Halki Kapısı

Halki Kapısı (), Bizans döneminde Konstantinopolis (bugün İstanbul, Türkiye) şehrinde, Büyük Saray'ın ana törensel girişi. "Bronz kapı" anlamına gelen bu adın, bronz kapı kanatları ya da çatısında bulunan yaldızlı bronz döşemeler yüzünden verildiği düşünülmektedir.Kazhdan (1991), s. 405 İç tarafı mermer ve mozaiklerle süslenmiş; dış yüzüneyse birçok heykel yerleştirilmiştir. Bunların en baskını, Bizans İkonoklazmı sırasında ana sembol olmuş İsa ikonasıdır. 10. yüzyılda kapının hemen yanına inşa edilmiş bir şapel vardır. Kapı, 13. yüzyılda yıkılmıştır. Şapel ise 19. yüzyıl sonuna kadar ayakta kalmıştır.

 Tarihçe 
Kapı, "Augustaion" adı verilen tören alanının güneydoğu köşesinde bulunuyordu. Meydanın kuzey tarafında Aya Sofya, güney ve batı taraflarında ise Zeuksippos Banyoları ile İstanbul Hipodromu bulunmaktaydı.Kazhdan (1991), s. 232

I. Anastasius () döneminde İsauria Savaşı (492-497) zaferini kutlamak amacıyla, mimar Aetherius tarafından bulunduğu yere inşa edilmiştir.Prosopography of the Later Roman Empire Volume II, "Aetherius 2", s. 19 Şehrin merkezindeki diğer yapılar gibi 532 yılında Nika ayaklanması sırasında tamamen yıkılmıştır; fakat İmparator I. Justinianus () tarafından yeniden inşa ettirilmiştir.Kazhdan (1991), s. 405-406 Bina, tarihçi Prokopius'un Justinian'ın binaları (, , "Binalar Üzerine"), kitabında geniş bir şekilde anlatılmaktadır. Kapı; İmparator I. Basileios () döneminde onarılıp adliyeye çevrilene kadar, 7.ve 8. yüzyıllarda hapishane olarak kullanıldı.Cyril Mango (1958), s. 34Kazhdan (1991), s. 406

İmparator I. Romanos () tarafından yapıya, Hristos Halkitise () adanmış küçük bir şapel eklenmiştir. Bu şapel daha sonra İmparator I. İoannis () tarafından daha büyük ölçekte yeniden inşa edilmiş ve kendisi de oraya gömülmüştür.Janin (1968), pp. 529-530Cyril Mango (1958), p. 149 Bu yeniden inşa aslında, sarayı çevreleyen duvarı daha içe inşa ederek şapel ile kapının birbirine bitişikliğini kaldıran selefi İmparator II. Nikiforos (), döneminde başlamıştı. İmparator II. İsaakios'un ilk hükümdarlığında (1185-1195) bronz kapıları sökülen kapının ana binasından, Bizans Vakanüvislerinin metinlerinde yaklaşık 1200 yılından sonra bahsedilmemektedir.Cyril Mango (1958), pp. 34-35 Şapel ise bir süre daha ayakta kalmıştır ve 14. yüzyıl'da İstanbul'a gelen Rus hacıları, güncelerinde bu yapıdan sıkça bahsetmişlerdirMajeska (1984), pp. 241-242 Osmanlı Devleti döneminde ise, şapelin kalıntıları Arslanhane olarak bilinmekteydi ve küçük bir hayvanat bahçesi olarak hizmet vermekteydi.Cyril Mango (1958), pp. 149-169 Şapelin kalıntıları 18. yüzyıl çizimlerinde görülmekteyse de, yapı 1804 yılında ise tamamen yıkılmıştır.

 Tanım 
Kapının literatürde birçok anlatımı vardır. Prokopius, en eski ve en etkili kaynaktır, kapının dışını süsleyen heykellerin listesi daha sonraki bir Parastaseis syntomoi chronikai ("kısa tarihsel not") da geçer.Cameron & Herrin (1984), pp. 48-51
küçükresim|sağ|upright=1.14|Osmanlı minyatür sanatçısı Matrakçı Nasuh tarafından 1536 yılında yapılan İstanbul At Meydanı çizimi. Bu dönemde Arslanhane olarak bilinen, geniş yeşilliğin solunda (Eski Hipodrom bölgesi) ve Ayasofya'nın sağında yer alan teraslı büyük kırmızı-turuncu tonozlu yapıdır.

Justinianus'un Halki'si tipik Bizans tarzında, sırasıyla silindirik revaklara yaslanmış tonozlar üzerindeki merkez kubbeyi destekleyen dört ayaklı  dikdörtgen bir binaydı. Kuzey ve güneydeki ayaklar, doğu ve batı tarafındakilere oranla biraz daha kısaydılar.Prokopius, De Aedificiis, I.10.12-14 Merkezî yapıya, kuzey ve güney taraflara gelecek şekilde, yine çatısı silindirik kubbeli daha küçük iki oda bitişikti.Prokopius, De Aedificiis, I.10.13-14 Hristos Halkitis kilisesinin kapıyla ilişkisi belirsizdir. Cyril Mango, şapelin kapının solunda yer aldığını ve kapının kendisinin üzerine inşa edildiğini ileri sürmektedir.Cyril Mango (1958), p. 154 18. yüzyıl tasvirlerinde, Ayasofya'nın 100 metre güney doğusunda yer alan yükseltilmiş bir platformun üzerinde olduğu bilinmektedir.

Kapının iç dekorasyonu, Prokopius tarafından anlatılmaktadır: Bizans Senatosu ile çevrelenmiş Justinianus ve Onun İmparatoriçesi Theodora'nın resimlerini içeren mozaik ile kaplı tabanın yanında duvarlar, çok renkli mermer levhalar ile süslenmişti. Yerdeki mozaiklerde ayrıca, Gotik ve Vandal savaşlarında Belisarius'un zaferleri, yenilmiş kral ve kraliçeleri İmparatoruna sunduğu büyük zafer dönüşleri de resmedilmiştir.Prokopius, De Aedificiis, I.10.16-18

Kapının dış dekorasyonu hakkında, göreceli olarak daha az bilgi vardır, fakat Parastaseis syntomoi, muhtemelen ana kapının üstündeki nişlerde yer alan çeşitli heykellerin varlığını kaydetmiştir.Cyril Mango (1958), pp. 99-104 Bunların içerisinde İmparator Mauricius (), karısı ve çocuklarının heykelleri, Atina'dan getirilen ve birbirlerine kollarını uzatan bir çift filozof heykeli,Cameron & Herrin (1984), p. 63 İmparator Zeno () ve İmparatoriçe Ariadne heykelleri,Cameron & Herrin (1984), p. 95 Efes'te bulunan Artemis Tapınağı'dan getirilen "Halki üzerinde bulunan haç işaretini çeviren" dört gorgon başı bulunur.Cameron & Herrin (1984), pp. 121, 159 Aynı metin ayrıca İmparator Maximian () ve bütün Theodosius Hanedanının heykelleri hemen yanı başında olduğunu kaydetmiştir. İmparatoriçe Pulcheria heykelinin kesin yerinin bina ile ilişkisi belirsizdir.Cameron & Herrin (1984), pp. 159, 207-208

 İsa İkonası 
küçükresim|843 yılında, İkonoklazm'ın nihai yenilgisi ve ikonaların tekrar kiliselerde kullanılmaya başlanmasını kutlayan Ortodoksluğun Zaferi isimli ikonaCormack (2000), pp. 32, 91
Halki'nin ana girişinin üstünde İsa'nın bir ikonası durmaktaydı. Bu ikonaya ayrıca Hristos Halkitis ("Halki'nin İsa'sı") denilmekteydi. İkonanın kaynağı belirsizdir. Parastaseis metnine göre yaklaşık 600 yılında ikona mevcuttu ancak bu bilginin kesinliği yoktur.Cyril Mango (1958), pp. 103, 108-112 İmparatorluk sarayının en dış girişinde bulunması, onu şehrin en önemli dinî simgesi hâline getirmişti.Cameron & Herrin (1984), p. 175 726-730 yılları arasında bir zaman, Bizans İmparatoru III. Leon () ikonoklazm hareketini başlattı ve bu ikonanın kaldırılması ve yerine bir haç konulmasını emretti.Kazhdan (1991), pp. 406, 440 İmparatoriçe İrini tarafından yaklaşık 787 yılında ilk defa restore edilmiştir. Ancak V. Leon () tarafından yeniden kaldırılmış ve yerine basit bir haç konulmuştur. 843 yılında, İkonoklazm'ın nihai yenilgisi ve ikonaların tekrar kiliselerde kullanılmaya başlanmasından sonra, bu haç keşiş ve ressam Lazaros'un mozaik ikonası ile yer değiştirilmiştir.Cormack (2000), p. 114

İkonanın kesin görünümü belirsizdir. Erken dönemde görünümünün, Hristos Pantokrator (Her şeye kâdir İsa) tarzı olduğu şeklinde düşünülse de, III. İoannis () bastırdığı paralar ve Kariye Kilisesi'nde bulunan dinî mozaikler gibi geç Bizans referansları, ayakta duran yaya İsa olarak betimlemektedirler.Kazhdan (1991), p. 440Cyril Mango (1958), pp. 135-142

 Kaynakça 
Özel

Genel







 Dış bağlantılar 


Kategori:Kapılar
Kategori:Büyük Saray
Kategori:Geçit (mimarlık)