Cygnus X-1

Cygnus X-1 (kısaca Cyg X-1), Kuğu takımyıldızı bölgesinde bulunan ve içinde kara delik olduğu düşünülen tanınmış bir galaktik X-ışını kaynağıdır. Bir roket uçuşu sırasında 1964 yılında keşfedilmiştir ve Dünya'dan görülen en güçlü x-ışını kaynaklarından birisidir. Cygnus X-1, geniş ölçüde bir kara delik olduğu kabul edilen ilk X-ışını kaynağıdır ve kendi sınıfında en çok incelenen astronomik nesneler arasındadır. Güneş'in 14,8 katı bir kütleye sahip olduğu tahmin edilmektedir ve bu tür bilinen diğer yıldızlara veya kara deliklere göre çok küçük olduğu gösterilmiştir. Şayet öyleyse, olay ufkunun yarıçapı yaklaşık olarak 44 km olmalıdır.

Cygnus X-1, Güneş'ten 6.070 ışık yılı uzaklıkta bulunan ve HDE 226868 [1401.1035] Masses of the components of the HDE 226868/Cyg X-1 binary system olarak gösterilen mavi üstdev değişen yıldızı da içeren Yüksek kütleli X-ışını ikilisidir. Yıldız rüzgarı, X-ışını kaynağının çevresindeki Toplanma diski için gerekli maddeyi sağlamaktadır. İç diskte milyonlarca derece ısıtılan madde, gözlemlenen x-ışınını üretir.

 Oluşum ve Evrimsel Tarihçe 
Cygnus X-1 sisteminin başlangıçta, Güneş kütlesinin yaklaşık 40 ila 60 katı maddeye sahip iki mavi süperdevden oluştuğu düşünülmektedir. Bu yıldızlardan biri Cygnus X-1'in atası (projenitörü), diğeri ise günümüzde hala gözlemlenebilen HDE 226868 yıldızıdır.

Zamanla Cygnus X-1'in projenitörü nükleer yakıtını hızla tüketerek Kırmızı süperdev evresine geçmiş, bu süreçte yüzeyi soğumuş ve hacmi büyük ölçüde genişlemiştir. Yıldızın boyutunun artmasıyla birlikte, dış katmanlarındaki madde kütle çekimsel etkilerle yoldaş yıldız HDE 226868'e aktarılmıştır. Bu kütle transferi sonucunda HDE 226868'in kütlesi, boyutu ve parlaklığı artmıştır.

Yakıtını tamamen tüketen projenitör yıldız, sonunda bir Süpernova (veya doğrudan çöküş) geçirerek patlamıştır. Bu olay sonucunda geriye, bugün gözlemlediğimiz yıldızsal kütleli Kara delik kalmıştır. Kara delik, patlamadan sonra sistemden kopmamış ve HDE 226868 ile yörüngedeki hareketine devam etmiştir.

 Fiziksel Süreçler 
Cygnus X-1, güçlü yıldız rüzgarları yayan HDE 226868'den sürekli olarak madde çekmektedir. Bu madde, kara deliğin etrafında dönerek ısınan ve yığılma diski (accretion disk) adı verilen bir yapı oluşturur. Plazma halindeki bu diskteki manyetik alanlar, maddenin bir kısmının kara deliğe düşmeden kutuplardan zıt yönlere fırlatılmasını sağlayarak relativistik jetlerin oluşumuna neden olur.

Sistemde gözlemlenen yüksek enerjili X-ışınları, taç (korona) tabakasındaki fiziksel etkileşimlerle açıklanır. Taç katmanındaki yüksek enerjili elektronlar, diskten gelen yumuşak (düşük enerjili) X-ışınları ile etkileşime girer. Bu süreçte fotonlar, elektronlardan enerji kazanarak frekanslarını yükseltir ve sert X-ışınlarına dönüşür.

 Gelecek 
Astrofiziksel modeller, HDE 226868'in gelecek birkaç milyon yıl içinde evrimleşerek bir kırmızı süperdeve dönüşeceğini öngörmektedir. Bu sürecin sonunda HDE 226868'in de bir süpernova patlaması geçirmesi ve bir nötron yıldızı veya kara deliğe dönüşerek sistemi bir kara delik çifti veya nötron yıldızı ve kara delik ikilisi haline getirmesi muhtemeldir.

Ayrıca bakınız
 Yıldız Kaynaklı Kara Delikler

Kaynakça

Dış bağlantılar

 Cyg X-1 (optik görünüm)
Cygnus X-1
 NuSTAR and Suzaku observations of the hard state in Cygnus X-1: locating the inner accretion disk Michael Parker, 29 Mayıs 2015 Pdf
 NuSTAR's First View of High-Energy X-ray Universe NASA/JPL-Caltech 28 Haziran 2012

Kategori:İkili yıldızlar
Kategori:O-tipi süperdevler
Kategori:Kuğu takımyıldızı
226868
Kategori:Yıldız kaynaklı kara delikler
Kategori:X ışını ikilileri
Cygni, V1357
Kategori:Durchmusterung nesneleri