Kınalık, Kuba

Kınalık (Azeri: Xınalıq), (xın.Хыналыкъ) veya yerel dilde: Kətiş (xın.Каьтиш) — Azerbaycan Cumhuriyeti Kuba rayonunun aynı adlı idari biriminde köy ve bu birimin merkezi. Kınalık Belediyesinin merkezidir. Tufan Dağı ile Kızılkaya, Şahdağ ve Kınalık Dağı arasındaki yükseklikte yerleşiyor. Kınalık yerleşim yeri deniz seviyesinden 2350 metre yüksekliktedir.

Kafkas Albaniyası'nın eski aşiretlerinden, Şahdağ halklarının temsilcilerinden biri olan kınalıklıların tarihi ve merkezi barınağıdır. Kuba Hanlığı döneminde Kınalık ilçesinin, SSCB döneminde Kınalık kent sovyetinin,"Xınalıq" məqaləsi, Azərbaycan Sovet Ensiklopediyası, X cild. Bakı, 1987, səh. 89.  günümüzde Kınalık belediyesinin merkezi (1999'dan bu yana). Dünyanın en yüksek yerleşim birimlerinden biri  (deniz seviyesinden 2350 metre yükseklikteAzərbaycanda turizm məkanları. e-gov.az). 5000 yıllık tarihe sahip olan Kınalık sadece Azerbaycan tarihinde değil, insanlık tarihinde de en zengin etnografik değerlerden biridir.

Kınalık Köyü ve çevresindeki "Göç Yolu" Konargöçerlik Rotası peyzajı, UNESCO Dünya Miras Komitesi'nin 45. oturumunda UNESCO Dünya Mirası Listesi'ne dahil edildi.

Genel bilgiler
Büyük Kafkas Dağları silsilesinin Şahdağ'a yakın, dağlarla çevrili bir bölgede, Baş Kafkas ve Yan silsileleri arasındaki çöküntü alanında yer alan Kınalık köyü, Kuba şehrinin 57 km güneybatısında, Azerbaycan Cumhuriyeti'nin başkenti Bakü'den ise 225 km uzaklıkta, 41°10′41″ kuzey enleminde ve 48°07′36″ doğu boylamında bulunur.

8 Ağustos 1930'dan itibaren Konakkent rayonunun bir parçası olan Kınalık köyü, 4 Aralık 1959'da Kuba rayonuna dahil edilmiştir. İdari bölünmeye göre SSCB döneminde Galaykhudat köyü ile birlikte Kınalık köy sovyetliğine bağlı olan köy, aynı zamanda bu sovyetliğin merkezi konumundaydı.

Günümüzde köy, Kınalık belediyesi sınırları içerisindedir. 1999 yılında kurulan Kınalık belediyesine Kınalık köyünün yanı sıra Galayhudat köyü de dahildir.

Azerbaycan Cumhuriyeti Seçki Kanunu'nun 29. maddesine uygun olarak "Azerbaycan Cumhuriyeti'nin idari alanında oluşturulmuş Seçim Bölgelerinin Listesi"ne göre Kınalık belediyesi, 52 numaralı Kuba seçim bölgesinin sınırları içerisindedir. Kınalık köyü ortaokul binasında bu bölgeye ait 64 numaralı seçim merkezi bulunmaktadır.

Kınalık köyünde, Kuba rayon İcra Hakimiyeti Başkanı'nın Kınalık idari alanı üzerindeki temsilciliği, Hudat Sınır Timi'nin "Kınalık" sınır karakolu, postane, Kınalık devlet tarih-kültür ve etnografya koruma müdürlüğü, kültür evi, ortaokul, düğün evi, Azercell ve Bakcell mobil operatörlerinin istasyonları yer almaktadır. Köyde ayrıca, Azerbaycan Cumhuriyeti İçişleri Bakanlığı'nın Kuba rayon polis şubesinin 25 numaralı polis saha merkezi bulunmaktadır. 2013 yılında köy sınırları içerisinde Şahdağ milli parkının kontrol-giriş merkezi inşa edilmiştir.

Kınalık köyünün nüfusu 1837 kişidir. Nüfusun temel geçim kaynağı hayvancılıktır. Halk sanatları gelişmiştir. Son yıllarda turizm gelişme göstermektedir. Kınalık'ın eski mahallelerinde günümüze kadar 153 ev sağlam kalmıştır ve bu evlerde 1360 kişi yaşamaktadır. Kınalık'ta 82 tarihi ev tamamen veya kısmen yıkılmıştır.

Köy sokaklarının uzunluğu yaklaşık 5 kilometredir. Kınalık'ın gelişimi, tarihi alanından çıkmış ve şu anda Kınalık Nehri kıyısında yeni bir yerleşim alanı oluşturulmuştur. Kınalık'ın yeni yerleşim alanında 53 evde 58 aile yaşamaktadır. 2011 yılı itibarıyla Kınalık'ta 370 işletme bulunmaktadır.

 Etimolojisi 
"Kınalık" kelimesi bir oeconymdir. Kınalık adının tarihi ile hiçbir ilişkisi yoktur. Kınalık köyüne bu ad, karşısında bulunan dağın güneş doğarken verdiği renge uygun olarak verilmiştir. Kınalık adı, yaklaşık 19. yüzyılın 50-60'lı yıllarından sonra kullanılmaya başlanmıştır.

Araştırmacıların görüşüne göre, oykonim ''xeni'' kelimesinden ve Azerbaycan dilinde aitlik anlayışını belirten '"-lıq"' ekinden türetilmiştir ve 'Xeniden olanlar, xenililer" anlamındadır.

Eski çağlardan günümüze kadar Kınalık köyü ve halkı kendilerini "Kətş halkı" ("Kədid" ya da "kədtid"), köylerini ise "Kətiş" olarak adlandırmaktadırlar. Bu da çok sayıda "kətid"in yaşadığı yer anlamına gelir. Bu kelimelerin anlamı ''kutsal' demektir.

 Tarihi 
Kınalık hakkında tarihi araştırmalar çok azdır. Tarihçilerin ilk araştırmalarına göre, Kınalık köyü M.Ö. döneminde kurulmuştur. Özellikle Kınalık etnosunun ve dilinin tarihi araştırmalarına ve rivayetlere dayanan araştırmacılar, Kınalık köyünün tarihinin yaklaşık 5000 yıl olduğu ihtimalini öne sürmektedir.

Kınalık, Orta Çağ yerleşimi olan Gudyalçay'ın sol kıyısında, deniz seviyesinden 2180 metre yükseklikte, Kızılgaya yastanının güneydoğu yamacında, stratejik açıdan çok elverişli bir konumda kurulmuş ve günümüzde modern köy yapılarıyla devam ettirilmiştir. Kale duvarlarının kalıntıları Kınalık'ın kuzey ve kuzeybatı tarafındaki dar bahrzexde arkeologlar tarafından kaydedilmiştir. Yerleşimin güneydoğu tarafından yer alan girişi ise piramit biçiminde bir kule ile korunmaktaydı. Kınalık'ın orta çağlarda mahal merkezi olduğu ihtimal edilmektedir.

 Nuh Peygamberin Nesli 
Kınalıklılar kendilerini Nuh peygamberin neslinden olanlar olarak görmektedirler. Onlara göre, Nuh peygamberin tufanı sırasında Ketş köyü Ketş dağlarında yer alıyordu. Sonradan Allah tarafından meydana gelen bir deprem sırasında orada hiçbir ev sağlam kalmamış, tüm evler yıkılmıştır. Nüfusun büyük bir kısmı hayatını kaybetmiştir. Sağ kalanlar ise, çayı geçerek küçük bir tepeye çıkmışlar ve böylelikle Kınalık ortaya çıkmıştır. Kınalıklılar, tufandan sonra Nuh'un oğulları – Sam ve Ham'ın farklı yerlere göç ettiklerini, yalnızca Yafet'in kendi oğullarıyla birlikte o bölgede kaldığını ve buradan Kafkas halklarının türediğini iddia ederler. Deniz seviyesinden 2000 metreden daha yüksek bir yükseklikte bulunan köy arazisinde rastlanan balık kuluğu ve fosilleşmiş balık kemiklerini Kınalıklılar bu rivayetin bir kanıtı olarak gösterirler; burada bir zamanlar meydana gelen tufan ve sel hakkında bilgi verir.

 M.Ö. I. Yüzyıl 
Bazı yazarların görüşüne göre, M.Ö. I. yüzyılda bu bölgede "get" toplulukları yaşamıştır.

 Strabon'un 17 Ciltlik "Coğrafya"sında 
Kınalıklıların ataları hakkında bilgilere Strabon ve Pliny'in eserlerinde rastlanmaktadır.

Kınalıklıların, eski Yunan bilgini Strabon'un 17 ciltlik "Coğrafya" eserinde belirttiği, her biri kendi dilinde konuşan 26 Alban kabilesinden biri olduğu tahmin edilmektedir. Kınalıklılar, bu 26 Alban kabilesinden biri olmalarını, Kınalık köyü bölgesinde bulunan çok sayıda Alban mezarlığı ve diğer Alban kabilelerinin bilinen dillerinden farklı olan dillerini kanıt olarak gösterirler.

 VII–X Yüzyıllar 
Musa Kalankatlı'nın "Alban Tarihi" eserinde Alban tarihçisi Musa Kalankatlı'nın "Alban Tarihi" eserinde, Albanistan'ın kuzey-batısında bir eyalet "Xeni" olarak adlandırılmaktadır. Araştırmacılar, Kınalık köyünün adının bu eyaletin adını yansıttığını belirlemişlerdir.

 Yâkût el-Hamevî Kınalık Hakkında 
Çeşitli tarihi kaynaklara göre, Kınalık erken Orta Çağlarda mahal merkezi, küçük bir şehir olmuştur.

Bunu XIII yüzyıl Arap yazarı Yâkût el-Hamevî'nin "Mücem al-buldan" (Azerice "Ülkelerin alfabetik sıralaması") adlı sözlüğündeki Kınalık'ın Hazar dağ geçidinde küçük bir şehir olduğunu belirten yazısı da kanıtlamaktadır. Aynı "Coğrafya" sözlüğünden anlaşıldığı üzere, Kınalık köyü VII-X yüzyıllarda kültürel bir merkez olmuş, orada birçok alim yetişmiştir.

 Şirvanşahlar Devleti Döneminde 
Şeyh İbrahim'in emriyle XIV yüzyılın sonu – XV yüzyılın başlarında Kınalık'ın yönetimi qaytaq usmisinin (hakiminin) oğlu Muhammed beye devredilmiştir.

 Nadir Şah Afşar Kınalık'ta 
Köy ile ilgili en eski tarihi olaylardan biri Nadir Şah Afşar dönemine aittir. "Gülüstani-İrem" eserinde Abbaskulu Ağa Bakıhanov'un yazdığına göre, Dağıstan'a giden Nadir Altı-Ağaç yönünden Derekend'e gider ve Dağıstan serdarıyla yiyecek toplamak için talimat verir. Oradan oğlu Rzaqulu mirzeyi Şabran yolu ile Derbent'e gönderir. Asker birlikleri üç yere ayrılır ve Nadir'in kendisinin liderlik ettiği grup Budug ve Kınalık'a gider ve buradaki kaçakları cezalandırır. O bölgelerde kanlı olaylar gerçekleştiren Nadir, geri dönüp Kuba'nın Gilyar adlı yerinde kendi ordusuna yetişir.

 Kuba Hanlığı Döneminde 
Kınalık mahali Kuba hanlığı dönemine ait XVIII yüzyıl belgelerinde, Kınalık köyü Kınalık mahallinin merkezi olmuştur. O dönemde hanlık 10 mahale bölünmüş ve bu mahallelerden biri Kınalık mahallidir. Tarihi literatürde yer alan bir bilgiye göre Kınalık mahallinin köy toplulukları, sadece hazineye vergi ve yükümlülüklerden muaf değil, aynı zamanda han tarafından hediyeler de alıyorlardı.

F. F. Simonoviç'in yazdığına göre, Kuba malikanesi 8 mahale bölünmüştü. Budug ve Kınalık bu mahallerden biriydi ve her biri 9 köyü birleştiriyordu. İki mahallenin arazisi, coğrafi konumuna göre "Dağıstan" adını alıyordu.

 XIX Yüzyıl 
Kuba'nın ticaret merkezi olarak ünü artana kadar, XIX yüzyılın başlarında Kınalıklıların geniş dünya ile ana bağlantısı Kebele aracılığıyla olmuştur. XIX yüzyılın 40'lı yıllarında Budug'un idari-askeri bakımdan konumu daha da genişler ve köy, Anagdarin, Budug ve Kınalık mahallelerinden oluşan "Saha" merkezine dönüşür. Budug sahasına 34 köy (Anaqdarin ve Kınalık mahallelerinin her birinde 9 köy ve Budug mahallinde 16 köy) dahildir.

 XX Yüzyıl 
Uzun yıllar ulaşımın zor olduğu bu bölgede yaşayan Kınalıklıların modern döneme kadar varlıklarını korumalarının başlıca nedeni, diğer halklarla entegrasyon olmamasıdır. Ancak buna rağmen, onlar Azerbaycan'da ve dünyada cereyan eden başlıca küresel olaylardan uzak kalmamış, ülkenin diğer halkları kadar bu olayların katılımcısı olmuş ve sorunların çözümüne kendi katkılarını sunmakla birlikte, bu sorunların yarattığı sonuçlardan da nasiplerini almışlardır.

Diğer Şahdağlılar gibi Kınalıklılar da Birinci ve İkinci dünya savaşlarında, ayrıca Karabağ savaşında yer almış, savaşın diğer katılımcıları gibi onlar da ağır kayıplara uğramış, vatanın özgürlüğü uğruna canlarını feda etmişlerdir. Özellikle, 1941–1945 yıllarında meydana gelen Büyük Vatan Savaşı, onların demografik gelişimine ciddi bir etki yapmıştır. Bu bağlamda, özellikle Kuba – Kusar – Şabran bölgesinde 1941 yılının Ekim ayında oluşturulan 223. tümeninin bünyesinde savaşa katılmışlar.

 Kasaba Statüsü 
1987 yılında Azerbaycan SSC yönetim organlarının özel kararıyla Kınalık köyünün kasabaya dönüştürülmesi meselesi Sentrosoyuzlayihə Enstitüsü'nün Bakü şubesine havale edilmiştir. Mimarlar, Kınalık kasabasının ana planını ve projesini hazırlamışlardır. Bu ana plana göre, eski Kınalık köyü tarihi devlet koruma alanı olarak saklanmalı ve köyün güney sahilinde yeni bir kasaba inşa edilmeliydi.

Azerbaycan SSC Bakanlar Kurulu tarafından Kınalık'ın sosyo-ekonomik durumunun iyileştirilmesine dair verilen özel kararda, çeşitli bakanlıklar, kurumlar ve organizasyonların yerine getirmesi gereken önemli görevler açıkça belirtilmiştir.

Ancak Azerbaycan SSC Bakanlar Kurulunun 23 Eylül 1987 tarihli kararı tam olarak uygulanmamış ve Kınalık kasaba statüsünü alamamıştır.

 21. Yüzyıl 
Kınalık'ın tarihi, kültürel ve etnografik bütünlüğü günümüzde tehlike altındadır. Bunun başlıca sebepleri 20. yüzyılın 1960'lı yıllarından itibaren başlamıştır. O dönemden bu yana Kınalık'ın tarihi görünümü değişmektedir. Önce haberleşme ve telefon hatları, ardından ise Kınalık köyünün üzerinde yükselen mobil operatör kuleleri, köye çekilen demir su boruları ve su deposundan oluşan su temin sistemi, köyün tarihi bölümünde inşa edilen kültür evi ve düğün salonu, evlerin modern malzemeler kullanılarak yapılan çatıları ve pencereleri, köyün tarihi dokusunu değiştirmektedir.

 Kültür ve gelenekler 
sağ|küçükresim|Kınalık Müzesi
Kınalık sakinleri geleneksel yaşam tarzlarını korumuşlardır. Düğünler ve diğer törenler, nesilden nesile aktarılan ritüellere sıkı sıkıya bağlı kalarak düzenlenir. Bu bölge, yağmur ve toprak ekimi ile ilgili en zengin geleneklerle birlikte evcil hayvanlara, düğün ve cenazelere, ayrıca gök cisimlerine yönelik özel bir tutum sergileyen adetlere sahiptir. Hayatın ayrılmaz bir parçası haline gelen bu gelenekler ve ritüeller, doğal olaylarla yakından ilişkilidir. Köylüler ağırlıklı olarak koyun yetiştiriciliği ile meşguldür. Burada farklı bir dokuma tekniği bilinmektedir. Kınalık'ta yünden dokunan şallar, tüm Kuba bölgesinde ünlüdür. Komşu köylüler bu hammaddeleri satın alarak dış giyim üretiminde kullanırlardı. Geçmişte, yün kumaştan yapılan çuha adlı şal, köylerdeki zenginler tarafından ulusal kıyafet olarak giyilirdi. Çok renkli küçük bir halıya benzeyen yün çoraplar, Kınalık sakinlerinin kış aylarında vazgeçilmez kıyafetlerinden biridir.

Yerel halkın yaptığı en önemli işlerden biri de şifalı otları toplamak ve hazırlamaktır. Bu otlar toplanıp kurutularak gıda yapımında kullanılmakta ve turistlere satılmaktadır.

Ağustos ayı, Kınalık'ta bal mevsiminin başlangıcıdır. Yerel bal, eşsiz tadı ve kokusuyla farklılık gösterir. Halk arasında balın yetmiş hastalığa şifa olduğu söylenir. Sonbaharda ise özel tadıyla bilinen keçi eti mevsimi kutlanır.

Kınalık'ta haneler çevre dostu doğal yakıtlar kullanır. Hayvan gübresinden yapılan ve Azerbaycanca tezek olarak adlandırılan bu yakıt, genellikle küp veya tuğla şeklinde yığılır. Geçmişte bu biyoyakıt türü Azerbaycan genelinde yaygın olarak kullanılmıştır. Gübre, samanla karıştırılıp özel şekillerde preslenerek kalıplara dökülür. Kurutulduktan sonra yüksek duvarlar inşa etmek için kullanılır. Bu tuğlalar, Kınalık sakinlerinin ana yakıt kaynağıdır; kaliteli bir malzeme olmalarının yanı sıra ek bir maliyet gerektirmezler.

 Mimari 
küçükresim|2009 Ağustos'ta Kınalık manzarası
küçükresim|Kınalık, Azerbaycan, Mart 2023
küçükresim|Kınalık'ta taş işçiliği detayı, Azerbaycan
küçükresim|Kınalık, Azerbaycan, Mart 2023
küçükresim|Kınalık'ta cami iç mekanı, Azerbaycan
Yerel evlerin merkezinde çatıları destekleyen sütunlar bulunur. Mobilya bulunmamakla birlikte, bol miktarda yastık, battaniye ve uzun dikdörtgen şeklinde olan mutakkah (uzun yastıklar) ile büyük ve küçük boyutlarda şilteler vardır. Masalar yoktur ve geleneksel olarak halk yere oturur.

Kınalık köyü, Azerbaycan Cumhuriyeti Bakanlar Kurulunun 2 Ağustos 2001 tarihli 132 sayılı kararıyla "Dünya Ölçeğinde Önemli Taşınmaz Tarihi ve Kültürel Anıtlar Listesi"ne dahil edilmiştir. Bu listede, anıtın envanter numarası 9 olarak belirlenmiştir.
AdıKategoriTürüÖnemiTarihEnvanter NumarasıKınalık köyüKöyMimariDünya ölçeğinde önemli17.-19. yüzyıllar9KuleKuleMimariUlusal öneme sahip1537301Abdullayev'in konutuKonutMimariYerel öneme sahip19. yüzyıl4614Zerdüşt tapınağıTapınakMimariYerel öneme sahip19. yüzyıl4647CamiCamiMimariYerel öneme sahip19. yüzyıl4648CamiCamiMimariYerel öneme sahip19. yüzyıl4650CamiCamiMimariYerel öneme sahip19. yüzyıl4651Şeyh Şalbuz CamiiCamiMimariYerel öneme sahip19. yüzyıl4649

 Nüfus 

Köyün esas nüfusunu Şahdağ halkları′ndan Kınalıklılar teşkil ediyor. Ataları Kafkasya Albanları ihtimal olunuyor.Алиев К. «К вопросу о племенах Кавказской Албании. Исследования по культуры народов Востока». Москва-Ленинград, 1960, s. 18Гейбуллаев Г.А. «Топонимия Азербайджана». Баку, «Элм», 1986, стр. 93 XIX yüzyılın 80'li yıllarına ait bir belgede hınalıqlıların sayısı 5670 kişi gösterilmiştir.İmaməddin Zəkiyev. "Naməlum xınalıqlı alimlər". "Ədəbiyyat" qəzeti  H. Həvilov. Azərbaycan etnoqrafiyası. Bakı. Elm. 1991. səh. 40 Kınalıklılar kendilerini Nuh peygamberin soyundan olanlar gibi sayıyorlar.Nuh’tan geriye bir halk. radikal.com.tr  Dağların xınalı gəlini - Xınalıq: Onlar Nuh peyğəmbərin övladları olduqlarını deyirlər (Quba rayonunun Xınalıq kəndinin tarixi abidələri haqqında). "Azadlıq" qəzeti, 16 oktyabr 2010, səh. 13. 

 Dil 

Köy nüfusu Kınalık dili′nde konuşuyor.

 Din 
Köy nüfusu 7. yüzyıla kadar ateşperest idi. Köy nüfusu VII yüzyıldan sonra müslümandırlar. Kınalıklılar′da bu dinin izleri şimdiye kadar kalmaktadır.

Kınalık köyündeki Ebu Müslim Camisi eski SSCB döneminde depo gibi kullanılmıştır. Halihazırda yerel halk tarafından eskisi gibi cami haline getirilmiştir. Bu camide köy cemaati cuma namazlarını kılıyor. Kınalık′taki Ebu Müslüm Camisi'nin ağaç sütunları oyma yöntemi ile çeşitli biçimli Nebati motifler ve göl tasvirleri ile süslenmiştir.“Xınalıq” məqaləsi, Azərbaycan Sovet Ensiklopediyası, X cild, Bakı, 1987, səh. 89 Caminin girişinde, sağ tarafta 2 metre yükseklikte bulunan 2 farklı taş üzerinde "Runa" yazıları vardır. Yazıların yaklaşık 3-8. yüzyıllar arasında yazıldığı tahmin ediliyor. Yazılar tam olarak tercüme olunmasa da, tahmini anlamı "Güneşin doğması" ve "yeni tarihin başlaması" anlamına geliyor. Ebu Müslim Camisi, Azerbaycan'ın en eski camilerinden biridir. Söylentilere göre, bu cami Ebu Müslim camileri gibi Abbasi hilafetinin kurucusu Abbas'ın ünlü komutanı Ebu Müslüm El Xorasani tarafından, yaklaşık VIII yüzyılda dikilmiştir."Xınalıq" məqaləsi, Azərbaycan Sovet Ensiklopediyası, X cild, Bakı, 1987, səh. 89
upright=2.27|orta|küçükresim|Panorama

 Eğitim 
Köyde okul faaliyet gösteriyor. Bu okul 1926 yılında kurulmuştur.2006-2007 tədris mövsümü. edu.gov.az  2007-2008 tədris mövsümü. edu.gov.az   2 Mart 1995 yılında bu okula Rıfat İbrahim oğlu Kelbiyevin ismi verilmiştir."Respublikanın təhsil müəssisələrinə ad verilməsi haqqında" Azərbaycan Respublikası Nazirlər Kabinetinin 2 mart 1995-ci il tarixli, 039 nömrəli Qərarı.  Rıfat Kelbiyev Karabağ uğrunda savaşta şehit olmuştur.Əli Eyvazov. "Bir batalyonun tarixi: Hadisələr. İnsanlar. Faktlar". Bakı, "NURLAR" Nəşriyyat-Poliqrafiya Мərkəzi, 2010, səh. 199. ryl.az  Əli Eyvazov. "Bir batalyonun tarixi: Hadisələr. İnsanlar. Faktlar". Bakı, "NURLAR" Nəşriyyat-Poliqrafiya Мərkəzi, 2010, səh. 199. ebooks.preslib.az  

 Galeri 

 Kaynakça 

 Ayrıca bakınız 
Şahdağ halkları
Ketş halkı

 Dış bağlantılar 
Hınalık dili, kültürü ve turizmi*Hınalık alfabesi

Khinalug (as Xınalıq) at GEOnet Names Server

Kategori:Kuba Rayonu'ndaki köyler
Kategori:Şahdağ halkları