Türkiye'de emeklilik sistemi

Emeklilik, insanların çalışma gücünü ve yeteneklerini yitirip, çalışma hayatından ayrılmalarıyla gelir kaynaklarının ortadan kalkması üzerine kazandıkları haktır. Emeklilik sayesinde, prim ya da kesenek ödeyen işçi, memur ya da bağımsız çalışanların yasayla belirlenmiş bir süre sonunda işten ayrılarak, bir hizmet karşılığı olmaksızın aylık alması sağlanır.

19. yüzyıla kadar birçok sosyal hak gibi emeklilik veya emekli aylığı olmadığı için, çalışanlar genellikle ölene kadar ya da kişisel ve ailelerine ait servetleri ölçüsünde çalışma hayatının içinde yer alırlardı. Bu hakkın kullanılabilir hale gelmesi, on dokuzuncu yüzyılın sonlarına doğru, sosyal güvenlik sistemlerinin gelişmeye başlamasıyla söz konusu olmuştur.

Günümüzde çoğu gelişmiş ülkede, insanların ilerleyen yaşlarda işgücünün dışında kalmalarından dolayı mağduriyete uğramamaları için sosyal güvenlik sistemleri geliştirilmiş, çalışanlara emeklilik hakkı tanınmıştır. Emekli aylıkları çalışanlardan kesilen primlerle karşılanabildiği gibi doğrudan devlet tarafından da karşılanabilir. Buna rağmen halen çoğu gelişmekte olan ülkede işgücünden ayrılanların geçimi aileleri tarafından sağlanmaktadır. Emeklilik yaşı ülkeden ülkeye değişiklik gösterir. 55-70 aralığında değişebilen emeklilik yaşı, cinsiyete göre de değişebilir. Çoğunlukla tehlikeli ya da yıpratıcı olarak adlandırılan meslek dallarında çalışanlara erken emeklilik hakkı tanınır. Ayrıca bu iş kollarından emeklilik hakkı kazananların emekli aylıkları diğer iş kollarına nazaran daha yüksektir.

Bununla birlikte, emeklilikle ilgili sorunlar ülkeden ülkeye ve zamana göre değişmektedir. Sağlık ve beslenme ile ilgili gelişmelerin ortalama insan ömrünü uzattığı gelişmiş ülkelerde bile gelir yetersizliği nedeniyle emeklilerin ikinci bir iş talebi artmaktadır.

 Çalışan emekliliği sistemi 
Türkiye'de emeklilik kamuya ait veya özel olabilir. 1982 Türkiye Anayasası'nın 60. Maddesi "Herkes, sosyal güvenlik hakkına sahiptir. Devlet, bu güvenliği sağlayacak gerekli tedbirleri alır ve teşkilatı kurar" demektedir.

Mayıs 2006'ya kadar üç ayrı sosyal güvenlik kurumu bulunmaktaydı: özel sektör ve kamu sektörü çalışanları için SSK; devlet memurları için Emekli Sandığı (ES) ve serbest meslek sahipleri ve çiftçiler için Bağ-Kur. Bu kurumların hepsi 2006 yılında Sosyal Güvenlik Kurumu (SGK) adı altında birleştirilmiştir.

Devlet emeklilik sistemi, çalışanlardan ve işverenlerinden sigorta primi toplayan Sosyal Güvenlik Kurumu (SGK) tarafından yönetilmektedir. SGK'ya gerekli süre boyunca prim ödeyen bir kişi emeklilik yaşına geldiğinde SGK emekli aylığı almaya hak kazanır ve emekli aylığının miktarı ödediği prim miktarına göre belirlenir. SGK emeklilik maaşlarına ek olarak, kişiler sigorta şirketleri tarafından yönetilen özel emeklilik fonlarına ek katkı payı ödeyerek özel emeklilik sistemini kullanabilirler. Özel emeklilik sistemi kanunla düzenlenmektedir. Ayrıca Türk Silahlı Kuvvetleri mensupları için OYAK adında ayrı bir emeklilik fonu bulunmaktadır.

Bireysel Emeklilik Sistemi (BES), hükûmet tarafından aktif olarak teşvik edilmektedir. 2013 yılına kadar katkı paylarının %30'una kadar vergi iadesi yapılmaktaydı. 2013 yılından sonra devlet, ödenen katkı paylarının %25'i oranında katkıda bulunmaya başlamıştır. Bu devlet katkıları özel şartlar altında kazanılabilir. 2017 yılında hükûmet, belirli çalışanların maaşlarının %3'ü ile sisteme otomatik olarak katıldığı ve sistemden ayrılma seçenekleri de olan Otomatik BES'i uygulamaya koymuştur. Eylül 2020'de Cumhurbaşkanı Erdoğan, BES fonlarının kredi amaçlı kullanılabileceğini açıklamıştır.

 Emeklilik yaşı prim günü şartları 

 Erkek için 

 Sigorta Primi Ödeme Başlangıç Tarihi  Yıl Şartıyla Prim Gün Sayısı  Emeklilik Yaşı Şartı 31.12.2008 ve sonrası7200 gün60 yaş  09.09.1999 ~ 31.12.20087000 gün60 yaş  24.11.1998 ~ 08.09.199925 yıl; 5975 günyaş şartı yok  24.05.1997 ~ 23.11.199825 yıl; 5900 günyaş şartı yok  24.11.1995 ~ 23.05.199725 yıl; 5825 günyaş şartı yok  24.05.1994 ~ 23.11.199525 yıl; 5750 günyaş şartı yok  24.11.1992 ~ 23.05.199425 yıl; 5675 günyaş şartı yok  24.05.1991 ~ 23.11.199225 yıl; 5600 günyaş şartı yok  24.11.1989 ~ 23.05.199125 yıl; 5525 günyaş şartı yok  24.05.1988 ~ 23.11.198925 yıl; 5450 günyaş şartı yok  24.11.1986 ~ 23.05.198825 yıl; 5375 günyaş şartı yok  24.05.1985 ~ 23.11.198625 yıl; 5300 günyaş şartı yok  24.11.1983 ~ 23.05.198525 yıl; 5225 günyaş şartı yok  24.05.1982 ~ 23.11.198325 yıl; 5150 günyaş şartı yok  24.11.1980 ~ 23.05.198225 yıl; 5075 günyaş şartı yok  24.05.1979 ~ 23.11.198025 yıl; 5000 günyaş şartı yok  09.09.1976 ~ 23.05.197925 yıl; 5000 günyaş şartı yok  08.09.1976 ve öncesi25 yıl; 5000 günyaş şartı yok

 Kadın için  
 Sigorta Primi Ödeme Başlangıç Tarihi  Yıl Şartıyla Prim Gün Sayısı  Emeklilik Yaşı Şartı   31.12.2008 ve sonrası7200 gün58 yaş  09.09.1999 ~ 31.12.20087000 gün58 yaş  24.05.1999 ~ 08.09.199920 yıl; 5975 günyaş şartı yok  24.05.1998 ~ 23.05.199920 yıl; 5975 günyaş şartı yok  24.05.1997 ~ 23.05.199820 yıl; 5975 günyaş şartı yok  24.05.1996 ~ 23.05.199720 yıl; 5900 günyaş şartı yok  24.05.1995 ~ 23.05.199620 yıl; 5825 günyaş şartı yok  24.05.1994 ~ 23.05.199520 yıl; 5750 günyaş şartı yok  24.05.1993 ~ 23.05.199420 yıl; 5675 günyaş şartı yok  24.05.1992 ~ 23.05.199320 yıl; 5600 günyaş şartı yok  24.05.1991 ~ 23.05.199220 yıl; 5525 günyaş şartı yok  24.05.1990 ~ 23.05.199120 yıl; 5450 günyaş şartı yok  24.05.1989 ~ 23.05.199020 yıl; 5375 günyaş şartı yok  24.05.1988 ~ 23.05.198920 yıl; 5300 günyaş şartı yok  24.05.1987 ~ 23.05.198820 yıl; 5225 günyaş şartı yok  24.05.1986 ~ 23.05.198720 yıl; 5150 günyaş şartı yok  24.05.1985 ~ 23.05.198620 yıl; 5075 günyaş şartı yok  24.05.1984 ~ 23.05.198520 yıl; 5000 günyaş şartı yok  09.09.1981 ~ 23.05.198420 yıl; 5000 günyaş şartı yok  01.04.1981 ~ 08.09.198120 yıl; 5000 günyaş şartı yok  01.04.1981 ve öncesi20 yıl; 5000 günyaş şartı yok

 Engelliler için erken emeklilik şartları 
 Sigorta Primi Ödeme Başlangıç Tarihi 3. derece; %40 ile 59 arası   2. derece %60 ile 79 arası    1. derece %80 ve üzeri 05.08.1991 ve daha önce  15 yıl; 3600 gün  15 yıl; 3600 gün  15 yıl; 3600 gün 06.08.1991 ~ 05.08.1994  16 yıl; 3760 gün  15 yıl  8 ay; 3680 gün  15 yıl; 3600 gün 06.08.1994 ~ 05.08.1997  17 yıl; 3920 gün  16 yıl 4 ay; 3760 gün  15 yıl; 3600 gün 06.08.1997 ~ 05.08.2000  18 yıl; 4080 gün  17 yıl; 3840 gün  15 yıl; 3600 gün 06.08.2000 ~ 05.08.2003  19 yıl; 4240 gün 17 yıl 8 ay; 3920  15 yıl; 3600 gün 05.08.2003 ~ 30.09.2008  20 yıl; 4400 gün  18 yıl; 4000 gün  15 yıl; 3600 gün Sigorta Primi Ödeme Başlangıç Tarihi 3. derece; %40 ile 59 arası   2. derece %60 ile 79 arası    1. derece %80 ve üzeri 01.10.2008 ~ 31.12.2008  18 yıl; 4 bin 100 gün  16 yıl; 3 bin 700 gün  15 yıl; 3 bin 700 gün 01.01.2009 ~ 31.12.2009  18 yıl; 4 bin 200 gün  16 yıl; 3 bin 800 gün  15 yıl; 3 bin 800 gün 01.01.2010 ~ 31.12.2010  18 yıl; 4 bin 300 gün  16 yıl; 3 bin 900 gün  15 yıl; 3 bin 900 gün 01.01.2011 ~ 31.12.2011  18 yıl; 4 bin 400 gün  16 yıl; 4 bin gün  15 yıl; 3 bin 960 gün 01.01.2012 ~ 31.12.2012  18 yıl; 4 bin 500 gün  16 yıl; 4 bin 100 gün  15 yıl; 3 bin 960 gün 01.01.2013 ~ 31.12.2013  18 yıl; 4 bin 600 gün  16 yıl; 4 bin 200 gün  15 yıl; 3 bin 960 gün 01.01.2014 ~ 31.12.2014  18 yıl; 4 bin 680 gün  16 yıl; 4 bin 300 gün  15 yıl; 3 bin 960 gün 01.01.2015'ten sonra  18 yıl; 4 bin 680 gün  16 yıl; 4 bin 320 gün  15 yıl; 3 bin 960 gün

 Bireysel emeklilik / Özel emeklilik sistemleri 
7 Ekim 2001 yılında yürürlüğe giren, 27 Ekim 2003 yılında fiilen uygulamaya başlanan özel bir emeklilik sistemidir. İnsanların çalışma hayatlarında birikim yapabilmelerini amaçlayan sistem, emeklilik döneminde harcanabilecek bir yatırım hedeflemektedir. Bireysel emeklilik sistemine dahil olan vatandaşlar, yaptıkları yatırımın yüzde 30'u oranında devlet katkısı alarak teşvik edilmektedir. 2021 yılında TBMM Plan ve Bütçe Komisyonu'nun aldığı kararla 18 yaşını tamamlamamış çocukların da Bireysel Emeklilik Sistemi'ne dahil olabilmelerine karar verilmiştir.

 Kademeli Emeklilik 
Türkiye'de kademeli emeklilik kavramı, özellikle 1999 yılında çıkarılan 4447 sayılı Sosyal Sigortalar Kanunu ile gündeme gelmiştir. Bu düzenleme ile emeklilik yaşı ve prim gün sayısında kademeli geçişler öngörülmüş, bireylerin emekliliği sabit bir yaşa bağlanmadan, sigortalılık süresi ve prim ödeme gün sayısına göre belirlenmiştir.

2023 yılında yürürlüğe giren Emeklilikte Yaşa Takılanlar (EYT) düzenlemesi sonrasında, 8 Eylül 1999 ve sonrasında sigortalı olan kişiler için kademeli emeklilik uygulamaları yeniden tartışılmaya başlanmıştır. 2025 yılı itibarıyla çeşitli sosyal güvenlik uzmanları ve sendikalar, özellikle 2000 sonrası işe başlayanların belirli yaş ve prim koşullarına göre kademeli şekilde emekli olabileceği yönünde yasa teklifleri hazırlamıştır.TRT Haber - Kademeli Emeklilik Tartışmaları 2025

 Tarihçe 
 1999 Reformu: 4447 sayılı yasa ile yaş şartı ve prim gün şartında kademeli geçiş süreci başlamıştır.
 2023 EYT Düzenlemesi: EYT kapsamında belli bir tarihten önce işe girenler yaş şartı aranmaksızın emekli olmuş, sonrasında işe başlayanlar için yeni düzenleme beklentisi oluşmuştur.
 2025 Tartışmaları: Sendikalar ve sivil toplum kuruluşları tarafından sunulan öneriler arasında 2000 sonrası işe başlayanlara 52-55 yaş aralığında kademeli emeklilik hakkı tanınması yer almıştır.

 Ayrıca bakınız 
 Gerontoloji

 Kaynakça 

Kategori:Emeklilik
Kategori:Sosyal haklar