Foks

Foks, Türkiye Cumhuriyeti'nin kurucusu ve ilk cumhurbaşkanı Mustafa Kemal Atatürk'ün köpeğidir. Atatürk'ün Alp ve Alber isimli köpeklerinden sonraki son köpeğidir.

Yaşadığı tarihler
Latife Hanım’ın Kağıtları’nda Atatürk’ün 13 Kasım 1923 günü  öğle saatlerinde Çankaya Köşkü’nün bahçesinde yürüyüşe çıktığı ve köpeği Foks ile oynadığı yazılıdırFatih Bayhan,   Latife Hanım'ın kâğıtları, (Pegasus, 2007, s. 254) ancak 3 Temmuz 1927'den, ölümü olan 10 Kasım 1938'e kadar 12 yıl Atatürk'ün hizmetinde olan Cemal GrandaATATÜRK'ÜN UŞAĞI CEMAL GRANDA ANLATIYOR, Radikal Kitap, erişim 19 Ocak 2013 ise anılarında Foks’un Yalova'daki bir fotoğrafçıdan alınırken henüz yavru olduğunu belirtmekte ve alınırken Atatürk'ün de yanında olduğunu ve fotoğrafçı ile aralarında geçen duyduğu konuşmaları anlatmaktadır, diğer bir ifadeyle Foks, Cemal Granda'nın Atatürk'ün hizmetine girdiği 1927'den sonraki bir zamanda doğmuş bir köpektir. Falih Rıfkı Atay ise Çankaya isimli kitabında "Foks, Atatürk'ün son köpeğinin adıdır. Birkaç yıl eski ve yeni köşkte rahmetli lideri eğlendirir idi. Foks'u kendisine hediye etmişlerdi. Daha önce de bir köpeği varmış ama, ona ben yetişemedim." diye yazar. Günümüzde Atatürk ve Kurtuluş Savaşı Müzesi'nde sergilenen ve tüm tüy rengi kahverengi olarak görünen Foks'un içi doldurulmuş hali 1930 yılında Yalova'da, Turhal'da, Ege Vapurunda Atatürk ile birlikte görüntülendiği fotoğraflara çok benzemektedir. 1927'den önceki çeşitli fotoğraflarda Atatürk'ün yanında bir köpek daha görünmektedir ve Foks adıyla anılmaktadır, ancak bu köpek alnında, göğsünde ve bacaklarında beyazlıklar olan çift renkli ve bacakları da daha uzun olan bir köpektir. Atatürk, Gaziantep'i ilk kez 26 Ocak 1933 günü ziyaret etmiştirİki Gazinin Buluşması , Gaziantep Valiliği, erişim 18 Ocak 2013 O gün Foks da Atatürk ile birlikte Gaziantep'tedir.Atatürk'ün köpeği, Habertürk'ü şaşırttı!..  , Yeni Şafak, 26 Ocak 2002 1933'ten sonra mevcut kaynaklarda Foks hakkında herhangi bilgi ve fotoğraf görünmemektedir. Uzun süre köşkte kalan Foks bir Cumhurbaşkanı köpeği olarak hayatta kendi cinslerinin hiçbirinin sahip olmadığı rahat ve mutlu bir yaşantı sürer.<ref name=granda>Cemal  Granda, Turhan Gürkan, [http://books.google.com.tr/books?id=y1MLAQAAMAAJ&q=Atat%C3%BCrk%E2%80%99%C3%BCn+U%C5%9Fa%C4%9F%C4%B1+%C4%B0dim&dq=Atat%C3%BCrk%E2%80%99%C3%BCn+U%C5%9Fa%C4%9F%C4%B1+%C4%B0dim&hl=tr&sa=X&ei=TF_zUJebJJOFhQeCxoHgDA&ved=0CDoQ6AEwAg 'Atatürk’ün Uşağı İdim], (Kasım 1973, s. 193-195)</ref>küçükresim|sağ|upright=1.14|Atatürk'ün Turhal gezisine ait bu kısa videoda Foks da görülmektedir.TSK, ATATÜRK KÖŞESİ, ATATÜRK DÖNEMİNE AİT GÖRÜNTÜLER, Yurt Gezileri , uyg.tsk.tr, erişim 23 Şubat 2013 Videonun zaman sayacı 48:46'da iken (Foks'un sadece kuyruğunun görüldüğü bir an) Atatürk'ün Foks'a bir şey söylediği de ayrıca görülebilmektedir.

 Atatürk ve Foks 
Atatürk'ün tüm hayvanlara karşı sevgisi vardı ama köpeklerin onun yaşamındaki yeri ayrıydı.Çetin Yetkin,  ATATÜRK: “BEN DE BİR İNSANIM” ], (Yeniden Anadolu, 2006, s. 101-104)</ref> Atatürk Bulgaristan Ataşemiliterliğinden dönüşünde oradan Alp adını verdiği güzel bir köpek getirmişti ve Çanakkale Savaşlarında da yanında bulundurmuştu.<ref name= serafettin>Şerafettin Turan, [http://books.google.com.tr/books?id=93VpAAAAMAAJ&q=Kendine+%C3%96zg%C3%BC+Bir+Ya%C5%9Fam+ve+Ki%C5%9Filik+MUSTAFA+KEMAL+ATAT%C3%9CRK&dq=Kendine+%C3%96zg%C3%BC+Bir+Ya%C5%9Fam+ve+Ki%C5%9Filik+MUSTAFA+KEMAL+ATAT%C3%9CRK&hl=tr&sa=X&ei=vlnzUNrpDcOQhQeY7YDYAw&ved=0CC4Q6AEwAA   ' Kendine Özgü Bir Yaşam ve Kişilik MUSTAFA KEMAL ATATÜRK , (Bilgi, 2004, s. 628-629) Kurtuluş Savaşı sırasında da Yunan komutanlarının birinin ortada kalan Alber adlı sarı beyaz renkli av köpeğini sahiplenmişti. Alber öldüğünde çok üzülen Atatürk'ün henüz üzüntüsü dinmemişken Foks onun yeni köpeği olur. Foks, Atatürk'ün odasında yatar, her gittiği yere yanında gider, gireceği salona herkesten ve Atatürk'ten daha önce koşar, adeta Atatürk'ün geldiğini haber veriyormuş gibi hareket ederdi.Hulusi Turgut, ATATÜRK’ÜN SIRDAŞI kılıç  ali’nin anıları, (Türkiye İş Bankası, Eylül 2005, s. 575)Kılıç Ali, ATATÜRK’ÜN HUSUSİYETLERİ  , (Cumhuriyet, Mart 1998, s. 88) Atatürk nereye gitse onu da birlikte götürür, yurt gezilerinde bile ondan ayrılmazdı.

 Sahiplenilmesi 
Kılıç Ali anılarında, Foks'u bir Samsun seyahatinde arkadaşı Salih Bozok'la deniz fenerinin yanında sabah gezintisi yaparken gördüklerinden ve sahibinden rica edip Atatürk'e hediye ettirdiklerinden bahseder.
Cemal Granda anılarında, Foks'un yavruyken Yalova'da seyyar fotoğrafçılık yapan Hasan Efendi'den 50 lira gibi önemli bir paraya satın alındığını anlatır. Başka bir kaynakta ise Foks'un bir büyük devletten Gazi'ye hediye edildiğinden bahsedilmektedir.İzzet Aslan   ATATÜRK SİLİFKEDE (Töyko, 1969, s. 76-77)

 Fiziksel özellikleri 
Foks'un rengi kahverengi,Onun İçin Hepinize Küsülüdür ! - Atatürk'ün Köpeği Foks , HAYTAP, 29 Ekim 2007 cinsiyeti erkektir. Irkı ise bir kaynakta puanter olarak,Eren Akçiçek, Atatürk'ün sağlığı hastalıkları ve ölümü  (İzmir Güven, 2005, s. 140) bir başka kaynakta ise yavruyken tüyleri çok güzel olan bir sokak köpeği olarak geçer.

 Huyları 
Foks, çok sadık, çok duygulu, sert,Falih Rıfkı Atay, ÇANKAYA-Atatürk’ün doğumundan ölümüne kadar-, (1969, s. 561-562) pek yaman, hassas, iyi yetiştirilmiş koruyucu, yabancılara pabuç bırakmayan, muhafız hizmeti gören, aklına eseni yapan, çok yüz bulduğu için bir süre sonra hemen hemen terbiyesini kaybeden, bazen yaramaz, son zamanlarında çiftliğe geri gönderilmesinden sonra hırçınlığı ve saldırganlığı artanMustafa Kemal  Ulusu,  Atatürk’ün Yanı Başında, Çankaya Köşkü Kütüphanecesi Nuri Uslu’nun Hatıraları , (Doğan Kitap, Ekim 2008, s. 48-50) bir köpek olarak tarif edilmektedir.

 Gezileri 
Çankaya Köşkü'nde yaşayan,Can Dündar, Ülkü Özge Sevgililer,  Mustafa Kemal aramızda , (Doğan Kitapçılık, Ekim 2005, s. 52-53, 118-121)  Ankara'daki tören ve balolardaJoseph Grew (Çeviren: Muzaffer Aşkın),  ATATÜRK VE İNÖNÜ (Bir Amerikan Elçisinin Hatıraları), (Kitapçılık Ticaret, 1966, s. 82-83) Atatürk'ün yanında olan Foks, Atatürk ile beraber Ankara içineTurhan Gürkan, ATATÜRK’ÜN UŞAĞININ GİZLİ DEFTERİ Atatürk’ün oniki yıl hizmetini gören Cemal (Çelebi) Granda’nın hatıraları, (Fer Yayınları, 1971, s. 191)İsmet Bozdağ, ATATÜRK’ÜN SOFRASI, (Kervan, 1975, s. 49, 65, 95) İstanbul'aSabiha Gökçen, Oktay Verel,   ATATÜRK’LE BİR ÖMÜR , (Altın, 2007, s. 244-245)  ve yurdun çeşitli yerlerine yapılan gezilere de katılmıştır.küçükresim|sağ|upright=1.02|Turhal İstasyonu, 1930

 Babaeski 
Atatürk  20 Aralık 1930 günü Babaeski’de istasyon mahallini dolduran Babaeskililerle bir süre vagonun merdivenlerinde durarak yaptığı konuşmada köpeği Foks’un kalabalık arasında kaybolması üzerine telaşlanan yanındakilere: “Siz merak etmeyin, onu Kılıç Ali bulur. Erzurum’da da kaybolmuştu, sonra Kılıç Ali bulmuştu” diye espri yapar.Nazif Karaçam,  EFSANEDEN GERÇEĞE KIRKLARELİ , (Kırklareli Belediyesi, 1995, s. 668)

küçükresim|sağ|upright=1.02|Yalova, 1930
 Erzurum  
Foks'un Erzurum gezisine de katıldığı ve orada kaybolup tekrar bulunduğu Atatürk tarafından anlatılmıştır.

 Silifke  
Atatürk Silifke’ye geldiğinde Foks için özel yemekler piştiği, güzel yataklar yapıldığı anlatılır.
küçükresim|sağ|upright=1.02|Ege Vapuru (1930)

 Konya  
Atatürk bir gün uşağına “Bu köpek çiftleşti mi? diye sorar, uşağı da Konya’da iki ay önce çiftleştiğini söyler. 
Foks, Konya’ya da gitmiş ve dişi bir köpekle çiftleştirilmiştir.

 Yalova  
Foks’un 1930 yılında Atatürk’ün Yalova gezisinde bulunduğuna ait Atatürk’ün arabasında çekilmiş bir fotoğrafı mevcuttur.

 Turhal  
Foks’un 1930 yılında Atatürk’ün Turhal gezisinde bir fotoğrafı mevcuttur. Siyah Beyaz Fotoğraflarla Atatürk Galerisi- 3 , T.C. Kültür ve Turizm Bakanlığı. Erişim tarihi: 16 Ocak 2013

 Trabzon 
Atatürk Ege Vapuru ile Trabzon'a giderken Foks da yanındadır.Atatürk Ege Vapuru ile Trabzon'a giderken (1930) , meb.gov.tr, erişim 17 Ocak 2013

 Gaziantep  
Gaziantep’te bulundukları sırada Foks akşam yemeğine dokunmayınca Atatürk yanındakilere; “Köpeğe muhakkak bir şeyler söylemişsiniz. Onun için küsmüştür.”  der. Yıllar sonra Gaziantep vali konağının aşçısı mutfakta yemek hazırlarken yanına köpeğin gelip yemeğin yanına sokulduğunu, kendisinin de buna sıkıldığını, eline kepçeyi alarak köpeğe bağırdığını anlatmıştır.
küçükresim|sağ|upright=1.02|Turhal İstasyonu, 1930
küçükresim|sağ|upright=1.02|Atatürk Ege Vapuru ile Trabzon'a giderken (1930)
küçükresim|sağ|upright=1.02|Turhal, 1930Atatürk'ün Köpeği Foks'un Yayınlanmamış Fotoğrafları İlk Olarak Haytap Sitede ! , HAYTAP, 28 Ekim 2011

 Son zamanları ve ölümü  
Gazi'nin çevresindekilerden kimileri; onu güldüren, neşelendiren Foks'un giderek artan şımarıklıklarına kızmaya başlar. Bir gün Foks, Atatürk'ün elini de ısırır, Foks'u çiftliğe götürüp kontrol altına alırlar. Bir süre sonra; bir kaynağa göre çiftlik baytarları tarafından iğne ile, başka bir kaynağa göre de gerekli testlerin yapılabilmesi için vurularak hayatına son verilir. Atatürk'ün en yakınındakilerden Falih Rıfkı Atay, Çankaya adlı eserinde, "sahibini ısıran köpekten artık hayır kalmadığına"'' inandırılan Atatürk'ün Foks'un öldürülmesine onay verdiğini ve Foks'un böylece öldürüldüğünü yazmıştır.

 Ölümünden sonra  
Atatürk'ün Foks'a olan sevgisini göz önünde bulunduran Çiftlik müdürü, Foks'un derisini doldurtup Çiftlik'te müze camekanına koydurur. Bu olaydan bilgisi ve haberi olmayan Atatürk, bir gün camekanın önüne gelip Foks'u canlı gibi görünce birdenbire çok şaşırır, bir sandalye ister ve oturur. Cansız köpeğe uzun uzun bakar ve bir müddet sonra ; “Sevdiğim bir köpeği bu halde göremem, bunu derhal buradan çıkarttırın ve çiftlikte müsait bir yere gömün” diye talimat verir. Atatürk daha sonra ayrıca “Foks esasında bana fenalık yapmak, canımı acıtmak için ısırmadı, öyle olsaydı ben onu hissederdim, o öyle bir köpek değildi. Onun içi o doldurulmuş halini içime sindiremedim” der.

 Müzede sergilenmesi 
Atatürk'ün köpeği Foks'un doldurulmuş hâli, Anıtkabir'de yer alan Atatürk ve Kurtuluş Savaşı Müzesi'nde bulunmaktadır.Atatürk ve Kurtuluş Müzesi açıldı , Milliyet, 27 Ağustos 2002
Anıtkabir yetkilileri, Foks'un bedenini Atatürk'ün arkadaşı Necdet Pençe'nin sakladığını, 1969'da da eşi İrfan Pençe'nin Anıtkabir'e hediye ettiğini belirtmiştir. Atatürk ve Kurtuluş Savaşı Müzesi, Hürriyet, 31 Ağustos 2002

 Kaynakça 

 Dış bağlantılar 

Atatürk'ün Köpeği Foks'un Yayınlanmamış Fotoğrafları İlk Olarak Haytap Sitede !, HAYTAP, 28 Ekim 2011
Kötülük Yapmak İçin Isırmadı !, HAYTAP, 17 Haziran 2007
Bekir Coşkun: Atatürk'ün köpeği..., Hürriyet, 30 Ocak 2000
Ata ve Kurtuluş Müzesi, Hürriyet, 27 Ağustos 2002 
 O, hep aramızda, İstanbul Üniversitesi, İletim Gazetesi, erişim 16 Ocak 2013
 Kaynakça için çeşitli kütüphanelerin katalog tarama linkleri: İBB Atatürk Kitaplığı & Beyazıt Devlet Kütüphanesi & ekutuphane.gov.tr

Kategori:Ünlü köpekler
Kategori:Atatürk'ün yakınları