Lazistan Sancağı

Lazistan Sancağı (), Osmanlı Devleti'nde önce Trabzon Eyaletine, sonra Trabzon Vilayeti'ne bağlı idari birimlerden biridir. 1920 yılında ise bağımsız idari birim haline getirilmiştir.Tahir Tezer, Osmanlı Yer Adları, Ankara, 2007, s. 510. ISBN 978-975-19-6682-7 Sancağın idari merkezi önce Batum, 1878 yılında Batum'un Rusya'ya bırakılmasından sonra Rize kenti idi.

Tarihçe

Asıl olarak Lazların ülkesi olan Lazistan'ı kapsayan Lazistan sancağı 1851 yılında ortaya çıktı ve sancak bu tarihte Trabzon Eyaleti'ne bağlıydı.Tahir Tezer, Osmanlı Yer Adları, Ankara, 2007, s. 510. ISBN 978-975-19-6682-7 Tarihsel olarak Gürcülerin yaşadığı bölge olan Klarceti'nin bir bölümü (Livana) de bu sancağın sınırlarına dahil edilmiştir. Osmanlı Devleti 1867 yılında eyaletten vilayet sistemine geçti ve 1869 yılında Trabzon Eyaleti'nin yerini Trabzon Vilayeti aldı. 1869 tarihli ''Trabzon Vilayeti Salnamesine göre Trabzon Vilayeti, batıdan doğuya doğru Canik sancağı, Trabzon sancağı, Gümüşhane sancağı ve Lazistan sancağı olmak üzere dört sancaktan oluşuyordu. Lazistan sancağı, üç kaza ile sekiz nahiyeyi kapsıyordu. Bunlar Batum kazası ve Çürüksu nahiyesi, Acara-i Süfla nahiyesi ile Acara-i Ulya nahiyesi, Livana kazası ve Maçahel nahiyesi, Arhavi kazası ve Hopa nahiyesi, Gönye nahiyesi, Atina nahiyesi ile Hemşin nahiyesi idi.Trabzon Vilayeti Salnamesi − 1869-1904, (Hazırlayan) Kudret Emiroğlu, Ankara, 1993-2009, 22 cilt; I. cilt, s. 74, ISBN 978-7871-00-1.
upright=1.14|küçükresim|sağ|Trabzon Vilayeti'ne bağlı sancaklar: Canik, Trabzon, Gümüşhane ve Lazistan
Lazistan sancağının yıllar içinde idari yapısı değişmiştir. 1875 tarihli Trabzon Vilayeti Salnamesi'''ne göre sancak yedi kaza ve beş nahiyeden meydana geliyordu. Bu tarihte Batum kazasına 18 köy ve 1 mahalle, Çürüksu kazasına 17 köy, Acara-i Süfla kazasına 34 köy, Acara-i Ulya kazasına 22 köy, Maçahel nahiyesine 26 köy, Hopa kazasına 23 köy, Arhavi nahiyesine 34 köy, Gönye nahiyesine 21 köy, Atina kazasına 25 köy, Hemşin nahiyesine 33 köy, Livana kazasına 58 köy ve 5 mahalle, Heba-Klaskur nahiyesine 11 köy bağlıydı. Bu tarihte Batum kasabasının bir mahallesi varken, Artvin kasabası 5 mahalleden oluşuyordu. Toplam köy sayısı 322, mahalle sayısı 6 idi. Bu tarihte Lazistan sancağında 21.811 hane bulunuyordu. Bunlaran 214 hane Katolik, 92 hane Ermeni, 18 hane Rum, 880 hane Çerkes, 20.707 hane "İslam" olarak kaydedilmiştir. Katolik 3 hane Batum kasabasında ve 211 hane Artvin kasabasında yaşıyordu. Ermeni 4 hane Batum kasabasında, 23 hane Atina kazasında ve 65 hane Hemşin nahiyesinde bulunuyordu. Çerkesler "İslam" kategorisinde kaydedilmemiştir. Osmanlı ülkesine göç etmiş olan Çerkeslerden 183 hane Batum kazasının idari merkezi olan Batum kasabasında ve 312 hane bu kazanın diğer yerlerinde, 3 hane Arhavi nahiyesinde, 235 hane Gönye nahiyesinde ve 41 hane Atina kazasında yerleşmişti. Söz konusu salnamede hane sayıları verilirken toplama hatalarının yapıldığı dikkat çekmektedir. Bu salnamede yer alan bilgilere göre Lazistan sancağının erkek nüfusu, 67.972'si Müslüman olmak üzere 71.681 kişiden oluşuyordu. Sancağın toplam nüfusunun erkek nüfusunun iki katı olduğu, yani 143.362 kişiden oluştuğu söylenebilir.Trabzon Vilayeti Salnamesi − 1869-1904, (Hazırlayan) Kudret Emiroğlu, Ankara, 1993-2009, 22 cilt; VII. cilt, s. 259, ISBN 978-7871-00-1.

Söz konusu salnamey göre, Batum kasabası, Batum ve Çürüksu kazası bir mutasarrıf tarafından yönetiliyordu. Diğer kazalar ise, kendilerine bağlı nahiyelerle birlikte kaymakam tarafından idare ediliyordu. Acara-i Süfla ve Acara-i Ulya kazaları "Acarateyn kazası" olarak anılıyor ve Maçahel nahiyesini de içine alacak biçimde Acarateyn kaymakamı tarafından yönetiliyordu.

Doksanüç Harbi'nin ardından imzalanan Berlin Antlaşması'yla 1878 yılında Lazistan sancağının önemli bir bölümü Rus İmparatorluğu'na bırakıldı. Batum kazası, Livana kazası, Acarateyn kazası, Gönye, Maçahel ve Heba-Klaskur nahiyeleri Rusya İmparatoruluğu sınırları içinde kaldı. Osmanlı Devleti ile Rusya arasındaki sınır Hopa kasabasından geçiyordu. Sancağın merkezi Rize kasabasına taşındı. Sınırları değişmiş olan Lazistan sancağı Rize, Atina ve Hopa kazalarından oluşuyordu. Rize kazası daha önce Trabzon sancağına bağlıydı. Hemşin nahiyesi Atina kazasına, Arhavi nahiyesi Hopa kazasına bağlıydı.Trabzon Vilayeti Salnamesi − 1869-1904, (Hazırlayan) Kudret Emiroğlu, Ankara, 1993-2009, 22 cilt; XII. cilt, s. 271, ISBN 978-7871-00-1. 1900 tarihli Trabzon Vilayeti Salnamesine göre ise Lazistan sancağı, Rize kazası ve bu kazaya bağlı Mapavri, Karadere ve Kurayıseba nahiyeleri, Atina kazası ve bu kazaya bağlı Hemşin nahiyesi, Hopa kazası ve bu kazaya bağlı Arhavi ve Vice nahiyelerinden oluşuyordu.Trabzon Vilayeti Salnamesi − 1869-1904, (Hazırlayan) Kudret Emiroğlu, Ankara, 1993-2009, 22 cilt; XVIII. cilt, s. 433-455, ISBN 978-7871-00-1. Lazistan sancağı 1925 yılında fesh edilmiştir.

 Demografi 

Lazistan Sancağı'nın nüfusunun çoğunluğu Sünni Müslümanlar (Lazlar, Türkler, Gürcüler ve Hemşinliler), küçük bir kısmı ise Hristiyanlardan (Pontus Rumları ve Ermeniler) oluşuyordu.
Lazistan Sancağı'nın 1914 nüfusuKazaMüslümanRumErmeniToplamRize122.0551.5075123.567Pazar50.2971712850.496Hopa38.15644238.202Toplam210.5081.72235212.265

Mutasarrıflar
 İsim  Dönem  Osman Paşa  1878-1879  Hüseyin Rüştü Paşa  1880-1881  Mehmet Ataullah Efendi  1888-1892  Behram Paşa  1894  Ahmet Cevdet Paşa  1898-1901  Salih Rıfat Paşa  1902  Abdullah Lütfi Paşa  1903  Ali Muhiddin Bey  1904  Dr. Mehmed Reşid  1911-1913

Belediye başkanları
 İsim  Dönem  İsmail Efendi  1869-1870  Tevrizade Reşit Ağa  1871-1872  Mehmet Sadık Efendi  1873  Hacı Hüseyin Sabri Efendi  1874-1878  Mehmet Efendi   1879-1880  Tuzcuzade Mahmut Ağa  1881  Hacı Hüseyin Efendi  1888  Hacı Hüseyin Sabri Efendi  1892-1894  Abdülhamit Efendi  1896  Hacı Rauf Efendi  1900-1903  Hacı Şaban Efendi  1904-1905  İsmailzade Tevfik Efendi  ?-1917

 II. Meşrutiyet Dönemi milletvekilleri
küçükresim|Süleyman Sudi Bey
küçükresim|İbrahim Ferid Efendi
küçükresim|upright=0.59|Yusuf Ziya Molla Bey
 İsim  Parti  Dönem   İbrahim Ferid Efendi  Bağımsız  1908-1912Nisan 1912-Ağustos 1912   Çürüksulu Ahmet Paşa  Bağımsız  1908-1912Nisan 1912-Ağustos 1912   Süleyman Sudi Bey  İttihat ve Terakki   1914-1918   Ziya Molla Bey  İttihat ve Terakki   1914-1918

 Ayrıca bakınız 
Lazistan

 Kaynakça 

Kategori:Osmanlı İmparatorluğu'nun sancakları
Kategori:Rize ili tarihi
Kategori:Lazistan