Hakasça

Hakasça veya Hakas Türkçesi (Хакас тілі “Hakas tili”, тадар тілі / Tadar tili) Hakas Türklerinin dili. çağdaş Türk yazı dillerinden Sibirya kesiminde konuşulup yazılan kollarından biridir. Hakas eski Kırgız devletinin ismidir. Hakas Türkleri tarafından konuşulmaktadır. Hakaslar Hakasya adı verilen ülkede yaşamakta olup, Güney Sibirya bölgesindedir. Hakas Cumhuriyeti veya Hakasya, Rusya'da yer alır. Hakasların nüfusu 78,500 olup, bunun 60,168 kadarı Hakasça konuşmayı bilmektedir.

Hakasların ilk ve millî alfabeleri Türk (Göktürk, Köktürk, Turan) Alfabesidir.
1924 yılında  Kiril Alfabesine, 1929 yılında Latin alfabesine, sonra 1939 yılında tekrar Kiril alfabesine geçilmiştir.

Hakas dili yakın bölgedeki Türk dillerine de yakındır. Bunlar Şor, Çulım, Tuva, Tofa, Sakha (Yakut) ve Dolgan dilleridir.

 Konuşulan yerler 
Hakasça, Rusya Federasyonu içinde Hakasyada, Krasnoyarsk Krayının bir ilçesi olan Şarıpovskiy rayonda ve çok az olarak Tıva Cumhuriyetinde Hakaslar tarafından konuşulmaktadır.

 Konuşan kişi sayısı
Hakas nüfusu 1939 sayımına göre 52.000'dir. 1959'da ise 56.600 olan nüfusun 40.000'ini Hakaslar oluşturmaktadır. Ülkede Hakasların dışında Ruslar, Ukraynalılar ve Tatarlar yaşar. Tabii Hakas özerk bölgesi dışında, Krasnoyarsk ve Tuvada'da Hakasların yaşadığını belirtmek gerekir. 1989'da ise Hakasça konuşanların toplamı 81,428'dir.Mehmet,ÖLMEZ,"HAKASLAR VE HAKASÇA ",Türkoloji Makaleleri 

Rusya Federasyonu'nda Hakasça'yı  konuşan kişi sayısı  2010 yılı Rusya verilerine göre 42 604 kişidir.

 Hakasça'nın ağızları
Hakasça Türk dilleri'nin doğu grubunda Hakas-Altay bölüğünde yer alır. 
Diyalektleri 
 Sagay diyalekti (Piltir, Töö, Ashıs  
 Haas diyalekti (Ağban, Uybat, Ah Üüs, Hara Üüs)
 Hızıl diyalekti
 Şor diyalekti

 Alfabe ve yazım 
Latin alfabesi:

 A a B b C c Ç ç D d Ә ә F f G g  I i Į į J j K k L l M m N n  O o Ө ө P p R r S s Ş ş T t U u V v X x Y y Z z  Ь ь

Kiril alfabesi:

 А а Б б В в Г г Ғ ғ Д д Е е Ё ё Ж ж З з И и Й й I i К к Л л М м Н н Ң ң О о Ö ö П п Р р С с Т т У у  Ф ф Х х Ц ц Ч ч Ҷ ҷ Ш ш Щ щ Ъ ъ Ы ы Ь ь  Ә ә Ю ю Я я

Tablo: Hakas alfabesini gösterir
Kiril1924-1929 Latin  Kiril1939-1947  Kiril1947-1953  Kirilс 1953 Aa  Aa  Aa  Aa  Аа Бб  Bв  Бб  Бб  Бб Вв  Vv  Вв  Вв  Вв Гг  Gg  Гг  Гг Гг h (c 1927) Ƣƣ   ғ Ғғ Дд  Dd  Дд  Дд  Дд Ее  Ее  Ее  Ее    Ёё Жж  Ƶƶ Жж  Жж  Жж Зз  Zz  Зз  Зз  Зз Ии  Ii  Ии Ии  Ии Ii (с 1927)  Įį  Ii  Ii  Ii Йй  Jj  Йй  Йй  Йй Кк  Kk  Кк  Кк  Кк Лл  Ll  Лл  Лл  Лл Мм  Mm  Мм  Мм  Мм Нн  Nn  Нн  Нн  Нн Ҥҥ  Ꞑ ꞑ  нъ нъ ң (с 1962) Оо  Оо  Оо Oo Oo Ӧӧ  Ɵɵ  Ӧӧ  Ӧӧ  Ӧӧ Пп  Pp  Пп  Пп  Пп Рр  Rr  Рр  Рр  Рр Сс  Ss  Сс  Сс  Сс Тт  Tt Тт  Тт  Тт Уу  Uu  Уу  Уу  Уу Ӱӱ  Yy  Ӱӱ  Ӱӱ  Ӱӱ Фф  Ff Фф  Фф Фф Хх  Хх  Хх  Хх  Хх Цц   Цц  Цц  Цц Чч  Cc  Чч  Чч  Чч Jj  ç   Ӌӌ  Ҷҷ Шш  Şş Шш Шш Шш Щщ   Щщ  Щщ Щщ   ъ ъъ Ыы  Ƅƅ  Ыы Ыы Ыы ь  ‘ ь ьь Ээ  Әә  Ээ ЭэЭэ Юю   Юю ЮюЮю Яя   Яя ЯяЯя

 Türkiye Türkçesi-Tuvaca-Hakasça karşılaştırmaları 

Hakas Türkçesinde, Türkiye Türkçesinde y harfi ile başlayan kelimeler yerine ç gelmektedir. Bu yönü ile Tuva Türkçesi gibidir. Kazak Türkçesinde j, Kırgız Türkçesinde c, Saka Türkçesi ve Çuvaş Türkçelerinde s gelmektedir.

 Türkiye Türkçesi  Tuva Türkçesi Hakas Türkçesi iyi eki  çahsı Yıl çıl  çıl  Koşmak çügür  çügür 

 Hakasça basın-yayın 
Hakas dilinde önemli bir gazete Habar gazetesidir (Хабар (газета)).

 Hakasça Yazı diliyle yazanlar 
Hakas Türkçesi XX. asırla birlikte yazı diline dönüşmüştür. Hakasça yazmış önemli yazar ve şairler şöyledir :
 Ahpaşeva, Natalya Markovna (1960)
 Bainov, Moisey Romanoviç (1937)
 Domojakov, Nikolay Georgieviç (1916-1976)
 Kazaçinova, Galina Grigorevna (1941)
 Kilçiçakov, Mihail Eremeeviç (1919-1990)
 Kobyakov, Vasiliy Andreeviç (1906-1937)
 Kokov, Mihail Semyonoviç (1914-1941)
 Kostyakov, İvan Martınoviç (1916-1983)
 Kotyuşev, İvan Grigoreviç (1919-1979)
 Maynaşev, Valeriy Gavriloviç (1948-1992)
 Nerbışev, Karkey Trofimoviç (1936)
 Tatarova, Valentina Kirillovna (1952)
 Tinikov, Nikolay Egoroviç (1926-1995)
 Topanov, Aleksandr Mihayloviç (1903-1959)
 Topoev, İlya Prokopeviç (1954)
 Turan, Mithas (Çerpakov, Aleksandr Yakovleviç) (1929-1993)
 Hallarov (Kızıçakov, Andrey Andreeviç) (1942)
 Çapray, Aleksandr (Kotojekov, Aleksandr İvanoviç) (1948)
 Çebodaev, Mihail Nikolaeviç (1931-1995)
 Şulbaeva, Valentina Gavrilovna (1939)

 Literatür 
 Dırenkova N. P. Grammatika hakasskogo yazıka: Fonetika i morfologiya. — Abakan, 1948.
 Nominhanov Ts. D. Russko-hakasskiy slovar / Pod red. N. G. Domojakova. — Abakan: Hakasskoe oblastnoe nats. izd-vo, 1948.
 Baskakov N. А., İnkijekova-Grekul А. İ. Hakassko-russkiy slovar. — M.: Gos. izd-vo inostrannıh i natsionalnıh slovarey, 1953. (v per.)
 Russko-hakasskiy slovar: 30 000 slov / Sost.: N. G. Domojakov, V. G. Karpov, N. İ. Kopkoeva, А. P. Bıtotova, D. F. Pataçakova, İ. P. Çebodaev, M. N. Çebodaev; Pod red. D. İ. Çankova; Hakasskiy nauçno-issledovatelskiy institut yazıka, literaturı i istorii (HakNİİYaLİ). — M.: Gos. izd-vo inostrannıh i natsionalnıh slovarey, 1961. — 968 s. — 6000 ekz. (v per.)
 Grammatika hakasskogo yazıka. — M.: Nauka, 1976. 417 s.
 Sravnitelno-istoriçeskaya grammatika tyurkskih yazıkov: Regionalnıe rekonstruktsii. — M.: Nauka, 2002.
 Castrén, M. A. (1857). Versuch einer koibalischen und karagassischen Sprachlehre nebst Wörterverzeichnissen aus den tatarischen mundarten des minussinschen Kreises. St. Petersburg.
 Radloff, W. (1893–1911). Versuch eines Wörterbuches der Türk-Dialecte I-IV. St. Petersburg.
 Radloff, W. (1867). Proben der Volkslitteratur der türkischen Stämme Süd-Sibiriens. II. Theil: die Abakan-Dialecte (der Sagaische, Koibalische, Katschinzische), der Kysyl-Dialect und der Tscholym-Dialect (Küerik). St. Petersburg.
 Katanov, N. F. (1907). Proben der Volkslitteratur der türkischen Stämme. IX. Theil: Mundarten der Urianchaier (Sojonen), Abakan-Tataren und Karagassen. St. Petersburg.
 Anderson, G. D. (1998). Xakas. Languages of the world: Materials: 251. München.

 Kaynakça 

 Dış bağlantılar 
 Ethnologue entry for Khakas 
 Hakasya ve Hakas toplumu
 Hakasya Alfabesi
 Хакасско-русский словарь онлайн  — on-line Hakasça Rusça Sözlük


Kategori:Sibirya grubu