Yaşamın evrimsel tarihi kronolojisi

Yaşamın evrimsel tarihi kronolojisi, gezegenimiz Dünya'daki yaşamın gelişmesini ve önemli başlıca olayları özetlemektedir (bkz: Organizma). Daha ayrıntılı bir açıklama için Yerküre tarihi ve Jeolojik devir maddelerine bakınız. Bu makalede verilen tarihler bilimsel kanıta dayalı tahminlerdir. 

Evrim, biyolojide canlı popülasyonların kazandığı yeni özelliklerin nesillerden nesile aktarıldığı bir süreçtir. Evrimin uzun zaman süreçleri içinde yayılarak oluşumu, yeni türlerin kökenini ve biyolojik canlılığın oluşturduğu muazzam çeşitliliği açıklamaktadır. Günümüz canlı türleri ortak bir ata üzerinden birbirleriyle akraba olup milyarlarca yıl süren bir evrimin ve türleşmenin sonucu olarak meydana gelmiştir.

 Basit kronoloji 

Başlıca evrimsel gelişmelere genel bakış:

 Basitleştirilmiş evrim kronolojisi  upright=1.14|küçükresim|Dünya jeolojisinin evrimi  Başlıca önemli gelişimler
 4-3,5 milyar yıl önce prokaryotlar (çekirdeksiz tek hücreliler),
 3 milyar yıl önce fotosentetik bakteriler,
 2.8-1.8 milyar yıl önce çekirdekli tek hücreliler (Ökaryotlar),
 1.8 milyar yıl önce ilk bitkiler,
 1 milyar yıl önce ilk çok hücreli yaşamlar,
 665 milyon yıl önce ilk olası hayvan kalıntıları
 570 milyon yıl önce ilk hayvanlar (Dickinsonia vb.; bkz. Ediyakaran faunası),
 550-530 milyon yıl önce ilk iskeletli ve kabuklu hayvanlar (Brachiopoda vb.),
 530 milyon yıl önce balıklar,
 475 milyon yıl önce kara bitkileri,
 420 milyon yıl önce et yüzgeçli balıklar
 400 milyon yıl önce böcekler, tohumlu bitkiler ve ammonitler
 360 milyon yıl önce iki yaşamlılar (amfibiler),
 300 milyon yıl önce sürüngenler,
 200 milyon yıl önce memeliler,
 150 milyon yıl önce kuşlar,
 130 milyon yıl önce çiçekli bitkiler ortaya çıktı.
 65 milyon yıl önce kuş olmayan dinozorlar, ammonitler ve birçok sürüngen ve memeli yok oldu,
 2,5-2.8 milyon yıl önce Homo cinsi göründü,
 300.000 yıl önce anatomik olarak modern insanlar (Homo sapiens) görünmeye başladılar,
 40.000-30.000 yıl önce son homininler (Neandertaller ve Flores insanları) yok oldu.

<includeonly>
</div>
</includeonly>Yukarıdaki şemada gösterilen basitleştirilmiş evrim kronolojinde Dünya 4,5 milyar yıl yaşında olup, verilen tarihler aşağı yukarıdır.

 Detaylı kronoloji 

 Hadean Devir 

Günümüzden 3,8 milyar yıl ve öncesi

 Zaman Gelişmeler Görsel 4,6 milyar yıl önce Gezegenimiz Dünya genç yaştaki Güneşimizin çevresindeki moleküler bulutsu diskin yoğunlaşması sonucu oluştu. küçükresim|upright=0.59 4,5 milyar yıl önce Dev çarpışma hipotezine göre Ay, Dünya'nın Theia gezegeni ile çarpışması ve bu çarpışmada genç yaştaki Dünya'nın yörüngesine dağılan çok sayıda küçük Ay parçalarının tekrar birleşmesi sonucu oluştu.Planetary Science Institute page  on the Giant Impact Hypothesis. Hartmann and Davis belonged to the PSI. This page also contains several paintings of the impact by Hartmann himself. Yeni oluşan Ay'ın çekim kuvveti, Dünya yörüngesinin dalgalanma eksenini dengeleyip sabitleştirerek yaşamın oluşması için gerekli koşulları hazırladı."Because the Moon helps stabilize the tilt of the Earth's rotation, it prevents the Earth from wobbling between climatic extremes. Without the Moon, seasonal shifts would likely outpace even the most adaptable forms of life."
Making the Moon  Astrobiology Magazine. (URL accessed on August 7, 2010) küçükresim|upright=0.59 4,1 milyar yıl önce Dünya'nın yüzeyi bir yerkabuğu oluşturabilecek kadar soğumaya başladı. Atmosfer ve okyanuslar oluşmaya başladı."However, once the Earth cooled sufficiently, sometime in the first 700 million years of its existence, clouds began to form in the atmosphere, and the Earth entered a new phase of development." How the Oceans Formed  (URL accessed on January 9, 2005) Derin okyanuslardaki levhalar boyunca polisiklik aromatik hidrokarbon oluşumları*The 'PAH World'  ve demir sülfür sentezi, birbirleriyle rekabet eden organik bileşiklerin RNA Dünyasını oluşturmasına neden olmuş olabilir. küçükresim|upright=0.59 4,0 milyar yıl önce Bu dönemde geceleri gökyüzünde bir büyüklükte görünen gezegenimizin uydusu Ay, hâlâ çok yakın bir yörünge üzerinde Dünyamızın çevresinde dönmekte ve gezegenimiz üzerinde büyük bir çekim gücü oluşturarak bunun meydana getirdiği 305 m yükseklikteki gelgit dalgaları, tüm yeryüzü çevresinde denizlerden denizlere koşuşturmaktadır. 

Bununla birlikte yeryüzü kasırga şiddetindeki rüzgarlar tarafından sürekli olarak sarsıntıya uğratılmakta ve yüksek voltajlı milyonlarca şimşek ve yıldırım içten içe atmosferi titretmektedir. Kaynayan okyanuslar, meteor çarpmaları, yüksek voltajlı şimşekler ve kuvvetli gelgit dalgaları gibi bu olağanüstü doğa şartların ve etkenlerin evrimsel süreçlere ve cansız maddeden canlılığın oluşmasına önayak olduğu düşünülmektedir (bkz: Miller deneyi). küçükresim|upright=0.59 4,5 - 3,5 milyar yıl önce En erken yaşam, muhtemelen kendi kendileri kopyalayabilen RNA molekülerinden oluşarak görülmeye başladı. Doğal seçilimin replikasyon için daha uygun olan molekülleri tercih etmesi yüzünden kısa bir süre sonra bu organizmaların replikasyonu rekabet ile sonuçlanıp enerji, yaşama uygun mekanlar ve küçük yapı taşları gibi tükenmeye başlayan kaynaklara daha çok ihtiyaç duyulmaya başladı. DNA molekülleri, daha sonra ana replikasyonlar ve ilkel genomlar, kendilerine istikrarlı bir fiziksel ve kimyasal ortam sağlayan elverişli kapalı membranlar içinde gelişmeye başladığında bu süreçleri devralarak ilk proto-hücreleri (ön hücre) oluşturdular.(also available as PDF ) küçükresim|upright=0.59 3,9 milyar yıl önce Geç Dönem Ağır Bombardıman ve iç gezegenlerde gerçekleşen sayısız meteor çarpma olaylarının zirve yaptığı dönem. Sürekli devam eden bu çarpışmalar ve meydana gelen düzensiz bozunumlar, bu noktaya kadar evrilebilmiş olan her türlü yaşamı muhtemelen yok etmiş veya bazı erken termofil mikroplar yeryüzünün altında okyanus tabanlarındaki sıcak hidrotermal bacalarda hayatta kalmış;Steenhuysen, Julie (May 21, 2009). "Study turns back clock on origins of life on Earth". Reuters.com. Reuters. Retrieved May 21, 2009. ya da yaşam başka bir yerden bir meteorit tarafından Dünya'ya taşınmış olabilir." Between about 3.8 billion and 4.5 billion years ago, no place in the solar system was safe from the huge arsenal of asteroids and comets left over from the formation of the planets. Sleep and Zahnle calculate that Earth was probably hit repeatedly by objects up to 500 kilometers across" Geophysicist Sleep: Martian underground may have harbored early life  (URL accessed on January 9, 2005) küçükresim|upright=0.59 3,9 - 2,5 milyar yıl önceProkaryotlara benzeyen hücreler görünmeye başlamıştır.Carl Woese, J Peter Gogarten, "When did eukaryotic cells (cells with nuclei and other internal organelles) first evolve? What do we know about how they evolved from earlier life-forms? " Scientific American, October 21, 1999. Bu ilk organizmalar kemoototrof olup bir karbon kaynağı olarak karbondioksit kullanıyor ve inorganik maddeleri yükseltgenip enerji elde edebiliyorlardı. Daha sonra prokaryotlar, glikoz gibi organik maddelerdeki enerjiyi serbest bırakan bir dizi kimyasal tepkimelerle glikoliz geliştirdiler ve ATP kimyasal bağları içinde biriktirmeye başladılar. Glikoliz (ve ATP) bu güne kadar değişmemiş bir şekilde hemen hemen bütün organizmalarda kullanılmaya devam etmektedir. küçükresim|upright=0.59

 Arkeyan Devir 
Günümüzden 3,8 - 2,5 milyar yıl önce
 Zaman Gelişmeler Görsel 3,5 milyar yıl önce Son evrensel atanın yaşadığı dönem,Doolittle, W. Ford (February, 2000). Uprooting the tree of life. Scientific American 282 (6): 90–95.Nicolas Glansdorff, Ying Xu & Bernard Labedan: The Last Universal Common Ancestor : emergence, constitution and genetic legacy of an elusive forerunner. Biology Direct 2008, 3:29. bu dönemde bakteriler ile arkeler gitgide farklılaşarak birbirlerinden ayrılmaya başlar.

Bakteriler, başlangıçta oksijen üretiminin olmadığı ilkel fotosentez şekilleri geliştirdiler. Bu organizmalar, hemen hemen bütün organizmalar tarafından hâlâ günümüzde de kullanılan protonlardaki elektrokimyasal bir gradyan değişiminden yararlanarak ATP üretmeye başlarlar. küçükresim|upright=0.59 3,4 milyar yıl önce Fosil katmanlarında metabolizma için kükürt bileşikleri kullanan ilk mikrofosil mikro organizmalar görünür.For a description of the method used to establish this date, see J. William Schopf, Cradle of Life: The Discovery of Earth's Earliest Fossils, Princeton U. Press, 1999. pp. 87-89 and Fig. 3.9. The remarkable precision was possible because the fossils were sandwiched between lava flows that could be precisely dated from embedded zircon crystals. küçükresim|upright=0.59 3,0 milyar yıl önce Fotosentez yapabilen siyanobakteriler evrildi; bu bakteriler indirgeyici madde olarak H2O kullandıklarından bu şekilde atık madde olarak oksijen meydana getirebiliyorlardı. Fotosentez sonucu meydana gelen bu oksijen ise başlangıçta okyanuslarda çözülü hâlde bulunan demiri oksitleyerek demir cevherinin oluşmasına yol açıyordu. 

Oksijen seviyesi atmosfer yüzeyinde gitgide artarak birçok bakteri için zehirli olabilecek bir konsantrasyona ulaştı ve büyük çaplı bir çevresel değişime neden olan Oksijen felaketine yol açtı.Dole, M. (1965). "The Natural History of Oxygen". The Journal of General Physiology 49 (1): 5. doi:10.1085/jgp.49.1.5. PMC 2195461. PMID 5859927  küçükresim|upright=0.59

 Proterozoik Devir 

Günümüzden 2,5 milyar yıl ile 542 milyon yıl önce

 Zaman Gelişmeler Görsel 2,5 milyar yıl önce Siyanobakterilerin oksijenli fotosentez yapmaya başlamaları sonucu meydana gelen Büyük oksidasyon olayı, Dünya'nın atmosferinde küresel değişimlerin oluşmasına yol açtı. Bu, yeryüzünde ilk kez bol miktarda bulunan serbest oksijenin okyanuslarda çözünmüş hâlde bulunan demirle tepkimeye girerek birlikte çökmelerine, emilerek okyanusların demirden temizlenmesine ve zengin bir oksijen içeriğine sahip bir atmosferin oluşmasına neden oldu.Jeolojik Etken Olarak İnsan, Hüseyin Çelebi F.Ü., Müh. Fak. , Jeoloji Mühendisliği Bölümü, Elazığ küçükresim|upright=0.59 2,0 milyar yıl önce Fosil kayıtlarda Acritarch mikro fosillerinin çeşitlenmeye ve yayılmaya başlamasının görülmesi. 

Bu küçük organik fosillerin çeşitlenip yayılmaları, avcıların ortaya çıkışı, Kartopu dünya ve Kambriyen patlaması gibi önemli ekolojik olayları yansıttığı düşünülmektedir. küçükresim|upright=0.59 ~1,85 milyar yıl önce Ökaryotik hücrelerin görünmeye başlaması. Ökaryotlar, tek çekirdekli hücreler olup membrana bağlı olan ve çeşitli işlevler gören organellere sahiptir. Bu organeller, muhtemelen fagositoz yoluyla birbirlerini karşılıklı olarak yutan prokaryotlardan türemiştir.

Simbiyogenez teorisine göre, mitokondri veya kloroplast gibi bazı organeller, siyanobakterilerin prokaryotlar tarafından yutulup birbirleriyle simbiyoz ilişkiye girmeleri sonucu oluşmuştur. küçükresim|upright=0.59 1,40 milyar yıl önce Stromatolit çeşitliliğinde büyük bir artışın görülmesi. küçükresim|upright=0.59 ~1.20 milyar yıl önce Kırmızı alglerle birlikte Eşeyli üremenin ilk olarak görülmesi evrimleşme hızının önemli ölçüde artmasına yol açtı. küçükresim|upright=0.59 1,20 milyar yıl önce Basit çok hücreli organizmaların evrimi. Bu basit çok hücreli organizmalar, çoğunlukla sınırlı karmaşıklığa sahip olup bir araya gelerek hücre kolonileri oluşturuyorlardı. Bu dönemde ilk çok hücreli organizma olan kırmızı algler evrilmiştir. küçükresim|upright=0.59 1,10 miyar yıl önce Eşeyli ve eşeysiz çoğalabilen, iki kamçılı ve iri çekirdekli, stigmaya sahip ilk ateşrengi alglerin görülmesi (dinoflagellates). küçükresim|upright=0.59 1,0 milyar yıl önce Altın su yosunu olarak da bilinen ilk Vaucheria sarı-yeşil alglerin ortaya çıkışı (daha önce: Palaeovaucheria). küçükresim|upright=0.59 750 milyon yıl önce Tek hücreli olmalarına rağmen, çok hücrelilerde görülen yaşamsal işlevlerin birçoğunu yapabilen ve çoğu türlerinin hem hayvan hem de bitki özelliği gösterebildiği ilk protozoaların (bir hücreliler) görülmesi. küçükresim|upright=0.59 850–630 milyon yıl önce Kartopu dünya adı verilen küresel bir buzullaşma olayının görülmesi Full online article (pdf 260 Kb) <ref
 name=Kirschvink1992></ref> Bu olayın, canlılarda biyoçeşitliliği ve evrimleşme hızını artırdığı ya da azalttığı konusunda farklı görüşler mevcuttur. küçükresim|upright=0.59 580–542 milyon yıl önce Her ne kadar birbirleriyle olan yakınlık dereceleri hâlâ bir tartışma konusu olsa da fosil kayıtlarda ilk büyük, karmaşık ve çok hücreli organizmaları temsil eden Edikara faunasına ait canlıların görünüşleri. küçükresim|upright=0.59 580–500 milyon yıl önce Kambriyen patlamasına ait fosil kayıtlarda günümüz modern hayvan şubelerinin çoğunun görünmeye başlaması. küçükresim|upright=0.59 580–540 milyon yıl önce Atmosferdeki oksijen birikimleri, ozonosferin ve ozon tabakasının oluşumunu sağladı. Ozon tabakası mor ötesi ultraviyole ışınları engellediği için bu durum canlılığın sudan karaya çıkışlarına imkân tanıdı. küçükresim|upright=0.59 560 milyon yıl önce İlk mantarların görünmesi (fungi). küçükresim|upright=0.59 550 milyon yıl önce Fosil kayıtlarda ilk taraklılar (Ctenophora), süngerler (Porifera) ve mercanların (anthozoa) (koral & deniz laleleri) görülmeye başlaması. küçükresim|upright=0.59

Fanerozoik Devir 

 Paleozoik Zaman 

 Mezozoik Zaman 
 Senozoik Zaman 

 Konuyla ilgili yayınlar 
 Ataların Hikâyesi, Richard Dawkins'in evrimin dört milyar yıla yayılan hikâyesini günümüzden geriye giderek anlattığı kitabı. 

 Ayrıca bakınız 
 Evrim düşüncesinin tarihi
 İnsan evrimi zaman çizelgesi
 Bitkilerin evrimsel tarihi
 Doğa tarihi
 Jeolojik devir
 Sosyokültürel evrim
 Yaşamın evrimsel tarihi

 Kaynakça 

 Dış bağlantılar 

 Berkeley Üniversitesi'nin İngilizce evrim sayfası 
 İngilizce kaynaklı evrim kronoloji 
 Tree of Life Web Project - interaktif biçimde tüm filogenetik ağacı keşfedebileceğiniz bir sayfa
 TalkOrigins Archive sitesinde yer alan daha derli toplu bir kronoloji
 Palaeos - Dünya'daki yaşamın izleri 
 Waikato Üniversitesi - Bitkilerin evrimi dizisi 
 Waikato Üniversitesi - Hayvanların evrimi dizisi 
 Grafiksel evrim kronoloji  
 Dünya'daki yaşamın öyküsü 
 Plank döneminden evrenin yaşam süresine kadar Zamanın keşfi 
 Cambridge Ensemble Project Üniversitesi tarafından hazırlanan - Interaktif bitki evrimi kronoloji
 Kozmik, yerbilimsel ve evrimsel zaman şeridi  

Kategori:Evrimsel biyoloji
Kategori:Biyolojik evrim
Kategori:Kronolojiler