Kanserojen

Kanserojen, kanserin gelişimini teşvik eden herhangi bir maddedir. Kanserojenler arasında sentetik kimyasallar, doğal olarak oluşan maddeler, iyonlaştırıcı ve iyonlaştırıcı olmayan radyasyon gibi fiziksel maddeler, virüsler ve bakteriler gibi biyolojik maddeler bulunabilir. Çoğu kanserojen, DNA'da mutasyonlar oluşturarak hücrenin büyümeyi düzenleyen normal süreçlerini bozar ve kontrolsüz hücre çoğalmasına yol açar. Bu, hücrenin DNA onarım süreçleri DNA hasarını tespit edemediğinde ve bu kusurun yavru hücrelere aktarılmasına izin verdiğinde meydana gelir. Hasar zamanla birikir. Bu, genellikle hücrenin içindeki düzenleyici mekanizmaların kademeli olarak ortadan kaldırılması ve kontrolsüz hücre bölünmesine izin verilmesi ile gerçekleşen çok aşamalı bir süreçtir.

Kanserojen aktivitenin spesifik mekanizmaları, her ajan ve hücre tipine özgüdür. Ancak kanserojenler, ajanın DNA ile doğrudan etkileşime girme kabiliyetiyle ilişkili olarak, aktivasyon bağımlı ve aktivasyon bağımsız olarak genel olarak sınıflandırılabilir. Aktivasyon bağımlı ajanlar, orijinal hallerinde nispeten inertdir ancak vücutta biyoaktif hale gelerek insan DNA'sına zarar verebilen metabolitlere veya ara maddelere dönüşürler. Bunlar “dolaylı etki gösteren” kanserojenler olarak da bilinir. Aktivasyon bağımlı kanserojenlere örnek olarak polisiklik aromatik hidrokarbonlar (PAH'lar), heterosiklik aromatik aminler ve mikotoksinler verilebilir. Aktivasyon bağımsız kanserojenler veya “doğrudan etkili” kanserojenler, moleküler yapıları değiştirilmeden DNA'ya doğrudan zarar verebilen maddelerdir. Bu ajanlar genellikle DNA moleküllerinin net negatif yüküyle kolayca reaksiyona giren elektrofilik gruplar içerir. Aktivasyon bağımsız kanserojenlere örnek olarak ultraviyole ışık, iyonlaştırıcı radyasyon ve alkilleyici ajanlar verilebilir.

Bir dizi kuruluş, belirli maddelerin potansiyel kanserojenliği ile ilgili birikmiş bilimsel kanıtları inceler ve değerlendirir. Bunların başında Uluslararası Kanser Araştırma Ajansı (IARC) gelir. IARC, belirli maddelerin insanlara potansiyel kanserojenliği açısından değerlendirildiği ve ardından dört gruptan birine sınıflandırıldığı monografları düzenli olarak yayınlar: 

 Grup 1: İnsanlar için kanserojen
 Grup 2A: İnsanlar için muhtemelen kanserojen
 Grup 2B: İnsanlar için muhtemelen kanserojen
 Grup 3: İnsanlar için kanserojenliği sınıflandırılamayan. 

Kanserojen maddelere maruz kalmanın birçok kaynağı vardır. Bunlar arasında güneşten gelen ultraviyole radyasyon, konutların bodrum katlarında yayılan radon gazı, klordekon gibi çevresel kirleticiler, sigara dumanı ve alkol ve işlenmiş et gibi bazı gıdaların tüketimi sayılabilir. Mesleki maruziyet, kanserojen maddelerin önemli bir kaynağıdır ve dünya çapında her yıl yaklaşık 666.000 kişinin iş ile ilgili kanserlerden öldüğü tahmin edilmektedir.

 Radyasyon 

 İyonlaştırıcı Radyasyon 
CERCLA, yayılan radyasyonun niteliği (alfa, beta, gama veya nötron ve radyoaktif güç), bunun sonucunda dokularda iyonizasyona neden olma kapasitesi ve radyasyona maruz kalma derecesi potansiyel tehlikeyi belirlemesine rağmen, tüm radyonüklitleri kanserojen olarak tanımlamaktadır. Radyasyonun kanserojenliği, radyasyonun türüne, maruz kalma türüne ve penetrasyona bağlıdır. Örneğin, alfa radyasyonu penetrasyonu düşüktür ve vücut dışında tehlike oluşturmaz, ancak yayıcılar solunduğunda veya yutulduğunda kanserojendir. Düşük seviyeli iyonlaştırıcı radyasyon, onarılamaz DNA hasarına (neoplazi için gerekli olan replikasyon ve transkripsiyon hatalarına yol açabilir veya viral etkileşimleri tetikleyebilir) neden olarak erken yaşlanma ve kansere yol açabilir.

 İyonlaştırıcı Olmayan Radyasyon 
Tüm elektromanyetik radyasyon türleri kanserojen değildir. Radyo dalgaları, mikrodalgalar, kızılötesi radyasyon ve görünür ışık dahil olmak üzere elektromanyetik spektrumdaki düşük enerjili dalgaların, kimyasal bağları koparmak için yeterli enerjiye sahip olmadıklarından dolayı kanserojen olmadığı düşünülmektedir. İyonize olmayan radyasyonun kanserojen etkilerine dair kanıtlar genellikle kesin değildir ancak uzun süre yüksek düzeyde maruz kalan radar teknisyenlerinde kanser vakalarının önemli ölçüde daha yüksek olduğu bazı belgelenmiş vakalar bulunmaktadır.

Ultraviyole radyasyon (güneş ışığında bulunan) dahil olmak üzere yüksek enerjili radyasyon, yeterli dozda alındığında genellikle kanserojendir. Çoğu insan için, güneş ışığından gelen ultraviyole radyasyonlar cilt kanserinin en yaygın nedenidir. Soluk tenli insanların genellikle güçlü güneş ışığına maruz kaldığı Avustralya'da, melanom 15-44 yaş arası insanlarda en sık teşhis edilen kanser türüdür.

Elektronlar veya elektromanyetik radyasyon (mikrodalga, X-ışını veya gama ışını gibi) ile ışınlanmış maddeler veya gıdalar kanserojen değildir. Buna karşın, nükleer reaktörlerin içinde üretilen elektromanyetik olmayan nötron radyasyonu, nükleer dönüşüm yoluyla ikincil radyasyon üretebilir.

 Gıdalarla ilişkili yaygın kanserojenler 

 Alkol 
Alkol; baş ve boyun, yemek borusu, karaciğer, kolon ve rektum ile meme kanserine neden olan bir maddedir. Baş ve boyun kanserlerinin gelişiminde tütün dumanı ile sinerjik bir etkiye sahiptir.

 İşlenmiş Et Ürünleri 
Bazı markaların sucuk, sosis ve salam gibi işlenmiş ve kurutulmuş etlerde kullanılan kimyasallar kanserojen madde üretebilir. Örneğin, etlerde gıda koruyucu olarak kullanılan nitritlerin de kolon (kalın bağırsak) kanseriyle demografik bağlantıları olduğu ancak nedensel bir ilişkisi olmadığı belirtilmiştir.

 Yüksek Sıcaklıklarda Pişirilen Etler 
Eti ızgara veya barbeküde pişirmek gibi yiyecekleri yüksek sıcaklıkta pişirmek, sigara dumanında bulunanlara benzer (yani benzo[a]piren) birçok güçlü kanserojen maddenin çok küçük miktarlarda oluşmasına da neden olabilir. Yiyeceklerin kömürleşmesi, koklaşmaya ve tütün pirolizine benzer ve kanserojen maddeler üretir. Polinükleer aromatik hidrokarbonlar gibi, insan enzimleri tarafından DNA'ya kalıcı olarak bağlanan epoksitlere dönüştürülen birkaç kanserojen piroliz ürünü vardır. Izgara yapmadan önce eti mikrodalga fırında 2-3 dakika önceden pişirmek; sıcak tavada pişirme süresini kısaltır ve heterosiklik amin (HCA) öncüllerini ortadan kaldırır, bu da bu kanserojenlerin oluşumunu en aza indirmeye yardımcı olabilir.

 Gıdalardaki Akrilamid 
Yüksek sıcaklıkta, özellikle nişastalı gıdaları kızartmak, ızgara yapmak veya fırında pişirmek, kızarmış bir kabuk oluşana kadar akrilamid oluşumuna neden olur. 2002 yılında yapılan bu keşif, uluslararası sağlık endişelerine yol açmıştır. Ancak daha sonraki araştırmalar, yanmış veya iyi pişirilmiş gıdalardaki akrilamidlerin insanlarda kansere neden olma olasılığının düşük olduğunu ortaya koymuştur. İngiltere Kanser Araştırması kurumu, yanmış gıdaların kansere neden olduğu fikrini bir “efsane” olarak sınıflandırmaktadır.

 Biyolojik Ajanlar 
Birçok biyolojik ajan kanserojen olarak bilinmektedir.

Depolanan tahıllar ve kuru yemişlerde yaygın olarak bulunan bir kontaminant olan Aspergillus flavus mantarı tarafından üretilen aflatoksin B1, hepatosellüler kanserin bilinen bir nedenidir. H. Pylori bakterisinin mide kanseri ve MALT lenfomasına neden olduğu bilinmektedir. Hepatit B ve Hepatit C, hepatosellüler kanserin gelişimi ile ilişkilidir. HPV, rahim ağzı kanserinin birincil nedenidir.

 Sigara Dumanı 
Tütün dumanı en az 70 bilinen kanserojen madde içerir ve akciğer, gırtlak, yemek borusu, mide, böbrek, pankreas, karaciğer, mesane, rahim ağzı, kolon, rektum ve kan kanseri dahil olmak üzere birçok kanser türünün gelişiminde rol oynar. Sigara dumanında bulunan güçlü kanserojenler arasında polisiklik aromatik hidrokarbonlar (PAH, örneğin benzo(a)piren), benzen ve nitrozamin bulunur.

 Mesleki Kanserojenler 
İşçi nüfusunun normal gündelik yaşamda nadiren karşılaşılan kimyasallara sürekli ve genellikle yüksek düzeyde maruz kalma olasılığı daha yüksek olduğu göz önüne alındığında, belirli maddelerin kanserojenliği ile ilgili kanıtların çoğu işçiler üzerinde yapılan çalışmalardan elde edilmiştir.

Seçilen kanserojenler

 Kanserojen  İlişkili kanser bölgeleri veya türleri  Mesleki kullanımlar veya kaynaklar Arsenik ve bileşikleri Akciğer
 Deri
 Hemanjiyosarkom Eritme yan ürünleri
 Bileşenleri:
Alaşımlar
Elektrik ve yarı iletken cihazlar
Arsenik içerikli ilaçlar
Herbisitler
Fungusitler
Kirlenmiş akiferlerden elde edilmiş içme suyu Asbest Akciğer
 Asbestozis
 Mide-Bağırsak kanseri
 Karın zarı kanseri
 Akciğer zarı kanseriYaygın olarak kullanılmamakla birlikte, aşağıdaki alanlarda bulunur:
 İnşaat
Çatı kaplama kâğıtları
Yer döşemeleri
 Yangına dayanıklı tekstil ürünleri
 Sürtünme kaplamaları (fren balataları) (sadece Avrupa dışında)
 Otomobiller için yedek sürtünme kaplamaları hâlâ asbest içerebilir. Benzen Lösemi
 Hodgkin lenfoma Hafif yağ yakıtı
 Eskiden çözücü olarak kullanımı
 Temel kimyasal Berilyum ve bileşikleri Akciğer Hafif alaşımlar
Havacılık ve uzay uygulamaları
Nükleer reaktörler Kadmiyum ve bileşikleri Prostat Sarı pigmentler
 Fosfor
 Lehim
 Piller
 Metal boyalar ve kaplamalar Altı değerlikli krom(VI) ve bileşikleri Akciğer Boyalar
 Pigmentler
 Prezervatifler Nitrozaminler Akciğer
 Yemek borusu
 Karaciğer Sigara dumanı
Nitritle işlenmiş etler Etilen oksit Lösemi Temel kimyasal
 Hastane ekipmanları için sterilizasyon maddesi Nikel Burun
 Akciğer Nikel kaplama
 Demir alaşımları
 Seramikler
 Piller
 Paslanmaz çelik kaynak yan ürünü Radon ve bozunma ürünleri Akciğer Uranyum bozunumu
Taş ocakları ve madenler
Bodrum katlar ve havalandırması yetersiz yerler Vinil klorür Hemanjiyosarkom
 Karaciğer Polivinil klorür üretimi Sirkardiyen ritmi bozan vardiyalı çalışma sistemi Göğüs Pasif içicilik Akciğer Radyum-226, Radyum-224, Plütonyum-238, Plütonyum-239 ve diğer yüksek atom ağırlıklı alfa parçacığı yayıcılar Kemik (birikirler)
 Karaciğer Nükleer yakıt işleme
 Radyum kadran üretimi Aksi belirtilmedikçe kaynak:

 Diğerleri 
 Benzin (aromatikler içerir)
 Kurşun ve bileşikleri
 Alkilatıcı antineoplastik ajanlar
Stiren
Diğer alkilasyon ajanları (örnek: dimetil sülfat)
 Güneşten ve UV lambalarından gelen ultraviyole radyasyon
 Diğer iyonlaştırıcı radyasyonlar (X ışınları, gama ışınları vb.)
 Düşük rafine veya rafine edilmemiş mineral yağlar

 Kanserojenlik mekanizmaları 
Kanserojenler genotoksik veya non-genotoksik olarak sınıflandırılabilir. Genotoksinler, DNA'ya bağlanarak geri dönüşü olmayan genetik hasara veya mutasyonlara neden olur. Genotoksinler arasında ultraviyole ışık ve iyonlaştırıcı radyasyon gibi maddeler bulunur. Bazı virüsler de DNA ile etkileşime girerek kanserojen olarak işlev görebilir.

Nongenotoksinler DNA'yı doğrudan etkilemezler ancak büyümeyi teşvik etmek için başka yollarla etki ederler. Bunlar arasında hormonlar ve bazı organik bileşikler bulunur.

 Sınıflandırma 
+ Sınıflandırma Şeması IARC Grup 1 Grup 2A Grup 2B   Grup 3   Grup 4

 Uluslararası Kanser Araştırma Ajansı 
Uluslararası Kanser Araştırma Ajansı (IARC), 1965 yılında kurulan ve Birleşmiş Milletler Dünya Sağlık Örgütü'nün bir parçası olan hükümetlerarası bir ajanstır. Merkezi Fransa'nın Lyon kentindedir. 1971 yılından bu yana, olası kanserojenlerin sınıflandırılmasında büyük etkisi olan İnsanlar İçin Kanserojen Risklerin Değerlendirilmesi üzerine bir dizi monografi yayınlamıştır.
 Grup 1: Bu madde (karışım) insanlar için kanserojendir. Maruz kalma koşulları, insanlar için kanserojen olan maruz kalmaları gerektirir.
 Grup 2A: Bu madde (karışım) büyük olasılıkla (ürün yüksek olasılıkla) insanlar için kanserojendir. Maruz kalma koşulları, insanlar için muhtemelen kanserojen olan maruz kalmaları içermektedir.
 Grup 2B: Bu madde (karışım) insanlara kanserojen olabilir (ürünün kanserojen olma olasılığı vardır). Maruz kalma koşulları, insanlara kanserojen olabilecek maruz kalmaları içerir.
 Grup 3: Bu madde (karışım veya maruz kalma koşulu), insanlara için kanserojenlik açısından sınıflandırılamaz.
 Grup 4: Bu madde (karışım) büyük olasılıkla insanlar için kanserojen değildir.

 Dış bağlantılar 
IARC Kanserojen Ajanlar Listesi

 Kaynakça 


Kategori:Karsinogenez
Kategori:Radyasyonun sağlığa etkileri
Kategori:İş sağlığı ve güvenliği