Oyuncak bebek

küçükresim|upright=0.91|Hopilerin  kaçina bebekleri, 1894

Bebek, bir  insanı model alarak yapılan çocuk oyuncağı.

Kumaş, kil, tahta, plastik  gibi çeşitli materyallerden üretilir. El yapımı veya fabrikasyon ürünü olabilir. Model alınan insanlar kadın ya da erkek, çocuk ya da yetişkin olabilir.

Bebekler  çocukların oyun aracı olmanın dışında işlevleri de taşır.  Oyun oynamak dışında, büyü yapmak için, propaganda yapmak ve kültürel diplomasi amaçları için, nostaljik bir nesne olarak, aidiyet duygusu kazandırmak için ya da turistik bir eşya olarak üretilebilir ve tüm bu amaçlarla kullanılabilir. Tüm bu farklı amaçlarla kullanılan bebeklere verilecek genel isim, folklorik bebek iken, söz konusu bebekler, oyuncak işleviyle kullanıldıklarında oyuncak bebek adı verilir.

 Adlandırma 
Orta Türkçe dönemine ait Divânu Lügati't-Türk'te «kudhurçuk» (قُذُرْجُقْ) biçiminde geçer ve "kız çocuklarının insan suretinde yaparak oynadıkları bebek, kukla" olarak tanımlanır.Divanü Lûgat-it-Türk Tercümesi, çeviren Besim Atalay, TDK yayınları:521, Ankara 1941, cilt: 1, sayfa: 501 Bu ad bugün diğer Türk dillerinde kullanılır: Özbekçe koğırçak, korçak; Uygurca korçak, koçak; Tatarca курчак kurçak; Kırgızca куурчак kuurçak;Hüseyin Baydemir (2011), Özbek Koğırçak (kukla) tiyatrosu , Uluslararası Sosyal Araştırmalar Dergisi, Cilt: 4 Sayı: 17, Bahar 2011 Türkçe kavırçak şeklindedir. Anadolu ağızlarında oyuncak bebek anlamına gelen ninik sözcüğü de tespit edilmiştir.TDK Derleme Sözlüğü

 Oyuncak bebeklerin tarihi 
Tarih öncesi dönemde taştan, kilden, fildişinden, kemikten, tahtadan, balmumundan bebekler üretilmiştir. M.Ö. üçbinli yıllarda Antik Mısır'da üretilmiş pişmiş topraktan bebekler, tarihteki ilk oyuncak bebeklerdir.

Bebek formunda kil heykelcikler Taş Devrinde sıklıkla yapılmış olsa da, bunlar birer çocuk oyuncağı değil, tapınma nesnesiydi. Bebekler, törensel ve dinsel işlevlerini tamamladıktan sonra çocuklara oyuncak olarak verilebiliyordu. Zamanla, doğrudan oyuncak işleviyle de bebekler üretildi.

Oyuncak olarak bebek yapımı Mısır'da başladı. İlk bebeklerin yüzleri ve vücut hatları gerçekçi değildi. Gözleri ve ağızları bazen sadece birer çizgi, bazen ise sadece nokta/delik şeklinde idi.

küçükresim|upright=0.91|Pişmiş topraktan Eski Yunan bebeği

Antik Yunan ve Roma dönemlerinden kalma erkek figürleri de ilk oyuncak bebek örnekleri olarak kabul edilir. Bunların kimisi oturur, kimisi ayakta durur niteliktedir. Ayakta duran pişmiş toprak bebekleden bazıları çıplaktır ve kol ve bacakları eklem yerlerine kadardır. Bu tür bebekler M.Ö. 5000 ile M.Ö. 4000 yıllarda üretilmiştir. Ayakta duran pişmiş toprak bebeklerin diğer bir kısmı ise vücut parçalarındaki deliklerden geçirilen ip veya tellerle hareket ettirilebilmektedir. Oturan tipte bebeklerin bacakları bitişiktir ve elleri ile bacaklarını tutar pozisyondadır. Yunan bebeklerin en eskisi, Schiliemann'ın Truva kazılarında en alt katmanlardan birinde küçük toplarla birlikte bulunan çıngırak bebektir.

Antik çağdaki bebeklerin yapımı genellikle elle şekillendirme esasına dayanır, ancak görece seyrek de olsa çarkta şekillendirilmiş olanlar ve tüm vücudu veya sadece başı kalıpla şekillendirilmiş olanlar da vardır. Arkeolojik kazılarda oyuncak bebekler, en çok çocuk mezarlarında ortaya çıkarılmıştır. Bu, çocuk ölüleri oyuncaklarla birlikte gömme geleneği olmasındandır. Tapınak kazılarında da ele geçirilen oyuncak bebekler vardır. Bunlar, söz konusu oyuncakların sadece çocuk oyuncağı olmayıp aynı zamanda adak malzemesi olduğuna işaret eder. Çeşitli antik yazarlar, Yunan kültüründe kızların evlenmeden önce bebeklerini Artemis, Afrodit, Athena ve Demeter'e adadıklarını, Roma kültüründe ise Venüs’e adadıklarını yazmıştır.

Oyuncaklar M.S.1000'den itibaren parayla satın alınan bir ürüne dönüştü. 14. yy.'da Almanya Sonneberg’de modern oyuncak ve özellikle oyuncak bebek endüstrisi oluşmaya başladı. Bu dönemde Nurmberg bölgesi, zanaat işi ucuz oyuncakların pazarlandığı bir merkez haline gelmiştir. Bu dönemde çocuk oyuncağı olmanın dışında, günün moda anlayışını yansıtan, yetişkinlerin ilgi alanına girebilmiş bebekler de üretilmiştir.

Oyuncak bebekler, ahşaptan da yapılabilmektedir. Rusya’da Matruşkalar, Uzakdoğu’da ise Kokeshi bebekleri ahşap kullanılarak üretilmiştir ve bu bebekler kültürel özelliklerini günümüze kadar korumuştur.Begüm Manav.(2020) Dünyada Porselen Bebek Kültürü, Yüksek Lisans Tezi, Eskişehir Anadolu Üniversitesi Güzel Sanatlar Fakültesi 16. yy 'da "çıngırak bebek" adı verilen, iç boşluğuna çakıl taşı veya kuru bakliyat ürünleri gibi ses çıkaran malzemelerin konduğu, ahşap malzemeden yapılan bebekler torna yardımıyla üretilmiştir.

küçükresim|upright=0.91|Matruşka

1860-1900 yılları arasında Almanya ve Fransa porselen bebek üretiminin merkeziydi. Sırsız porselenden üretilen bebeklere bisküvi bebek de denmekteydi. Porselen bebeklerin başları porselenden, vücutlarının geri kalanı ise farklı malzemelerden yapılırdı. Bu bebeklerin üretimi için, porselen hammaddesi, bir kalıpta şekillendirilip 1260 derece veya daha yüksek ısıda pişirilirdi. Cilt tonları ve yüz özelliklerini gerçekçi kılmak için bebeğin başı pek çok kez boyanıp her katmandan sonra fırınlama işlevi tekrar edilirdi. İlk üretilen bebeklerin başlarına tiftik veya insan saçından yapılmış peruklar takılırdı. Bebekler yetişkin kadın görünümünde olur, dönemin modasına uygun kıyafetler giydirilirdi. 2. Dünya Savaşı'ndan sonra ABD'de de üretilmeye bsşlayan bu bebekler koleksiyon malzemesi olmuştur.

küçükresim|upright=0.91|Porselen bebekler

1823'te ilk konuşan bebekler üretildi. Bu keşif, Alman mucit Johann Maelzel'e aitti. Anne ya da baba diyebilen bebekleri üretti. Ancak Edison 1890'da tekerleme dahi söyleyebilen bebekler üretince, konuşan oyuncak bebeklerin mucidi olarak ün salan isim Edison oldu. 19. yüzyıldan itibaren, gözleri açılıp kapanabilen ve ağlayan bebekler geliştirildi.

 Türkiye'de oyuncak bebek tarihi 
Türkiye'de ilk kez seri üretim bebek üretimi, 1942'de, İzmir'de “Halise Ersan ve Kardeşi” tarafından yapılmıştır. Bu dönemdeki bebeklerin yüzleri kartondan, gövdeleri samandan, kolları ve bacakları ağaç talaşı doldurulmuş kumaştan yapılmıştır. Üretim, sonraki yıllarda İzmir'den İstanbul'a kaymıştır.

Zamanla bebeklerin başlarının yapıldığı malzeme değişmiş, bir süre seramikten, daha sonraları plastikten yapılmıştır. Plastik şişirme yöntemi ile üretilen ilk bebekler, 1957 yılında Mary Çukurel tarafından üretilmiştir. Bu yöntemle oyuncak bebek üreten bir başka firma, Fatoş'tur. Bu firma, 1970lerde endüstriyel oyuncak bebek üretmiştir.

 Ayrıca bakınız 
 Amigurumi
Matruşka
Kokeshi
Kaçina bebeği
Dertkovan bebek
Alive bebek
Oyuncak ayı
Kukla
Oyuncak bebek evi
Bez bebek
Labubu

 Resim galerisi 

 Kaynakça 

 Dış bağlantılar 

Kategori:Oyuncak figürler
Kategori:Geleneksel oyuncaklar
Kategori:Oyuncaklar
Kategori:Oyun (aktivite)
Kategori:Oyuncak bebekler