İran Azerileri

İran Azerileri, Güney AzerbaycanlılarUyar, Hakkı (2006). Irak örneği doğrultusunda, etnik ve dinsel yapısıyla ABD'nin hedefindeki İran . Cumhuriyet Strateji, 08.05.2006 veya İran Türkleri, (, ), İran'da Güney Azerbaycan olarak adlandırılan ve Türkiye, Ermenistan ve Azerbaycan sınırına yakın bölgelerde yaşayan Oğuz grubuna mensup Türk topluluğudur.

İran Azerbaycanlıları, kendilerini tanımlamak için Azeri kelimesini değil Türk kelimesini ve dilleri için de Türkî tâbirini kullanırlar. 92 milyon nüfuslu İran'ın üçte birini oluştururlar ve Farslar'dan sonra irandaki en büyük etnik topluluk kendileridir. İran'da Azerbaycanlılar en büyük Türk grubudur ve Farsçadaki İran Türkleri tâbiri öncelikle İran Azerbaycanlıları için kullanılmaktadır.İpek, Cemil Doğaç (2012). Güney Azerbaycan Türklerinde kimlik sorunu . Türk Dünyası İncelemeleri Dergisi / Journal of Turkish World Studies, XII/1 (Yaz 2012), sayfa: 267-283. Tebriz, Erdebil, Zencan ve Urumiye bölgelerinde de yoğun olarak yaşayan Azerilerin başkent Tahran'daki nüfusları da oldukça yüksek ve Tahran pazarına büyük oranda Azerbaycanlı tüccarlar hakimdir.Shaffer, Brenda. İran Azerileri ikilem içinde  Çok heterojen etno-linguistik grubun üyeleri olan Azerbaycanlılar, çok farklı sosyoekonomik koşullar altında yaşamlarını sürdürmektedir.

Ana dili Farsça olmayan nüfusun İran'daki oranı yaklaşık %50 olup bu nüfusun önemli bir bölümünü oluşturan İran Türkleri, kendi dillerinde yayın ve eğitim gibi önemli kültürel haklara sahip değillerdir.Bani-Shoraka, Helena (2007). Azerbaycan Dili ve Kimliği Yeniden Canlanıyor mu? . Çeviren: Süer Ekeri, OAKA, Cilt:2, Say›: 3, ss. 160-167, 2007

 Köken 
İran Azerbaycanlılarının kültürü, yerli ve göçebe unsurlar arasındaki yüzyıllar süren bir karışımla ortaya çıkmıştır. Richard Frye'a göre İran Türkleri köken olarak Kuzey İran'da halen bulunmakta olan diğer İranî topluluklar gibi İranî kökenli bir topluluk olup bölgeye 11. ve 12. yüzyıllarda gerçekleştirilen büyük Türk göçleriyle birlikte, Anadolu'da olduğu gibi, Türkleşmişlerdir.R. N. Frye: Encyclopædia Iranica , May 2, 2006 Olivier Roy'a göre Ceyhan nehrini geçen Oğuz Türkleri, İran üzerinden Anadolu'ya geçerek burada  kentli Sünni Türkler ve kırsal Şiî Türkmenler olmak üzere ikiye ayrılmıştır. Bu Türkmen toplulukları 13. yüzyıldan itibaren bölgede halen az sayıda bulunmakta olan Tatlar gibi diğer İranî kökenli toplulukları Türkleştirmiştir. Bu şekilde Şiilik ve Türkçe konuşmaya dayalı Azerbaycanlı kimliği ortaya çıkmıştır.Olivier Roy. "The new Central Asia", I.B. Tauris, 2007.Pg 7 Rybakov'a göre Güney Azerbaycanlı kültürü, Azeriler Türkleştikten sonra dahi geleneksel yapısını korumuştur. Günümüz Azeri topluluğunun oluşumundaki İranilik, Türkleşme aşamasının başlarında daha fazla sayıda olmasına karşın halen Azericede bulunan çok sayıdaki İran kökenli sözcükle görülmektedir.""History of the East" ("Transcaucasia in 11th–15th centuries" in Rostislav Borisovich Rybakov (editor), History of the East. 6 volumes. v. 2. "East during the Middle Ages: Chapter V., 2002. – .  )". Arap tarihçisi Abu al-Hasan Ali ibn al-Hüseyn al Masudi'ninki (896 956) gibi eski yazılı kaynaklar, Türk göçleri öncesi Azerbaycan bölgesindeki İranî toplulukların varlığını belirtmektedir.(Al Mas'udi, Kitab al-Tanbih wa-l-Ishraf, De Goeje, M.J. (ed.), Leiden, Brill, 1894, pp. 77–8) Benzer biçimde İran halkları ve Azeriler arasındaki kültürel benzerlikler de eski İran etkisinin kanıtı olarak görülmektedir."Azerbaijan" , Columbia Encyclopedia  (8 Haziran 2006'da alındı). Türk göçleri Qatran Tebrizi, Şems-i Tebrîzî, Nizâmî-i Gencevî ve Hakanî gibi İran edebiyatçıları, Strabon, Al-Istakhri gibi tarihçiler İran Azerbaycanı'nında Türk göçleri öncesi yoğun olarak Farsça konuşulduğunu belirtmiştir. Bu görüş Orta Çağ coğrafyacısı Makdisî tarafından da belirtilmiştir.Al-Muqaddasi, Ahsan al-Taqāsīm, p. 259 & 378, "... the Azerbaijani language is not pretty [...] but their Persian is intelligible, and in articulation it is very similar to the Persian of Khorasan ...", tenth century, Persia (retrieved 18 June 2006). Bu görüşlerin yanı sıra İrani kökenli olduğu ileri sürülen Güney Azerbaycanlıların beş yüzyılda Türk dili konuşur hâline gelmelerinin olanaklı olmadığı görüşü de bulunmaktadır.Eker, Süer (2008). Farsçanın kıskacında Güney Azerbaycan Türkçesi. Hacettepe Üniversitesi Türkiyat Araştırmaları Enstitüsü Türkiyat Araştırmaları sayı 9, Güz 2008, sayfa: 183-197

 Tarihçe 
1804-1813 ve 1826-1828 Rus-İran Savaşları'nın ardından, Kaçar İmparatorluğu'nun Kafkas toprakları Rus İmparatorluğu'na devredildi. 1813'teki Gülistan Antlaşması ve 1828'deki Türkmençay Antlaşması, Rus İmparatorluğu ile Kaçarların arasındaki sınırları kesinleştirdi. Günümüz Azerbaycan Cumhuriyeti toprakları da dahil olmak üzere Aras nehrinin kuzeyindeki bölgeler, 19. yüzyıl boyunca Rusya tarafından işgal edilene kadar Kaçar topraklarıydı. Kaçarların bu topraklardan çekilmesinin doğrudan sonucu olarak, Azerbaycanlılar günümüzde İran ve Azerbaycan olmak üzere iki ülke arasında bölünmüştür.Swietochowski, Tadeusz. Eastern Europe, Russia and Central Asia 2003. Taylor and Francis, 2003.  p 104

küçükresim|1945-1946 yılları arasında yaklaşık bir yıl süren Azerbaycan Millî Hükümeti haritası

İran Meşrutiyet Devrimi sırasında Tebriz, devrimci mücadelelerin merkezindeydi ve Settar Han tarafından yönetilen devrimci güçler önemli rol oynadı.Ervand Abrahamian, Iran Between Two Revolutions, Princeton University Press, 1982 p.97 Rıza Şah'ın 1925'te kurduğu Pehlevi hanedanı döneminde etnik Fars milliyetçiliği ve kültürel tekçilik politikaları, Azerbaycanlılar da dahil olmak üzere çeşitli etnik grupların baskı altına alınmasına yol açtı. 1941'de Sovyet güçleri Birleşik Krallık ve Sovyetler Birliği'nin İran'ı işgali kapsamında İran'ı işgal etti ve Rıza Şah oğlu Muhammed Rıza Pehlevi lehine tahttan çekilmek zorunda kaldı. 1945'te Tebriz'de Sovyet destekli bir devlet olan Azerbaycan Millî Hükûmeti kuruldu ancak Batılı güçlerin baskısıyla Sovyet güçleri 1946 yılında çekildi ve otonom cumhuriyet hızla çöktü.Thomas De Waal, "The Caucasus: an introduction", Oxford University Press US, 2010. pp 87Swietochowski, Tadeusz 1989. "Islam and the Growth of National Identity in Soviet Azerbaijan", in Kappeler, Andreas et al. Muslim Communities Reemerge. Durham: Duke University Press, pp. 46–60. 1979'daki İran Devrimi'nin ardından yeni hükûmet ana birleştirici faktör olarak dini merkeze almışken, Azerbaycanlılar Tahran'ın nüfusunun %25'ini ve Tahran Eyaleti nüfusunun %30'unu oluşturarak Farslardan sonra bölgedeki en büyük etnik grup olmaya devam etmektedir.
küçükresim|Tovuz çatışmaları sırasında Azerbaycan'a destek konvoyu için sokağa çıkan Güney Azerbaycanlılar, 2020
İkinci Karabağ Savaşı sırasında Azerbaycan'ı desteklemek amacıyla Tahran ve Tebriz dahil İran şehirlerinde İran Türkleri tarafından protestolar düzenlendi ve göstericiler Azerbaycan yanlısı sloganlar attı.

 Dil 

küçükresim|upright=0.91|Güney Azerbaycanlıların ostanlardaki (eyaletler) yerleşimleri ve genel nüfus içindeki oranları, 2010
İran Türkleri Farslardan sonra İran'ın en kalabalık topluluğudur ve 2010 verilerine göre ülkede yaklaşık 15,5 milyon Güney Azerbaycanca konuşuru bulunur.Ethnologue'da South Azerbaijani makalesinin 2015 sürümü İran'ı tarih boyunca çeşitli Türk kökenli hanedanlar tarafından yönetilmiş olmasına rağmen dil açısından her zaman Farsçanın egemenliği benimsenmiş; geçmişten bugüne ülkede Farsça üst dil, Türkçe ise alt dil olarak konumlanmıştır.

Milliyetçilik akımının bir neticesi olarak İran Türk halkları arasında da “Türklük” bilinci gelişmiştir; ancak bu bilinç, Türkçeyi Farsçanın egemenliğinden kurtaracak nitelikte olmamış, tam tersine, aynı dönemlerde gelişen Fars milliyetçiliğinin etkisiyle Farsçanın gücü gittikçe pekişmiştir. Üstelik bir konumdan yoksun olan Güney Azerbaycanca ses, kelime, cümle yapısı, hatta anlam bakımdan da Farsçanın etkisi altında kalmıştır. Alfabe ve yazı sistemi tam oturmadığı gibi, standart dil yerine geçebilecek bir ağzın seçilip topluma yayılması sağlanamamıştır. Bu konuda basın-yayın ve okulların rolü çok önemlidir. Bunun içinse devlet desteğine ihtiyaç vardır. Ancak Güney Azerbaycanca bu imkânlardan yoksundur; üstelik devletin dil politikaları da Farsçanın ağırlığını daha çok belirginleştirecek niteliktedir.

Güney Azerbaycanca'nın yok olacağı tahmin edilmemek ile birlikte, ilerleyen süreçte bu dilin hem yapısında bir daralma, hem konuşur sayısında düşme, hem de işlevinde azalmalar olabileceği öne sürülmüştür.Bosnalı, Sonel (2007). İran Azerbaycan Türkçesi. Toplumdilbilimsel Bir İnceleme , 2007, 227 s., ISBN 975-7981-37-4. 2000 yılında yapılan bir araştırmayaBosnalı, Sonel (2000). “Motale’e-ye zabanshenasi-ye ejtema’i dar houze-ye mojâverat-e zabân-hâ dar irân: doza-bânegi ya diglossi-ye torki-ye âzari?” (A Sociolinguistic Study within the Area of Language Contact in Iran: Azari Bilingualism or Diglossia?), Unpublished conference paper presented at the French institute in Tehran in October 2000. göre, Tahran'daki Azerbaycanca konuşanlar arasında dağıtılan 146 anketin %74'ünde Azerbaycanca, % 27'sinde Farsça ve % 4'ünde diğer bir dil anadili olarak cevaplandırılmıştır. Anadillerini Farsça olarak işaretleyenlerin %22'sinden, %70'inin annesi Azerbaycanlı ve babası Türk'tür. Ankete katılan 146 kişinin % 81'i Azerybaycancayı evde, % 42'si ev dışında konuştuğunu ifade etmiştir. Evde Azerbaycanca konuşulması için çok yüksek arzu ve güdü olmasına karşın, pek çok ebeveyn bugün Azerbaycanca ebeveyn-çocuk ilişkisinin Farsça bilgisini olumsuz yönde etkilediğine inandığı için çocuklarıyla konuşurken Farsçayı seçmektedir.

 Din 
Güney Azerbaycanlıların çoğunluğu Şii'dir. Güney Azerbaycanlılar, Şii ibadet günlerini (Muharrem ayının ilk on günü) en azından diğer İranlılar kadar yoğunlukla anmaktadır. Tahran gibi karma etnik dağılıma sahip metropol şehirlerde, Güney Azerbaycanlıların dini pratiklerde Farslardan daha etkin olduğu düşünülmektedir.R. Khanam, Encycl. Ethnography of Middle-East And Central Asia, 2005, vol. I, p. 80 Ayrıca Bahai inancını uygulayan küçük bir Güney Azerbaycanlı azınlığı da bulunmaktadır.

 İnsan hakları 

Uluslararası Af Örgütü'ne göre, İran'ın en kalabalık azınlık grubu olan Güney Azerbaycanlılar, çocuklarının ana dillerinde eğitim görmeleri için verilen mücadelede, pek çok aktivist İran hükûmetince alıkonmuş, hapsedilmiş, işkenceye maruz kalmış ve yıldırılmaya çalışılmıştır. . Uluslararası Af Örgütü Üye ve Destekçileri için Bülten, 2011/2 1995-1996 İran İslami Şura Meclisi seçimlerinde Tebriz'den milletvekili seçilen Mahmudali Çehregani (Mahmut Ali Çehreganlı) Güney Azerbaycan Bağımsızlık Hareketi faaliyetleri nedeniyle hapse düşmüş ve 2002 yılında hapisten çıkarılmıştır. Bağımsızlık hareketinin liderliğini yapan ve 2006'ya kadar farklı zamanlarda Türkiye'de de yaşayan Güney Azerbaycan Milli Uyanış Hareketi lideri Çehreganlı'ya Azerbaycan ve Türkiye'ye giriş yasağı konmuş ve hayatı tehlike altında olduğu için de ABD'ye göç etmiştir.Yılmaz, Önder. Kongre öncesi ‘davetli’ krizi. Milliyet gazetesi, 03 Kasım 2012

 Genetik 
HLA testlerine göre, Güney Azerbaycan Türkleri Gürgan'daki Türkmenler ve Kürtler ile birlikte kümelenmekte ve İranî gruplar ile Batı Sibiryalılar, özellikle Çuvaşlar, Mansiler ve Buryatlar (sırasıyla Türkî, Ugor ve Moğol alt grupları), arasında ara bir konum oluşturmaktadır. 2013 yılında İranlılar'ın DNA çeşitliliği üzerine yapılan karşılaştırmalı araştırmada İran Türkleri diğer İranlılar ve Ermenilerle olduğundan daha çok genetik olarak Gürcüler'le yakın ilişkili oldukları saptanmıştır.Derenko, M., Malyarchuk, B., Bahmanimehr, A., Denisova, G., Perkova, M., Farjadian, S., & Yepiskoposyan, L. (2013). Complete Mitochondrial DNA Diversity in Iranians . PLoS ONE, 8(11), e80673. Benzer biçimde İran Türkleri ile İran Kürtleri gibi İran'daki diğer büyük etnik gruplar arasında önemli genetik farklılıklar bulunmamıştır.

 Dernekler 
Uluslararası Güney Azerbaycan Türkleri Konseyi (UGATK)
Güney Azerbaycan Milli Özgürlük Hareketi (Güney Azerbaycan Milli Özgürlük Hareketi, GAMÖH 1991) 
Güney Azerbaycan Milli Uyanış Harekatı (Güney Azərbaycan Milli Oyanış Hərəkatı, GAMOH 1995)

 Kaynakça 

 Dış bağlantılar 


Kategori:Ülkelerine göre Azeriler