Erboğa A

Erboğa A veya Centaurus A (ayrıca NGC 5128 olarak da bilinir), Erboğa takımyıldızı bölgesinde yaklaşık olarak uzaklıkta bulunan bir merceksi veya dev eliptik gökadadır. James Dunlop tarafından 29 Nisan 1826 tarihinde keşfedildi. Halton Arp tarafından görüntülenmiş ve Arp 153 olarak "İç emilim ile bozulmuş gökadalar" kategorisi altında Tuhaf Gökadalar Atlası'na dahil edilmiştir. NGC 5128, Dünya'ya en yakın radyo gökadalardan birisidir, bu nedenle etkin gökada çekirdeği, profesyonel gök bilimciler tarafından yoğun olarak incelenmiştir. Ayrıca gökyüzündeki en parlak beşinci gökadadır ve bu da onu sadece düşük kuzey enlemlerinden ve güney yarımküreden görülebilmesine rağmen ideal bir amatör gökbilim hedefi haline getirir.

Gökadanın merkezi, X-ışını ve radyo dalga boylarındaki salımlardan sorumlu olan bir göreceli jeti dışarı doğru fırlatan, 55 milyon güneş kütlesine eşdeğer kütleye sahip bir süper kütleli kara delik içerir. On yıl önce ayrılan jetin radyo gözlemlerini değerlendiren gök bilimciler, jetin iç kısımlarının ışık hızının yaklaşık yarısında hareket ettiğini belirlediler.

Diğer yıldız patlaması gökadalarında olduğu gibi, yoğun yıldız oluşumu patlamasının bir çarpışma sonucu oluştuğundan şüpheleniliyor. Modeller, Erboğa A'nın daha küçük bir sarmal gökadayla çarpışan ve birleşen büyük bir eliptik gökada olduğunu göstermektedir.

 Kara delik 
upright=0.91|küçükresim|sol|Erboğa A'nın merkezinde bulunan kara delikteki rölativistik fışkırmayı gösteren Chandra X-ışını teleskobu fotoğrafı.
Güneş'in 1 milyar katı yoğunluğundaki bu kara deliğin güçlü plazma püskürtüşleri X-ışınları ve radyo dalgalarıyla izlenmiş ve Hubble Uzay Teleskobu ile Erboğa A'nın ayrıntıları elde edilmiştir. Kızılaltı dalgaboyu civarlarında gözlem yapan NICMOS dedektörü, bu galaksiyi sarmalayan kalın yıldızlararası toz bulutu kuşağını geçerek en küçük ayrıntıları göstermiş ve dev bir toplanma diski (kara delik etrafında bir disk oluşturan madde) ortaya koymuştur. Toplanma diskleri, sadece kara delikler etrafında bulunurlar ve genellikle plazma püskürtmeleri bu diske dik doğrultudadır. Erboğa A kara deliğinde, plazma püskürtmelerinin diskle yaptığı açı 90° değildir; bunun nedeninin disk ekseninin görülemeyecek kadar küçük konik bir devinim yapması olduğu düşünülür.

 Keşif tarihi 
 1826: NGC 5128, 29 Nisan'da James Dunlop tarafından keşfedildi.
 1847: John Herschel, olağandışı-bulutsu tuhaf görünümlü olarak katalogladı.
 1949: Radyo dalgaları keşfedildi.
 1970: X-ışını dalgaları keşfedildi.
 1975-76: Gamma ışını dalgaları keşfedildi.

 Görünüm 

upright=1.14|küçükresim|sol|Erboğa A'nın çekirdeği içindeki toz diskinin Hubble Uzay Teleskobu fotoğrafı. Kaynak: HST/NASA/ESA.

Erboğa A, tuhaf görünümlü bir galaksi olarak tarif edilebilir. Dünya'dan bakıldığında üzerine bindirilmiş bir toz şeridiyle, merceksi veya eliptik bir galaksi gibi görünür. Galaksinin tuhaflığı ilk kez 1847 yılında John Herschel tarafından tanımlanmıştır. Galaksinin tuhaf görünümünün genellikle iki küçük galaksinin birleşmesi sonucu olduğu düşünülür.

Galaksinin şişkin bölgesi genellikle gelişmiş kırmızı yıldızlardan oluşur. Tozlu disk çoğunlukla yeni yıldızların oluştuğu bir bölge olmuştur ve disk içinde 100'den fazla yıldız oluşum bölgesi tanımlanmıştır.

 Süpernovalar 

Erboğa A içinde bir tane süpernova tespit edilmiştir.
SN 1986G adlı süpernova, Robert Evans tarafından karanlık toz şeridinin içinde 1986 yılında keşfedilmiştir.
Daha sonra tip Ia süpernova olarak tanımlanmıştır.

 Yakın galaksiler ve galaksi grubu bilgisi 
küçükresim|Aktif galaksinin merkezindeki kara delikten yayılan lobları ve jetleri ortaya çıkaran Centaurus A'nın renkli bileşik bir görüntüsü. Görüntü, çok farklı dalga boylarında çalışan üç farklı enstrümanla elde edilen verilerin birleştirilmesiyle oluşturulmuştur.
Erboğa A, iki altgruptan oluşan M83 Grubu'nun Cen A altgrubunun merkezindedir. Diğer altgrubun merkezinde ise Messier 83 bulunur. Bu iki altgrup bazen tek bir grup olarak bazen de iki altgrup olarak tanımlanmaktadır. Erboğa A/M83 Grubu, Başak Süperkümesi içinde yer alır.

 Amatör gözlem bilgileri 

Erboğa A, Omega Centauri'nin (çıplak gözle gözlenebilen küresel yıldız kümesi) yaklaşık olarak 4° kuzeyinde yer alır. Galaksi, yüksek yüzey parlaklığı ve nispeten büyük açısal boyutu nedeniyle amatör gözlemler için ideal bir hedeftir. Parlak merkezi şişlik ve toz şeridi büyük bir dürbünle bile gözlemlenebilir ama diğer ayrıntılar için büyük bir teleskop gerekebilir. Erboğa A, Stephen James O'Meara tarafından çıplak gözle fark edilmiştir.

 Kaynakça 
 STScI. Hubble Provides Multiple Views of How to Feed a Black Hole. Press release: Space Telescope Science Institute. Mart 14, 1998.
 Chandra X-Ray Observatory Photo Album Centaurus A Jet

 Ayrıca bakınız 
 Messier 87 - güçlü bir radyo kaynağı olan dev eliptik galaksi
 NGC 1316 - güçlü bir radyo kaynağı olan benzer merceksi galaksi

 Dış bağlantılar 
 SEDS: Peculiar Galaxy NGC 5128
 ESA/Hubble images of Centaurus A
 NASA's APOD: The Galaxy Within Centaurus A (3/4/06)
 NASA's APOD: X-Rays from an Active Galaxy (7/5/03)
 High-resolution image of Centaurus A showing the discrete elements of galactic core
 Centaurus A at UniverseToday.com
 NGC5128 Centaurus A


Kategori:Erboğa takımyıldızı
Kategori:Merceksi galaksiler
Kategori:Radyo galaksiler
Kategori:Tuhaf galaksiler
Kategori:Yıldız patlama galaksileri
Kategori:M83 Grubu
077b
5128
046957
-07-28-001
153
Kategori:1826'da keşfedilen astronomik cisimler
Kategori:IRAS kataloğu cisimleri
Kategori:James Dunlop'un keşifleri