Şimdiki zaman

Şimdiki zaman, Türkçe dilbilgisinde şu an yaşanan veya süreklilik arzeden bir olayı veya durumu anlatan zaman yapısı. -yor ya da -mekte eki ile bir haber kipi olan şimdiki zaman kipi oluşturulur.Prof Dr. Muharrem Ergin. Üniversiteler için Türk Dili. sf 299. Bayrak Yayınevi. İstanbul. 2009.

 -yor eki 

Türkçede şimdiki zamanlı bir tümce kurabilmek için eylem kökünün sonuna “-yor” eki getirilir. Türkiye Türkçesinde şimdiki zaman ekinin (-yor) kullanımlarında damak uyumuyla birlikte dudak uyumu bozulur.Muharrem Ergin, Türk Dil Bilgisi Geniş Türkçe coğrafyası içinde yalnızca Türkiye Türkçesinde bulunan bu ek, tarihî nedenlerden ötürü tek şekillidir (-yor): 
 geliyor, bakıyor, düşüyor, soruyor vb.

Bu ek Eski Türkçedeki "yörü-" eyleminden gelir. Örneğin "geliyorum" demek için Eski Türkçede "kel yörür men" denirdi. Burada "kel-", "gel-" anlamında "men" ise "ben" anlamındadır. Zaman için çok kullanılan bu yapı Türkçenin sondan eklemeli olması nedeniyle ekleşmiştir. Ancak her zaman "-yor" biçiminde kalır (ses uyumlarına uyacak şekilde değişiklik göstermez).

 Kullanımı 
-yor ekinin Türkçede üç temel kullanımı vardır. Birincil kullanımı bir süre önce başlamış ve "şu anda gerçekleşen" eylemler için kullanımıdır:

Kardeşim içeride uyuyor.
Çocuklar sabahtan beri bahçede oynuyorlar.

Yükleme geniş zaman anlamı katar. Kesintilere uğramakla birlikte anlam olarak "sürekli" eylemler için kullanılır:

 Bir bankada güvenlik görevlisi olarak çalışıyorum.
 Her gün akşam yemeğini saat altı civarında yiyoruz.

Yükleme gelecek zaman anlamı katar. Bu kullanımda eylemin "şu an" gerçekleşip gerçekleşmediğine bakılmaz:

Önümüzdeki hafta sonu bizim takımın maçına geliyor musun?
Yarın İstanbul'a gidiyorum.
NOT: Bu yapı genellikle gayrıresmî konuşmalarda kullanılır.

“-yor” eki, ünsüzle biten fiillere eklendiğine ek ile eylem arasına, büyük ve küçük ünlü uyumuna uyacak şekilde dar ünlülerden bir yardımcı ses alır: 
 gel-i-yor, dur-u-yor, gör-ü-yor, al-ı-yor vb.

Ünlü ile biten eylemlerde, yardımcı sese gerek kalmaz. Bu durumda geniş ünlü daralır. 
de-yor > di-yor, başla-yor > başlı-yor vb.

Bu ünlü daralması olumsuzluk eki -me için de geçerlidir:
 gel-mi-yor, dur-mu-yor, gör-mü-yor, al-mı-yor vb.

 Örnek tablo 
 Kişi git- gel- ara- 1. Tekil Kişi (Ben)  gid-i-yor-um gel-i-yor-um arı-yor-um 2. Tekil Kişi (Sen) gid-iyor-sun gel-i-yor-sun arı-yor-sun 3. Tekil Kişi (O) gid-iyor gel-i-yor arı-yor 1. Çoğul Kişi (Biz) gid-iyor-uz gel-i-yor-uz arı-yor-uz 2. Çoğul Kişi (Siz) gid-iyor-sunuz gel-i-yor-sunuz arı-yor-sunuz 3. Çoğul Kişi (Onlar) gid-iyor-lar gel-i-yor-lar arı-yor-lar

 -mekte ve -makta ekleri 

Türkçede -mekte -makta ekleri de tümceye şimdiki zaman anlamını kazandırır:
Ders çalışmaktayım.
Seni düşünmekteyim.

Bu ek aynı zamanda fıkra ve hikâye anlatırken geniş zaman ve bazen de geçmiş zaman anlamında kullanılır:
Sıcak bir yaz günüdür. Çocuklar pilajda oynamaktadırlar. Birden gökyüzünde ışıltılar saçan, kocaman bir uzay gemisi belirir.

Bu ek, -yor ekinden farklı olarak, gelecek zaman anlamında kullanılmaz.

 Örnek tablo 
 Kişi git- gel- ara- 1. Tekil Kişi (Ben)  git-mekte-y-im gel-mekte-y-im ara-makta-y-ım 2. Tekil Kişi (Sen) git-mekte-sin gel-mekte-sin ara-makta-sın 3. Tekil Kişi (O) git-mekte-(dir) gel-mekte-(dir) ara-makta-(dır) 1. Çoğul Kişi (Biz) git-mekte-y-iz gel-mekte-y-iz ara-makta-y-ız 2. Çoğul Kişi (Siz) git-mekte-siniz gel-mekte-siniz ara-makta-sınız 3. Çoğul Kişi (Onlar) git-mekte-(dir)-ler gel-mekte-(dir)-ler ara-makta-(dır)-lar
NOT: Parantez içindeki -dir ve -dır eklerinin kullanımı zorunlu değildir.

 Olumsuz hâli 

Şimdiki zaman kipinin olumsuz hâli şimdiki zaman eklerinden önce olumsuzluk eki -me'nin eklenmesi ile oluşturulur. -yor ekinden önce gelen -me/-ma ekleri -mi, -mü, -mı veya -mu'ya dönüşür.

 Sizi pek iyi duymuyorum.

 Var-yok kelimelerinin ek-fiil çekimi
 Kişi olumlu olumlu-soru olumsuz olumsuz-soru 1. Tekil Kişi (Ben)  var-ım var mıyım? yok-um yok muyum? 2. Tekil Kişi (Sen) var-sın var mısın? yok-sun yok musun? 3. Tekil Kişi (O) var var mı? yok yok mu? 1. Çoğul Kişi (Biz) var-ız var mıyız? yok-uz yok muyuz? 2. Çoğul Kişi (Siz) var-sınız var mısınız? yok-sunuz yok musunuz? 3. Çoğul Kişi (Onlar) var-lar var mı? yok-tur yok mu?

 Kaynakça 

Kategori:Türkçede zamanlar