Doğal uydu

Doğal uydu, en yaygın kullanımıyla, bir gezegenin, cüce gezegenin veya küçük bir Güneş Sistemi cisminin yörüngesinde dönen astronomik bir cisimdir.

Güneş Sistemi'nde toplam 284 adet bilinen doğal uydu içeren altı gezegensel uydu sistemi bulunmaktadır. Astronomlar tarafından genellikle cüce gezegen olarak kabul edilen yedi nesnenin de doğal uyduları olduğu bilinmektedir. Bunlar; Plüton, Salacia, Haumea, , Makemake,  ve Eris'tir. Ocak 2022 itibarıyla, doğal uydusu olduğu bilinen 447 küçük gezegen daha vardır.

Bir gezegen genellikle yörüngesindeki doğal uyduların en az 10.000 katı kütleye ve buna bağlı olarak çok daha büyük bir çapa sahiptir. Dünya-Ay sistemi, Güneş Sistemi'nde benzersiz bir istisnadır; 3.474 kilometre (2.158 mil) genişliğindeki Ay, Dünya'nın çapının 0,273 katı ve kütlesinin yaklaşık 'i kadardır. Sonraki en büyük oranlar 0,055 ile Neptün-Triton sistemi, 0,044 ile Satürn-Titan sistemi, 0,038 ile Jüpiter-Ganymede sistemi ve 0,031 ile Uranüs-Titania sistemidir. Cüce gezegenler kategorisinde Charon, Plüton'un çapının 0,52'si ve kütlesinin %12,2'si ile en büyük orana sahiptir.

 Kökeni ve yörünge sistemi 
küçükresim|Dünya'nın uydusu Ay'ın dolunay halindeki bir fotoğrafı
Gezegene nispeten yakın, eğik olmayan dairesel yörüngelerde dolanan doğal uyduların (düzenli uydular), genellikle birincil gezegeni oluşturan ön gezegen diskinin aynı çökme bölgesinden oluştuğu düşünülmektedir. Buna karşılık, düzensiz uyduların (genellikle uzak, eğimli, eksantrik ve/veya retrograd yörüngelerde dolanan) muhtemelen çarpışmalarla daha da parçalanmış asteroitler olduğu düşünülmektedir. Güneş Sistemi'nin büyük doğal uydularının çoğu düzenli yörüngelere sahipken, küçük doğal uyduların çoğu düzensiz yörüngelere sahiptir.Encyclopedia of the Solar System, page 366, Academic Press, 2007, Lucy-Ann Adams McFadden, Paul Robert Weissman, Torrence V. Johnson Ay ve Plüton'un uyduları büyük cisimler arasında istisnadır, çünkü Güneş Sistemi tarihinin başlarında iki büyük protogezegensel cismin çarpışmasından kaynaklandıkları düşünülmektedir.

Merkezi cismin etrafındaki yörüngeye yerleştirilen malzemenin, yörüngede dönen bir veya daha fazla doğal uyduyu meydana getirmek üzere yeniden birleştiği tahmin edilmektedir. Gezegen büyüklüğündeki cisimlerin aksine, asteroit uydularının genellikle bu süreçle oluştuğu düşünülmektedir. Triton bir başka istisnadır; büyük çaplı ve ana cisme yakın, dairesel bir yörüngede olmasına rağmen, hareketi geriye doğrudur ve yakalanmış bir cüce gezegen olduğu düşünülmektedir.

 Geçici uydular 
Bir asteroidin güneş merkezli bir yörüngeden yakalanması her zaman kalıcı değildir. Simülasyonlara göre, geçici uydular yaygın bir olgu olmalıdır. Gözlemlenen tek örnekler , , 'tür. , 2006 ve 2007 yıllarında dokuz ay boyunca Dünya'nın geçici bir uydusu olmuştur.

 Jeolojik aktivitesi 
Güneş Sistemi'nde hidrostatik dengede olduğu bilinen yirmi doğal uydudan birkaçı bugün jeolojik olarak aktiftir. İo, Güneş Sistemi'ndeki volkanik olarak en aktif cisimdir; Europa, Enceladus, Titan ve Triton ise devam eden tektonik aktivite ve kriyovolkanizma kanıtları sergilemektedir. İlk üç durumda jeolojik aktivite, dev gezegen primerlerine yakın eksantrik yörüngelere sahip olmalarından kaynaklanan gelgit ısınmasından güç almaktadır. Dünya'nın Ay'ı, Ganymede, Tethys ve Miranda gibi diğer birçok doğal uydu, ilkel radyoizotoplarının bozunması, daha büyük geçmiş yörünge eksantriklikleri (bazı durumlarda geçmiş yörünge rezonansları nedeniyle) veya içlerinin farklılaşması veya donması gibi enerji kaynaklarından kaynaklanan geçmiş jeolojik aktivitenin kanıtlarını göstermektedir. Enceladus ve Triton'un her ikisi de gayzerlere benzeyen aktif özelliklere sahiptir, ancak Triton örneğinde enerjiyi güneş ısıtması sağlıyor gibi görünmektedir. Titan ve Triton'un önemli atmosferleri vardır; Titan ayrıca hidrokarbon göllerine sahiptir. Galilei uydularının dördünün de atmosferi vardır, ancak bunlar son derece incedir. En büyük doğal uydulardan dördünün, Europa, Ganymede, Callisto ve Titan'ın, yüzey altı sıvı su okyanuslarına sahip olduğu düşünülürken, daha küçük olan Enceladus'un da küresel bir yüzey altı sıvı su okyanusunu desteklediği düşünülmektedir.

 Güneş sisteminde oluşumu 
sağ|küçükresim|upright=1.5|Ana gezegenleri ve cüce gezegenleriyle ölçeklendirilmiş en büyük uydular.
Gezegenler ve cüce gezegenlerin yanı sıra Güneş Sistemimizde doğal uydusu olduğu bilinen nesneler, asteroit kuşağında 76 (beşinin ikişer uydusu vardır), 4 Jüpiter truvalısı, 39 Dünya'ya yakın nesne (ikisinin ikişer uydusu vardır) ve 14 Mars geçicisidir. Ayrıca Neptün ötesi cisimlerin bilinen 84 doğal uydusu vardır. Satürn'ün halkaları içinde 150 kadar küçük cisim daha gözlemlenmiştir, ancak bunlardan sadece birkaçı yörüngelerini belirleyecek kadar uzun süre takip edilebilmiştir. Diğer yıldızların etrafındaki öte gezegenlerin de öte uyduları olması muhtemeldir ve bugüne kadar çok sayıda aday tespit edilmiş olsa da henüz hiçbiri doğrulanmamıştır.

İç gezegenlerden Merkür ve Venüs'ün doğal uyduları yoktur; Dünya'nın Ay olarak bilinen büyük bir doğal uydusu vardır; ve Mars'ın Phobos ve Deimos adında iki küçük doğal uydusu vardır. Dev gezegenler, boyutları Dünya'nın Ay'ı ile kıyaslanabilecek yarım düzine uydu da dahil olmak üzere geniş doğal uydu sistemlerine sahiptir. Bunlar; dört Galilei uydusu, Satürn'ün Titan'ı ve Neptün'ün Triton'u. Satürn'ün hidrostatik dengeye ulaşacak kadar büyük olan altı orta büyüklükte doğal uydusu, Uranüs'ün ise beş uydusu vardır. Bazı uyduların potansiyel olarak yaşam barındırabileceği öne sürülmektedir.
Çapı
(km)Gezegenlerin UydularıCüce Gezegenlerin UydularıDiğer Cüce Gezegenlerin UydularıUydu Olmayanlar
(karşılaştırma için)DünyaMarsJüpiterSatürnUranüsNeptünePlütonMakemakeHaumeaEris4,000-6,000Ganymede
CallistoTitanMerkür3,000-4,000AyIo
Europa2,000-3,000TritonEris
Plüton1,000-2,000Rhea
Iapetus

Dione

TethysTitania
Oberon

Umbrie

lArielCharonMakemake
Haumea

Gonggong

Quaoar500-1,000EnceladusDysnomiaSedna, Ceres,
Salacia, Orcus,

Pallas, Vesta,250-500Mimas
HyperionMirandaProteus
NereidHiʻiakaOrcus I Vanth
Varda I Ilmarë

Salacia I Actaea10 Hygiea
704 Interamnia

87 Sylvia100-250Amalthea
Himalia

ThebePhoebe
JanusEpimetheusSycorax
Puck

PortiaLarissa
Galatea

DespinaS/2015 (136472) 1NamakaS/2005 (82075) 1Sila–Nunam I
Ceto I Phorcys

Patroclus I Menoetius3 Juno
15760 Albion

5 Astraea

42355 Typhon50-100Elara
PasiphaePrometheus
PandoraCaliban
Juliet

Belinda

Cressida

Rosalind

Desdemona

BiancaThalassa
Halimede

NesoNaiadQuaoar I Weywot
90 Antiope I

Typhon I Echidna

Logos I Zoe90 Antiope
58534 Logos

253 Mathilde25-50Carme
Metis

Sinope

Lysithea

AnankeSiarnaq
Helene

Albiorix

Atlas

PanOphelia
Cordelia

Setebos

Prospero

Perdita

StephanoSao
Laomedeia

Psamathe

HippocampHydraNixKalliope I Linus1036 Ganymed
243 Ida10-25Phobos
DeimosLeda
AdrasteaTelesto
Paaliaq

Calypso

Ymir

Kiviuq

Tarvos

Ijiraq

ErriapusMab
Cupid

Francisco

Ferdinand

Margaret

TrinculoKerberosStyx762 Pulcova I
Sylvia I Romulus

624 Hektor

 I Skamandrios

Eugenia I Petit-Prince

121 Hermione I

283 Emma I

1313 Berna I

107 Camilla I433 Eros
1313 Berna< 1063 uydu56 uyduSylvia II Remus
Ida I Dactylve

daha birçokbirçokHidrostatik dengeye ulaşacak kadar büyük olan on dokuz cisim, tabloda kalın harflerle gösterilmiştir. Hidrostatik bir dengeye ulaştığından şüphelenilen ancak kanıtlanmamış küçük gezegenler ve uydular tabloda italik olarak gösterilmiştir.

 Dönüşlerine göre 
Gün sayısıDünyaMarsJüpiterSatürnUranüsNeptünPlütonHaumeaErisOrcusQuaoarSalaciaVardaHuya0PhobosMetis
Adrastea

Amathea

TheboPan
Daphnis

Atlas

Promotheus

Pandora

Epimetheus

Janus

Aegaon

MimasCordelia
Ophelia

Bianca

Cressida

Desdemona

Juliet

Portia

Rosalind

Cupid

Belinda

Perdita

Puck

MabNaiad
Thalassa

Despina

Galatea

Larissa

S/2004 N11DeimosİoMethone
Anthe

Pallene

Enceladus

Tethys

Telesto

CalypsoMirandaProteus2S/2004 S6
Dione

Helene

S/2009 S1

S/2004 S3

S/2004 S4

PolydeucesAriel3Europa4RheaUmbriel56TritonCharon7Ganymede8TitaniaS/2012 (38628) 1910Vanth111213OberonActaea1415TitanDysnomia16Callisto17Namaka181920Styx21Hyperion22Weywot2324Nix2526İlmare27Ay2829303132Kerberos333435363738Hydra3940414243444546474849Hi'aka505152535455565758596061626364656667686970717273747576777879Lapetus80'ler90'lar100'ler110'lar120'ler130'larThemisto140'lar150'ler160'lar170'ler180'ler190'lar200'ler210'lar220'ler230'lar240'larLeda250'lerHimalia
Lysithea

Elara260'larFrancisco270'ler280'lerS/2000 J11290'lar300'ler310'lar320'ler330'lar340'lar350'ler360'larNereid370'ler380'ler390'lar400'ler410'lar420'ler430'lar440'larKiviuq450'lerCarpoİjiraq460'lar470'ler480'ler490'lar500'lerS/2003 J3510'lar520'ler530'larS/2003 J12540'larPhoebe550'lerEuporie560'lar570'lerCaliban580'ler590'larS/2003 J16600'lerS/2003 J18610'larAnanke620'lerOrthosie
Euanthe

Thyone

Mneme

Harpalyke

Praxidike

Thelxione630'larHelike
Hermippe

İocaste640'lar650'ler660'larS/2003 J15670'lerStephano680'lerS/2003 J9690'larS/2003 J17Paaliaq700'lerS/2003 J19
Carme

Pasiphae710'larPasithee
Eurydome720'lerArche
Chaldene

Kale

İsonoe

Erinome

S/2003 J4

Sinope730'larAitne
Taygete

Cylenne

MegacliteSkathi740'larKalyke
Eukelade

Sponde

Hegemone750'lerS/2003 J5
S/2003 J23

CallirrhoeTrinculo760'larKallichore
S/2003 J10

Autonoe

Aoede770'lerAlbiorix780'ler790'larS/2007 S2800'lerKore810'lar820'ler830'larBebhionn840'larErriapus850'ler860'larSkoll870'lerS/2011 J2880'lerSiarnaq890'larTarqeq900'lerGreip910'larHykorrin920'ler930'lar940'larHerseJarnsaka
Tarvos950'lerMündilfari960'larS/2010 J1970'ler980'lerS/2003 J2
S/2011 J1Belgelmr990'lar1000'lerNarvi1010'lar1020'lerSuttungr1030'larHati1040'larS/2004 S121050'lerFarbauti1060'lar1070'lerThymr1080'ler1090'lar1100'lerS/2007 S31110'larAegir1120'ler1130'larBestla1140'lar1150'lerS/2004 S71160'lar1170'ler1180'lerS/2006 S31190'lar1200'ler1210'larFenrir1220'ler1230'larSurtur1240'larKari1250'ler1260'larYmir1270'ler1280'lerSycorax1290'lar1300'lerLoge1310'lar1320'lerFornjot1330'lar1340'lar1350'ler1360'lar1370'ler1380'ler1390'lar1400'ler1401-15001501-16001601-1700Margaret1701-18001801-1900Halimede1901-2000Prospero2001-21002101-22002201-2300Setebos2301-24002401-25002501-26002601-27002701-28002801-2900Ferdinand2901-3000Sao3001-4000Laomedeia4001-50005001-60006001-70007001-80008001-90009001-10000Psamathe
Neso

 Ayrıca bakınız 

 Yapay uydu
 Alt uydu
 Uydu sistemi

 Kaynakça