Yapım eki

Yapım eki, isim ya da fiil kök veya gövdelerine eklenerek onlardan yeni isimler ya da fiiller türeten ektir. Ayrıca yapım ekleri tema dışına çıkmadan yeni bir kelime oluşturur. Onu çekim ekinden ayıran özelliği budur.
Yapım ekleri eklendiği sözcüğün anlamını ya da türünü de değiştirir ve -bazı istisnalar dışında- her zaman çekim eklerinden önce gelir. Yapım eki almış bir sözcüğe türemiş sözcük denir. Yalın hâldeki türemiş sözcükler gövde olarak da bilinir.

 İsimden isim yapan ekler 

İsim soylu sözcüklerden yeni bir isim soylu sözcük yapan eklerdir. Yeni oluşturulan sözcük genellikle eskisi ile yakın anlam ilişkisine sahiptir.

 el:Türkçedeki Eklerin Kökeni   Prof. Dr. Vecihe Hatiboğlu. Çukurova Üniversitesi söz-el, güz-el (göz kökünden)
 siz: su—suz, para—sız, ev—siz
 ci: göz—cü, sanat—çı, yol—cu, simit—çi
 sı: çocuk—su, ipek—si
 ce: Türk—çe, İngiliz—ce, Alman-ca (Eşitlik hâl eki -ce ile karıştırılmamalıdır.)
 daş: karın-daş > kardeş, çağ-daş, arka-daş, yol-daş, meslek-taş
 inci: üç-üncü, beş-inci  
 lik: şeker-lik, kömür-lük, göz-lük, kulak-lık, dost-luk
 li: köy—lü, para—lı, ağaç—lı, Ankara-lı, ev-li
 da/deYapım Eki Gibi Kullanılan Bulunma Durumu Eki  Prof. Dr. Hamza Zülfikar göz-de, söz-de

 er: üç-er, beş-er
 ki: yarın-ki, dün-kü
 msi: ekşi-msi, acı-msı, meyve-msi
 cil: ev-cil, et—çil, ben—cil, insan—cıl 
 şın/cın: sarı—şın, yal-çın (yalt=sert), hır-çın (hır=kavga)
 sal: kum—sal
 ıt: yaş—ıt 
 ceğiz: kız—cağız, çocuk—cağız
 cik: tepe-cik, azı-cık, küçü—cük
 ti: esin-ti, hırıl—tı, cıvıl—tı 
 z: yalın-z, iki-z

 İsimden fiil yapan ekler 
İsim soylu sözcüklerden fiil yapan eklerdir.Günay Karaağaç, Türkçenin Dil Bilgisi

 -la-,-le-: su-la, uğur-la, rahat-la, diş-le, iş-le, özet-le
 -al-,-el-: çoğ-al, az-al, dar-al, kör-el, düz-el
 -l-: doğru-l, sivri-l, eksi-l, ince-l
 -a-, -e-: kan-a, yaş-a, boş-a, tür-e, ben(i)z-e
 -ı-,-i-,-u-,-ü-: Bu ek, eski Türk yazı dillerinde kullanılan ve bugün bazı sözcüklerde donuklaşmış olarak bulunan bir ektir. uz-u-n, sak-ı-n, şak-ı 
 -ar-,-er-: yaş-ar, mor-ar, kara-ar, sar(ı)-ar, yeş(il)-er 
 -da-,-de-: fısıl-da, horul-da, gürül-de, hışıl-da, höpür-de

 -t-: yön-(e)t, göz-(e)t
 -k-: gec-ik, bir-ik, göz-ük
 -msa-,-mse-: az-(ı)msa, ben-(i)mse,küçü(k)-mse, öz-(ü)mse        
 -kır-,-kir-,-kur-,-kür-: fış—kır, hay—kır, çem-kir, tü-kür, süm-kür 
 -lan-,-len-: yaş-lan, ev-len, ses-len
 -laş-,-leş-: güzel-leş, iyi-leş, yoğun-laş, katı-laş, sıvı-laş
 -sa-,-se-,-sı-,-si-,-su-,-sü-: su-sa, garip-se, önem-se, yad-sı,

 Fiilden isim yapan ekler 
Fiil kök veya gövdelerine gelerek isim, sıfat gibi isim soylu sözcükler veya fiilimsiler oluşturan eklerdir:

 ce: düşün-ce, eğlen-ce
 ecek: giy-ecek, yak-acak, aç-acak, iç-ecek
 ak: yat-ak, kaç-ak, dur-ak
 aç: kaldır-aç, say-aç, ayır-aç 
 ge: böl-ge, bil-ge, süpür-ge
 gi: sev-gi, çal-gı, as-kı, sil-gi, iç-ki
 giç: bil-giç, dal-gıç, başlan-gıç
 gin/kin: yor-gun, bil-gin, bez-gin, bit-kin, bas-kın, yay-gın
 i: yaz-ı, öl-ü, yap-ı, çat-ı, kok-u, doğ-u
 ik: kes-ik, aç-ık, göç-ük
 im: say-ım, seç-im, öl-üm, ölç-üm
 in: yığ-ın, ak-ın, tüt-ün, ek-in

 inç: gül—ünç, sev—inç 
 geç: yüz—geç, utan—gaç
 inti: kes—inti, çık—ıntı, dök—üntü
 ir: gel—ir, ok—ur
 iş: otur—uş, yürü—y-üş
 it: geç—it, yak—ıt, ölç—üt
 kan: çalış—kan, üret-ken, unut—kan, kay—gan
 ma: konuş-ma, dondur-ma (olumsuzluk eki -ma ile karıştırılmamalıdır.)
 mek:Yapım ekleri  Türkçeciler.com. ye-mek, çak-mak, git-mek, duy-mak (bkz. mastar)
 maç: bula-maç, yırt-maç, saklan-maç
 ti: belir—ti, kızar—tı

 Fiilden fiil yapan ekler 
Bir fiilden yeni bir fiil yapan eklerdir.

dir: bil-dir, gül-dür, yap-tır, koş-tur
ele: kov-ala, silk-ele
er: gid-er, çık-ar
imse: duy-umsa, gül-ümse, an-ımsa
in: gez-in, gör-ün, sev-in, taşı-n

r: kaç-ır, bat-ır, iç-ir, şaş-ır
ş: gör-üş, uç-uş, gül-üş (Mastarlarla karıştırılmamalıdır.)
t: uza-t, sap-ıt, kork-ut, üşü-t
il: sev-il, kır-ıl, sat-ıl

Bu şekilde üretilen yeni fiiller genellikle ilk fiille anlam bakımından yakından ilişkilidir:
 görmek > görünmek, kovmak > kovalamak

Ancak bazı durumlarda orijinal fiilden oldukça farklı anlamlarda olabilirler:
 sevmek > sevinmek

 Kaynakça 

Kategori:Türkçe dilbilgisi