Çengilli, Kağızman

Çengilli, Kars ilinin Kağızman ilçesine bağlı bir köydür.

 Tarihçe 

Çengilli köyünün bilinen en eski adı Çangli'dir. Gürcüce Çangli'den (ჩანგლი) gelen bu yer adı, 1835 tarihli Osmanlı nüfus defterinde 'Çanlı' (چكلی) veya "Kariye-i Çanlı Kilise" olarak geçer.Ersin Doğantekin, "1251/1835 Tarihli Nüfus Defterine Göre Kağızman Nüfusu", Geçmişten Geleceğe Her Yönüyle Kağızman Sempozyumu, Ankara, 2012 1886 tarihli nüfus tespitinde Rus idaresi ise köyü Çangli (Чанглы) şeklinde kaydedilmiştir. 1928 tarihli Osmanlıca köy listesinde Çegilli (چكللی) biçiminde geçen bu bu yer adı, daha sonra Çengili ve Çengilli'ye dönüşmüştür.Son Teşkilat-i Mülkiyede Köylerimizin Adları (Osmanlıca), İstanbul, 1928, s. 770.

Köydeki Çangli Kilisesi'nin 1030 yılına tarihlenen Gürcüce yazıtı, buranın eski bir yerleşim yeri olduğunu göstermektedir. Nitekim Osmanlılar köyün bulunduğu bölgeyi, 16. yüzyılın ortalarında Samtshe Atabeyliğinden ele geçirmiştir.

1835 tarihli Osmanlı nüfus defterine göre Çanlı adıyla köy statüsündeki yerleşim, Kars sancağının Kağızman kazasına bağlıydı. Kars sancağı ise, 1574 tarihli Osmanlı icmal defterindeki kayda göre Gürcistan Vilayeti içinde yer alıyordu. Askere alma ve vergi belirleme amacıyla yapılan söz konusu nüfus tespitinde sadece erkek nüfusu tespit edildiği bu tarihte köyde, 19'u Müslüman ve 21'i Hristiyan olan 40 hanede 153 erkek kaydedilmiştir. Köyün toplam nüfusunun erkek sayısının iki katı kadar olduğu söylenebilir.Yücel Öztürk, "527 numaralı Küçük Ardahan ve Kars livaları timar icmal defteri", 1992, s. VII.  Yüksek lisans teziErsin Doğantekin, "1251/1835 Tarihli Nüfus Defterine Göre Kağızman Nüfusu", Geçmişten Geleceğe Her Yönüyle Kağızman Sempozyumu, Ankara, 2012

Yerkleşim uzun süre Osmanlı egemenliğinde kaldıktan sonra, 93 Harbi'nin ardından imzalanan Berlin Antlaşması uyarınca, savaş tazminatı kapsamında Osmanlı Devleti tarafından Rusya'ya bırakıldı. Rus idaresinin 1886 yılında gerçekleştirdiği nüfus tespitinde, Kars oblastı içinde, Kağızman sancağının (okrug) Kağızman kazasına (uçastok) bağlı Camuşli nahiyesinin 14 köyünden biriydi. Köyün nüfusu, 188'i erkek ve 161'i kadın olmak üzere, 37 hanede yaşayan 349 kişiden oluşuyordu. Bu nüfusun tamamı Ermeni olarak kaydedilmiştir. Rus idaresi sırasında köyün nüfusu hızla artmış, 1896 yılında 539 kişiye, 1906 yılında 709 kişiye ulaşmıştır. Bu tarihlerde de köyün nüfusunun tamamı Ermenilerden oluşuyordu.Candan Badem, Çarlık Yönetiminde Kars, Ardahan, Artvin, İstanbul, 2018, s. 116, ISBN 9786052100271.

Gürcü tarihçi ve arkeolog Ekvtime Takaişvili 1907 yılında köyü ziyaret etmiş, köyün büyükçe bir Ermeni köyü olduğunu, batısında küçük göl bulunduğunu, balık dolu bu gölden Kapoit adında küçük bir derenin kaynaklandığını, köyün ortasında büyük bir kilisenin bulunduğunu yazmıştır.

Yerleşim, Birinci Dünya Savaşı'nın ardından Ermenistan Demokratik Cumhuriyeti sınırları içinde kaldı. Bir süre sonra Ankara Hükümeti'ne bağlı kuvvetler köyün bulunduğu bölgeyi ele geçirdi. 1921 yılında imzalanan Moskova Antlaşması ve Kars Antlaşması'yla Kars bölgesi Türkiye'ye bırakıldı.

1928 tarihli Osmanlıca köy listesinde, Çegilli adıyla Kars vilayetinin Kağızman kazasının Kötek nahiyesine bağlıydı. 1935 genel nüfus sayımında da Çengilli adıyla aynı idari konuma sahip olan köyün nüfusu 757 kişiden oluşuyordu. 1965 genel nüfus sayımında Çengilli köyünün nüfusu 1.429 kişiden oluşuyor ve bu nüfus içinde sadece 184 kişi okuma yazma biliyordu.

 Coğrafya 
Çengilli köyü, Kars il merkezine 95 km, Kağızman ilçe merkezine 30 km uzaklıktadır.

 Nüfus 
Yıllara göre köy nüfus verileri 2022 1.512 2021 1.594 2020 1.579 2019 1.606 2018 1.637 2017 1.711 2016 1.746 2015 1.765 2014 1.773 2013 1.802 2012 1.826 2011 1.873 2010 1.892 2009 1.872 2008 1.897 2007 1.823 2000 1.826 1990 1.935 1985 2.036

Kaynakça 

 Dış bağlantılar 


Kategori:Kağızman belde ve köyleri