İslam'da kölelik

İslam'da kölelik, İslam düşüncesi içinde karmaşık ve çok boyutlu bir alanı ifade eden, tarih boyunca farklı İslamî ekoller ve düşünürler tarafından ele alınan bir konudur.Brockopp, Jonathan E., “Slaves and Slavery”, in: Encyclopaedia of the Qurʾān, General Editor: Jane Dammen McAuliffe, Georgetown University, Washington DC.Brunschvig, R., “ʿAbd”, in: Encyclopaedia of Islam, Second Edition, Edited by: P. Bearman, Th. Bianquis, C.E. Bosworth, E. van Donzel, W.P. Heinrichs. Kölelik, İslam öncesi Arabistan'da ve çevre bölgelerde toplumsal ve ekonomik hayatın yerleşik unsurlarından biriydi. Kur'an ve hadisler, yani Muhammed'e atfedilen söz ve uygulamalar, kölelik meselesini ayrıntılı biçimde ele aldı; kurumun toplumsal bir gerçeklik olarak varlığını kabul etmekle birlikte onu sınırlamaya ve belirli kurallara bağlamaya yöneldi. Erken dönem İslam uygulamalarında, zimmîler dâhil olmak üzere İslam toplumunun özgür üyelerinin köleleştirilmesi yasaklandı; esaret koşullarının düzenlenmesi ve iyileştirilmesi hedeflenmiştir. İslam hukukuna göre yasal köle statüsü, esas olarak İslam yönetimi dışında savaş esiri olarak ele geçirilen veya satın alınan gayrimüslimlerle, hâlihazırda köle olan anne babadan doğan çocuklar için öngörüldü. Klasik dönem İslam hukukunda ise köleliğe ilişkin hükümler ayrıntılı ve sistematik bir çerçeve içinde ele alındı.Lewis 1994, Ch.1 

İslam hukukunda kölelik kurumu, ilke olarak ırk ya da etnik kökene dayandırılmadı. 10. yüzyıldan 13. yüzyıla kadar ithal edilen kölelerin önemli bir bölümünü Kafkasyalılar ve Orta Asyalılar oluşturdu, ilerleyen dönemlerde ise siyah Afrikalı kölelerin sayısı arttı. Beyaz Avrupalı köleler ile siyah Afrikalı köleler arasında hukukî statü bakımından bir ayrım öngörülmedi, ancak bazı Müslüman toplumlarda farklı toplumsal ve ekonomik rollerde istihdam edildikleri görüldü. Köleler çoğunlukla cariye, aşçı ve hamal gibi hizmet alanlarında görevlendirildi. Bunun yanı sıra askerî eğitim alarak İslam'a geçen ve azat edildikten sonra asker olarak hizmet eden köleler de bulundu. Bu durum, başlangıçta Eyyûbîler'in hizmetinde bulunan ve daha sonra iktidarı ele geçiren Memlükler örneğinde belirginleşti. Bazı dönemlerde kölelere yönelik ağır çalışma koşulları ve kötü muameleler, Zenc İsyanı gibi geniş çaplı ayaklanmalara yol açtı.

Arap köle ticaretinin bazı dönem ve bölgelerinde hadım edilmiş erkek kölelerin satışının önemli bir yer tuttuğu belirtilmektedir. Özellikle siyah Afrikalı erkek çocuklarının 8 ile 12 yaşları arasında hadım edildiği, bu işlemin yüksek ölüm oranlarına yol açtığı ve hayatta kalanların yüksek bedellerle satıldığı yönünde tarihsel kayıtlar bulunmaktadır. Bununla birlikte İslam hukukuna göre kölelerin hadım edilmesi hukuka aykırı kabul edilmektedir. Bernard Lewis'e göre, sonraki dönemlerde ev içi hizmetlerde kullanılan köleler, yakalanmalarından varış noktalarına kadar ağır yoksunluk ve kötü koşullara maruz kalmış olsalar da, bir haneye yerleştirildikten ve hane halkının bir parçası olarak kabul edildikten sonra görece daha iyi muamele görmüş görünmektedir.

 Kur'an ve hadislerde kölelikle ilgili ifadeler 

 Beled suresi meali ﴾8-9﴿ Ona iki göz, bir dil, iki dudak vermedik mi?
﴾10﴿ Ve ona iki yolu göstermedik mi?
﴾11﴿ Fakat o, sarp yolu göze alamadı.
﴾12﴿ O sarp yol nedir, bilir misin?
﴾13﴿ Köle âzat etmektir. 
Kuran'da kademeli olarak köleleliğin bitirilmesi öngörülmektedir. Beled suresindeki ayetlerden bunu anlıyoruz.Ey iman edenler! Öldürülenler hakkında üzerinize kısas yazılmıştır. Hür kişiye karşılık hür, köleye karşılık köle, dişiye karşılık dişi. Kim kardeşi tarafından herhangi bir şekilde affa uğrarsa, bu durumda örfü izlemek ve affedene en güzel biçimde bir ödeme yapmak gerekir. (2/178)
"Allah size kendinizden bir örnek veriyor: Elinizin altında bulunan köleleriniz arasında size verdiğimiz rızıklarda, sizinle eşit haklara sahip ve birbirinizden çekindiğiniz gibi kendilerinden çekindiğiniz ortaklarınız var mı? İşte aklını kullanacak kimseler için âyetlerimizi böyle açıklıyoruz." (Rum Suresi 28)

"Herhangi bir köle kaçarsa, korunma ve güvenlik hakkını yitirmiş olur." "Bir köle kaçtığı zaman, onun hiçbir namazı kabul edilmez."Müslim, İman 123-124

 İslam hukukunda kölelik 
küçükresim|13. yüzyılda Yemen'de bir köle pazarını tasvir eden minyatür. Şeriat anlayışında köle mal gibidir; alınıp satılabilir, hibe edilebilir, kiralanabilir, miras bırakılır, ortak mülkiyete konu olabilir.

Şeriata göre insanlar satın alma, savaştan geri kalanların esir edilmeleri ve ganimet olarak cihad yapanlara dağıtılmaları ve ayrıca bu esir ve kölelerin yine esir veya köle olan insanlardan yaptıkları çocukların köle veya cariye sayılmaları yoluyla köleleştirilebilir. Muâmelât bakımından köle mal gibidir. Alınıp satılabilir, hibe edilebilir, kiralanabilir, ortak mülkiyete konu olabilir. Kazandıkları efendisine ait olur. Kendisine karşı yapılacak haksız fiilden elde edilecek tazminatları efendisi alır. Başkasına karşı işleyeceği haksız fiillerde ise zararı ya efendisi öder ya da köleyi zarar görene devreder.

İslam'a göre bir Müslüman çok sayıda cariyeye diğer bir deyişle kadın kölelere sahip olabilirNisa Suresi, 3 ve Müslüman bir erkeğin bu cariyelerle nikâhsız ilişkileri helal sayılır.Mearic Suresi, 30 İslam hukukuna göre bir köle veya cariye, efendisine belli bir özgürlük bedeli ödemek koşuluyla özgür kalabilir. Köle veya cariyenin efendisine ücret ödemesi ile özgür kalmasına mükatebe denir ve Kur'an'da Nûr Sûresi'nin 33. ayetinde bu husus kısmen detaylandırılmıştır.Nur Suresi, 33

Kanun Karşısında

Kısas uygulamalarında: Kısas aşirete dayalı toplum düzeninde'' misilleme olarak anlaşılan ve toplumsal denklik şartı üzerinden yürütülen bir uygulamadır. Öldürülen kişinin kadın, erkek, köle-hür insan, seçkin ya da sıradan olması göz önüne alınarak katilin aşiretinden öldürülene denk birisi öldürülür. Örneğin köleye karşılık ancak bir köle, kadına karşılık bir kadın öldürülebilirdi. Kısasta sosyal denklik şartı, sosyal olarak alt sınıfta bulunanların üst sınıftan birini öldürmelerinde kısasın uygulanacağı, üst sınıftan birinin alt sınıftan birini öldürmesi durumunda kısas uygulanamayacağı, ancak diyet ödenebileceği anlamına gelmektedir.

Kur'an'da kısas toplumsal denklik şartı ile birlikte (Bakara 178) ele alınır.

Hanefîlere göre bir köleyi öldüren hür kimse de kısas yoluyla öldürülür. Diğer mezheplere göre, bu durumda kısas uygulanmaz. Köle ve cariyelere zina ve zina iftirası suçunda hürlere verilen cezânın yarısı hırsızlık ve ridde suçlarında tam cezâ uygulanır. (Nisâ Sûresi, 25)

Kölenin Şahitliği

İslam fıkıhına göre kölenin şahitliği kabul edilmez.

 Tarihçe 
İslam öncesi ve sonrası devirde diğer coğrafyalarda olduğu gibi Araplarda da kölelik sistemi mevcuttu.John Edward Philips, "Some Recent Thinking on Slavery in İnslamic Afrika and Middle East", Middle East Studies Association, Bulletin, Washington, 1993, C. 27/2, 157 60'larda Suudi Arabistan'daki köle nüfusu 300.000 olarak tespit edilmiştir."Case studies on human rights and fundamental freedoms: a world survey ". Willem Adriaan Veenhoven, Winifred Crum Ewing, Stichting Plurale Samenlevingen (1976). p.452. ISBN 90-247-1779-5

Kölelik, İslam öncesi Arabistan'da yaygın bir kurum olmuştur.

Teorik olarak, İslami yasalar köleliği bir sınıf veya ırka göre ayırmamakla birlikte, pratikte genellikle böyle olmamıştır.Bernard Lewis, Race and Color in Islam, Harper and Row, 1970, quote on page 38. The brackets are displayed by Lewis. Köleler, İslami devletlerde alt sınıf işlerden, Padişah'ın yanındaki üst sınıf işlere kadar çeşitli sosyal ve ekonomik rolleri üstlenmişlerdir. Buna ek olarak kölelerden orduda yararlanılmış, Gazneliler, Hârizmşahlar, Delhi Sultanlığı ve Memlükler gibi devletler köleler tarafından kurulmuştur.Behrens-Abouseif, Doris. Cairo of the Mamluks: A History of Architecture and Its Culture. New York: Macmillan, 2008. Bazı durumlarda, kölelere davranılan kötü muameleden ötürü Zenc İsyanı gibi çeşitli ayaklanmalar meydana gelmiştir.Clarence-Smith (2006), pp.2-5 Ülke içi köle nüfusu artan talebi karşılayamadığından ötürü, çeşitli devletler tarafından Müslüman olmayan bölgelerden köle ithalatı yapılmış, kölelerin tutsak edilmesi ve taşınması sırasında çok miktarda ölüm gerçekleşmiştir.Lewis 1990, page 10
küçükresim|sol|upright=0.68| Şah Tahmasb'ın Karısı Perivan Hanım

Arap köle ticareti, Batı Asya ile Kuzey ve Güneydoğu Afrika'da yoğunlaşmıştı. Tarihçilere göre Arap köle ticareti bin yıldan fazla sürmüştür. Bu zarfta Hint Okyanusu, Orta Doğu ve Kuzey Afrika'nın kıyı bölgelerine Arap tüccarlar tarafından yaklaşık 17 milyon köle taşınmıştır.

Birinci Dünya Savaşı sonrasında kölelik Müslüman bölgelerde, bölgeye genişleyen Fransa ve Birleşik Krallık gibi devletlerin baskı ve teşviği ile yasaklanmaya başlanmıştır. Suudi Arabistan, Yemen ile birlikte, Birleşik Krallık'ın baskısı altında köleliği 1962 yılında kaldırmıştır. Bunu 1970 yılında Uman takip etmiştir. Moritanya'da köleliğe karşı ilk yasa Fransızlar tarafından 1905'te çıkartılmış, ancak devlet daha sonra, 1981 yılında, köleliği yasaklayan son devlet olana kadar kölelik karşıtı bir yasa çıkarmamıştır. Moritanya'da köleliğe karşı herhangi bir yaptırım uygulan ilk yasa ise 2007 yılında çıkmıştır.Martin A. Klein (2002), Historical Dictionary of Slavery and Abolition, Page xxii,  Günümüzde Müslüman çoğunluğun yaşadığı Çad, Moritanya, Nijer, Mali ve Sudan gibi ülkelerde kölelik hala yaygın bir kurumdur.Segal, s. 202 ve 206

Yorumlar
Kur'an ve hadislerde de toplumun bir parçası olarak görülerek detaylı bir biçimde değinilmiştir. Buna rağmen kölelik kurumuna bu metinlerde çeşitli sınırlandırmalar getirilmiştir.Brunschvig. 'Abd; Encyclopedia of Islam Köleler, dini konularda özgür insanlar ile eşdeğer görülmüşlerdir.See: Martin (2005), pp.150 and 151; Clarence-Smith (2006), p.2

İslamiyet köleliği yasaklamamıştır. Kur'an'da hür kişilerin sahip oldukları haklara kölelerin de sahip olduğuna ve insanlık onurunu korumak adına kölelerin haklarına yer vermiştir.Muhammed Hamidullah, İslam Peygamberi, İstanbul, 1991, I, 459 Bununla beraber köle edinmeyi zorlaştırmış ve kölelerin azad edilmesini teşvik etmiştir. Yalan yere yemin edenlere on yoksulu yedirip giydirmek veya bir köle azad etmek emredilmiştir. Buna gücü yetmeyenin ise 3 gün oruç tutması gereklidir.Maide Suresi, 89 Ayrıca Muhammed'in bir hadisinde şöyle dediğine inanılır: "Kim kölesini döverse, onun cezası kölesini âzad etmekle yerine getirilir".Müsned, II, 25, 61

İslam'la birlikte borç veya zaruret nedeniyle birini köleleştirmek ortadan kalkmış, kölelik edinme yöntemleri sadece savaşa indirgenmiştir.

Hakkı Yılmaz'ın görüşleri

Kur'an'da, Âl-i İmrân Sûresi'nin 79. ayeti, peygamber dahi olsa hiçbir insanın köle sahibi olamayacağına yorumlanır:Allah'ın kendisine kitap, bilgelik ve peygamberlik verdiği hiçbir insan, "Allah'tan sonra bana da kulluk ediniz," diye halkı kendisine çağırmaz. Aksine, "Öğrenip öğrettiğiniz kitap gereğince kendisini Rabbine adayan kullar olun," der. Kölelik ile ilgili ilk ayetler Beled Sûresi'nde yer almaktadır ve ilgili ayetlerde cennette girebilmenin yolunun köleleri özgürleştirmek olduğu yazmaktadır:Ne var ki zor yola katlanamadı. Zor yolun ne olduğunu bilir misin? Köleleri özgürlüklerine kavuşturmaktır; kıtlık anında doyurmaktır: Akraba bir öksüzü, yahut düşkün bir yoksulu... Dahası, birbirlerine sabır ve sevgiyi öğütleyen inananlardan olmaktır.Kur'an, köle azat etmeyi birçok ayetle yasalaştırmıştır. Kur'an'da, savaş esirlerinin köleleştirilmesi değil, fidye karşılığında veya karşılıksız olarak serbest bırakılmaları gerektiği belirtilmiştir:Savaşta inkar edenlerle karşılaştığınızda kontrol merkezlerini vurun. Sonunda üstün geldiğinizde onları esir alın; onları ya karşılıksız veya fidye karşılığında salın. Savaş durumu kalkıncaya kadar bunu uygulayın. Allah dileseydi sizi savaş derdinden kurtarırdı; ancak O sizi böylece birbirinizle sınamaktadır. Allah yolunda öldürenlere gelince, onların yaptıklarını boşa çıkarmayacaktır.

 Kaynakça 

Kategori:Din ve kölelik
Kategori:İslam ahlâkı