Nostratik diller

Nostratik diller, Hint-Avrupa, Ural, Güney Kafkas ve varsayımsal Altay dil ailelerini tek bir makro aile altında birleştiren bir varsayımsal dil ailesidir. Bu varlığı tartışmalı olan dil ailesine sık sık Arap Yarımadası, Afrika Boynuzu, Kuzey Afrika ve Yakın Doğu'ya yayılmış Afro-Asyatik diller ile Hindistan alt kıtasında yer alan Dravid dilleri de dâhil edilir. Nostratik dillerin varsayımsal dil atasına Proto-Nostratik dil denirE.g. Bomhard 2008. ve bu dilin son buzul çağının sonuna doğru Mezolotik dönemde MÖ 15.000 ile MÖ 12.000 arasında konuşulduğu varsayılır.(Bomhard 2008:240).

Nostratik dil ailesi hâlâ tartışmalı olup küresel açıdan dilbilimciler arasında kabul edilmesi konusunda farklılıklar gösterir. Dünya'da genel olarak, arasında Nostratik dillerin de yer aldığı makro dil ailesi teorileri dilbilimciler tarafından desteklenmemektedir. Rusya'da ise küçük dilbilimi grupları tarafından kabul edilse de çoğunluk arasında kabul görmemiştir. Allan Bomhard teoriyi desteklemiştir, Lyle Campbell ise eleştirmiştir. Bazı dilbilimciler ise nostratik dil ailesi konusunda çekimser kalmıştır.For instance Philip Baldi: "No particular side on the issue is taken in this book" (Baldi 2002:18).

 Etimoloji 
Nostratik diller terimini ilk olarak 1903 yılında yazdığı Türkische Lautgesetze adlı makalesinde Danimarkalı dilbilimci Holger Pedersen kullanmıştır. Hint-Avrupa dilleriyle bağlantılı dillerin konu edildiği bu makalede kullanılan Nostratik terimi Latincedeki "nostrates" (bizim ülkenin insanları) sözcüğünden gelmektedir.Pedersen as cited by Ruhlen, 1991: 384.

 Tarihçe 
Pedersen'in 1903 tarihli Türkische Lautgesetze adlı makalesinde geçen bu hipotezi SSCB sahasında gelişme alanı bulmuştur. 1960'lı yılların başlarında Sovyet dilbilimci Vladislav İlliç-Svitıç tarafından hipotez geliştirilerek teoriye dönüştürülmüştür. İlliç-Svitıç Hint-Avrupa, Ural, Altay, Kartveli, Hami-Sami ve Dravid dilleri üzerindeki benzerlikler üzerinde durmuştur. Nostratik dillerin ortak sözlüğü için çalışmalarını sürdüren İlliç-Svitıç projesini tamamlayamadan 1966'da ölmüştür. İlliç-Svitıç'ın çalışmaları daha sonra Vladimir Dıbo tarafından Opıt Sravneniya Nostratiçeskih Yazıkov adıyla 1971, 1976 ve 1984 yıllarında üç cilt halinde yayımlanmıştır. Aron Dolgopolski, Sergey Starostin ve Vladimir Dıbo gibi bilim adamları bu alandaki çalışmalarına devam etmiş, yeni sözlükler yayınlamışlardır.

 İçerdiği dil aileleri 
küçükresim|Allan Bomhard'ın önerisine göre Nostratik dillerin filogenetik soyağacı
Sergey Starostin'e göre olarak Nostratik dillerin içerdiği dil aileleri şu şekilde sınıflandırılabilir:

 Afroasyatik
 Güney Kafkas
 Hint-Avrupa
 Ural
 Dravid
 Altay dilleri veya ayrı bir şekilde:
 Kore
 Türk
 Moğol
 Tunguz
 Japon
 Eskimo - Aleut

Çoğunluk tarafından izole diller olarak kabul edilen Sümerce ve Etrüskçe de bazen nostratik olarak sınıflandırılır. Buna rağmen bazı diğer kişiler bu dilleri bir diğer makro dil ailesi olan Dene-Kafkasya dil ailesi içinde sınıflandırır. Bir diğer izole dil olan Elamca da bazen Dravid dilleri ile beraber Elam-Dravid dilleri grubu altında nostratik dilllere dâhil edilir.Salmons Joseph, Nostratic: sifting the evidence (1998)E. F. K. Koerner, Sheila M. Embleton, John Earl Joseph, Hans-Josef Niederehe, The Emergence of the Modern Language Sciences: Methodological perspectives and applications (1999)Avrasyatik diller gibi Nostratik dillere benzeyen diğer önerilmiş dil aileleri de bulunmaktadır.

Aşağıdaki tabloda araştırmacılar tarafından Nostratik dil ailesine dahil edilen dil aileleri görülmektedir.

 Dilbilimciler Hint-Avrupa Afro-Asyatik Ural Altayik Dravidyan Kartveliyan Eskimo-Aleut Yukaghir Sümerce Çukço-Kamçatkan Gilyak Etrüskçe Pedersen             İlliç-Svitıç             Starostin             Bomhard             Dolgopolski            

 Temel sözcükler 
Nostratik dil ailesinin şu kelimeleri içerdiği düşünülür ve bu kelime listesi Dolgopolsky tarafından öne sürülmüştür :
 *ʔaba ~ *ʔapʼa 'baba'
 *ʔ[a]b∇ 'su'
 *ʔA[d]∇ (= *ʕA[d]V) 'ayak'
 *ʔemA 'anne'
 *ʔin̄[A] 'yer' ([in descendant languages] > 'in')
 *ʔaR∇ 'aile/klan üyesi'
 *ʔ[ä]ś[o] 'oturmak' (Illič-Svityč < 'yerleşmek')
 *ʔisу (or *ʔiʔs∇ ?) 'oturmak', 'seat (body part)' (> 'foundation, basis')
 *[ʔV]š[ü]H2∇ 'yaban domuzu'
 *ʔ[a]y∇ 'anne'
 *ʕAl∇ (= *ʕalE or *ʕälî) 'zirve, doruk', 'tırmanmak'
 *ʕim[ê] 'yutmak'
 *ʕ[o]mdE 'dik durmak, yükselmek'
 *ʕur∇Kʼ∇ 'kaçmak'
 *ʕ|ɡeŕV 'yağmur, yağmur bulutu'
 *ʕoŝ∇(-Kʼa) 'ağaç'
 *ʕaǯ∇ 'beyaz, parlak'
 *boʔ∇ 'gitmek'
 *bûʕ∇ 'patlamak', (> ?) 'to swell'
 *bAd∇ 'çok'
 *beha (or *bäha) 'parlamak'
 *baH2V 'bağlamak'
 *buHi 'büyümek, belirmek,'
 *buL∇ 'karıştırmak (sıvıyı)'
 *bVL∇ʔa 'şişmek'
 *baLʕ∇ 'kör'
 *baļ[i]ɣa (or *baļ[i]ɣ[U] ?) ‘yutmak; boğaz’
 *b∇L[h]∇ ‘yaprak’
 *ba l ̄[i]ķa ‘parlamak’
 *b∇l ̄iʔ|ʕ[∇]ķü ‘to beat, vurmak, çarpmak’
 *bôĺX[a] ‘kuyruk, penis’
 *buŋgä ‘ kabarmak’
 *bor∇ ‘dağ,tepe’
 *buRu (or *buRü) ‘kırmak’
 *buR∇ (or *bür∇) ‘taş’ (> ‘taşla kesmek, oymak’)
 *buR∇, *buR[∇-][K]∇ ‘fırtına’
 *bärʔ∇ ‘vermek’
 *berEʔa ‘doğurmak; çocuk’
 *bu|ür[ʔ]∇ ‘saç, tüy’
 *bôri[ɣ]U ‘ toz,kum’
 *bArh[ê] ‘parlamak’
 *bûrûH∇ kirpik, kaş'
 *barq∇ (~ *barX∇) ‘gitmek, ayrılmak’
 *büryi ‘kaplamak’
 *b[i]r∇gE ‘yüksek’
 *b[E]R∇[k]∇ ‘diz’
 *b∇R[∇]ķæ ‘parlamak’
 *bôŕ[a] ‘delmek’ *buŕu(-ĶU) [or *buŕü(-ĶU)] ‘püskürmek, kaynamak, haşlamak’
 *boŕ[ʔ]û ‘sarı’
 *baţ∇ ‘soğuk, üşümek’
 *b∇y∇ (or *b∇yʔ∇) ‘arı’
 *čal∇ ‘to beat, to knock down, to fell’
 *čAl∇m∇ ‘delik, çukur’
 *čoma ‘yaban domuzu’
 *č̣[a]r∇ ‘kesmek’
 *dub[ʔ]∇ ‘arka, bel’
 *did∇ ‘büyük, geniş’
 *d[i]l ̄a (= *d[i]ļa ?) ‘parlak, gün ışığı’
 *dul ̄i ‘ateş, ısı’
 *dalqa|U ‘dalga’
 *dæLb∇ ‘kazmak, delmek’
 *dûm∇ ‘sessiz, sessizlik’
 *d[û]hm∇ ~ *d[û]mh∇ ‘koyu(olmak)’
 *dôǹ∇ ‘kesmek’
 *dun̄∇ (or *dün̄∇) ‘akmak’
 *dar[∇H]∇ ‘bağlamak, tutmak’
 *doRķæ (~ *doRgæ ?) ‘sarmak,dönmek, bükmek’
 *d[oy]a (> *da) ‘yer’
 *gil ̄[h]o ‘parlamak’
 *gUļ[E]ħU ‘düzlemek, pürüzsüz olmak’
 *gûLʒ̍∇ ‘bükülmek,eğmek’
 *giĺ[∇#]ʔ∇[d]∇ ‘donmak, buz’ (and *giļ∇ ‘ice, frost’)
 *g[A]m∇ (and *g[A]mʕ∇ ?) ‘büsbütün, tamamen, tam’
 *gAǹ|ń∇ ‘anlamak,idrak etmek’
 *genû ‘çene’
 *g[o]ʔin̄∇ ‘dövmek, çarpmak, vurmak’
 *gAr∇ ‘el’
 *gUR∇ ‘yuvarlanmak,dönmek,dürmek’
 *gæhR∇ ¬ *gæRh∇ ‘ışık, gün, gün ışığı’
 *girʕ∇ ‘kesmek’
 *garHä ‘keskin çubuk’
 *garû[ĉ]a ‘çökmek, parçalara ayrılmak’ (or *g∇Rûŝ|ĉ∇ ‘to crush’)
 *gE|aRd∇ ‘örmek, bağlamak ’
 *gäţâ ‘almak, kavramak, kapmak’
 *[h]al[∇ʔ]E ‘öte’
 *haw∇ ‘sevmek’
 *[H₂]el∇ ‘dal’
 *Han[g]∇(ţ∇) (or *Haŋ[g]∇(ţ∇) ?) ‘ördek’
 *kar∇ ‘dönmek’
 *ka[ry]∇ ‘kazmak’
 *ķäbʔâ ‘ısırmak’ (> ‘yemek’)
 *ķUç∇ ‘kesmek, küçük parçalara ayırmak’
 *ĶUm∇ ‘siyah,kara’
 *Ķumʔ∇ ‘ sıcak(olmak)’

 Ses bilgisi 
Aşağıdaki tablo Nostratik dilin rekonstrükte edilmiş seslerini göstermektedir.

Ünlüler
 ÇiftdudaksılDişyuvası / dişDamakönüPost-alveolarDil-DamakArt damaksılKüçük dil BoğazsılGırtlaksılortayanalpatlayıcıduraklı     ötümsüz      ötümlü      Patlamalı-sızmalıgırtlak 
duraklı      ötümsüz      ötümlü      Sızıcıötümsüz   ötümlü        Genizsil      Titrek        Yarı ünlüler      

Ünsüzler 
ÖnOrtaArtDar • < OrtaDar-GenişGeniş

 Biçimbilgisi 
Dilbilgisi unsurları diller arasında kelimelere kıyasla daha az alındığından diller arasındaki akrabalık ilişkilerini tespit konusunda gramer unsurları kuvvetli kanıtlar sunarlar. Aşağıdaki tabloda sunulan benzerlikler Kaiser ve Shevoroshkin (1998) tarafından öne sürülmüştür. Tabloda bulunan /N/ sesi herhangi bir nazal ses, /V/ ise herhangi bir ünlü ses olabilir.
Proto-NostratikProto-Hint AvrupaProto-KartveliyanProto-UralProto-AltayProto-DravidyanProto-Afroasyatikİsim ekleri/na/ "bulunma "/en/ 'in'/nu/, /n/ -/na/ -/na/ -/n//Na/ veya /Næ/ "çoğul (canlı)" -/(e)n/ -/NV/² "çoğul (cansız)" -/t/- -/t/ -/æt/ "küçültme hâli" -/k/- -/ka/Fiil ekleri/s(V)/ "dilek, neden" -/se/- -/su/, -/sa/ -ij  "ettirgen ve dönüşlülük" -t(t)-  -/t/- -/t/-/tV/-Edat/mæ/ "yasaklayıcı, olumsuzluk "/ma/-/m(j)/ "Pekiştirme" 'and'/kwe/ -/ka/, -kä -/kæ/ -/ka//k(w)/

Leksikon

Dolgopolski'ye göre, Proto-Nostratik analitik bir dildi. Dolgopolski Proto-Nostratik dilde üç leksikal kategorinin olduğunu öne sürmektedir:

 Söz varlığı (isim-fiil vb)
 Zamirler
 Yardımcı sözcükler

Özne isim olduğunda sözdizim özne-nesne-fiil, zamir olduğunda ise nesne-fiil-özne şeklindeydi. Niteleyiciler nitelenenden önce gelmekteydi. Zamir niteleyicileri ("benim", "bu") isimden sonra gelebilmekteydi. Yardımcı sözcükler ise edattı.

Kişi Zamirleri

Kişi zamirleri diller arasında nadiren ödünç alınır. Bu yüzden Nostratik zamirleri arasındaki birçok denklik Proto-Nostratik bir dilin varlığına dair güçlü bir kanıt oluşturmaktadır. Afro-Asyatik kökteş sözcükler bulmanın zorluğu, bazıları tarafından Nostratik dilinin Afro-Asyatik ve Avrasyatik (muhtemelen Dravidyan da dahil) olarak iki veya üç dalı olduğuna dair bir kanıt olarak görülür. Aşağıdaki tablodaki zamirlerin hepsi sadece Proto-Avrasyatik diline kadar izi sürülmektedir. 
+Kişi ZamirleriProto-
NostratikProto-
Hint-AvrupaProto-
UralikProto-
AltayikProto-
KartveliyanProto-
DravidiyanProto-
YukaghirNivkhProto-
Çukço KamçatkanProto-
EskimoProto-
Afro-Asyatik'ben'/mi/h₁eǵom /ʔeɡʲom//mi//bi//me/, /mi//met/ни /ni//wi/ ˈIˈ, -/ˈˈˈmˈˈˈkət/ ˈ"ben [act on] sana, seniˈ/mi/, -/mi/'beni, bana' ~ 'benim'/minV//mene//minV//mine//men/-'sen'/t'i/ ve/veya sinVti ~ tū /ti/ ~ /tuː//ti//tʰi/ ve/veya /si//tet/тъи, чи /tʰi/, /t͡ʃi//tu//ci//t(i)/'sana, seni' /t'inV / ve/veya sinVte- /te/-tū- /tuː/-/tʰin/-ve/veya /sin/-/si/-, /se/- -/mkəˈˈˈtˈˈˈ/ "ben [act on] seni, sana"'biz' (inclusive)/mæ//we/-, -/me/-mä- ~ me- /mæ/- ~ /me/-/ba/ (yalın), (tümleç hali) /myn-/ "biz"/men/-, /m/-ma ~ mā/ma/ ~ /maː/ "biz"/mit/ "biz"мер /mer/ "biz"/mur/ "biz"/m(n)/'biz' (exclusive)/na//ne/-/naj/, /n/-nām /naːm/ "biz"/naħnu/'siz' (çoğul)/t'æ/ -/te/tä /tæ//tʰV/ ve/veya /sV//tit//tur//t(V)/

 Notlar 

 Kaynakça 

 Kitap kaynakları 

 Bomhard, Allan R. (2008). Reconstructing Proto-Nostratic: Comparative Phonology, Morphology, and Vocabulary, 2 volumes. Leiden: Brill. 
 Ruhlen, Merritt (1991). A Guide to the World's Languages, Volume 1: Classification. . 

Kategori:Dil aileleri