Usûl

Usul veya Usûl; Türk Müziği'nde makamdan sonra gelen en temel öğedir. Müzikteki ölçü ve ritim kavramlarının tümünü kapsayan usûl terimi, Osmanlı–Türk müziğinde aruzla birlikte oluşan ve gelişen bir olgudur.

Çalgı (taksim) ve ses (gazel, ağıt) ile yapılan doğaçlamalar genellikle "serbest" bir ritimle, usûlsüz olarak icra edilir.

Sınıflandırma
Usûller, basit ve birleşik olmak üzere ayrı kategoriler halinde değerlendirilir.  Basit usûller yalnızca Nîm Sofyan ve Semâiden ibarettir. Diğer bütün usûller birleşik usûllere dahildir ve kendinden küçük, iki veya daha fazla basit usûlün bir araya getirilmesinden meydana gelir. Birleşik usûller mürekkep usûller olarak da bilinmektedirler.

Usûller aynı zamanda küçük ve büyük diye boyutlarına göre de sınıflandırılırlar. Küçük usûller 2-15 zamanlı iken, büyük usûller en az 16 zamanlıdır.

İfadelendirme
Usûller, çalgılar (genelde davul, bendir veya kudüm) kullanılarak, eller ile sağ ve sol dizlere vurularak veya sözel olarak icra edilir. Vuruşların her birine darp' denir. Usûllerin ifadelendirilmesinde eskiden "ten, te ne, te nen" gibi sözel kalıplar kullanılırdı.Kaya, O. (2023). Türk Halk Müziği Geleneğinde “Usûl”ün Temellükü. Istanbul University Press, 10(2), 116–125. Ancak günümüzde "düm, tek, te ke" gibi kalıplar daha yaygın olarak kullanılmaktadır. Genelde "düm" ifadesi ve türevleri kuvvetli darpları, "tek" ifadesi ve türevleri ise yarı kuvvetli ve zayıf darpları temsil eder, fakat bu her usûl için geçerli değildir.
Velvele
Velvele, usûllerin ana kalıplarının hareketlendirilmesinden ortaya çıkan, yorum katılmış icra yöntemine denir.Köprülü, G., & Işıldak, C. K. (2017). TÜRK MÛSİKÎSİ USÛLÂTINDA VELVELE KAVRAMI. Rast Müzikoloji dergisi, 5(2), 1575–1586. İlk defa 18. yüzyılda, mevlevî ayinleri ile ortaya çıkmıştır. Her usûlü hem ana, hem de velveleli haliyle ifadelendirmek mümkündür.

Gösterimi
Dairesel
Döngüsel gösterim olarak da bilinir.Baştepe, K., & Hasanoğlu, S. (2021). TÜRK MÜZİĞİ USÛL GÖSTERİMİ İÇİN BİR ÖNERİ. Eurasian Journal of Music and Dance, (19), 26–41. Her ne kadar günümüzde pek yaygın olarak kullanılmasa da geçmişte usûllerin yanı sıra makamların gösterimi için de kullanılmıştır.
Yatay
Batı müziğinden uyarlanmıştır. Batıdaki müzik kuramı anlayışından farklı olarak usûl gösterimlerinde ölçü işaretinin altındaki sayı, vuruş değeri ile birlikte usûlün mertebesini de bildirir. Ayrıca beş çizgili dizek yerine, gösterim şekline göre genelde bir, iki veya üç çizgili dizek kullanılır. Tek dizekli gösteriminde, kuvvetli darpları temsil eden notaların kuyrukları yukarı, zayıf darpları temsil eden notaların ise kuyrukları aşağı bakar.

Bugüne kadar kullanılmış usûller
+ Küçük usûller İsim  Zaman  Gösterimi Nîm Sofyan  2  
Dosya:Nim Sofyan (60 bpm).ogg Semâi  3  
Dosya:Semâi (60 bpm).ogg Sofyan  4  
Dosya:Sofyan (90 bpm).ogg Türk Aksağı  5  
Dosya:Türk Aksağı (90 bpm).ogg Yürük Semâi  6  
Dosya:Yürük Semâi (60 bpm).ogg Devr-i Hindi  7  
Dosya:Devr-i Hindi (90 bpm).ogg Devr-i Turan  7  
Dosya:Devr-i Turan (90 bpm).ogg Düyek  8  
Dosya:Düyek (90 bpm).ogg Müsemmen  8  
Dosya:Müsemmen (90 bpm).ogg Aksak  9  
Dosya:Aksak (120 bpm).ogg Evfer  9  
Dosya:Evfer (90 bpm).ogg Oynak  9  
Dosya:Oynak (120 bpm).ogg Raks Aksağı  9  
Dosya:Raks Aksağı (90 bpm).ogg Curcuna / Aksak Semâi  10  
Dosya:Curcuna (120 bpm).ogg Lenk Fahte  10  
Dosya:Lenk Fahte (60 bpm).ogg Ceng-i Harbî  10  
Dosya:Ceng-i Harbî (90 bpm).ogg Tek Vuruş  11  
Dosya:Tek Vuruş (90 bpm).ogg Frenkçin  12  
Dosya:Frenkçin (90 bpm).ogg Nîm Çember 12  
Dosya:Nîm Çember (120 bpm).ogg İkiz Aksak 12  
Dosya:İkiz Aksak (90 bpm).ogg Nîm Evsat  13  
Dosya:Nîm Evsat (90 bpm).ogg Şarkı Devr-i Revânı  13  
Dosya:Şarkı Devr-i Revânı (90 bpm).ogg Bektaşî Devr-i Revânı  13  
Dosya:Bektaşî Devr-i Revânı (90 bpm).ogg Devr-i Revân  14  
Dosya:Devr-i Revan (90 bpm).ogg Raksan  15  
Dosya:Raksan (90 bpm).ogg
+ Büyük usûller İsim  Zaman Çifte Düyek  16 Fer'  16 Nîm Berefşan  16 Nîm Hafif  16 Türkî Darp  18 Nîm Devir  18 Nîm Fahte  20 Durak Evferi  21 Hezeç  21 Çember  24 Nîm Sakīl 24 Evsat  26 Beste Devr-i Revânı  26 Firengî Fer'  28 Devr-i Kebîr  28 Remel  28 Muhammes  32 Hafif 32 Berefşan  32 Darb-ı hüner  38 Sakīl  48 Nîm Zencîr  60 Hâvî  64 Darb-ı Fetih  88 Zencîr 120

Kaynakça

Kategori:Türk müziği
Kategori:Türk halk müziği
Kategori:Klasik Türk müziği