Türkistan Özerk Sovyet Sosyalist Cumhuriyeti

Türkistan Özerk Sovyet Sosyalist Cumhuriyeti (TÖSSC; ; ), başlangıçtaki adıyla Türkistan Sovyet Federatif Cumhuriyeti, 1918 ile 1924 yılları arasında Sovyet Orta Asyası'nda varlık göstermiş olan Rusya Sovyet Federatif Sosyalist Cumhuriyeti'ne bağlı bir özerk cumhuriyetti. Özbekler, Türkistan Özerk Sovyet Sosyalist Cumhuriyeti'nin hakim unsuruydu. Taşkent, bölgenin başkenti ve en büyük şehriydi.
Adlandırma
TarihAd22 Şubat 1918Cedidçi olan Mustafa Çokayev tarafından Türkistan özerk hükûmeti, Rusya'nın Taşkent'teki birliklerini hemen Hokand üzerine yöneltmesiyle ve Hokand'daki yeni hükûmetin kırılmasından kısa bir süre sonra, Buhara ve Hive toprakları üzerinde kurulu olan yarı-özerk devlet ortadan kaldırıldı. Özerklik ve Bağımsızlık yanlısı Türkistan kuvvetleri lav edildi. (bkz. Türkistan Millî Özerk Hükûmeti) 30 Nisan 1918  Türkistan Sovyet Federatif Cumhuriyeti (anayasa 15 Ekim 1918'de kabul edildi) 24 Eylül 1920  Türkistan Özerk Sovyet Sosyalist Cumhuriyeti (anayasa 24 Eylül 1920'de onaylandı) 30 Aralık 1922  Türkistan Ö.S.S.C. (Rusya S.F.S.C. bünyesinde, Sovyetler Birliği'nin parçası)

Tarihi

Rus İmparatorluğu döneminde Türkistan ÖSSC toprakları; Türkistan Valiliği (Kray), Buhara Emirliği ve Hive Hanlığı olarak idare edilmekteydi. 1905 yılından itibaren İsmail Gaspıralı gibi Türkçü ideologlar, Türk dillerini konuşan halklar arasındaki farklılıkları gidererek onları tek bir idare altında birleştirmeyi hedeflemişlerdir.

Bu fikir Vladimir Lenin tarafından da desteklenmiş ve 1917 Rus Devrimi'nin ardından Taşkent'teki Bolşevikler Türkistan ÖSSC'yi teşkil etmişlerdir. Ancak Şubat 1918'de, Türkistan İslam Konseyi () ve Ulema Konseyi (Özb. Shoʻro-i Ulamo) Hokand şehrinde toplanarak muhalif bir Türkistan Özerk Cumhuriyeti ilan etmiş; muhafazakâr Basmacı Hareketi'nin bir parçası olarak 1920'lere kadar Bolşevik kuvvetleriyle mücadele etmişlerdir.

Türkistan Sovyet Federatif Cumhuriyeti resmen 30 Nisan 1918 tarihinde ilan edilmiştir. Bununla birlikte, bu dönemde nüfuz sahası yalnızca birkaç demiryolu kavşağı ile sınırlı kalmıştır.

1917 sonlarında TSFC, Orenburg Kazakları isyanı nedeniyle RSFSR ile olan bağlantısı kesilmesine rağmen, düşman yapılarla çevrili vaziyette Eylül 1919'daki Doğu Cephesi Karşı Taarruzu sonrasında Kızıl Ordu'nun varışına kadar mukavemet göstermiştir.

Bu süreçte Komünistler arasında; Turar Rıskulov ve Tursun Hocayev gibi Pantürkist bir hükûmeti savunanlar ile Feyzullah Hocayev ve Akmal İkramov gibi Sovyet Türkistanı'nı daha küçük etnik veya bölgesel birimlere ayırmayı savunanlar arasında bir iktidar mücadelesi yaşanmıştır. Başlangıçta Müslüman reform hareketi (Usul-i Cedid) taraftarı olan ve "Büyük Turan" ideali doğrultusunda mücadele veren Tatar siyasetçi Mir Seyyit Sultan Galiyev'inMir Seyyit Sultan Galiyev, önceleri Pantürkizm ve Müslüman reform hareketi (Usul-i Cedid) taraftarı bir Tatar siyasetçisidir. bu yöndeki faaliyetleri, Rus idaresinin "Divide et impera" (Böl ve yönet) stratejisiyle karşı karşıya kalmıştır. Neticede, merkeziyetçi Sovyet politikası galip gelmiş ve Rus İç Savaşı'nın ardından 1924 yılında Orta Asya'da milli sınırların belirlenmesi süreci başlatılmıştır.

27 Ekim 1924 tarihinde Türkistan ÖSSC'nin infisahı (genişlemesi) ile birlikte; bu bölge, Harezm Sovyet Halk Cumhuriyeti ve Buhara Sovyet Halk Cumhuriyeti toprakları üzerinde Özbekistan SSC (bugünkü Özbekistan), Türkmenistan SSC (bugünkü Türkmenistan), Tacikistan ÖSSC (bugünkü Tacikistan), Kara-Kırgız Özerk Oblastı (bugünkü Kırgızistan) ve Karakalpak Özerk Oblastı (bugün Özbekistan'a bağlı Karakalpakistan) teşkil edilmiştir.

 Bayrak 

 Merkezi Yürütme Kurulu Başkanları 

Kobozev, Pyotr Alekseyeviç (Nisan – Mayıs 1918), Solkin, Andrey Fedoroviç, iştirakçi (Nisan – 2 Haziran 1918)
Tobolin, İvan Osipoviç (2 Haziran – 5 Ekim 1918)
Votintsev, Vsevolod Dmitriyeviç (Ekim 1918 – 19 Ocak 1919)
– (19 Ocak – 31 Mart 1919)
Kazakov, Aristarkh Andreyeviç (31 Mart – Temmuz 1919)
Kobozev, Pyotr Alekseyeviç (Temmuz – Eylül 1919)
Apin, İvan Andreyeviç (Eylül 1919 – Ocak 1920) 
Rıskulov, Turar Rıskuloviç (Ocak – 21 Temmuz 1920)
Biserov, Muhammedcan (21 Temmuz – Ağustos 1920) 
Rahimbayev, Abdullo Rahimbayeviç (4 Ağustos 1920 – Mayıs 1921), Hocanov Sultanbek, vekaleten, önceki (12 Mayıs 1920 – ?) 
Teryakulov, Nazir Teryakuloviç (Mayıs 1921 – Haziran 1922)
Rahimbayev, Abdullo Rahimbayeviç (Haziran – Ekim 1922)
Hıdır-Aliyev, İnagancan (Ekim 1922 – 1 Ocak 1924), Dadabayev Butabay, vrid. önceki (Ağustos – Eylül 1923) 
Aytakov, Nedirbay (9 Ocak – Kasım 1924)

Halk Komiserleri Konseyi ("Türksovnarkom") Başkanları
Başlangıç tarihiBitiş tarihiAd15 Kasım 1917  Kasım 1918  Fyodor Kolesov Kasım 1918  19 Ocak 1919  Vladislav Figelskiy ()19 Ocak 1919  31 Mart 1919  Makam boş31 Mart 1919  12 Eylül 1919  Karp Sorokin ()12 Eylül 1919  Mart 1920  Türksovnarkom lağvedildiMart 1920  Mayıs 1920  Jānis RudzutaksMayıs 1920  Eylül 1920  Isidor Lubimov19 Eylül 1920  Ekim 1922  Kaykhaziz AtabayevEkim 1922 12 Ocak 1924  Turar Ryskulov12 Ocak 1924  27 Ekim 1924  Sharustam Islamov ()

 Kaynakça 

 Dış bağlantılar 
worldstatesmen.org'da Özbekistan, erişim tarihi 23 Temmuz 2009.
ÖZERK TÜRKİSTAN SOSYALİST SOVYET CUMHURİYETİ

Kategori:Sovyetler Birliği'nin özerk cumhuriyetleri
Özerk Sovyet Sosyalist Cumhuriyeti
Kategori:1918'de Rusya'da kurulan oluşumlar