri Macadamia üretimi Hawaii'de düşmeye başlamıştır. Bunun nedeni ise aşırı üretimden kaynaklanan piyasadaki düşük fiyatlardır.

Hawaii ve Avustralya dışında Macadamia Güney Afrika, Kaliforniya, Kosta Rika, İsrail, Kenya, Bolivya, Yeni Zelanda, Kolombiya, Guatemala ve Malavi'de de üretilmektedir. Ancak yıllık 100.000 tonluk tohum üretimi ve piyasanın %40'ına hakimiyeti ile Avustralya en büyük ticari üreticidir. 
küçükresim|Çikolata kaplamalı makademya fındıkları

 İşlenmesi 
Macadamia, nemini kaybetmesi için sert ve katı bir yerde bekletilir. Sonrasında tohum sallanılıp dinlenildiğinde kabuğunun altındaki iç kısmın sallanırken ses çıkarması nemini kaybettiğini gösterip, kabuk kırılabilir. Buna karşın sallandığında ses gelmemesi tohumun yeterince nemini kaybetmediği ve kabuğundan ayrılamayacağını gösterir. Kabuğun yöneliminden periyodik olarak nemini kaybetmedikçe çıngırak gibi ses gelmez.

Sonra metal bir mengene veya çekiç ile hafifçe baskı basınç yapılmak suretiyle kabukta değişik düzlemlerde ufak kırıklar oluşturulup tohumu, değerlendirilmek üzere çıkarılır.T.Richards – Macadamia Horticulturist

Malavi'de ilk olarak çay bahçelerine çayları korumak için alçak yerlerde rüzgar koruyucusu gibi gelen Macadamialarda çay toplayıcıları bu şekilde çıkardıkları tohumları kavurup yağlı kuruyemiş gibi kullanırlar.

 Besin Değerleri 
Kaju, fındık gibi yenilebilir diğer kuruyemişlerle karşılaştırıldığında, makademya türlerinin lipitler (yağlar) yönünden zengin ancak protein yönünden fakir oldukları göze çarpmaktadır.  USDA, search for "Nuts, raw" Hiçbir tohumu yenilebilen kuruyemişin ulaşamadığı oranda tekli doymamış yağlara sahiptir ve bu yağların yaklaşık %22'si omega-7 yağ asitlerinden doymuş yağlara benzer biyolojik etkiye sahip palmitoleik asittir./  , Federal Research Centre for Nutrition and Food (Bundesforschungsanstalt für Ernährung und Lebensmittel (BfEL)) Ayrıca %9 protein, %9 karbonhidrat ve %2 diyet lifi ayrıca, kalsiyum, fosfor, potasyum, sodyum, selenyum, demir, tiamin, riboflavin ve eser miktarda niasin makademya fındığında bulunmaktadır.

Makademyalar köpekler için toksiktir. Yenmesi halinde, yendikten 12 saat sonra halsizlik, ayakta durmayı zorlaştıran uzuv felci ile ortaya çıkan makademya toksikozlarına yol açar. Tüketilen miktara göre ayrıca kas titremesi, eklem ağrısı ve şiddetli karın ağrısı da ortaya çıkabilir. Yüksek miktarda toksin alımında ağrı kesici, narkoz vs. rahatlatıcılar toksik etkiler ortadan kalkana kadar hayvana verilebilir. Genel iyileşme sıkça 24 ila 48 saat sonra olur.

 Kullanım alanları 
Macadamia ağaçları, tropikal ve subtropikal iklimlerin nemli topraklarda en iyi şekilde yetişir. Bu ağaçların gövdeleri, genellikle yüksekliği 15-20 metre arasında değişir ve gövdeleri, yapraklarının altında yoğun bir şapka gibi gizlenir. Ağaçların yaprakları, 15–30 cm uzunluğunda ve 5–10 cm genişliğindedir ve yaprakların uçları genellikle keskindir. Macadamia ağaçları, yaz aylarında çiçek açar ve çiçekleri, beyaz veya pembe renktedir. Meyveler ise, yaprakların arasında düzgün şekilde düzenlenmiştir ve kabuğu, yeşil veya sarı renktedir. Kabuğun içinde, yumuşak ve tatlı olan macadamia fındığı bulunur.

Macadamia ağaçları, özellikle Avustralya ve Hawai'de yaygın olarak yetiştirilir ve bu ülkelerde, macadamia fındığı üretimi, önemli bir tarım sektörüdür. Bu fındıklar, çeşitli tatlıların yapımında kullanılır ve aynı zamanda, zengin protein ve yağ içeriği nedeniyle, tüketimi önerilir. Macadamia fındığının yüksek fiyatı, üretim maliyetlerinin yüksek olması ve meyvenin çekirdeğine ulaşılmasının zor olması nedeniyle, özel ürünlerin yapımında kullanılır.

Ağaçlar aynı zamanda parlak yaprakları ve çekici çiçekleriyle süs bitkisi olarak subtropik bölgelerde yetiştirilebilir. Macadamia türleri Batrachedra arenosella gibi bazı Lepidoptera türleri için yemeklik bitki olarak kullanılabilir.

Macadamia bitkileri sümbül makav papağanı gibi bazı hayvanları bünyesinde barındırır. Zira büyük papağanlar insanlar dışında kabukları kırıp tohumları yiyen az sayıdaki hayvanlardan biridir. Morris Arkin varyetesi daha kolayca kırılmaya hazır haldedir.

Makademya tohumları, evlilik öncesi doğu bölgelerinde geleneksel dans başlangıcında, geleneksel Polonya seremonilerinde önemli bir yer tutar.

 Cilt bakımı 
Macadamia yağı yaklaşık %22 Omega 7 palmitoleik asit içerdiğinden dolayı değerlidir./  , Federal Research Centre for Nutrition and Food (Bundesforschungsanstalt für Ernährung und Lebensmittel (BfEL)). Bu asit mink yağında da %17 oranında bulunup, makademya onun botanik bir alternatifidir. Mink yağına nazaran daha fazla deri bakımını sağlayan palmitoleik asit içermesi ve üzerine Macadamia'nın yüksek antioksidan özelliği onun özellikle cilt bakımı için kozmetikte yoğun talep görmesine yol açmıştır. Fakat pek çok tohumun yaptığı gibi Makademya da insanlarda alerjik reaksiyonlara neden olabilmektedir.

Bu reaksiyonlar dudaklarda şişme, boyunda aşırı derece kaşıntı gibi semptomlar ve anafilaksi şeklinde baş gösterir. Bu sebeple özellikle bu tohumları hiç tüketmemiş çocuk ve yetişkinlerinde kullanımında dikkat etmesi gerekir.

 Yetiştirme ve işlenmesi 
sol|küçükresim|Macadamia integrifolia çiçekleri

Makademya ağacı aşılama ile genellikle çoğaltılır ve genelde ticari kalitedeki tohumları 7 ile 10 yıllık bir süre geçtikten sonra iyi şekilde meyve verir ancak bir kere yerleşti mi yaklaşık 100 yıl boyunca meyve vermeye devam eder. Makademyalar iyi drenajlı ve verimli toprakları ve yıllık 1.000-2.000 mm yağışı tercih eder, ısı 10 derecenin altına düşmemelidir ancak bir kere geliştikten sonra ağaç -5 dereceye kadar hafif kısa süreli donlara dayanabilir; yine de ortalama yıllık sıcaklık 25 derece civarında olmalıdır. Kökleri gevşektir ve fırtınalar ağaçları kökünden devirebilir ayrıca Phytophthora kök hastalığına karşı aşırı hassastır. M. tetraphylla türü integrifolia türüne göre soğuklara biraz daha dayanıklıdır ancak bu tür kabuğunun kırılması daha zor olduğundan daha çok üzerine integrifolia türünün aşılanması için anaç olarak kullanılmakta veya "Beaumont" gibi 2 yenilebilir tür çaprazlanarak daha verimli ve dayanıklı yeni bir varyete tür oluşturulmaktadır. Yine de bu türün de ticari varyeteleri bulunmaktadır.

sağ|küçükresim|Makademya 'Beaumont' varyetesi yeni oluşan yaprakları

Kültivarları
 Beaumont 
A Macadamia integrifolia / M. tetraphylla hibriti ticari bir varyete olup Avustralya ve Yeni Zelanda'da geniş şekilde yetiştirilir; ilk olarak Dr. J. H. Beaumont tarafından keşfedilmiştir. Yağ yönünden zengindir ancak tatlı bir tür değildir. Yeni oluşan yaprakları kırmızımsı bir haldedir, çiçekleri parlak pembe ve uzun salkımlar halindedir. 4. yıldan sonra yararlı şekilde meyveye yatabilien ve yıldan yıla gelişen bahçelerde hızla yetişebilen varyetelerden biridir. İyi bir tozlaşma olursa çok iyi şekilde meyve verir. Ayrıca etkileyici üzüm şeklindeki salkımlarında oluşan meyveleri bazen ağacın dalını kıracak kadar ağır olabilir. Ticari bahçelerde ağaç başına 8. yılda 18 kg'a kadar ulaşabilir. Ancak kötü yanları olgunlaşmış meyveler ağaçtan kolay düşmeyip toplanmaları gerekir ve ağaçlar özellikle hasatta ağacın iç kesimlerindeki dallar biraz batıcıdır. Ancak pek çok ticari türe nazaran kabukları kolayca açılabilir. 
sağ|küçükresim|Makademya 'Maroochy' varyetesi yeni oluşan yaprakları

 Maroochy 
Avustralya'dan gerçek bir M. tetraphylla varyetesidir, bu tür verimliliği, aroması ve istikrarı ile 'Beaumont' türünün tozlaşması için kullanılmaktadır.

 Nelmac II 
Güney Afrika'dan M. integrifolia / M. tetraphylla hibrit türüdür, tatlı tohumu vardır, bu sebeple şekerinin karamalize olmaması için dikkatli pişirilmelidir. Tatlı tohumu genelde tam olarak işlemden geçmez ve tadı genelde iyi değildir ancak hiç pişirilmeden de yenebildiğinden pek çok insanca sevilmektedir. Ayrıca çürümeye neden olabilecek ufak bir mikrofil (kabuğunda ufak bir delik) bulunmaktadır. Bu sebeple kırılabilme yüzdesi yüksektir. 10 yıllık bir ağaç 22 kg meyve verebilir. Beaumont türünün tozlaşması için kullanılan ürün miktarı yönünden onunla karşılaştırılabilir bir türdür.

 Renown M. integrifolia / M. tetraphylla'' hibritidir, ancak nadiren yayılan bodur bir ağaçtır. Buna ilaveten 9 yıllık bir ağacın 17 kg kadar meyve verebildiği görülmektedir ve meyveleri olgunlaşınca doğrudan yere düşer. Bununla birlikte dezavantajları meyveleri kalın kabuklu olup kırılması zordur ve pek fazla meyvelerinin tadı bulunmamaktadır.

 Galeri 

 Ayrıca bakınız 
Morris Arkin Backyard Horticulturalist - Arkin Papershell Macadamia

 Dış bağlantılar 
Flora of Australia: Macadamia

 Australia's most delicious bush nut
 Hawaii Macadamia Nut Association official web site



 Kaynakça