Nasturi Ayaklanması

Nasturi Ayaklanması (7 Ağustos - 26 Eylül 1924)  Hakkari'de Süryanilerin bağımsızlık için başlattığı isyan hareketidir. İsyan Birleşik Krallık'ın kışkırtması ile başlamış ve Birleşik Krallık uçakları asilere yardım amacıyla Türk mevzilerine saldırmıştır.

Arka plan
Nasturiler, I. Dünya Savaşı'na girildiğinde Osmanlı'ya karşı cephe almışlardı. İçlerinden büyük kısmı Rus İmparatorluğu'na sığınmış ve İran'ın Hoy ve Urmiye bölgesine yerleştirilmişlerdi. Ekim Devrimi sonucu Çarlık ordusu bölgeden çekilince zaman zaman Türk kuvvetleriyle çarpışmışlardır.

Kurtuluş Savaşı sonunda 1924 yılında Musul Sorunu'nu çözmek ve Musul'u Türkiye topraklarına dahil etmek için harekât planı oluşturulmuştu. Rusya SFSC Türkiye'yi maddi konuda destekleyeceğini iletti. Bu duruma karşılık İngiltere Süryani aşiretlerini destekleyerek silahlandırdı. İsyanın başlangıcı, Musul Harekâtı yerine ordunun isyana yönelmesine yol açarak, Türkiye'yi Musul konusunda bir adım geriye itti. Musul sorunu yüzünden Türkiye ile İngiltere sık sık karşı karşıya geliyordu. Sorunu kendi lehlerine çözmek isteyen İngiliz hükûmeti, ortalığı karıştırmak amacıyla Nasturilere para ve silah desteğinde bulunarak isyan çıkarmaları için onları teşvik etti.

Bir taraftan bunlar yaşanırken Erzurum'da Cibranlı Halid bey tarafından Kürt istiklal Cemiyeti gizlice kuruldu ve bir isyan hazırlığı başlatıldı. Fakat Beytüşşebap isyanı ve İhsan Nuri Bey'in Beytüşşebap'ta ordudan firar etmesi konusu bu planda yoktu. Daha sonra çıkacak Şeyh Said İsyanı Kürt İstiklal Cemiyetinin bir planıydı.

İsyan
Türk idaresinden çıkmaya yönelen Nasturiler, Musul Sorunu'nun İngiltere ile bir savaş olasılığını da içeren derin bir anlaşmazlığa dönüştüğü sırada İngiltere desteğini arkalarına alarak ayaklandılar. Londra Başpiskoposluğu sanını taşıyan bazı misyonerlerin bir süredir propaganda yaptığı biliniyordu. Diyarbakır'da konumlanmış VII. kolordu komutanı Cafer Tayyar Paşa'nın (Eğilmez) tespitlerine göre Van'ın güneyinden Siirt ilinin doğusundan ve Mardin ilinin kuzeydoğusundan Irak sınırına uzanan geniş alanda yayılmış Nasturiler, İngiltere yardımıyla silahlanmışlardı. Bu süreçte devlet memurları görevlerini yapamaz olmuştu ve son olarak bölgede muvazzaf 2 jandarma yaşamını yitirmişti

7. Kolordu birliklerine yönelik gerçekleşen saldırıların ardından, Genelkurmay Başkanlığı, hava saldırılarının İngiliz karakollarının bulunduğu Birsivi, Balona ve Çakallo'nun kuzeyinde devam etmesi halinde, 7. Kolordu'ya Zaho ve İmadiye bölgelerine girme yetkisi vermiştir. 21 Eylül'de İngiliz uçakları, Şiranis'in güneyinde bir deve kervanına saldırıda bulunmuştur. Bu olay üzerine, 7. Kolordu Komutanı, Genelkurmay Başkanlığı'na sunduğu raporda, kolordunun uçaklara karşı savunma silahına sahip olmadığını ve Türk ikmal yollarının Şiranis'ten geçtiğini belirtmiş; harekâtın ikmal hatlarının güvenliğini sağlamak amacıyla, uçakların kalktığı Zaho'daki İngiliz havaalanının hedef alınmasını önermiştir.

Genelkurmay Başkanlığı ise, Zaho'daki havaalanı tahrip edilse dahi İngiliz uçaklarının daha güneydeki hatlardan kalkarak Çölemerik, Şırnak ve Cizre üzerinde bir saat boyunca uçuş ve bombalama yapabileceklerini bildirmiştir. Bu nedenle 7. Kolordu'ya, Şiranis–Bagoga hattındaki harekâtların gece yapılması emri verilmiştir. Ankara yönetimi ise, İngiliz hava saldırılarının sürmesi hâlinde Zaho ve İmadiye'nin işgal edilmesi gerektiğini belirtmiştir. Ancak bu işgalin de İngiliz uçaklarının saldırılarını durdurmayacağı değerlendirilmiştir. Bu durumda, İngiliz uçaklarının güneydeki ilk çıkış noktalarına doğru bir askerî harekâtın gerekebileceği ve bu olasılığın göz önünde bulundurularak yeni hazırlıkların yapılması gerektiği, Genelkurmay Başkanlığı tarafından ifade edilmiştir.

Genelkurmay Başkanlığı, Başbakanlığa yazdığı bir raporda, İngiliz hava saldırılarından dolayı, menzil hattının, saldırılardan sakınmak için kuzeye alınması durumunda, yaklaşan kış koşullarında, birliklerin, sınır bölgesinden kuzeye alınması gerekeceğini belirtmiştir. Genelkurmay Başkanlığı, bu çekilmenin, ordunun ve bölge halkının maneviyetı üzerinde çok kötü etki yapacağını düşünmektedir. Öte yandan, İngiliz hava taarruzlarında 14 şehit ve 14'ü ağır olmak üzere 43 yaralı veren ordu, İngilizlerin saldırılara devam etmesi durumunda önce Londra'ya saldırıları durdurmak üzere 24 saatlik süre verilmesini, sonra Zaho ve İmadiye'nin Türk birlikleri tarafından işgal edilmesini önermiştir. Genelkurmay Başkanlığı, İngilizlerin, Mısır, Sudan, Hicaz ve Irak'taki zor durumlarından dolayı bu Türk saldırısına tepki vermeyeceğini düşünmektedir. Ancak, Genelkurmay Başkanlığı‘na göre, İngilizlerin tepki göstermesi durumunda, Türk Ordusu, kapsamlı bir harekât ile bütün Musul Vilayeti‘ni İngiliz birliklerinden temizlemelidir.

Genelkurmay Başkanlığı, seferberliğe hazırlık olmak üzere 7. ve 5. Tümenlere, halen 7. Kolordu emrinde bulunan 1. ve 14. Suvari, 2. ve 17. Piyade Tümenleri ile 28., 36. ve 9. Kolordu'dan gönderilmek üzere hazırlanan 34. Piyade alaylarının seferberlikleri için gerekli silah, cephane, elbise vs. yerlerine sevk edilmesini Milli Savunma Bakanlığı‘ndan istemiştir.

Nasturilerin sığındığı mağaraları kuşatan Çölemerik Grubu, teslim olmaları yönünde yaptığı uyarıya olumsuz yanıt alınca, mağaralara ateş açarak çatışmayı başlatmıştır. Çatışmaların ardından, 24 Eylül tarihinde Valto Dağı, Nasturi unsurlardan tamamen temizlenmiş; sağ kalanlar ise bölgeden kaçarak İmadiye'ye sığınmıştır. Ancak bu gelişmenin ardından, 27 Eylül'de, Bido köyünde konuşlanmış olan 14. Süvari Alayı, İmadiye yönünden gelen yaklaşık 500 kişilik silahlı bir Nasturi grubunun ani saldırısına uğramıştır. Yoğun baskı karşısında alay geri çekilmek zorunda kalmış; Nasturi güçleri ise köye girerek Bido'yu yağmalamış ve ardından ateşe vererek büyük tahribata yol açmıştır. Bu olay, bölgedeki Nasturi direnişinin henüz sona ermediğini ve tehdit unsurlarının dağınık şekilde devam ettiğini göstermiştir.

İsyanı bastırmak için bölgeye kuvvet gönderildi. Ancak İngiltere uçakları, Irak sınırının kesinleşmemesinden faydalanarak Türkiye sınırını geçti ve ordu birliklerine ateş açtı ve Türkiye hükûmetine bir nota vererek bölgedeki askerî harekâtın durdurulmasını isteyerek aksi halde Türkiye'ye karşı harekât düzenleyeceklerini bildirdiler. Bunun üzerine hükûmet 14 Ağustos'ta Cafer Tayyar Paşa'ya isyanı bastırma görevi verdi. İsyanın bastırılması için başta Simko diye tanınan Şavak Aşireti lideri İsmail Ağa ile çeşitli Kürt aşiretleriyle irtibat kuruldu.

Diyarbakır'da konuşlanmış olan 7. Kolordu Komutanı Cafer Tayyar Paşa, ayaklanmayı bastırmak için harekete geçti. Türk askerlerinin gücü karşısında Nasturilerin gerilemesi üzerine İngiliz hükûmeti Türkiye'ye nota vererek bölgedeki askerî harekâtın sonlandırılmasını, aksi halde Türkiye'ye karşı harekât düzenleyeceklerini söyleyerek tehdit etti.

26 Eylül 1925 tarihinde Nasturi İsyanı kesin olarak bastırılmış; sınırı geçerek kaçan isyancılar, Birleşik Krallık mandası altındaki Irak'a sığınmıştır.

Türkiye Cumhuriyeti, bu gelişmelerin ardından Milletler Cemiyeti'ne sunduğu raporda, Asurîlerin (Nasturilerin), Osmanlı yönetimi altında geniş haklara sahip olduklarını; ancak dış güçlerin etkisiyle isyanlara teşvik edildiklerini belirtmiştir. Türkiye, bu bağlamda Asurîlerin ayrılma taleplerini meşru bulmadığını ifade etmiş; çözüm olarak, eski ayrıcalıklarının korunması kaydıyla bu toplulukların Türkiye'deki eski yurtlarına geri dönmelerinin en uygun yol olduğunu savunmuştur. Söz konusu rapor doğrultusunda Hakkâri Vilayeti üzerindeki Türk hâkimiyeti Milletler Cemiyeti tarafından tartışmasız biçimde tanınmış, İngiltere'nin karşı yöndeki söylemleri ise haksız bulunmuştur.

Bununla birlikte, Nasturilerin Türk topraklarına yönelik saldırılarının devam etmesi üzerine Türkiye, bu sınır ihlallerini Milletler Cemiyeti nezdinde resmî olarak protesto etmiştir. İngiltere ise, Türkiye'yi sınır bölgelerinde Hristiyanlara yönelik sistematik bir temizlik hareketi yürütmekle suçlamış ve uluslararası bir komisyonun bölgeyi yerinde incelemesini talep etmiştir. Milletler Cemiyeti tarafından görevlendirilen komisyonun 16 Kasım 1925 tarihli raporunda, Türkiye'nin Asurîlere yönelik uygulamalarının, 1915 Ermeni Tehciri ile benzerlikler taşıdığı; Hristiyanlara yönelik zorunlu göç politikalarının uygulandığı ve Kürt aşiretlerinin Hristiyanlara karşı kışkırtıldığı iddia edilmiştir.

Türkiye Cumhuriyeti, bu rapora büyük tepki göstermiş ve kamuoyu önünde sert açıklamalarda bulunmuştur. Dönemin Dışişleri Bakanı İsmet Paşa, 12 Aralık 1925 tarihinde Türkiye Büyük Millet Meclisi'nde yaptığı konuşmada, söz konusu raporu "Şark Meselesi" çerçevesinde değerlendirmiş ve şu ifadeleri kullanmıştır:

“Bizim aleyhimizdeki Hristiyanların tehciri propaganda ananesini derhatır buyurunuz. Türkiye aleyhinde ne vakit diplomatlar siyasî ve fena bir karar vermek isterlerse, daha evvel Hristiyanlar hakkında bir propaganda yaparlar…”

16 Mart 1926 tarihinde ise Nusaybin, Cizre ve Midyat merkezli olmak üzere, Yezidilerin desteğini alan Süryani unsurlar yeni bir ayaklanma başlatmıştır. Türk Hükûmeti bu isyanı kısa sürede bastırmış; yaklaşık 750 bin Hristiyan, Irak'a sığınma talebinde bulunmuştur. İsyanın elebaşları da dâhil olmak üzere çok sayıda isyancı, Irak Hükûmeti tarafından kabul edilmiştir.

5 Haziran 1926 tarihinde imzalanan Ankara Antlaşması ile Türkiye-Irak sınırı kesin biçimde belirlenmiş ve Musul Vilayeti, İngiltere mandası altındaki Irak'a bırakılmıştır. Antlaşmada Hristiyan unsurlara herhangi bir özerklik tanınmamış; İngiltere'nin daha önce bu topluluklara verdiği sözlerin yerine getirilmemesi, Irak'taki Asurîler arasında ciddi bir hayal kırıklığına yol açmıştır. İngiltere, Asurî meselesini Şark Meselesi'nin bir uzantısı olarak değerlendirmiş ve Osmanlı döneminden itibaren süregelen Hristiyan azınlıkları koruma politikasını sürdürmüştür. Türkiye ile Musul arasında kurulması öngörülen sözde Hristiyan devleti projesi, İngiltere tarafından bölgedeki petrol kaynaklarını denetim altında tutmak amacıyla desteklenmiştir.

Türkiye-Irak Daimî Hudut Komisyonu toplantılarında, Türk tarafının Nasturi unsurların sınır ihlallerinden sürekli şikâyetçi olduğu görülmektedir. Türkiye, barış ve güvenliği tehdit ettikleri gerekçesiyle bu grupların sınır bölgesinden uzaklaştırılmasını talep etmiştir. Türk heyeti ayrıca, Nasturilerin Kürtler ve Ermenilerle iş birliği içerisinde hareket ettiklerini ve bu ihlallerin Irak Hükûmeti'nin bilgisi dâhilinde gerçekleştiğinden şüphe duyduklarını da dile getirmiştir.

Öte yandan Irak Hükûmeti, bazı Nasturi çobanların hayvanlarını otlatmak amacıyla Türkiye sınırlarını geçmelerine izin verilmesini talep etmiştir. Ancak Türkiye, bu geçişlerin huzur ve asayişi bozduğunu belirterek söz konusu talebi reddetmiştir.

30 Mayıs 1932 tarihinde İngiltere ile Irak arasında imzalanan ve Irak'taki manda yönetimini sona erdirerek ülkenin Milletler Cemiyeti'ne üyeliğini sağlayan antlaşmanın ardından Nasturiler, Milletler Cemiyeti'ne başvurarak Hakkâri bölgesini de içine alan bir yurt talebinde bulunmuşlardır. Ancak bu talep, İngiliz çıkarlarıyla örtüşmediği gerekçesiyle reddedilmiştir. Buna rağmen, Milletler Cemiyeti, Asurîlerin toplu hâlde bir arada yaşama taleplerine olumlu yaklaşmış; Irak Hükûmeti de yaklaşık 500 Asurî ailesini Musul bölgesindeki Duhok ve İmadiye çevresine yerleştirmiştir. Ayrıca olası bir ayaklanmayı önlemek amacıyla bölgede askerî önlemler alınmıştır.

Nasturi meselesi, özellikle Irak'ın bağımsızlığını kazanmasının ardından karşılaştığı başlıca sorunlardan biri hâline gelmiştir. Musul Vilayeti'nin “Nasturi vatanı” olarak değerlendirilmesi, Hakkâri'ye yönelik tehditleri artırmış; bu durum, bölgedeki petrol kaynaklarına yönelik dış güçlerin politikalarının doğal bir uzantısı olarak değerlendirilmiştir.

Sonrası
İngilizler Çiğli'yi bombaladıktan sonra, Asurlulara saldırmak için Türk sınırını geçmemelerini ve Irak'a geri dönmelerini emrettiler. Asurlular, İngilizlerin Güneydoğu Anadolu'yu işgal etmelerine yardım etme sözlerini yerine getirmemeleri nedeniyle hayal kırıklığına uğramış bir şekilde geri döndüler Amadiya'da toplanan Asur karşı saldırısı, olası bir Musul'un Türk işgalini önledi. Malik Hoşaba, bir dizi etkili Asur kabile liderinden oluşan Asur Danışma Komitesi'nin başkanlığına atandı.

 Konuyla ilgili yayınlar 



 Kaynakça 

 Konuyla ilgili yayınlar 
 Şerafettin Turan, Türk Devrim Tarihi, Bilgi Yayınları, Ekim 2005, 3. kitap, I. bölüm, ss. 105-106, ISBN 975-494-526-8

 Ayrıca bakınız 
 Doğu isyanları listesi
 Nasturiler

Kategori:1924'te Türkiye
Kategori:1924'te ayaklanmalar