Bağbaşı, Tortum

Bağbaşı, Erzurum ilinin Tortum ilçesine bağlı bir kırsal mahalledir.

Tarihçe
Bağbaşı'nın eski adı Hahuli'dir. Gürcüce bir yer adı olan Hahuli (ხახული), koza için “temizlenmiş”, tahıl için “ayıklanmış” anlamına gelen “hahi” (ხახი) kelimesine “-ul-i” (-ულ-ი) soneki getirilerek türetilmiş olabilir."ხახი" - A Comprehensive Georgian-English Dictionary, Londra, 2006, 2 cilt  ISBN 0-9535878-3-5 Nitekim Gürcü tarihçi ve arkeolog Ekvtime Takaişvili 1917 yılında köyde dut bahçelerinin bulunduğunu yazmıştır. Gürcü coğrafyasında “hahi” kelimesinden türemiş Hahieti (ხახიეთი) yer adı da bulunmaktadır. Bu yer adı, "mabet yeri" anlamına gelen Gürcüce “haha” (ხახა) kelimesinden aynı ekle türemiş de olabilir."ხახა" - A Comprehensive Georgian-English Dictionary, Londra, 2006, 2 cilt  ISBN 0-9535878-3-5 Hahuli Türkçeye Hah ve Haho şekinde girmiştir. Nitekim İbn Bibi'nin 1281 tarihli eserinde köyün adı "Hah" (خاخ) şeklinde yazılmıştır.İbn-i Bibi, El-Evâmirü'l-Alâiyye fi'l-umûri'l-Alâiyye (Tıpkıbasım), Ankara, 1956, s. 483. Çıldır Eyaleti'nin 1694-1732 dönemini kapsayan Osmanlı cebe defterinde ise, Haho (خاخو) olarak geçer.Defter-i Caba-i Eyalet-i Çıldır 1694-1732 (Gürcüce ve Osmanlıca), (Yayıma hazırlayan) Tsisana Abuladze, Tiflis 1979, s. 289.

Hahuli köyü, Orta Çağ'da Gürcistan'ı oluşturan bölgelerden biri olan Tao'da yer alır. Osmanlılar bu bölgeyi ve köyü 16. yüzyılın ortalarında Gürcülerden ele geçirmiştir. Nitekim İbn Bibi 1281 tarihli eserinde Hah (خاخ), Nihah (نخاخ) ve çevresinden "Gürcü ülkesi" olarak söz etmiştir. Köyde bulunan Hahuli Kilisesi de 10. yüzyılda, Gürcü krallığı döneminde inşa edilmiştir.

Hahuli köyü, 1574 tarihli ve Defter-i Mufassal-i Vilayet-i Gürcistan göre, Haho adıyla Tortum sancağının Haho nahiyesinin köylerinden biriydi. Büyük bir yerleşim olan köyün nüfusu, tamamı Hristiyan olan 312 haneden oluşuyordu. Haho (Hahuli) nahiyesi ise, Tortum sancağının dört nahiyesinden biriydi. Köy sayısı açısından sancağın en büyük nahiyesi olan Haho nahiyesi 27 köyü kapsıyordu. Bunlardan 3 köy tamamen boşalmıştı; 24 köyde 3.473 hane bulunuyordu. 3.406 hane Hristiyan olarak kalmış ve 57 hane Müslüman olmuştu.Tao (ტაო), Mamaia Pağava, Meri Tsintsadze, Maia Baramidze, Malhaz Çoharadze, Tina Şioşvili, Ramaz Halvaşi, Nugzar Mgeladze, Zaza Şaşikadze, Merab Halvaşi, Cimşer Çhvimiani, Cemal Karalidze, Batum, 2020, s. 92-94.  ISBN 978-9941-25-828-2
küçükresim|upright=1.36|sol|Köyde yer alan ve 19. yüzyılda camiye çevrilen Hahuli Kilisesi (Eylül 2006)

Havaği, Çıldır Eyaleti'nin 1694-1732 dönemini kapsayan cebe defterine göre Hicri 1129 (1716/1717) tarihinde Mamirvan livasının Aha nahiyesine bağlıydı. Söz konusu yıl hasılası önce 3.000 akçe, sonra 6.000 akçe idi. Hicri 1138 (1725/1726) tarihinde, "Hahu-i Süfla" (خاخو سفلا) kaydedilmiştir. "Hahu-i Süfla"nın (Aşağı Hahuli) hasılası ise 1.000 akçe idi.Defter-i Caba-i Eyalet-i Çıldır 1694-1732 (ჩილდირის ვილაიეთის ჯაბა დავთარი : 1694-1732 წწ.), (Yayıma hazırlayan) Tsisana Abuladze, Tiflis, 1979, Sıra no: 407, 414, 749. 

Hahuli köyü, sadece erkek nüfusunun kaydedildiği 1835 tarihli Osmanlı nüfus defterinde de "Haho" şeklinde geçer. Bu tarihte Hahuli Erzurum vilayetinin Tortum kazasına bağlıydı ve köyde 346 Müslüman erkek bulunuyordu. Erkek sayısı kadar kadın eklenince, köyün nüfusunun yaklaşık 692 kişiden oluştuğu ortaya çıkar.

Tao bölgesinin Osmanlı sınırları içinde bulunan kısmının Birinci Dünya Savaşı sırasında Rusların eline geçmesi üzerine 1917 yılında Hahuli köyünü inceleyen Gürcü tarihçi ve arkeolog Ekvtime Takaişvili’nin verdiği bilgiye göre Hahuli köyü, 7 kilometre boyunca uzanan ve hayli dar Hahuli vadisinde, Hahuli Deresi'nin iki yanına yayılıyordu. Köyün evlerinin büyük kısmı taştan inşa edilmişti. Çatı ve zeminleri toprak olan evlerin camsız küçük pencereleri vardı. Köy, Cafer Ağa, Derderisi, Radensi, Osman Ağa, Çirensi, Yoğun ve Sert olmak üzere yedi mahalleden oluşuyordu. Bütün vadi erik, ayva, armut, elma, dut, ceviz, muşmula, incir gibi meyve bahçeleriyle doluydu. Bazı yerlerde üzüm bağları da vardı. Evler dağınık halde bu meyve bahçeleri içinde yer alıyordu. Meyve bahçelerinin arasındaki küçük boşluklarda mısır ve buğday ekiliyordu. Köylülerin başlıca geçim kaynağı meyvecilikti. Meyvelerin bir kısmını yaş meyve olarak Erzurum’da satıyor, bir kısmını kurutup saklıyorlardı. Hahuli Deresi'nin yukarısında Tortum Çay'ına karışan Kisha-su adlı derede kesme taştan inşa edilmiş tek kemerli bir köprü vardı. Bu köprünün başında, yolun kıyısında kaba kesme taştan yapılmış bir kilise bulunuyordu. Hahuli Manastırı ise bu vadinin orta kesiminde inşa edilmişti.

Hahuli köyü, 1928 tarihli Osmanlıca köy listesinde "Haho" (خاخو) adıyla Erzurum vilayetinin Tortum kazasına bağlı Azort nahiyesinin köylerinden biriydi.Son Teşkilat-i Mülkiyede Köylerimizin Adları (Osmanlıca), İstanbul, 1928, s. 235. Bu yerleşim 1940 genel nüfus sayımında Kisha nahiyesine bağlanmıştı ve nüfusu 671 kişiden oluşuyordu.1940 Genel Nüfus Sayımı, Ankara, 1946, s. 252. Hahuli veya Haho Türkçe olmadığı için köyün adı 1950'lerin ilk yarısında, buradaki bağ ve bahçelere atfen Bağlarbaşı olarak değiştirilmiştir. Nitekim 1955 genel nüfus sayımında köyün adı Bağlarbaşı olarak geçer. Kısa süre sonra Bağbaşı adı verilen köyün 1965 yılında nüfusu 2.061 kişiden oluşuyor ve bu nüfus içinde 628 kişi okuma yazma biliyordu.1965 Genel Nüfus Sayımı, Ankara, 1968, s. 263.

Hahuli'de Hahuli Manastırı'na ait dinsel yapılar ve kale, köyün başlıca tarihsel yapılarıdır. Hahuli Manastırı bir ana kilise, 10 küçük kilise, surlar, başka yapılardan oluşmaktadır. Hahuli Manastırı, Matiane Kartlisa’da yer alan bilgiye göre Tao hükümdarı III. Davit (Kurapalati) tarafından kurulmuştur. İoane Okropiri’nin Matta İncili çevirisine (11. yüzyıl) düşülen nota göre manastır, Meryem Ana'ya adanmıştır. Buradaki Meryem Ana ikonu, Kurucu Davit’in öncülüğünde Hahuli’den Gelati’ye götürülmüştür. Manastırın ana kilisesi olan Hahuli Kilisesi, kubbeli bir yapıdır ve bugün büyük ölçüde ayaktadır. Duvar resimlerinin bazı kısımları günümüze ulaşmış olan kilise, günümüzde cami olarak kullanılmaktadır.Tao-Klarceti: Tarihsel ve Kültürel Anıtlar (ტაო-კლარჯეთი: ისტორიისა და კულტურის ძეგლები), (Editör) Buba Kudava, (Yazarlar) Nestan Bagauri, Zurab Batiaşvili, İrma Beridze, Buba Kudava, Nikoloz Jğenti, Goça Saitidze, Natia Hizanişvili, Tiflis, 2018, s. 48, 122-125, ISBN 978-9941-478-17-8. Manastırın yakınında Hahuli Kalesi yer alır. Kale vadiden geçen yolu kontrol etmek ve manastırı korumak amacıyla inşa edilmiş olmalıdır. 105 × 40 m ebatlarındaki kaleden geriye sadece yıkıntıları kalmıştır.Tao-Klarceti: Tarihsel ve Kültürel Anıtlar (ტაო-კლარჯეთი: ისტორიისა და კულტურის ძეგლები), (Editör) Buba Kudava, (Yazarlar) Nestan Bagauri, Zurab Batiaşvili, İrma Beridze, Buba Kudava, Nikoloz Jğenti, Goça Saitidze, Natia Hizanişvili, Tiflis, 2018, s. 288, ISBN 
978-9941-478-17-8.

1993 yılında Büyükşehir olan Erzurum’da, 2012 yılında 6360 Sayılı Yasa ile, tüm belde ve köylerin tüzel kişiliği kaldırılmıştır. Bu belde de Tortum Belediyesi’nin bir mahallesi olmuştur. Bağbaşı'nın Belde iken Camii, Menderes, Sağlar, Sütlüpınar ve Taşmescit isimli 5 mahallesi vardı. 2012 yılı öncesi Bağbaşı'nın nüfusu bu 5 mahallenin toplam nüfusu olarak kayıtlara geçmiştir.

 Coğrafya 
Mahalle, Erzurum il merkezine 85 km, Tortum ilçe merkezine 18 km uzaklıktadır. Mahalle, Tortum'un kuzeyinde olup,  numaralı Uzundere-Serdarlı il yoluna 2,8 km.lik bir köy yoluyla ulaşmaktadır.

 Nüfus 
Yıllara göre mahalle nüfus verileri 2022 1.411 2021 1.571 2020 1.850 2019 1.648 2018 1.251 2017 1.270 2016 1.362 2015 1.466 2014 1.624 2013 1.851 2012 2.175 2011 2.069 2010 2.308 2009 2.334 2008 2.553 2007 2.504 2000 5.876 1990 3.075 1985 3.296 1965 2.061

 Resim galerisi 

 Kaynakça 

 Dış bağlantılar 


Kategori:Tortum'un mahalleleri
Kategori:Erzurum ili tarihi
Kategori:Tao-Klarceti