Ağrı Cumhuriyeti

Ağrı Cumhuriyeti, Ağrı Kürt Cumhuriyeti veya Ağrı Millî Hareketi (Kürtçe: Komara Agiriyê, کۆمارا ئاگریێ), Ağrı isyanları sırasında Türkiye'nin kuzeydoğu bölgesinde Hoybun Merkez Komitesi tarafından ilan edilen; fakat hiçbir devlet tarafından tanınmayan Kürt yönetimi.Christopher Houston, Kurdistan: crafting of national selves, Indiana University Press, 2008, ISBN 0-253-22050-5, p. 52. Encyclopedia of the Peoples of Africa and the Middle East, 1. cilt, Infobase Publishing, 2009, ISBN 978-0-8160-7158-6, p. 385. Abbas Vali, Essays on the origins of Kurdish nationalism, Mazda Publishers, 2003, ISBN 978-1-56859-142-1, p. 199. 

 Arka plan
Bölge isyan öncesinde İngiltere, Fransa, Rusya ve İran'ın çıkarlarına ve etkilerine açıktı. İngiliz İstihbarat Servisi Ağrı bölgesi ve çevresinde yaşayan aşiretlerle temas etti. Buna etkilere karşın I. Dünya Savaşı'nın ardından Kürt aşiretleri Mustafa Kemal Atatürk ve arkadaşlarına destek vermişlerdi. Şeyh Said isyanı sonrasında Ağrı bölgesinde de isyanlar ortaya çıktı ve aşiretler daha önce destek verdikleri yetkililere karşı ayaklanmaya başladılar.Edi, Ahmet (2011). Şeyh Sait İsyanı Sonrası Ağrı İsyanları (1925-1930). III. Uluslararası Ağrı Dağı ve Nuh’un Gemisi Sempozyumu.

 Tarihçe 
1927 yılında Kürt milliyetçi Hoybun Merkez Komitesi tarafından Ağrı askerî delegesi ve millî hareketin genel kumandanı olarak tayin edilen İhsan Nuri Paşa'nın askerî hareketini başlatmasından sonra Encyclopedia of the Peoples of Africa and the Middle East 'te yer alan bilgiye göre, Birleşik Krallık'ın desteğiyleEncyclopedia of the Peoples of Africa and the Middle East, 1. cilt, Infobase Publishing, 2009, ISBN 9780816071586, s. 385.   Ekim 1927 ya da 1928 yılında bir cumhuriyet olarak ilan edildi.Encyclopedia of the Peoples of Africa and the Middle East, s. 384, 791. Martin Strohmeier, Crucial images in the presentation of a Kurdish national identity: heroes and patriots, traitors and foes, Brill, 2003, ISBN 9789004125841, s. 97.  Christopher Houston, Kurdistan: crafting of national selves, Indiana University Press, 2008, ISBN 0253220505, s. 52.  

Ağrı isyancıları ile Türkler arasındaki kontrol sınırı Şeyhli Köprüsü'nde olup,Garo Sasuni, Kürt ulusal hareketleri ve 15. yüzyıldan günümüze Ermeni Kürt ilişkileri, Med Yayınevi, 1992, s. 203. aynı yerde "Kürdistan Devrimci Ordusu komutanı" İhsan Nuri başkanlığındaki Kürt heyeti, Türk hükûmetinin 12 milletvekili, Karaköse Valisi, 29. Tümen Komutanı, Karaköse Jandarma Komutanı, Diyadin ve Doğubayazıt kaymakamlarından oluşan bir delegasyonu ile görüşme yaptı.Emin Karaca, a.g.e., s. 28.

Ekim 1927 yılında Ağrı Dağı yakınlarındaki bir köy olan Kurd AvaWadie Jwaideh, The Kurdish national movement: its origins and development, Syracuse University Press, 2006, ISBN  9780815630937, s. 211.  alıntı: ... to create a single command; to establish supply depots and munitions dumps; to put an end to Kurdish-Armenian differences; and to designate Kurd Ava at Agri Dagh as the provisional capital of Kurdistan.  veya KurdavaCelal Sayan, La construction de l'état national turc et le mouvement national kurde, 1918-1938, Presses universitaires du septentrion, 2002, s. 649.   (günümüzde Doğubayazıt ilçesi Çiftlikköy'e bağlı Türkmen mezrası) Kürdistan'ın geçici başkenti olarak ilan edildi. Hoybun Merkez Komitesi, Büyük Güçler ve Milletler Cemiyeti'ne başvurdu ve Irak ile Suriye'deki diğer Kürtlere işbirliği isteyen mesajlar gönderdi.Edmonds, C.J., "Kurdish Nationalism", Journal of Contemporary History, Sayı: 6, No. 1, s. 91, 1971. 

Ayaklanmayı sonlandırmak isteyen Türk ordusu, 1 Temmuz'da Ağrı Dağı'nın kuşatmasını tamamlandı ve 7 Eylül 1930'da genel taarruzu başlattı. 25 Eylül'e kadar süren Ağrı Dağı Muharebesi esnasında 14 Eylül'de Kire'de (Büyük Ağrı Dağı ile Küçük Ağrı Dağı arasında bulunan ova) İbrahim Ağa öldü ve İhsan Nuri de İran'a sığındı.

Daha sonra Adana Ağırceza Mahkemesi'nde yapılan yargılamalarda 34 kişi idam cezasına çarptırıldı. 1938'de Karaköse olan ilin adı, Ağrı olarak değiştirildi.

 Konuyla ilgili yayınlar 
 Faik Bulut, Devletin Gözüyle Türkiye'de Kürt İsyanları, Yön Yayıncılık, İstanbul, Temmuz 1991.
 Sovyetler Birliği Bilimler Akademisi Doğu Bilimleri Enstitüsü ile Ermenistan Sovyet Sosyalist Cumhuriyeti Bilimler Akademisi Doğu Bilimleri Enstitüsü Kürt Komisyonu (Çev.: M. Aras), Yeni ve Yakın Çağda Kürt Siyaset Tarihi, Pêrî yayınları, İstanbul, Temmuz 1998, ISBN 975-8245-06-6.

Kaynakça


Kategori:Tarihteki Kürt devletleri
Kategori:1927'de kurulan bölgeler ve ülkeler