Ünlü daralması

Ünlü daralması, Türkçede geniş ünlülerin dar ünlülere dönüşmesi şeklinde gerçekleşen bir ses olayıdır. a veya e ünlüleriyle biten bir fiile -yor eki getirildiğinde, fiilin son hecesindeki ünlü, ı, i, u veya ü ünlülerinden birine dönüşür:

 sakla + yor > saklıyor
 dile + yor > diliyor
 kutla + yor > kutluyor
 gözle + yor > gözlüyor

-yor ekinden önce gelen -ma/-me olumsuzluk eklerindeki a ve e ünlüleri her zaman daralır:

 yazma + yor > yazmıyor
 gelme + yor > gelmiyor
 koşma + yor > koşmuyor
 öpme + yor > öpmüyor

y kaynaştırma ünsüzünden önce gelen a ve e ünlüleri, telaffuz esnasında daralma eğilimi gösterebilir. Ancak bu durum yazılışa yansıtılmaz:

 anlayabilir ("anlıyabilir" değil)
 saklayarak ("saklıyarak" değil)
 boyayacak ("boyıycak" değil)
 dileyen
 kutlayalım

Aynı şekilde; gelecek zaman kipinde kullanılan -ecek/-acak eklerinin başındaki e ve a ünlüleri; konuşma dilinde daralsa bile, yazılışta daralması söz konusu değildir:

 gelecek ("gelicek" değil)
 olacak ("olucak" değil)
 seveceğim ("sevicem" değil)
 yapacaksın

Ancak "demek" ve "yemek" fiillerine y kaynaştırma ünsüzü geldiğinde e harfi hem okunuşta hem de yazılışta i'ye dönüşür:

 de + y + ecek > diyecek 
 ye + y + en > yiyen
 de + y + e + lim > diyelim
 ye + y + ince > yiyince
TDK'nin önerisi, "de + y + ince" ve "de + y + ip" sözcüklerinin birer istisna olarak daraltılmadan bırakılmasıdır ("yiyince" ve "yiyip", ama "deyince" ve "deyip").

Kategori:Türkçedeki ses olayları