Müsavat Partisi

Müsavat Partisi (), Azerbaycan'ın en eski siyasi partisidir. İlk defa 1911 yılında kuruldu. 1920 yılında Azerbaycan SSC Yönetimi tarafından yasaklandı. Azerbaycan'ın tekrar bağımsızlığını kazanmasından sonra 1992 yılında yeniden kuruldu. 2023 yılı itibarıyla ne yerel, ne genel yönetimde, ne de hükûmette temsil edilmektedir. Parti Yeni Azerbaycan Partisi iktidarına muhaliftir.

 Tarihçe 
 İlk dönem (1911-1920) 
1911 yılında, İstanbul'da sürgünde yaşayan Mehmed Emin Resulzâde'nin girişimi sonucunda,Məryəm Oruclu. Müsavat Partiyası: Ölkədə və Mühacirətdə, 1911-1992, Azərnəşr, Bakı, 2001, alıntı: M.A. Resuloğlu (1962). "Müsavat Partisinin kuruluşu", Müsavat bülteni, 14, İstanbul, 10 kuzeni Mehmed Ali Resulzâde, Abbasgulu Kazımzade ve Tağı Nağıoğlu tarafından Bakü'de kuruldu. Partinin ilk adı Müsavat Müslüman Demokrat Fırkası idi. Daha sonra Azerbaycan SSC'nin ilk lideri olan Neriman Nerimanov partinin ilk üyelerinden biri oldu.Willem van Schendel and Erik Jan Zürcher. Identity Politics in Central Asia and the Muslim World, I.B.Tauris, 2001, ISBN 1-86064-261-6 I. Dünya Savaşından önceki yıllarda Müsavat, Orta Doğuda benzer partiler gibi, gizli şekilde Müslüman ve Türk Dünyasının birliği ve refahı için çalışmıştır.Michael G. Smith. "Anatomy of a Rumour: Murder Scandal, the Musavat Party and Narratives of the Russian Revolution in Baku, 1917-1920", Journal of Contemporary History, Vol. 36, Issue 2, April 2001: 216-218

Müsavat ideolojisinde Türkçülük unsuru Osmanlı Devletinde İkinci Meşrutiyet ideallerine temellenmiştir. Azerbaycan entelektüellerinden olan Hüseyinzade Ali ve Ahmed Ağaoğlu Türkçülüğü bir düşünce tarzı gibi Rusya İmparatorluğunda yaşayan milletlerin uyanışı için yazılarında kullanmışlardır.

17 Haziran 1917'de Mehmed Emin Resulzâde'nin lideri olduğu Müslüman Demokrat Partisi - Müsavat'la Nesib Bey Yusufbeyli'linin lideri olduğu Türk Edemi-Merkeziyyet Fırkası birleşti. Nesib Bey Yusufbeyli'nin teklifi ve kurultay delegelerinin onayı üzerine partinin yeni ismi Türk Edemi-Merkeziyyet Fırkası Müsavat oldu. Lakin delegeler ismin çok uzun olduğunu ileri sürmüş, bunun üzerine Mehmed Emin Resulzâde zamanla parti isminin kısaltılarak Müsavat olarak kullanılacağını söyledi.

Kurultayda ilk Merkezi Komite seçildi. Merkezi Komite üyeleri Mehmed Emin Resulzâde, Muhammed Hasan Hacınski, Musa Refiyev, Mustafa Vekilov, Nesib Bey Yusufbeyli, Hasan Bey Ağayev, Şefi Bey Rüstembeyov ve Mirze Muhammed Ahundov olmuştur.

1917 Ekim 26-31 tarihlerinde Bakü'de Müsavat'ın 1. Kurultayı düzenlendi. Kurultaya 500 delege katılmıştı. Kurultayda 76 maddeden ibaret Parti Tüzüğü kabul edildi. Kurultayda Partinin Merkezi Komitesinin Başkanı (Genel Başkan) 33 yaşlı Mehmed Emin Resulzâde seçildi. Teşekkür konuşmasında daha sonralar mottoya çevrilecek "İnsanlara Hürriyet, Milletlere İstiklal" cümlesini kullandı.

Kurultayda parti bayrağı İlhanlılar'a ithafen mavi bayrak seçildi.

1919 Aralık 2-12 tarihleri arasında düzenlenen kurultay bağımsızlık tarihinin ilk siyasi parti kurultayı olarak tarihe geçti.

Kurultayda 2 hisseden ibaret 67 maddelik Parti Programı kabul edildi. Kurultayda Merkezi Komitenin Başkanı Resulzâde'nin Başkanlık sürecini kurultay delegelerine bildirdi. Kurultayda Başkanlıkla ilgili başka bir karar alınmadığı için Resulzâde görevine devam etti.
 Sürgünde (1920-1991) 
1920'de Azerbaycan Demokratik Cumhuriyeti'nin işgali ile parti Azerbaycan'da kapatıldı. Lakin parti üyeleri Avrupa'ya muhaceret etti. Onlardan bazıları öldürüldü.

Mehmed Emin Resulzâde Polonya'ya kaçmış, oradan düzenli olarak Müsavat üyeleri ile irtibata geçmiştir. Avrupa'da yazılar, makaleler yazarak Sovyet İşgalini kötülemiş, ulusal bağımsızlık ruhunu yüceltmiştir.

Resulzâde Ağustos 1936'da Polonya'nın başkenti Varşova'da düzenlenen Sürgündeki Müsavat'ın kongresine liderlik etti. Kurultayda "Yeni Program Esasları" kabul edildi. Kurultayda Parti Divanına 7 üye seçildi.

Mehmed Emin Resulzâde'nin 6 mart 1955'te vefatından sonra 1. Olağanüstü Toplantı düzenlenmiş ve Mirze Bala Mammadzade partinin 2. Genel Başkanı seçilmiştir.

2. Genel Başkan Mirze Bala Mammadzade'nin 8 mart 1959'da vefatından sonra partinin 2. Olağanüstü Meclis Toplantısı düzenlenmiş ve Kerim Oder parti Genel Başkanı seçilmiştir.

1981'de Kerim Oder öldü. Bunun üzerine 3. Olağanüstü Toplantı düzenlendi ve Muhammed Azer Aran partinin yeni başkanı seçildi. Lakin partinin bundan sonra Türkiye'de, muhaceretdeki ismi Azerbaycan Millî Müsavat Halk Partisi olarak adlandı.

 Bağımsızlık dönemi (1991-günümüz) 
 Onarıcı Üyeler 
Müsavat'ın 23 onarıcı üyesi olmuştur.
Abbas Abdulla
Ağamalı Sadık
Aydın BalayevArif Hacılı
İbrahim İbrahimov
İsa Gamberİsmayıl Şıhlı
İhtiyar Şirin
Meryem HasanovaMirbaba Babayev
Mürşüt Mammadov
Nasip NasipzadeNiyazi İbrahimli
Niyazi Mehdi
Refik İsmailRauf Arifoğlu
Rizvan Hüseynov
Sabit BağırovSadrettin İsmailov
Şevket Tağıyeva
Tevfik KasımovVurgun Eyyup
Yusuf Sametoğlu

 İsa Gamber dönemi (1991-2014) 
Azerbaycan'ın demokratikleşmesi, Halk Cephesi'nin güçlenmesi üzerine tüm müsavatçılar geri dönmeleri için Azerbaycan'a davet edildi.

1989'da Azerbaycan'da Müsavat'ın ardılı olarak Azerbaycan Millî Demokratik Yeni Müsavat Partisi kuruldu. Bu parti 29 haziran 1990'da 1. Olağan Kongresini düzenledi. 6 ay sonra partinin 1. Olağan Kurultayı düzenlendi ve parti ismini Azerbaycan Millî Müsvat Partisi olarak değişti.

1991 yılında Yeni Müsavat Partisi'nin 1. Parti Kurultayı'nda Nesib Nesibzade MYK başkanı seçildi.

6-7 Kasım 1992'de Türkiye'den Azerbaycan'a dönen Millî Müsavat Halk Partisi ile Azerbaycan'daki Millî Müsavat Partisinin birleşerek Müsavat Partisi'nin 3. (Yeniden Kuruluş) Kurultayı düzenlendi. Kurultayda birkaç kişi genel başkanlık için adaylığını sürse de daha sonra geri çekildiler. Tek aday olan İsa Gamber parti genel başkanı seçildi.

18 Kasım 1995'te düzenlenen 4. Kurultayda alınan kararla Azerbaycan Ana Toprak Partisi ve Doğru Yol Partisi Müsavat'a birleşti.

25 Ekim 1997 tarihinde 5.Kurultay düzenlendi ve seçimlere yorum bildirisi yayınlandı.

2000 tarihinde AHCP dahilinde bölünme gerçekleşmiş, parti klasikler ve reformcular kanatlarına bölündü. Mirmahmut Miralioğlu liderliğinde klasikler kanadında kalan bazı üyeler daha sonra kendilerini Resulzâde-Elçibey fraksiyonu adlandırmıştır. Bu fraksiyon 22 kişiden ibaret olmuştur, daha sonra onlar partiden uzaklaştırılmıştır. Fraksiyon daha sonra Resulzâde ve Elçibey siyasetine daha yakın olan Müsavat Partisine müracaat ederek Müsavata dahil oldular. Bu fraksiyona Arzu Sametbeyli, İsa Bağırov, Novella Caferoğlu, Oktay Kasımov, Kubat İbadoğlu, Ülvi Hekimov gibi isimler dahildi.

29-31 Mayıs 2001 tarihinde 6.Kurultay düzenlendi. Parti Tüzüğü değiştirildi. Yeni Tüzüğe esasen bir kişi yalnızca iki kez (8 yıl) Parti Başkanı seçilebilir. Ayrıca kurultayda 1998, 2003,2000, 2005 ve 2004 seçimlerinin şaibeli olduğu iddia edildi.

29 Mayıs 2006 tarihinde 7.Kurultay düzenlendi. Kurultayda İsa Gamber geçerli  506 oydan 499'nu alarak Başkan seçildi.200 aday arasından 85 kişilik Parti Meclisi seçildi. Kurultayda 1/4 oranda kadın kotası kabul edildi. Parti Kurultayda 2008 Azerbaycan cumhurbaşkanlığı seçimine katılmayacağını ilan etti.

25 Eylül 2010 tarihinde düzenlenen Azerbaycan Halk Cephesi Partisi Kurultayında AHCP ile Müsavat Partisinin birleşme kararı alındı. Daha sonra karşılıklı temaslar başlasa da birleşme gerçekleşmedi. Birleşme yerine iki siyasi partinin ortak bir ittifak kurması planlandı.

 Arif Hacılı dönemi (2014-) 
27 Eylül 2014'te 8. Kurultay düzenlendi. İsa Gamber yönetimine itiraz eden parti içi muhalefet birkaç aday çıkarmayı başarmış, lakin sonda muhalefeti temsilen 2 aday kalmıştır.

Müsavat Gençlik Kolları eski başkanı Tural Abbaslı ve Müsavat Divan üyesi Kubat İbadoğlu iki muhalif aday olarak, İsa Gamber’in desteklediği eski yardımcısı Arif Hacılı’ya karşı yarıştı. 449 kurultay delegesinin 228 oy alarak Arif Hacılı 1., 200 oy alarak Kubat İbadoğlu 2., 19 oy alarak Tural Abbaslı 3. oldu. Kurultay delegelerinin %50’den fazlasını alan Arif Hacılı başkan seçildi.

Bundan sonra parti içi muhalefet “Kubatçılar” veya “Refahcılar” olarak anılmaya başladı. 2015'te Kubat İbadoğlu partiden ihraç edildi. 2015'in sonlarında Kubat İbadoğlu Azerbaycan Demokrasi ve Refah Harekatı’nı kurdu. Harekat 2020 itibarı ile partileşme sürecine girdi.

Tural Abbaslı ise Müsavat’dan istifa ederek etkin olmayan Vahit Azerbaycan Partisi’ne üye oldu. Olağanüstü Kurultay düzenleyerek genel başkan seçilen Abbaslı kurultayda parti ismini Beyaz Parti(si) olarak değişti.

13 Ekim 2019’da düzenlenen kurultayda son kez aday olma hakkını kullanan Arif Hacılı'ya karşı parti içi muhalefeti eski Başkan Yardımcısı Tevfik Yakuplu ve Divan üyesi Yadigar Sadıklı temsil etti. Arif Hacılı geçerli oylardan 262 oy alarak 1., Tevfik Yakuplu 51 oy alarak 2., Yadigar Sadıklı 20 oy alarak 3. oldu. Arif Hacılı geçerli oyların %50’den fazlasını aldığı için son kez 4 yıllık Genel Başkan seçildi.

 Yapılanma 
Parti Azerbaycan'da yaygın olan "genel başkan" anlamında "sədr" kelimesi yerine "başqan", yani "başkan" unvanını kullanmaktadır.

 Başkan 

BaşkanGörev BaşlangıcıGörev Bitişi1.. 100x100pik|Mammad Emin ResulzadeMehmed Emin Resulzâde 1911 6 Mart 19552. 100x100pik|Mirza Bala Mammadzade Mirza Bala Mammadzade 7 Mart 1955 8 Mart 19593. 100x100pik|Kərim Odər Kerim Oder 9 Mart 1959 19814.  Muhammed Azer Aran 1981 19925. 100x100pik|İsa Gambarİsa Gamber Kasım 1992 28 Eylül 20146. 100x100pik|Arif HacılıArif Hacılı 28 Eylül 2014 Görevde

 Parti Divanı 
SıraDivan üyesiGörevi1.Arif HacılıParti Başkanı2.Ferec KerimliBaşkan Yardımcısı3.Nimet KerimliBaşkan Yardımcısı (Hukuk Siyaseti ve Halkla İlişkiler)4.Osman KazımovBaşkan Yardımcısı (Hukuk ve İnsan Hakları)5.Razim EmiraslanovBaşkan Yardımcısı (Teşkilat İşleri)6.Sehavet SoltanlıBaşkan Yardımcısı (Dış Siyaset İşleri)7.Gülağa AslanlıMerkez Yürütme Kurulu Başkanı8.Nüşabe SadıklıParti Meclis Başkanı9.Yusuf TağıDivan üyesi10.Elmas AlikızıDivan üyesi11.Feride AlaskerliDivan üyesi12.Hidayet İsmailDivan üyesi 13.Gönül AlıDivan üyesi14.Mustafa HacıbeyliDivan üyesi15.Rafık İsmailDivan üyesi

 Gençlik Kolları 
Müsavat Partisi Gençlik Kolları "Müsavat Gençler Teşkilatı" adlanmaktadır. MGT Başkanı için 29 yaş engeli vardır.29 yaşına basan MGT başkanı istifa etmelidir. 2013'tek  MGT başkanı olan Tural Abbaslı 29 yaşına bastıktan sonra istifa etmiştir.  2013-2014'lü yıllarda MGT'ye Cavid Hacıbeyli başkanlık etmiştir. 2014'te MGT Olağan Kurultayında Başkan seçilen Ehliman Abbas ise 8. Kurultayda Kubat İbadoğlu'nu desteklemiştir. Daha sonra partiden istifa etmiştir.

2015'te MGT yeniden kurulmuştur. Yeni kuruluşta yönetim başkana değil, Yönetim Kuruluna havale edildi.Lakin bu yönetim şekli 2017'ye kadar devam etti.2017-2019'lu yıllarda Ebülfüz Sadıkbeyli MGT başkanı olmuş, daha sonra yaş nedeniyle istifa etmiştir. MGT'nin 7. Konferansında (2019) MGT başkanı Elman Guliyev seçilmiştir. 7 Haziran 2021 tarihinde Elman Guliyev partiden istifa etmiştir.

 Kadın Kolları 
Müsavat Partisi Kadın Kolları "Müsavatçı Kadınlar Birliği" adlanmaktadır.Partinin 2015'e kadar Kadın Kolları başkanı Ellada Mammadli olmuştur. 

Kadın Kollarına 2015-2017'li yıllarda Alya Yakublu başkanlık etti. 2017'de olağan Kadın Kolları Kurultayında "Müsavatçı Kadınlar Birliği"nin başkanı Feride Alaskerli seçildi.

 Kurultaylar 
Şimdiyedek partinin 1 birleştirici kurultay, 9 olağan kurultay, 3 olağanüstü toplantısı düzenlenmiştir. Olağanüstü Toplantılar Kurultay önemi taşımaktadır.
 Kongre Tarih Seçilen Başkan Aday Birleştirici Kurultay 17 Haziran 1917 Mehmed Emin Resulzâde  Mehmed Emin Resulzâde (Tek Aday) 1. Kurultay 26-31 Ekim 1919 2. Kurultay 2-12 Aralık 1919 Yok Yok 1. Olağanüstü Toplantı 7 Mart 1955 Mirze Bala Mammadzade Mirze Bala Mammadzade (Tek Aday) 2. Olağanüstü Toplantı 8 Mart 1959 Kerim Oder Kerim Oder (Tek Aday) 3. Olağanüstü Toplantı 1981 Muhammed Azer Aran Muhammed Azer Aran (Tek Aday) 3. (Yeniden Kuruluş) Kurultay 6-7 Kasım 1992 İsa Gamber İsa Gamber (Tek Aday) 4. Kurultay 18 Kasım 1995 5. Kurultay 25 Ekim 1997 6. Kurultay 29-31 Mayıs 2001 7. Kurultay 29 Mayıs 2006 8. Kurultay 27 Eylül 2014 Arif Hacılı Arif Hacılı 
Kubat İbadoğlu

Tural Abbaslı 9. Kurultay 13 Ekim 2019 Arif Hacılı Arif Hacılı 
Tevfik Yakublu

Yadigar Sadıklı10. Kurultay (Olağanüstü)2 Aralık 2023Tüzük Kurultayı11. Kurultay4 Mayıs 2024İsa Gamberİsa Gamber (Tek Aday)

 Seçimler 
 Genel seçimler 

 Azerbaycan 
 Seçim Genel Başkan Oy Sandalye Meclis Sıra # % ± Y # ± 1995 MSK Kararı gereğince seçimlere katılamadı. 2000 100x100pik|İsa Gamberİsa Gamber 140.546     2  7. 2005   3  2. 2010 47,942     5  — 2015 100x100pik|Arif HacılıArif Hacılı 24,995   1.13    —2020 38.814   0.67    —

 Nahçıvan 
 Seçim Genel Başkan Oy Sandalye Meclis Sıra # % ± Y # ± 1995 MSK Kararı gereğince seçimlere katılamadı.  2000 100x100pik|İsa Gambarİsa Gambar       2005     2010 Katılmadı.  20152020

 Yerel seçimler 
 Seçim Genel Başkan Oy Belediye üyesi # % ± Y 1999 İsa Gamber   2004   2009  2014 Arif Hacılı 2019Katılmadı

 Ara genel seçimler (Azerbaycan) 
 Seçim Genel Başkan Oy Sandalye Diğer # % 1996 İsa Gamber  2006  

 Ara Yerel Seçimler 
 Seçim Genel Başkan Oy Belediye üyesi # % 2006 İsa Gamber 

 Dış bağlantılar 


 Kaynakça 

 Notlar 

Kategori:Azerbaycan'daki siyasi partiler
Kategori:Azerbaycan'daki liberal partiler
Kategori:Azerbaycan'da demokrasi hareketleri
Kategori:Rus Devrimindeki siyasi partiler
Kategori:1911'de kurulan siyasi partiler