Antik İran

Antik İran ya da Büyük İran ( İrân-e Bozorg veya  İrânzemin "İran Toprağı") sözcüğünün anlamı İran kültürel etkisine sahip bölgeleri ifade eder. Kabaca İran kültürünün yeri olan İran Platosu merkezinde olmak üzere Kafkasya, Doğu Anadolu Bölgesi toprakları, İndus Nehri ve Pakistan içeren topraklar içerisinde kalan bölgenin tarihsel adıdır. Lange: "I further restrict the scope of this study by focusing on the lands of Iraq and greater Persia (including Khwārazm, Transoxania, and Afghanistan)." O'Donoghue: "...all set in the greater Persia/Iran which includes Afghanistan". Shiels: "During the Sassanid period the term Eranshahr was employed to denote the region also known as Greater Iran..." Also: "...the Abbasids, who with Persian assistance assumed the Prophet's mantle and transferred their capital to Baghdad three years later; thus, on a site close to historic Ctesiphon and even older Babylon, the caliphate was established within the bounds of Greater Persia." Ayrıca İran kültürüne etki eden bu terim Encyclopædia Iranica tarafından da kullanılmaktadır.

Bu kavram kültürel bir kavram olup İranî halkların yerleştiği sınırları temsil etmektedir. Bu kavram hiçbir siyasi durumla ilişkili değildir. Bu dağılım Tunç Çağı yerleşimini göstermektedir, Siyasi oluşumlar ise bu kültürel dağılımdan yüzyıllar sonra oluşmuştur. 3. yüzyıl yazıtlarında Sasani İmparatorluğu’nun Büyük İran sınırlarını tamamen kaplayan siyasi bir oluşum olarak bölgeyi yönettiği görülmektedir. Bu durum yalnızca kültürel bağlamda bir İranlı milleti meydana getirmiştir.

 Tanım 
küçükresim|upright=1.14|sağ|Coğrafi ve kültürel Büyük İran: İran Platosu, Orta Asya (Baktriya) Hindukuş Dağları'ndan Afganistan’a, Batı Pakistan’dan, Doğu Suriye ve kuzeybatıda Kafkaslar.
Richard Nelson Frye; Büyük İran'ı Kafkaslar, Afganistan, Pakistan ve Orta Asya’nın bir kısmı (Horasan, Harezm), Kültürel sınırlarının ise batı Çin’den Sami dillerinin konuşulduğu Batı Mezopotamya, Akdeniz ve Ege kıyılarına kadar uzandığı söylemektedir. Frye'e göre İran, İrani dillerin konuşulduğu ve İran'ın çok yüzlü kültürünü barındıran toprakların tümünü içermektedir.Frye, Richard Nelson, Greater Iran, ISBN 1-56859-177-2 p.xi

Richard Foltz ise: "Büyük İran" halklarını içeren bölgelerin Mezopotamya’dan Kafkaslar’a, Harezm, Maveraünnehir, Baktriya ve Pamir Dağları bulunduğu Farsları,Medleri, Partları ve Sogdları içeren İslam öncesi bütün Zerdüşt bölgelerdir.Richard Foltz, İpek Yolu Dinleri: Antik Dönemden 15. yüzyıla karayolu ticareti ve kültürel etkileşim, İngilizceden çeviren: Aydın Aslan, İstanbul: Medrese Yayınları, 2006. pg 27 Büyük İran, Yunan sınırından İndus Nehri kadar olan bölgedir.J.M. Cook, "The Rise of the Achaemenids and Establishment of Their Empire" in 
Ilya Gershevitch, William Bayne Fisher, J. A. Boyle "Cambridge History of Iran", Vol 2. pg 250. Excerpt: "To the Greeks, Greater Iran ended at the Indus"

J. P. Mallory ve Douglas Q. Adams'a göre: Ahameniş İmparatorluğu döneminde Büyük İran'ın batı bölgelerinde çoğunlukla güney batı İran dilleri, doğu kısımlarında ise Avesta ile ilişkisi olan doğu İran dilleri kullanılmaktadır.Mallory, J. P.; Adams, D. Q. (1997), Encyclopedia of Indo-European culture, London and Chicago: Fitzroy-Dearborn, ISBN 1-884964-98-2. pg 307: "Dialetically, Old Persian is regarded as a southwestern Iranian language in constract to the east Iranian Avestan which covered most of the rest of Greater Iran

George Lane : Moğol İmparatorluğu’nun dağılmasıyla, İlhanlılar ve Olcayto Büyük İran'ın hükümdarı olmuştur.George Lane, "Daily life in the Mongol empire", Greenwood Publishing Group, 2006. pg 10" The year following 1260 saw the empire irrevocably split but also signaled the emergence of the two greatest achievements of the house of Chinggis, namely the Yuan dynasty of greater China and the Il-Khanid dynasty of greater Iran. Judith G. Kolbas'a göre:, bu devletlerin yönetimi M.S. 1304-1317 yılları arasındadıJudith G. Kolbas, "The Mongols in Iran", Excerpt from 399: "Uljaytu, Ruler of Greater Iran from 1304-1317 A.D.",

Büyük Timur İmparatorluğu tarihçisi Mir Khwand Büyük İran'''ı (Iranshahr) Fırat Nehri'nden Amu Derya arasında olan bölge olarak betimlemiştir.Mīr Khvānd, Muḥammad ibn Khāvandshāh, Tārīkh-i rawz̤at al-ṣafā. Taṣnīf Mīr Muḥammad ibn Sayyid Burhān al-Dīn Khāvand Shāh al-shahīr bi-Mīr Khvānd. Az rū-yi nusakh-i mutaʻaddadah-i muqābilah gardīdah va fihrist-i asāmī va aʻlām va qabāyil va kutub bā chāphā-yi digar mutamāyiz mībāshad.[Tehrān] Markazī-i Khayyām Pīrūz [1959-60]. ایرانشهر از کنار فرات تا جیهون است و وسط آبادانی عالم است. Iranshahr streches from the Euphrates to the Oxus, and it is the center of the prosperity of the World.

Geleneksel olarak eski dönemlerden, günümüze kadar etnisite bölgelerin ayrılmasında kullanılmamıştır. Bunu şu sözüyle açıklamaktadır.

Richard Nelson Frye: 

Yalnızca modern dönemlerin batı kolonici müdahalesi ve etnisite eğilimi Büyük İran’ı ayıracak bir güç haline geldi. Patrick Clawson’a göre, "Etnik milliyetçilik geriye dönük genişleme moda olsa dahi 19. yüzyılın büyük fenomeni olmuştur."Patrick Clawson, Eternal Iran. Palgrave Macmillan. 2005 ISBN 1-4039-6276-6 p.23 Büyük İran her ne kadar büyük bir politik oluşum olmasının ötesinde büyük bir kültürel birlikti.Nuzhat al-Qolub'un (نزهه القلوب), emrinde çalışan Orta Çağ coğrafyacısı Hamdollah Mostowfi şunu yazmıştır:

چند شهر است اندر ایران مرتفع تر از همهBazı İran şehirleri diğer geri kalanlarında çok daha iyidir,بهتر و سازنده تر از خوشی آب و هواBunlarda hoşgörü ve iyilik havası vardır,گنجه پر گنج در اران صفاهان در عراقArran'ın zengin Gence şehri ve elbette ki İsfahan,در خراسان مرو و طوس در روم باشد اقسراHorasan’daki Merv ve Tus ve tabii ki Konya (Aksara).Cambridge İran Tarihi adlı eserde Büyük İran'ın coğrafi ve kültürel yaklaşımı ile sınırlarını Afganistan, Çin ve Sovyet Orta Asya’sını da kapsadığını söylemektedir.The Cambridge History of Iran, Vol. III: The Seleucid, Parthian and Sasanian Periods, Ehsan Yarshater, Review author[s]: Richard N. Frye, International Journal of Middle East Studies, Vol. 21, No. 3. (Aug., 1989), pp.415. Link:  

 Tarih 

Farsçada Büyük İran; Iranzamin (ایرانزمین) yani "İran ülkesi" anlamına gelmektedir. Iranzamin eski mitlerde Turanzamin "Turan Ülkesi" mücadele etmekteydi. Turanzamin günümüz Orta Asya’sının yukarı kısımlarını temsil etmekteydi.Dehkhoda Dictionary, Dehkhoda, "Turan" maddesi

İslam öncesi dönemde İranlılar seçkin iki ana bölgeyi yönetmekteydiler. Bunlardan biri İran diğeri ise Aniran olarak adlandırılmaktaydı. İran, İrani halkların yaşadığı bölgeye verilen isimdi ve bugün olduğundan daha geniş topraklara sahipti. Bugün birçok tarihî değişime rağmen bu sınırlar içerisinde yaşayan halklar İran kültürünü korudular ve günümüzdeki İran dillerinin oluşmasını sağladılar.

Örnek olarak: Farsça, Orta Asya ve Kafkaslar'da temel yazışma ve edebî dili oluşturmaktayken bugün bunun yerini Rusça almış durumdadır. Farsça aynı zamanda Britanya İmparatorluğu mandası altındaki Irak Kürdistanı’nda da kullanılmaktaydı. 1918-1932  .

Rus İmparatorluğu ile İran arasındaki iki savaş sonunda imzalanan Türkmençay Antlaşmasıve Gülistan Antlaşması ile İran’ın Orta Asya’daki topraklarının bir kısmı Rus İmparatorluğu tarafına ele geçirilmişti. Batı sınırlarında ise 1823'te Abbas Mirza'nın beklenmeyen ölümü ve İran büyük veziri Mirza AbolQasem Qa'im Maqām'ın öldürülmesi sonunda birçok Orta Asya hanları Çara karşı savaşlarında Şahın onları destekleme ümitlerini kaybedilmişti.Homayoun, N. T., Kharazm: What do I know about Iran?. 2004. ISBN 964-379-023-1, p.78 Rus ordusu Aral kıyısını 1849'da işgal etmiş, Taşkent’i 1864'te, Buhara'yı 1867, Semerkant'ı 1868, Hive ve Amu Derya'yı 1873'te işgal etmişti."Birçok İranlı, ülkelerinin doğal atmosferinin etkilerinin bugünkü sınırlarının ötesinde olduğunun düşünmektedir. Bunun ötesinde, İran çok daha büyük bir ülkeydi. Portekiz güçleri 16. ve 17. yüzyılda adalarını ve bazı limanlarının ele geçirdiler. Rus İmparatorluğu, bugün Azerbaycan, Ermenistan ve Gürcistan olarak bilinen ülkeleri İran topraklarından ayırdı. İran ilkokul belgeleri İran birliklerinin bize sadece Bakü gibi şehirlerinden çıkmadıkları, Derbent ve ötesinde de bulunduklarını göstermektedir. Şah 1856-1857 ve Anglo-İran savaşı sonrasında Batı Afganistan'da birçok iddiasını kaybetmişti. 1970'te Sadece BM sponsorluğunda istişare sonunda Basra Körfezi, ada ulus Bahreyn üzerindeki hükümdarlığı için İran'ın iddiaları sona ermişti. Yüzyıllar sonra İran hükümdarlığı ilk kez Irak'ın ötesine çekilmişti. Ne zaman Batı dünyası İran'ın başka ülkelerine müdahalesinden şikayet etse, İran yönetimi eski egemenliğindeki topraklarla ilgili bir mesele olduğunu öne sürmüştür. Aynı zamanda İran'ın dış güçlerin delindeki kayıplarının verdiği mağduriyet hissi de bugüne kadar buna katkıda bulunmuştur." - Patrick Clawson, Washington Enstitüsü Yakın Doğu Politikaları:Patrick Clawson, Eternal Iran. Palgrave. 2005. Coauthored with Michael Rubin. ISBN 1-4039-6276-6 p.9,10"İran bugün sadece bir zamanlar olduğu ülkenin sadece kıç kısmı kadar. İran hükümdarları, Irak, Afganistan, Batı Pakistan, Orta Asya'nın büyük bir çoğunluğu ve Kafkaslar’ı yönettiler. Birçok İranlı bugün hâlâ bu bölgelerin kendi kültürel etkileri ile yaşadığı Büyük İran’ın bir parçası olarak görmektedir.." -Patrick Clawson:Patrick Clawson. Eternal Iran. Palgrave. 2005. Coauthored with Michael Rubin. ISBN 1-4039-6276-6 p.30"Ahameniş İmparatorluğu’ndan bugüne, İranlılar coğrafyalarını korumuşlardı. Fakat yüksek dağlar ve İran Platosunun muazzam boşluğu Rus ordusunu ve Britanya donanmalarından korumaya yeterli değildi. Tam ve mecazi anlamıyla, İran küçüldü. 19. yüzyılın başlangıcında, Azerbaycan, Ermenistan, Gürcistan'ın bir kısmı ve Afganistan İran’ındı, fakat yine bu yüzyılın sonunda Avrupa'nın askeri hareketleri sonucu tüm bu topraklarını kaybetti."Patrick Clawson. Sonsuz İran. Palgrave. 2005. yardımcı yazar Michael Rubin. ISBN 1-4039-6276-6 p.31-32

 Bölgeler 

Orta Çağda, Büyük İran olarak bilinen  topraklar iki kısımdan oluşmaktaydı. Batıda Irak-ı Acem doğuda ise Horasan'dan oluşmaktaydı. Ayrışan bu iki bölge genellikle Gürgan ve Damgan şehirleri tarafından yönetilmektedir. Özellikle Gazne Devleti, Büyük Selçuklu Devleti ve Büyük Timur İmparatorluğu gibi devletler imparatorluklarını Irak-i ve Horasan-i bölgelerine ayırmışlardı. Bu durum  Abul Fazl Bayhqi'nin "Tārīkhi Baïhaqī" adlı kitabı gibi birçok tarihi kitaba konu olmuştu. Faza'ilul al-anam min rasa'ili hujjat al-Islam'' (Al-Ghazali mektuplarından oluşan bir eserdir.) ve diğer bölgeyi anlatan tarihi kitaplarda Maveraünnehir ve Harezm bölgeleri Horasan içerisinde gösterilmekteydi.

 Orta Asya 

 Afganistan 

 Tacikistan 

 Türkmenistan 

 Özbekistan 

 Batı Çin 



 Pakistan 

 Kafkas Bölgesi 

 Güney Kafkas 

 Ermenistan 

 Nahçivan 

 Gürcistan 

 Irak 

 Antlaşmalar 
 Kasr-ı Şirin Antlaşması: Osmanlı İmparatorluğu ile Safevi Devleti arasında yapılmıştır. Bağdat Osmanlı himayesine verilmiştir.
 Gülistan Antlaşması: Rus İmparatorluğu ile İran Kaçar Türk hanedanı arasında yapılmıştır. İran Kafkaslar’da topraklarının büyük bölümünü kaybetmiştir.
 Türkmençay Antlaşması: Rus İmparatorluğu ile İran Kaçar Türk hanedanı arasında yapılmıştır. Antlaşma ile Azerbaycan Türklerinin yaşadıkları bölge iki ayrı devlete pay edilmiştir.
 Paris Atlaşması (1857): Herat ve Afganistan Britanya İmparatorluğu’na verilmiştir.
 Ahal Antlaşması (1881): İran Merv ve Harezm bölgesini Rus İmparatorluğu’na vermiştir.

 Ayrıca bakınız 
 İran
 Pers İmparatorluğu
 İran Tarihi
 Pan-İranizm
 İran Platosu
 İranî halklar
 İrani Diller

 Harita Galerisi 

 Dış bağlantılar 
 İngilizce 
 A map of the treaties affecting Greater Iran 
 Article on Iranian.com 
 Persians in China 
 Pirooz in China 
 İran'daki Türklerin Tarihi - Video 

 Farsça 
 Interview: where "Iran e Bozrorg" is discussed (2) (3) 

 Kaynakça 

 Konuyla ilgili yayınlar 
 "Ethnic Identity in Iran" by Richard Nelson Frye, JSAI 26, 2002, see p. 82  
 Columbia College Today on "Iranian Cultural Continent"

Kategori:İran coğrafyası

Kategori:İran'da kültür
Kategori:İrredantizm
Kategori:Afganistan tarihi
Kategori:Irak tarihi
Kategori:Azerbaycan tarihi