Akyaka, Ardahan

Ağzıpek, Ardahan ilinin Merkez ilçesine bağlı bir köydür.

 Tarihçe 

Akyaka köyünün eski adı Koditzkaro'dur. Gürcüce bir yer adı olan Koditzkaro (კოდიწყარო) veya Kodistzkaro (კოდისწყარო) Gürcüce bir yer adı olup "tekne pınar" anlamına gelir."კოდი" - A Comprehensive Georgian-English Dictionary, Londra, 2006, 2 cilt  ISBN 0-9535878-3-5"წყარო" - A Comprehensive Georgian-English Dictionary, Londra, 2006, 2 cilt  ISBN 0-9535878-3-5 Nitekim köyü gezmiş olan Gürcü araştırmacı Konstantine Martvileli, 1917 yılında Kodistzkaro köyündeki vadinin gerçekten de tekneye (“kodi”) benzediğini yazmıştır. Bu yerleşim 1595 tarihli Osmanlı mufassal defterinde "Kotishara" (كوتسخارە) şeklinde kaydedilmiştir. Bu yer adı Türkçe kaynaklarda sonradan Kodishara (قودیسخارە) ve Kodushara'ya dönüşmüştür.Son Teşkilat-i Mülkiyede Köylerimizin Adları (Osmanlıca), İstanbul, 1928, s. 76o.

Koditzkaro köyü, tarihsel Gürcistan'ı oluşturan bölgelerden biri olan Artani'de yer alır. Nitekim Osmanlılar bu bölgeyi ve köyü 16. yüzyılın ikinci yarısında Gürcülerden ele geçirmiştir. Bir Gürcü kilisesi olan Koditzkaro Kilisesi de buranın eskiden bir Gürcü yerleşimi olduğunu göstermektedir.Fahriye Bayram ve Turgay Yazar, “Artvin, Erzurum, Ardahan İli ve İlçelerinde Ortaçağ Gürcü Mimarisi Yüzey Araştırmaları – 2009”, 28. Araştırma Sonuçları Toplantısı, Ankara, 2011, 1. Cilt, s. 3.  ISSN: 10177663

Koditzkaro, 1595 tarihli ve Defter-i Mufassal-i Vilayet-i Gürcistan adlı Osmanlı mufassal defterine göre, Osmanlı idaresinin başında Gürcistan Vilayeti içinde, Ardahan-i Büzürg livasının Kuzay nahiyesinin köylerinden biriydi. "Kotishara" (كوتسخارە) şeklinde kaydedilmiş olan köyde 86 Hristiyan hane yaşıyordu. Köyün nüfusunun çoğunluğu Gürcülerden oluşuyordu. Ayrıca köyde yaşayan daha az sayıda Ermeni nüfus bulunuyordu. Köyde buğday, arpa ve yonca tarımı ile arıcılık yapılıyor, domuz ve koyun besleniyordu. İki adet su değirmeni bulunuyordu. Bu defterdeki kayda göre Ardahan-i Büzürg livasının Kuzay nahiyesine bağlı olan Ahalşeni köyünün yerleşim alanı, Akyaka köyünün bugünkü sınırları içinde yer alır.

Koditzkaro köyü, 1877-1878 Osmanlı-Rus Savaşı'nın ardından imzalanan Berlin Antlaşması uyarınca Osmanlı Devleti tarafından Rusya'ya bırakıldı. Rus idaresi tarafından adı Mihaylovka (Михайловка) olarak değiştirilmiş olan yerleşim, Ardahan sancağının Ardahan kazasına bağlı köylerden biriydi. Mihaylovka aynı zamanda bir nahiyenin adıydı ve Mihaylovka köyü bu nahiyenin tek köyü ve idari merkeziydi. Boşalmış olan köye Rus idaresince Malakanlar yerleştirilmişti. Nitekim köyde yaşayan 436 kişiden 427'si 1886 nüfusu sayımında Rus olarak kaydedilmiştir.2014 Yılı Tao-Klarceti Tarihi Eserleri Araştırma Gezisi Sonuçları (ტაო-კლარჯეთის ძეგლების 2014 წლის საკვლევი ექსპედიციების ანგარიშები), Tiflis, 2015, s. 101.  ISBN 978-9941-0-7362-5

Birinci Dünya Savaşı yıllarında Ardahan bölgesini gezmiş olan Gürcü gazeteci ve araştırmacı Konstantine Martvileli, "bir gözyaşı gibi temiz, deli deli akan suyun geldiği" derenin gerçekten de tekneye ("kodi") benzediğini, içinde küçük-küçük alabalıklar yaşadığı yazmıştır.

Koditzkaro köyü, Birinci Dünya Savaşı’nın sonlarına doğru Rus ordusunun bölgeden çekilmesinin ardından bağımsız Gürcistan sınırları içinde yer aldı. 7 Mayıs 1920 tarihinde imzalanan Moskova Antlaşması'yla Sovyet Rusya Ardahan sancağının bir bölümünü ve köyü Gürcistan’ın bir parçası olarak tanıdı. Kızıl Ordu'nun Gürcistan'ı işgali sırasında köy Ankara Hükümeti tarafından fiilen yeniden Türkiye’ye katıldı. 16 Mart 1921’de, Ankara Hükümeti ile Sovyet Rusya arasında imzalanan Moskova Antlaşması’yla Koditzaro köyünün de içinde yer aldığı Ardahan bölgesi Türkiye’ye bırakıldı.

Koditzkaro köyü, 1928 tarihli Osmanlıca köy listesinde Kodishara (قودیسخارە) adıyla Kars vilayetinin Ardahan kazasının Yalnızçam nahiyesine bağlıydı.Son Teşkilat-i Mülkiyede Köylerimizin Adları (Osmanlıca), İstanbul, 1928, s. 760. 1940 genel nüfus sayımında "Kodishara" biçiminde yazılmış olan köy aynı idari konuma sahipti ve nüfusu 805 kişiden oluşuyordu. Ancak bu tarihte Hoçovan nahiyesi Ardahan kazasına bağlanmıştı.1940 Genel Nüfus Sayımı, Ankara, 1946, s. 349. Koditzkato veya Kodishara Türkçe olmadığı için köyün adı 1959 yılında  7267 sayılı kanunla Akyaka olarak değiştirilmiştir. 1965 genel nüfus sayımında Akyaka köyünün nüfusu 1.247 kişiden oluşuyor ve bu nüfus içinde 366 kişi okuma yazma biliyordu.1965 Genel Nüfus Sayımı, Ankara, 1968, s. 355.

Akyaka köyünün bugünkü sınırları içinde üç kilise ve üç kalenin kalıntısı günümüze ulaşmıştır. Köyün merkezinde kalıntıları bulunan Koditzkaro Kilisesi, Orta Çağ'dan kalma bir Gürcü kilisesidir. Yapı temel seviyesinde yıkılmış, geriye apsis duvarından bazı kısımlar kalmıştır.Fahriye Bayram ve Turgay Yazar, “Artvin, Erzurum, Ardahan İli ve İlçelerinde Ortaçağ Gürcü Mimarisi Yüzey Araştırmaları – 2009”, 28. Araştırma Sonuçları Toplantısı, Ankara, 2011, 1. Cilt, s. 3.  ISSN: 10177663 Ayrıca köyün güneybatısında ve köyün camisinin olduğu yerde birer kilisenin olduğu köylülerce teyit edilmektedir. Köyün dışındaki kilise insan eliyle yıkılıp taşları köyde bir yapının inşasında kullanılmıştır. Diğer kilisenin yerinde ise cami inşa edilmiştir. Ancak bu kiliselerin varlığını onaylayacak kalıntılar bugüne ulaşmamıştır.2019 Yılı Tao-Klarceti Tarihi Eserleri Araştırma Gezisi Sonuçları (ტაო-კლარჯეთის ძეგლების 2019 წლის საკვლევი ექსპედიციების ანგარიშები), Tiflis, 2021, s. 48-49.  ISBN 978-9941-9746-3-2

Köyün merkezinin 2,2 km kuzeybatısında yer alan birinci kale (144 × 82 m), yığma taştan inşa edilmiştir. Kale doğudan batıya uzanan bir duvarla ikiye bölünmüştür. Kalenin içinde artık var olmayan yapıların izlerine rastlanır. Etrafa hakim bir tepede yer alan kale, başka tepelerdeki kalelere yukarından bakmaktadır. Kalenin büyüklüğü burada eskiden bir kentin var olduğunun bir göstergesi sayılabilir. Kale, diğer kalelerle birlikte eski çağlarda Ardahan bölgesinde önemli bir merkez olmalıdır. Bu yöre aynı zamanda tarihsel Klarceti ve Kola bölgelerinden gelen yolları da kontrol etmektedir. Köyün merkezinin 1 km güneybatısında yer alan ikinci kale (118 × 72 m) de yığma tarzda inşa edilmiştir. Bu kale de büyüklüğüyle dikkat çekicidir. Tamamen yıkılmış olan kale, günümüzde toprak ve bitki örtüsü altında kalmıştır. Bu kalenin 60 metre kuzeydoğusunda üçüncü kale yer alır. Üçüncü kale diğer ikisine göre hayli küçük ebatlardadır (40 × 36 m). Bu kale de yığma taştan inşa edilmiştir. Bu kalenin son yerleşme noktası olduğu söylenebilir. Kalenin olduğu yer defineciler tarafından tamamen kazılmıştır. Bu üç kalenin bulunduğu bölge, bugün Tepeler adını taşıyan eski Komki'deki kalelere uzak değildir.Tao-Klarceti - Tarihsel ve Kültürel Anıtlar Kataloğu (Gürcüce), (Editör) Buba Kudava, (Yazarlar) Nestan Bagauri, Zurab Batiaşvili, İrma Beridze, Buba Kudava, Nikoloz Jğenti, Goça Saitidze, Natia Hizanişvili, 2018, Tiflis, s. 344-345, ISBN 9789941478178.

 Coğrafya 
Köy, Ardahan il merkezine 15 km uzaklıktadır.

 Nüfus 
Yıllara göre köy nüfus verileri2024 2172023 222 2022 219 2021 2192020236 2019 249 2018 282 2017 229 2016 229 2015 231 2014 244 2013 237 2012 244 2011 241 2010 238 2009 241 2008 233 2007 238 2000 325 1990 689 1985 964

 Kaynakça 

 Dış bağlantılar 


Kategori:Ardahan merkez belde ve köyleri
Kategori:Tao-Klarceti