Zilan Katliamı

Zilan Katliamı,Mehmet Şevket Eygi, "Zilan katliamı" , Millî Gazete, 17 Kasım 2009, URL erişim tarihi: 16 Ağustos 2010.Felit Özsoy, Tahsin Eriş, Öncesi ve Sonrasıyla 1925 Kürt Direnişi (Palu-Hanî-Genç), Pêrî Yayınları, 2007, ISBN 978-975-9010-57-7, s. 271.Nazan Sala, "Devlet Zilan Katliamı ile yüzleşm" , Gündem, 8 Ekim 2009, URL erişim tarihi: 18 Ağustos 2010. Zilan Deresi KatliamıCengiz Çandar, "“Kürt açılımı”nı Ararat-Süphan ekseninde izlerken..." , Radikal, 31 Temmuz 2009, URL erişim tarihi: 16 Ağustos 2010.Zilan Deresi Katliamı AİHM'de  haberi, Evrensel Gazetesi, İdris Yılmaz (24.04.2012)., Zilan Deresi KırımıKemal Burkay, Anılar, belgeler, Cilt 1, Deng Yayınları, 2000, p. 8.  veya Zilan Olayları, Ağrı-Zilan Olayları, (Kürtçe: "Komkujiya Zîlan""Hovîtiya Artêşê şermezar dikin" , Azadiya Welat, 15 Temmuz 2010, URL erişim tarihi: 16 Ağustos 2010.  veya "Komkujiya Geliyê Zîlan"), 1930 yılının Temmuz ayındaKatliamın gerçekleştirildiği tarih genelde 13 Temmuz 1930 olarak anılmasına karşın Cumhuriyet gazetesi özel muhabiri Yusuf Mazhar, 12 Temmuz 1930 tarihli telefon görüşmesinde Süphan Dağı ve Zeylân havalisindeki "temizliğin" tamamen bittiğini aktarmıştır: "Temizlik başladı: Zeylân deresindekiler tamamen imha edildi. Bunlardan tek bir kişi kurtulmamıştır. Ağrı'da harekât devam ediyor." Ankara 12 (Telefonla) --- "Son malûmata göre Erciş, Süphan Dağı ve Zeylân havalisinde temizlik tamamen bitmiş..."Ankara Üniversitesi Siyasal Bilgiler Fakültesi Türkiye Cumhuriyeti İdare Tarih Araştırması'nın hazırladığı Yönetim Zamandizini'nde olaylar, "8 Temmuz 1930'da Ağrı'daki eşkıya üzerine iki kolordu asker ve 80 uçaktan oluşan hava gücü harekâta başladı. 12 Temmuz'da Zeylan deresi civarındaki eşkıya imha edildi." şeklinde aktarılmaktadır. [Yönetim Zamandizini 1930 yılı, Türkiye Cumhuriyeti İdare Tarihi Araştırması (TİDATA), Ankara Üniversitesi Siyasal Bilgiler Fakültesi Kamu Yönetimi Araştırma ve Uygulama Merkezi: 2, Ankara, 2007, s. 180 (Pdf dosyasının 78 sayfası )] Ağrı Dağı İsyanları sırasında "Ferîk" Salih Omurtak komutasındaki 9. Kolordu tarafından Üçüncü Ağrı Harekâtı başlatılmadan önce, Van ilinin Erciş ilçesinde yer alan ve günümüzde "Hatun Çukurovası" olarak da bilinen Zilan Deresi'ne sığınan kimi kaynaklara göre Kürt sivillere, kimi kaynaklara göre de isyancı gruplara yönelik düzenlenen katliamdır.Altan Tan, Kürt sorunu, Timaş Yayınları, 2009, ISBN 978-975-263-884-6, s. 275. Pınar Selek, Barışamadık, İthaki Yayınları, 2004, ISBN 978-975-8725-95-3, s. 109. 

 Arka plan 

1926–1930 yılları arasında Ağrı Dağı ve civarı ile İran topraklarının da dâhil olduğu coğrafyada Ağrı ayaklanmaları meydana geldi. "Ağrı İsyanı" veya "Ararat İsyanı" diye bilinen bu isyanlar sırasında, Hoybun Merkez Komitesi tarafından İhsan Nuri Paşa'nın önderliğinde 1927 yılında "Ağrı Cumhuriyeti" ilan edildi.Naci Kutlay, "Cumhuriyet ve Kürtler", Toplumsal Tarih, Sayı: 160, Nisan 2007, s. 27-28.

 Harekât hazırlığı 
küçükresim|sol|Ağrı Dağı İsyanları sırasında 9. Kolordu Komutanı olan Salih Omurtak, katliamda aktif rol oynayan askeri figürlerden biriydi.
9 Mayıs 1928 tarihinde Türkiye Cumhuriyeti, direnişçileri vazgeçirmek için af çıkardı.Paul J. White, Primitive rebels or revolutionary modernizers?: the Kurdish national movement in Turkey, Zed Books, 2000, ISBN 978-1-85649-822-7, p. 78.  Daha önce Türk şair ve bürokrat Süleyman Nazif, "Vaaz ve nasihat veya re'fet ve şefkat zamanı çoktan geçti. Eline silah almış olan her asinin eli, başıyla birlikte kesilmelidir." demişti.Ayşe Hür, Osmanlı’dan bugüne Kürtler ve Devlet-4 , 23 Ekim 2008 tarihli Taraf gazetesi.

Türkiye müzakerede inisiyatif elde edemeyince İhsan Nuri Paşa ile doğrudan müzakere etmeye karar verdi, fakat bu da sonuç vermedi.Wadie Jwaideh, The Kurdish national movement: its origins and development, Syracuse University Press, 2006, ISBN 978-0-8156-3093-7, p. 212.  Cumhurbaşkanı Mustafa Kemal Atatürk başkanlığında, Genelkurmay Başkanı Fevzi Çakmak ve Birinci Umumî Müfettişi İbrahim Talî Öngören'in de hazır bulunduğu Bakanlar Kurulu toplantısında 29 Aralık 1929 tarihli ve 8692 sayılı kanun hükmünde bir kararname çıkarıldı. Burada Haziran ayında Ağrı'ya yönelik harekât öngörüldü.Mehmet Köçer, "Ağrı İsyanı (1926-1930)", Fırat Üniversitesi Sosyal Bilimler Dergisi, Cilt: 14, Sayı: 2, s. 385. 

Bakanlar Kurulu, çıkarılan kararname doğrultusunda 7 Ocak 1930'da Genelkurmay Başkanlığı 9. Kolordu komutanlığına; Bulakbaşı ile Şıhlı köyü arasında asilerle meskûn olan köyler ile sığınılan yerler ele geçirilerek asilerin geçim üssünden yoksun bırakacağına, bölge eşkıyadan temizlendikten sonra Ağrı tepeleri hattına doğru takip edileceğine ve bölgede jandarma alayları için lazım olan yerlerden başka meskûn yer bırakılmayacağına dair emir verdi.Cemşid Bender, Genelkurmay Belgelerinde Kürt İsyanları, C. 2, Kaynak Yayınları, 1992, s. 93-94.

18 Mart 1930 tarihinde Salih Omurtak 9. Kolordu Komutanlığına atandı (8 Mayıs 1934'e kadar).T.C. Genelkurmay Harp Tarihi Başkanlığı Yayınları, Türk İstiklâl Harbine Katılan Tümen ve Daha Üst Kademelerdeki Komutanların Biyografileri, Genkurmay Başkanlığı Basımevi, Ankara, 1972, s. 232. 11 Haziran 1930 tarihinde Türk tarafının Ağrı direnişçilerine karşı silahlı muhalefeti başladı. Hoybun bütün Kürdistan'a yönelik yardım çağrısında bulundu. Bundan dolayı geniş cephede direnişçilerin cevap alma endişesine kapılan Türkiye 800-1500 silahlı olduğu tahmin edilenOsman Pamukoğlu, Unutulanlar dışında yeni bir şey yok: Hakkari ve Kuzey Irak dağlarındaki askerler, Harmoni Yayıncılık, 2003, ISBN 975-6340-00-2, s. 16. Ağrı Dağı'ndaki direnişi kırmak için hazırlanan saldırıdan geçici olarak vazgeçti.

 Harekât 
|küçükresim|sağ|13 Temmuz 1930'da Milliyet gazetesinde Zilan Deresi ve Süphan Dağı önünde bir isyancının başını ezen askerin resmedildiği karikatür.
küçükresim|upright=0.68|sağ|17 Temmuz 1930'da Akşam gazetesinde isyancıların hem karadan hem havadan kuşatıldığını resmeden karikatür.
Türk Ordusu Zilan Deresi'ne sığınanlara karşı iki kolordu (7. Kolordu ve 9. Kolordu) ve 80 uçaktan oluşan hava gücü kullandı.Yönetim Zamandizini 1930 yılı, Türkiye Cumhuriyeti İdare Tarihi Araştırması (TİDATA), Ankara Üniversitesi Siyasal Bilgiler Fakültesi Kamu Yönetimi Araştırma ve Uygulama Merkezi: 2, Ankara, 2007, s. 180 (Pdf dosyasının 78 sayfası ) Cumhuriyet gazetesi özel muhabiri Yusuf Mazhar'ın aktardığına göre, isyana katılan bütün köyler yakılırken 15.000'den fazlaYusuf Mazhar, Cumhuriyet, 16 Temmuz 1930Ahmet Kahraman, Kürt İsyanları: Tedip ve Tenkil, Evrensel Basım Yayın, ISBN 978-975-6525-48-7, s. 211., Karaköse, 14 (Özel muhabirimiz bildiriyor) ... isyancı Zilan Deresi'nde etkisiz hale getirildi.Başka Dersim'ler Var mı?  haberi, Zaman gazetesi, Mustafa Armağan (04.12.2011) Sağ kalanların bir kısmı ise İran'a kaçıp kurtulmayı başardılar.Christopher Houston, Islam, Kurds and the Turkish nation state, 2003, sayfa 102 

Cumhuriyet gazetesi 13 Temmuz 1930 tarihinde "Asiler 5 Günde İmha Edildi" başlığı altında bu olayı "Ağrı Dağı tepelerinde tayyarelerimiz şakiler üzerine çok şiddetli bombardıman ediyorlar. Ağrı Dağı daimi olarak infilak ve ateş içinde inlemektedir. Türk’ün demir kartalları asilerin hesabını temizlemektedir. Zilan Deresi ağzına kadar ceset dolmuştur." şeklinde duyurmuştur. Aynı gün çıkan Akşam gazetesinde ise ölü isyancı sayısı 3000 olarak verilmektedir.

Birleşik Krallık Dışişleri Bakanlığına ait rapor; Erciş ve Zilan yakınlarındaki Türk Ordusu'nun elde ettiği başarıyı, birkaç silâhlı adama ve büyük çoğunluğu savaşçı olmayanlara karşı kazanıldığı şeklinde yazmıştır.The conviction here is that the Turkish succcess near Ergish and Zilan were realy gained over a few armed men and a large percentage of non-combatants., Robin Leonard Bidwell, Kenneth Bourne, Donald Cameron Watt, Great Britain Foreign Office, British documents on foreign affairs: reports and papers from the foreign office confidential print. From the first to the the second world war. Turkey, Iran, and the Middle-East, 1918-1939. The Turkish revival, 1921-1923, University Publications of America, 1997, ISBN 978-0-89093-603-0, s. 106.

Akşam gazetesi 16 Temmuz 1930 tarihinde köylerin de yakılıp imha edildiğini bildirdi.

 Ölü sayısı 
16 Temmuz 1930 tarihli Cumhuriyet gazetesine göre 15.000'den fazla isyancı öldürülmüştür.Ahmet Kahraman, ibid, p. 211, Karaköse, 14 (Özel muhabirimiz bildiriyor) ... Bizzat Ağrı isyancıları arasında yer alan Kürt yazar Hesen Hîşyar Serdî'ye göre Ademan, Sipkan, Zilan ve Hesenan aşiretlerden oluşan 18 köyden 47.000 köylü,M. Kalman, Belge, tanık ve yaşayanlarıyla Ağrı Direnişi 1926-1930, Pêrî Yayınları, İstanbul, 1997, ISBN 975-8245-01-5, p. 105. Ermeni araştırmacı Garo Sasuni'e göre ise 5.000 kadın, çocuk ve yaşlı öldürülmüştür.Ahmet Kahraman, ibid, pp. 207-208. Almanya merkezli Berliner Tageblatt gazetesi, 3 Ekim 1930 tarihli sayısında olayları "Türkler, Zilan bölgesinde 220 köyü imha etti ve 4.500 kadın ve yaşlıyı katletti." şeklinde aktarmıştır."Der Krieg am Ararat" (Telegramm unseres Korrespondenten) Berliner Tageblatt, October 3, 1930, ... die Türken in der Gegend von Zilan 220 Dörfer zerstört und 4500 Frauen und Greise massakriert.  Sovyetler Birliği Bilimler Akademisi ise "Zilan Bölgesi vadilerinden birinde 1.550 kişi kesildi, Erciş bölgesinde 200 köy yakıldı, Patnos sahasında yakılıp yıkılmayan tek köy kalmadı. Türk askerleri, Kürtlerin hayvanlarını da alıp aşırdılar." şeklinde iddialarda bulunmuştur.Sovyetler Birliği Bilimler Akademisi Doğu Bilimleri Enstitüsü ile Ermenistan Sovyet Sosyalist Cumhuriyeti Bilimleri Akademisi Doğu Bilimleri Enstitüsü Kürt Komisyonu (Çev. M. Aras), Yeni ve Yakın Çağda Kürt Siyaset Tarihi, Pêrî Yayınları, İstanbul, 1998 (orijinal baskısı: 1986), ISBN 975-8245-06-6, s. 179

 Kültürel etkiler 
Yaşar Kemal 1950'li yıllardaki röportajlarında "Zilan Deresi Katliamı"nı öğrenip çok etkilendiğini belirtmiştir. Daha sonra Deniz Küstü adlı romanında katliamdan söz etti.Yashar Kemal, çev. Thilda Kemal (Serrero), The sea-crossed fisherman, Braziller, 1985, ISBN 978-0-8076-1122-7, p. 58, (Salih Pasha )......Every time one of his soldiers was killed by the Kurds, he'd go mad with rage and order the nearest Kurdish village to be set on fire and all its men shot.  Romanın başkahramanlarından biri Selim Balıkçı, Ağrı harekâtlarına katılmış ve yüzünden yaralanarak Cerrahpaşa Hastanesi'ne kaldırılmıştır.Yashar Kemal, ibid, p. 57, 58, 149 etc. 

 Davalar 
Evrensel Gazetesi yazarı İdris Yılmaz'ın iddialarına göre olayın ardından bölge halkının tüm mallarına el konuldu, 1950 yılında Erciş Asliye Ceza Mahkemesi'ne mallarını geri almak için başvuran köylüler, herhangi bir sonuç alamadı ve 2012 yılında konu Avrupa İnsan Hakları Mahkemesine taşındı. Söz konusu dava kabul edilmiştir, davacılardan Mehmet Gürbüz, dedesinden kalma altı bin dönüm arazisine el konulduğunu ve o dönemden kalma tapu kayıtlarının kabul edilmediğini belirtti.

2007 yılında Dicle Haber Ajansı Van muhabirleri Oktay Candemir ve Ercan Öksüz, Zilan deresi katliamı tanıklarından 94 yaşındaki Kakil Erdem'in tanık olduğu olayları konu alan "Zilan Katliamı'nın Tanığı Konuştu" başlıklı bir röportaj yayınladılar. Röportajın ardından iki muhabir hakkında "halkı kin ve düşmanlığa tahrik veya aşağılama" iddiasıyla dava açıldı."2008 Raporu: TCK madde 125 - 220 Davaları" , TİHV raporları, URL erişim tarihi: 20 Ağustos 2010. 9 Eylül 2008'de Van 2. Asliye Ceza Mahkemesinde görülmeye başlanan dava neticesinde iki muhabir birer buçuk yıl hapse mahkûm oldu."Üç Ayda 190 Düşünce Suçlusu!" , Bianet, 06 Kasım 2009, URL erişim tarihi: 20 Ağustos 2010.

 Gazete manşetleri 

 Ayrıca bakınız 
 Türkiye'de Kürtlere yönelik insan hakları ihlalleri
 Türkiye'de yaşanmış katliamlar listesi

 Kaynakça 

 Dipnotlar 


Kategori:1930'da Türkiye
Kategori:Türkiye'deki katliamlar
Kategori:Kürt tarihi
Kategori:Van ili tarihi
Kategori:Kürt karşıtlığı
Kategori:Türkiye'nin işlediği katliamlar