Rüstem

Rüstem ( ) İran mitolojisinde, Zal ve Rudaba'nın oğlu olan efsanevi bir İran kahramanıdır. Hayatı ve çalışmaları, 10. yüzyıl İranlı şair Firdevsî tarafından Şehnâmede (veya Krallar Destanı'nda ) ölümsüzleştirilmiştir. Şehnâme, İslam öncesi İran folklorunu ve tarihini içerir. Ancak anlatının kökenleri çok daha eskiye dayanmaktadır.

Şehnâme'de Rüstem ve selefleri Sistan'ın (günümüzde İran ve Afganistan) Marzbanlarıdır. Rüstem, diğer efsanevi İran kahramanı İsfendiyâr ile yaptığı trajik mücadele ve Mazandaran'a (modern Mâzenderan Eyaleti ile karıştırılmamalıdır) yaptığı seferle tanınır. Ayrıca Yedi Görev hikayesiyle de bilinir.

Rüstem her zaman İranlı kahramanların (kutsal savaşçıların) en güçlüsü olarak temsil edilmiştir ve yer aldığı bölümlerin atmosferi Part İmparatorluğu'nu güçlü bir şekilde anımsatmaktadır.

Efsanevi aygır Rahş'a biner ve savaşlarda Babr-e Bayan adında özel bir kıyafet giyer.

 Kökeni 
Şehnâme anlatısı Rüstem hakkında kesin bilgi kaynağı olsa da, Firdevsî bu karakteri icat etmemiştir; Rüstem hikayeleri Pars'ta yedinci yüzyıldan beri popülerdi ve muhtemelen Doğu İran dili konuşulan bölgelerde çok daha eski zamanlardan kaynaklanmaktadır.

Kendisi meşhur zīn-i palang veya panter derisi giysisini giyer:

 Arka plan 
küçükresim|Penciken'in duvar resimlerinde Rüstem, MS 7-8. yüzyıl. Alkon Hunları tarzında uzun bir kafatasıyla tasvir edilmiştir."It is possible that the Sogdian aristocratic culture of that time preserved some memory of the glorious days of Khingila, the first Hephthalite conqueror of India. The profile of Rustam, shown on different paintings at Pendzhikent, is very distinct from the other depictions in the Sogdian art, and resembles the Hephthalite prototypes. The portraits feature narrow skulls, V-shaped eyebrows, hooked noses and heavy jaws, and thus closely resemble some portraits of Khingila on the coins(Grenet 2002, 218-219)." 
Şahname'de Rüstem, kabaca günümüz Afganistan'ının güneyindeki Zâbul vilayetine karşılık gelen tarihi bir bölge olan Zabulistanlıdır. Annesi Rudaba, Kâbil prensesiydi. Rüstem, şampiyonların şampiyonudur ve Şehnâme'nin en popüler (ve tartışmasız en ustaca yaratılmış) bölümlerinden bazılarını oluşturan sayısız hikâyede yer alır. Şahname'de Rüstem, dedesi Sām gibi, hem sadık bir askeri general hem de Pers Keyânîler için kral yapıcı olarak görev yapar.

Daha küçük bir çocukken, dedesi Neriman'ın oğlu Sām'a ait olan gürzle Kral Menuçehr'in çıldırmış beyaz filini tek bir darbeyle öldürür. Ardından efsanevi aygırı Rahş'ı evcilleştirir.

Rüstem'in adının etimolojisi, Ortak İran dilindeki "*rautas-taxma-", "nehir kadar güçlü", yani "nehir kadar güçlü" kelimesinden gelmektedir. Rüstem'in annesi Rūdāba "(o) Nehir Suyu" ve babası ise beyaz saçlı Zal'dır .

 Doğumu ve erken yaşamı 
Rüstem'in annesi, Kâbil prensesi Rudaba, eşsiz güzelliğiyle tanınıyordu ve Rüstem'in babası Zāl'dı. Zāl, Pers'in en güçlü savaşçılarından ve birçok isyankar kabileyi fetheden ve Zabulistan'ı yöneten büyük bir generaldi. Zāl, bilgeliğiyle tanınıyordu ve at üzerinde binme ve savaşma konusunda rakipi yoktu. Bir keresinde, sevgilisi Rudaba ile evlenmek için İmparator Manuçehr'in onayını almak amacıyla yeteneklerini sergilemişti.

Pers mitolojisinde, Rudaba'nın Rüstem'i doğururken çektiği sancılar, bebeğin olağanüstü büyüklüğü nedeniyle çok uzamıştı; öyle ki, sevgilisi ve kocası Zāl, karısının doğum sırasında öleceğinden emin olmuştu. Rudaba gerçekten de ölüm döşeğindeyken Zāl, Simurg'u çağırmaya karar verdi ve Simurg da ona sezaryen ameliyatı (Rüstemzâd) nasıl yapılacağını öğretti, böylece hem Rudaba hem de çocuk kurtuldu.

Zāl'ın babası Sām, torununun doğumunu öğrenince Rüstem'i görmeye koştu ve çok sevindi. Rüstem, Zāl tarafından büyütüldü ve savaş konusunda eğitildi. Rüstem tek başına azgın bir fili öldürünce, babası onu ilk askeri görevine gönderdi.

Rüstem'in görevi, büyük dedesi Nariman'ın bir zamanlar kuşattığı ve savaşta öldürüldüğü Sipand Dağı'nın zirvesindeki kaleyi ele geçirmekti. Rüstem kaleyi ele geçirdi, düşmanı yendi, hazinesini yağmaladı ve başarısını babası Zāl'e ve dedesi Sām'a bildirdi.

 Heft Hân 

sağ|küçükresim|Rüstem, Esfandiyār'ı öldürüyor. Ortaçağ Pers minyatürü.
Mazandaran Devleri tarafından esir alınan, aşırı özgüvenli hükümdarı Kaykâvus'u kurtarmak için kahramanca bir yolculuğa çıkar. Bu yolculuğa "Rüstem'in Yedi Görevi" adı verilir.

Rüstem efsaneleri ile büyük İrlandalı kahraman Cú Chulainn'e ait efsaneler arasında bazı benzerlikler vardır. Her ikisi de gençken vahşi bir canavarı yener, oğullarını savaşta öldürürler ("Rüstem ve Sührâb", Hildebrandslied'de de bulunan bir motif), savaşta neredeyse yenilmezdirler ve son nefeslerinde katillerini öldürürken ihanetle öldürülürler.Connell Monette, The Medieval Hero: Christian and Muslim Traditions. (Saarsbruck: 2008).

İki Pers kahramanı, Rüstem ve Esfandiyār, Herkül'ün Görevleri ile ortak hikayelere sahiptir.Connell Monette, The Medieval Hero: Christian and Muslim Traditions. (Saarsbruck: 2008), pp. 227-28.

 Alternatif görüşler 
Kraliyet Orta Asya Derneği tarafından Kraliyet Orta Asya Derneği Dergisi'nde Rüstem ile Dev-i-Sepid "Beyaz Şeytan" arasındaki mücadelenin Persler ile kuzey Hazar eyaletlerinden gelen işgalciler arasındaki bir mücadeleyi temsil ettiği yazılmıştır.Journal of the Royal Central Asian Society By Royal Central Asian Society

 Ölümü 

Şehnâme'de, Sām'ın (Rüstem'in dedesi) soyundan gelen kahramanların yaşam sürelerinin çok uzun olduğu anlatılır ve Rüstem'in yaşam süresi de bu kalıba uyar: Kıskanç üvey kardeşi Şahhad tarafından zehirli mızraklarla dolu bir kuyuya atılarak öldürüldüğü sırada altı yüz yaşına ulaşmıştır. Bu olayda, Rüstem'in sadık atı Rahş ve kahramanın kardeşi Zavareh de öldürülür.

 Soyu ve diğer ilişkileri 
küçükresim|Rüstem ve Kaykâvus kalede
Rüstem, Samangan prensesi Tahmineh ile Sührâb adında bir oğlu oldu; bu oğul, Keykâvus zamanında babası tarafından kazara öldürüldü. Rüstem daha sonra Banu Goshasp Nama'dan Banu Goshasp adında bir kız çocuğu dünyaya getirdi; bu kızın Faramarz adında bir öz kardeşi vardı ve ikisi de Turan ve Hindistan'da ünlü kahramanlar oldular. Goshasp, Giv ile evliliğinden Bijan adında bir oğul dünyaya getirdi.

Rüstem'in ayrıca Şahhad adında, onu sürekli kıskanan ve ölümüne sebep olan bir üvey kardeşi de vardı.

Rüstem kadar ünlü olan atı Rahş da, ilahi koruma sayesinde Rüstem  gibi inanılmaz uzun bir ömür sürdü ve Rüstem ile aynı anda öldü.

 Tarihsel temel 
Ernst Herzfeld, Gondofaris Hanedanı'nın, Part İmparatorluğu'nun beş önde gelen ailesinden en yüksek rütbelisi olan ve kraliyet ordularına komuta etme ve taç giyme töreninde kralın başına tacı koyma hakkına sahip olan Suren Hanedanı'nı temsil ettiğini savunmuştur. Muhtemelen MÖ 129 civarında, özellikle Hint-İskitler (Sacaraucae, Eski Farsça Sakaravaka "göçebe Saka" veya Saraucae) ve Toharlar gibi göçebe halklar Part İmparatorluğu'nun doğu sınırına saldırdığında, savunma Part imparatorları tarafından Surenlere emanet edilmişti; ve Surenler sonunda sadece Hint-İskitler'i püskürtmekle kalmayıp, onları Arahosia ve Pencap'a kadar takip etmişlerdir; bu olay muhtemelen Gnaeus Pompeius Trogus'un (Önsöz 42) interitus Saraucarum'unu (Sacaraucae'nin yok oluşu) temsil etmektedir.

Bu olayların yankıları, kısmen Şahname'ye dahil edilmiş, ancak bir zamanlar Tārih-i Sistânda bahsedilen Garšāspnām ve Mesûdî tarafından alıntılanan Ketāb al-Sakisarān gibi bağımsız destanlar olarak da günümüze ulaşmış olan Sistān döngüsünün efsanelerinde korunmuştur. Bunlar, kahraman Garshasp ve onun soyundan gelenler Narimān, Sām, Zāl veya Dastān'ın ve hepsinden önemlisi de Dastān'ın oğlu Rüstem'in yaptıklarını anlatır. Sikkelerden ve tarihten bilinen Hint-Part isimlerini, muhtemelen onursal unvanlar olan destandaki isimlerle ilişkilendirmek zordur, çünkü yakın zamanda bildirilen bir gümüş sikke, Gondofaris'i (Yunanca yazıyla Hyndopharres olarak yazılmıştır) Sām lakaplı olarak tanımlar. Elbette tek bir hükümdar birden fazla böyle unvan almış olabilir ve tarihi isimler sonraki nesillerde tekrarlanabilir.

 Soyağacı 

 Galeri 
Rüstem'in yedi görevini ve diğer başarılarını anlatan Babür dönemi el yazmaları:

 Popüler ve geleneksel kültürde 
'Rüstem' kelimesi, özellikle Farsça, Urduca, Hintçe ve genel olarak Farsça konuşulan kültürlerdeki güreşçiler için fiziksel güçle eş anlamlıdır. Örneğin, Büyük Gama halk arasında Rustam-e-Hind veya "Hindistan'ın Rüstem'i" olarak anılırdı.

Rüstem, Türkiye'den Hindistan'a kadar Farsçadan etkilenmiş kültürlerde popüler bir isim olmaya devam etmektedir.

Afganistan'da, "Rüstem'in adı Rüstem'dan daha iyidir" diye bir Dari atasözü vardır. Edward Zellem şöyle açıklamıştır: "Bu atasözü, bir kişinin adı veya itibarı gerçek yeteneklerinden daha iyi olduğunda kullanılır."p. 161. Zellem, Edward. 2015. Zarbul  Masalha: 151 Afghan Dari Proverbs, 3rd ed. Cultures Direct Press. 2015

 Kaynakça 
Özel

Genel



 Dış bağlantılar 

 Shahnameh, by Hakim Abol-Qasem Ferdowsi Tusi, the complete work (64 Epics), in Persian (ParsTech ). This work can be freely downloaded (File size, compiled in the form of an HTML help file: 1.4 MB).
 Iraj Bashiri, Characters of Ferdowsi's Shahnameh, Iran Chamber Society, 2003.
 Shahnameh, English translation by Helen Zimmern.
 Shahnameh. Helen Zimmern translation.
 Shahnameh, Arthur and Edmond Warner translation.
 New Translation of 'Persian Book of Kings' - March, 2006 from NPR, and "The Epic of Iran" - April, 2006, from The New York Times. Also, on 14 May 2006, Washington Post Pulitzer Prize winning book critic Michael Dirda reviewed Dick Davis's translation "Shahnameh: The Persian Book of Kings" "This marvelous translation of an ancient Persian classic brings these stories alive for a new audience". The illustrated three-volume slipcase edition of this translation is .

 Fars kaynaklar
 Complete Persian text
 Shahnameh website

Kategori:Ulusal kişileştirmeler
Kategori:Şehnâme karakterleri