Selim Turan

Selim Turan (9 Haziran 1915, İstanbul - 13 Ekim 1994, Paris), Azerbaycan kökenli Türk ressam ve heykeltıraş.

Sanat yaşamın İstanbul ve Paris'te sürdürmüş olan sanatçı; Türk resim sanatında modernist bir çizgiyi temsil eder ve Batı dünyasında tanınmış  ilk Türk ressamlardandır. Resmin yanı sıra heykeller de üretmiştir; Fransa'nın birçok kentinde fresk, seramik, mozaik ve heykelleri bulunur. Edremit'e bağlı Türkmen Tahtakuşlar Köyü’ndeki Etnoğrafya Galerisi'nin kurulmasına katkıda bulunmuştur.

 Hayatı 

 Ailesi ve eğitimi 
1915 yılının Mayıs ayında İstanbul'un Cağaloğlu semtindeki Fehmi Paşa Konağı'nda doğdu. Babası, Azerbaycanlı doktor, ressam ve Turancılık, Türkçülük düşüncelerinin öncüsü fikir adamı Hüseyinzade Ali Turan, annesi ise Çerkez Süvari Zabiti Şemsettin Bey'in kızı Edhiye Hanımdır. Saide (Sandur) ve Feyzaver (Alpsar) adlı iki kardeşi vardır.

Çok okunan, felsefe yapılan, çok dil konuşulan ve kimi zaman babasının evden uzak kalmasına neden olan siyasi mücadelelerinin tartışıldığı bir ortamda büyüdü. Babası küçük yaştan itibaren onu resme yönlendirdi. Bir süre İstanbul'daki Beyazıt Numune Zükur İlkokulu'na devam etti; Malik Aksel’in öğrencisi oldu. 1925 yılında ilkokul üçüncü sınıfta iken Galatasaray Lisesi’ne kaydoldu. Bu okulda  Cihat Burak ve Avni Arbaş’la tanıştı.

Lise son sınıfta iken güzel sanatlar  öğrenimi almaya karar verdi. 1935 yılında İstanbul Güzel Sanatlar Akademisi sınavını kazanarak Resim Bölümü’ne girdi. Nazmi Ziya Güran, Feyhaman Duran, Leopold Levy ve Zeki Kocamemi’den resim dersleri aldı. Kız kardeşi Feyzaver de aynı okulda tezyinat bölümüne devam ediyordu. Geleneksel sanatlara merak salan Selim Turan, İsmail Hakkı Altunbezer, Necmettin Okyay ve Kamil Akdik’ten Türk süsleme sanatları ve hat dersi aldı. Resim öğrenimini sürdürürken heykel çalışmalarına da başladı.  Diploma konkurunu kazanan Turan, 1937 yılında müzelerini görmek üzere Avrupa ülkelerini gezdi.

 Gençlik yılları 
1938 yılında Akademi’den mezun olduktan sonra 1939 yılında resim öğretmeni olarak Üsküdar'daki ortaokullarda ve Moda Kız Sanat Okulu’nda çalıştı. Bir taraftan da Akademi’deki atölyelerde ve Topkapı Sarayı’nda minyatür üzerine çalışmalar yaptı.

1940 yılında açılan Yüksek Resim Bölümü’ne Nuri İyem, Turgut Atalay, Ferruh Başağa, Agop Arad, Avni Arbaş, Mümtaz Yener, Fethi Karakaş ve Haşmet Akal ile birlikte devam etti. Bir yıl sonra aralarına Abidin Dino’nun da katılımıyla toplumsal gerçekçi anlayış gözetilerek Yeniler Grubu’nun kurucuları arasında yer aldı. 1941'den sonra gruptan ayrıldı.

10 Mayıs 1941 tarihinde, Beyoğlu Matbuat Müdürlüğü Salonu’nda  açılan Liman Şehri İstanbul sergisi, Turan'ın bir sanatçı olarak varlığını duyurduğu ilk sanatsal etkinliktir. Bu sergide, sokak insanlarını betimleyen  "Esrarkeşler”, “Balıkçılar”, “Dilenciler”in desenleri sergilendi.

Liman Şehri İstanbul sergisinden bir ay sonra, Halkevleri tarafından dördüncü kez düzenlenen yurt gezileri kapsamında Muğla'ya gitti. Üç ay boyunca Marmaris, Datça, Köyceğiz, Bodrum ve Fethiye’de kalarak resimler yaptı. Dördüncü yurt gezisine katılan sanatçılar arasında birincilik ödülüne değer görüldü. Bu sergide yer alan “Tütüncüler Resmi”  adlı büyük boyutlu resim, kimi yazarlar tarafından yadırgandı, kimileri tarafından beğenildi ve çok tartışıldı. Bu resim ile sanat tarihine geçti.

Sanatçı, 1944’te seramik sanatçısı Fatma Şahika Arutay ile evlendi. Çift, ne olursa olsun sanat yaparak hayatlarını kazanmaya karar verip birbirini koşulsuz destekledi. 1946'da UNESCO'nun kuruluş yıldönümü nedeniyle Paris Musée d’Art Moderne’de açılan sergide Selim Turan'ın Portre ve Balıklar adlı eserleri sergilendi. Paris'te araştırma yapmaları için Fransız hükûmetinin sağladığı iki yıllık bursu kazanan Tran, 1947'de eşiyle Paris’e gitti.

 Paris yılları 

Selim Turan ve eşi Türkiye'den başka ressamların da kaldığı Schola Cantorum Pansiyonu'ndaki tek odalı çatı katına yerleşip 1956'ya kadar çalışmalarını burada sürdürdüler. Orada tanıştığı Mübin Orhon, Selim Turan'ın yönlendirmesiyle resme başladı.

Paris’e gitmeden önce izlenimci ve kübik peyzaj ile toplumsal içerikli çalışmalar yapan Turan, Paris yıllarında soyut sanata  yöneldi. İki yıllık bursu bir yılda kesilince geçim sıkıntısı çeken sanatçı, bir süre ressam Hans Hartung'un asistanlığını yaptı.

Paris’teki ilk kişisel sergisini 1950 yılında, Galeri Breteau’da açtı. Sergide "siyah dönem" olarak adlandırılan ve koyu tonların egemen olduğu eserleri yer aldı. Bu sergi sırasında Akademi Akademi Ranson’un yöneticileriyle tanıştı ve bu okulda görev aldı. Amerikalı öğrenciler için kurulan Fontainbleau Yaz Okulu'nda da resim ve sanat tarihi dersleri verdi.

Konsolosluğa gidip nüfus kaydını yenilmediği ve askerlik hizmeti yapmadığı gerekçesiyle 1963’te Türk vatandaşlığından çıkarılan sanatçı, 1979'a kadar Türkiye'ye dönemedi; kararın kaldırılması için yıllarca uğraş verdi. Geçimini sağlamak için Louvre Müzesi'ndeki minyatür, hat eserlerinin onarım ve bakımını yaptı.  Resmî ve özel atölyelerde resim çalışmalarını da sürdürdü. 1976 -1983 yılları arasında Goetz Akademisi’nde ders verdi.

Turan, Fransa'da açtığı sergilerle sanat dünyasında tanındı. Batı dünyasında tanınan Türkiyeli ilk ressamlardan birisi oldu.  Kendisi Türkiye'ye gelemese de eserlerini Türkiye'de sergiledi. 1969 yılında İstanbul Alman Kültür Merkezi’nde ilk kişisel sergisini, ertesi yıl  İstanbul’da Galeri 1’de ikinci kişisel sergisini açtı. Bu sergilerde hem soyut çalışmalarını, hem de portre çalışmalarını sergiledi. 1969'daki sergisi nedeniyle Sanat ve Toplum Üzerine isminde bir aforizma kitabı yayınladı.

Turan, resmin yanı sıra heykeller de üretti. 1964'ten itibaren, İzmir doğumlu Fransız mimar Jean Balladur'la çalıştı. Balladur'un isteği üzerine, onun mimari tasarımını yaptığı öğrenim kurumlarında kullanılmak üzere heykeller yaptı. Böylece Turan'ın duvar resimleri ve heykelleri, Fransa'nın güneyindeki Arles, Bordeaux, Dieppe, Lille, Nimes, Toullouse gibi birçok bölgede  okul binalarında yer aldı.  Bu çalışmalarından elde ettiği kazançla, eskiden Fikret Mualla'nın  oturduğu 7, Impasse du Rouet adresindeki evin giriş katını satın alarak, resim çalışmalarına burada devam etti.  1976'da Bordeaux yakınlarındaki La Teste-de-Buch kentinde gerçekleştirdiği "Tez, Antitez ve Sentez" heykeli büyük tartışma yarattı.
küçükresim|Kurtuluş Parkı'ndaki Sarıkız heykeli son eseridir.
1975’te Paris’te bir müzede gördüğü, Kolomb öncesinde Peru’da yapılmış, dokunulduğunda dönen heykellerden etkilenerek, hareketli heykeller yapmaya yöneldi. İlk mobil heykellerini 1976 yılında gerçekleştirdi. Karışık teknikle gerçekleştirdiği mobil heykellerinden biri büyütülerek 1993 yılında Ankara’daki Kurtuluş Parkı’na yerleştirilen Sarıkız heykelidir.

1978'de Lille şehrinde kişisel sergisi ve Vivion kentinde, "Sanatta Kırk Yıl" başlıklı retrospektif sergisi düzenlendi.

 Son yılları 
Sanatçı, Türkiye vatandaşlığını geri elde etme mücadelesini 1979'da kazandı ve dönemin Cumhurbaşkanı Fahri Korutürk'ün özel davetiyle Türkiye'ye döndü. Hayatının geri kalanın Paris-İstanbul arasında geçirdi.

Bir Kaz Dağları gezisi sırasında öğrendiği Sarı Kız efsanesinden çok etkilenen sanatçı, Sarı Kız temalı figüratif çalışmalar üretti. Edremit’e bağlı Türkmen Tahtakuşlar Köyü’nde özel Etnoğrafya Galerisi kurulması için ilkokul öğretmeni Alibey Kudar'a destek verdi. Galeriye resimlerini bağışladı, maddi yardım yapt ve bir Fransız koleksiyonerden satın aldığı eski bir Türkmen çadırını Kudar ailesine hediye etti.

Turan, 1991 yılında Sorbonne Üniversitesi’nde  doktora jurilerinde yer aldı. 13 Ekim 1994 tarihinde Paris’teki atölye-evinde öldü. Kültür Bakanlığı cenazesini Türkiye'ye getirtti; Atatürk Kültür Merkezi’nde yapılan bir törenden sonra devlet töreniyle toprağa verildi.

Eserleri, eşi Şahika Turan tarafından 2003'te İstanbul Üniversitesi'ne bağışlanmıştır.

 Kişisel sergileri 
 1950 Galeri Breteau, Paris
 1953 Galeri Suzanne Michel, Parisannonce dans Art d’aujourd’hui série 4 n°2, mars 1953  
 1954 Galeri Armand Paris
 1955 Galeri Obelisk, Londra
 1956 Galeri Europe,Brüksel
 1958 Galeri Craven, Paris
 1958 Galeri Obelisk, Londra
 1958 Galeri Weite, New York
 1958 Galeris İris Clert, Paris
 1958 Galeri Antilope
 1959 Ruth Wheit Galeri, Amerika
 1960 Galeri Lucien Durand, Paris 
 1961 Galeri L’Ancienne Comedie, Fransa
 1961 Galeri Marcelle Dupuis, Paris
 1961 Galeri Drian, Londra, İngiltere
 1962 Galeri R.Creuze, Paris, Fransa
 1963 Galeri Kerehache, Fransa
 1964 Galeri Maywald
 1966 Galeri Claude Bernard, Paris, Fransa
 1969 Türk-Alman Kültür Merkezi, İstanbul
 1970 Galeri I, İstanbul
 1975 Galeri Lagarde, Paris, Fransa
 1975 Galeri Cristine Leurent, Lille, Fransa
 1975 Retrospektif, Vivion Kültür Merkezi, Vivion, Fransa
 1979 Galeri Artisan, Ankara
 1982 Transept Lokali, Paris, Fransa
 1983 Transept Lokali, Paris/ Fransa
 1984 Gla Eritsan, Ankara
 1984 En Galeri, İstanbul
 1985 Galeri Baraz, İstanbul
 1985 Galeri Nev, Ankara
 1989 Edpa Galeri, İstanbul
 1992 Tuğray Sanat Galerisi, İstanbul
 1993 Selçuk Yaşar Sanat Galerisi, İzmir
 1993 Galeri Selvin, Ankara

 Grup Sergileri 
 1939 "Liman Sergisi", İstanbul Yeniler Grubu
 1939 Devlet Resim ve Heykel Sergisi, Ankara
 1946 Modern Sanatlar Müzesi, Paris, Fransa
 1948 Güzel Sanatlar Ulusal Müzesi, Paris, Fransa
 1948 Galeri Des Deux İles, Paris, Fransa
 1949 Galeri Rosenberg, Paris, Fransa
 1953 Galeri Suzanne Michel, Paris, Fransa
 1954 Galeri Voyelle, Paris, Fransa
 1956 Galeri Arnaud, Paris, Fransa
 1956 Galeri Bretean, Paris, Fransa
 1956 Galeri Craven, Paris, Fransa
 1957 Edinburg Festivali, Edinburg, İngiltere
 1958 New Vision, Londra, İngiltere
 1958 Uluslararası Sergi, Brüksel
 1964 Modern Sanatlar Müzesi -Türk Sanatı, Paris, Fransa
 1964 Carnegie Enstitüsü, Amerika
 1968 Galatasaray 100. Yıl Resim Sergisi, Galeri I
 1969 Modern Sanatlar Müzesi Çağdaş Türk Resmi Sergisi, Paris, Fransa
 1986 "Yüzyılın İkinci Yarısında Türk Resmi", Galeri Baraz organizasyonu, Yıldız Silahhane, İstanbul
 1986 "Çağdaş Türk Sanatı" Sergisi, Ankara
 1987 "Karma Resim Sergisi", Galeri Baraz, İstanbul
 1987 I. İstanbul Bienali, İstanbul
 1987 Les Fontaines Kültür Merkezi, Paris, Fransa
 1987 "Yahşi Baraz Koleksiyonundan Bir Kesit", Galeri Baraz organizasyonu, Beymen Sanat Galerisi, Ankara
 1987 "Türk Resminde Modernleşme Süreci", Galeri Baraz organizasyonu, AKM, İstanbul
 1989 "II. Uluslararası İstanbul Bienali", İstanbul
 1989 "Büyük Sergi/Çağdaş Türk Ressamları", Galeri Baraz organizasyonu, AKM, Ankara
 1990 "Paris İstanbul", Uluslararası Sanat Merkezi, Paris, Fransa
 1990 "Etkinlikler Sürecinde 15 Yıl", Galeri Baraz organizasyonu, AKM, İstanbul
 1990 A.G.F Paris'in Türk Ressamları, Paris, Fransa
 1992 "II. İstanbul Sanat Fuarı", TÜYAP, İstanbul
 1992 "New York-İstanbul",Galeri Baraz organizasyonu, AKM, İstanbul
 1994 "Cihat Burak/ Ergin İnan/ Selim Turan/ Burhan Uygur", Galeri Baraz, İstanbul

 Kitapları 

 Sanat ve Toplum Üzerine, 1969

 Ölümünden sonraki organizasyonlar 
 1995 "Çağdaş Türk Sanatında Resim ve Kavramsal Eğilimler I", Galeri Baraz organizasyonu, Koç Üniversitesi, İstanbul
 1998 "Türk Resminde Soyut Eğilimler", Galeri Baraz Organizasyonu, AKM, İstanbul

 Kaynakça 

Kategori:1915 doğumlular
Kategori:1994'te ölenler
Kategori:20. yüzyıl Türk ressamları
Kategori:Türk heykeltıraşlar
Kategori:Karacaahmet Mezarlığı'na defnedilenler
Kategori:Azeri asıllı Türkler