Türkçede ismin hâlleri

Türkçede ismin hâlleri (bk. durum kuramı); kelimeleri belirtme (yükleme), yönelme, bulunma ve ayrılma açısından tanımlayan, sözcüğün yalın hâl ile hâl eki almış durumlarından her biridir. Türkçede ismin beş farklı hâlleri vardır:

 Yalın hâli
 -e hâli (yönelme)
 -i hâli (belirtme)
 -de hâli (bulunma)
 -den hâli (ayrılma/çıkma)

Hâl ekleri, büyük ve küçük ünlü uyumuna göre "i" yerine "ı", "u" veya "ü" ile "e" yerine "a" harfi ile oluşturulacak şekilde değişir.

 çayı, okulu, tatlıyı, çöpü...
 çaya, okula, tatlıya, çöpe...

Benzer şekilde -de ve -den eklerindeki "d" sesleri de ünsüz sertleşmesine uğrayarak "t"ye dönüşebilir.

 işte, çöpten, tatlıda, tatlıdan vb.

 Yalın hâl 

Kelimelerin hâl eki almamış hâlidir. Başka dillerde nominatif olarak bilinir.

Çoğul eki, iyelik eki ya da tamlama eki almış sözcükler de yalın durumdadır.

benbendesensendeoondabizbizdesiz sizdeonlaronlarda

 -e hâli (yönelme hâli) 

Sözcüklerin -e ya da -a eki almış hâlleridir. Adın yönelme durumu sonuna geldiği sözcüğü dolaylı tümleç yapar. Yüklemin bildirdiği eylemin "nereye" yöneldiğini gösterir. Başka dillerde datif olarak bilinir.

 banasanaona bize size onlara

 Yarın okula beni annem bırakacak.
 Bu yaz Rusya'ya gideceğiz.
 Adana'ya mı gideceğiz ?

 -i hâli (belirtme hâli) 

Sözcüklerin -i, -ı, -u ya da -ü eki almış hâlleridir. Adın belirtme durumu eki, adın sonuna geldiği sözcüğü belirtili nesne yapar. Yüklemin neyi, neleri, kimi, kimleri belirttiğini gösterir. Başka dillerde akuzatif olarak bilinir.

 benisenionu bizisizi  onları
 Annem bizi eve götürdü.
 Bulaşıkları yıkadım.

3. tekil şahıs iyelik eki olan -i ve -si ekleri hâl eki değildir:

 (Onun) Kitabı yere düşmüş. (isim tamlamasında iyelik eki)
 Şu kitabı verir misin? (belirtme hâl eki)

 -de hâli (bulunma hâli) 

Sözcüklerin -de ya da -da almış hâlleridir. Bu ekler sonuna geldiği sözcüğü dolaylı tümce yapar. Yüklemin bildirdiği eylemi gösterir. Çoğu Hint-Avrupa dilinde mevcut olmayan bu isim hâline bu dillerde lokatif de denmektedir. Eski Latince ve Almancada bulunan bu hâl, zamanla ismin yönelme (datif) ve genitif (aidiyet) hâlleriyle kaynaşmıştır. Günümüzde Hint-Avrupa dillerinden Lehçede ve Slovakçada bulunur.

 bendesendeonda bizdesizde  onlarda

 -den hâli (ayrılma hâli) 

Sözcüklerin -den ya da -dan eki almış hâlleridir. Adın ayrılma durumu nereden ayrıldığımızı gösterir. Bu ek sonuna geldiği sözcüğü dolaylı tümleç yapar. Çoğu Hint-Avrupa dilinde mevcut olmayan bu isim hâline bu dillerde ablatif de denmektedir. Hint-Avrupa dillerinden Latincede, Arnavutçada, Ermenicede ve Sanskritçede bulunmaktadır.

 bendensendenondan bizdensizden onlardan

 Başka dillerdeki hâller 

 Genitif 
İsmin hâlleri olarak tanımlanmasına rağmen isim olmayan sözcükler de hâl ekleri alabilirler. Bunun dışında Hint-Avrupa dillerinde bilinen genitif ya da aidiyet hâli Türkçede ismin sonuna -in eki getirilerek yapılmasına rağmen ismin hâllerinden sayılmamaktadır. Türkçede genitif, ilgi eki olarak tanındı.

 Vokatif 
Ayrıca bir kişiye hitap için bazı dillerde vokatif adı verilen bir başka hâl de örnek olarak Hint-Avrupa dillerinden Kürtçe ve Latincede bulunmaktadır.

 Dünya dillerinde ismin hâlleri 

 Hâl Anlam Örnek Dillere örneklerAbesif yokluk, bulunmama durumu öğretmensizEstonca, FinceAblatif (1) dolaylı hâl öğretmenle ilgiliArnavutça, Ermenice, Sanskritçe, Latince, Litvanca, FinceAblatif (2) yol hareketi öğretmenden çekildiArnavutça, Ermenice, Çuvaşça, Azerice, Estonca, Fince, Japonca, Latince, Macarca, Sanskritçe, Tibetçe, Türkçe, ÖzbekçeAbsolutif geçişsiz fiillerin özneleri; geçişli fiillerin nesneleri öğretmen yahut öğretmeniErgatif dillerAdesif yakınında öğretmendeEstonca, Fince, Litvanca (eskiden), MacarcaAkuzatif doğrudan nesneler öğretmeniArapça, çoğu Hint-Avrupa dilinde, Esperanto, Macarca, TürkçeAlatif veya diketif bir yere doğru hareket öğretmene doğruBaskça, Fince, Estonca, Litvanca (eskiden), Macarca, TibetçeEkvatif karşılaştırma öğretmen gibiSümerceDatif yön veya alıcı; dolaylı nesne öğretmene çoğu Hint-Avrupa dilleri, Gürcüce, Macarca, TürkçeDelatif bir yerden aşağı doğru yolda hareket gemiden aşağıMacarcaDelimitatif (yerel genitif) yerel âidiyet öğretmenin, öğretmene aitBaskçaDerivatif köken Ankaralı öğretmenTürkçeElatif dışarı çıkma evden dışarıEski Yunanca, Estonca, Fince, MacarcaErgatif geçişli fiili yürüten özne öğretmen (ev inşa ediyor…)Çerkesçe, Baskça, Gürcüce, İnuitçe, Samoaca, TibetçeEsif durumun işaretlenmesi öğretmen olarakEstonca, Fince, Gürcüce, Laponca, Macarca (2, formal ve modal)Genitif (Genetiv) aidiyet, ilişki öğretmenin çoğu Hint-Avrupa dilleri, Arapça, Macarca, Tibetçe (?), Türkçeİlatif içeriye doğru hareket eveEstonca, Fince, Laponca, Litvanca, Macarcaİnesif içerisinde evin içindeBaskça, Macarca, Fince, Estonca, Litvancaİnstrüktif (1) yapış şekli öğretmen aracılığıylaFinceAletsel veya instrüktif (2) ile beraber öğretmenleBaskça, Gürcüce, Fince, Macarca, Latince, Litvanca, Sanskritçe, Slav dilleri, TürkçeKomitatif ile beraber öğretmenleBaskça, Estonca, Fince, Laponca, Macarca, TibetçeLokatif yer öğretmendeLaponca, Letonca, Litvanca, Sanskritçe, Slav dilleri, Tibetçe, TürkçeNominatif özne öğretmenArapça, bütün Hint-Avrupa dilleri, Estonca, Fince, Gürcüce, Laponca, Macarca, TürkçeOblik kapsamlı öğretmeni ilgilendirenEski Fransızca, İngilizce, Kurmanci, ZazacaPartitif miktarlar öğretmenlereBaskça, Fince, EstoncaPerlatif bir şeyin içinden geçmek evin içindenTokarcaPosesif aidiyet öğretmene aitBaskçaPostpozisyonel sona eklemelerden önce gelen ismin hâli öğretmen + son pozisyonHintçePrepositif ismin hâli nach ilgeçten ilgeç + öğretmenRusçaProlatif (1) yüzeyde hareket evdenEstoncaProlatif (2) için veya yerine öğretmen içinBaskçaSublatif bir şeye doğru hareket gemiyeMacarcaSuperesif bir yerdeki pozisyon gemideMacarcaTendensyal hareketin yönü öğretmene doğruBaskçaTerminatif hareket veya zamanın sonu öğretmene kadarBaskça, Estonca, Macarca, TibetçeTranslatif durum değiştirme öğretmen olmakEstonca, Fince, Gürcüce, MacarcaVokatif seslenme (Ey) Türk Gençliği!Gürcüce, İrlandaca, Latince, Rumca, Rumence, Ştokavca ve birkaç Slav dili (Çekçe, Lehçe, Litvanca, Ukraynaca ve Üst Sorbca gibi)

Türkçedeki İsmin Hâl (Durum) Eklerinin Örnekleri
 AkuzatifHayatı sevmek, gazeteyi okumak, camları silmek, ödevini yapmak, sesini duymak, kapıyı açmak, üzümü toplamak. Not: Saat yediyi beş geçiyor. Üçü çeyrek geçiyor.
 Neyi? Kimi? DatifSaat dokuza on var. On ikiye çeyrek var. Kaç liraya? Kaça?Ablatif ve datifin (ayrılma ve yönelme) cümlede bir arada kullanılması: İzmir’den İstanbul’a gitmek, şehirden şehre dolaşmak, evden okula yürümek.Edatlardan -e ile bağlananlar: bize göre, bize karşı, her şeye rağmen, kışa doğru, o konuya dair, size ait, yağmura rağmen, iyiliklerine karşılık...Yönelme eki alınca kişi zamirleri ben ve sen sözlerinin ünlüleri değişir: ben-e > bana, sen-e > sana  
 Nereye? Kime? Neye? LokatifKesir sayları kurar: Yüzde yirmi faiz, dörtte bir elma, yüzde yetmiş devam, binde bir ihtimal, yüzde on beş indirim.-de+ek-fill örneği: –Yarın evde misiniz? – Hayır, okuldayım. – Şimdi neredesiniz? - Şu anda dersteyiz. Otur-mak-ta-dır (oturuyor), otur-mak-ta-y-dı (oturuyordu), otur-mak-ta-y-mış (oturuyormuş), otur-mak-ta-y-sa (oturuyorsa).
 Nerede? Kimde? Nede? AblatifBazı edatlar isme -den ile bağlanır (-den önce, - den sonra, -den dolayı, - den beri, -den itibaren, -den başka vb.): kahvaltıdan önce, yemekten sonra, yağmurdan dolayı, sabahtan beri, bugünden itibaren, Ayşe’den başka.
-den+ek-fill (ait olma bildirir): Kimlerdensiniz? Ahmet de bizdendir. (Bizim takımdandır.) Bulgaristan göçmenlerindenmiş. Sizin öğrencilerinizdenim.
 Nereden? Kimden? Neden? Genitif 
 Kimin? Neyin? çiçeği  çiçeğe çiçekte çiçekten çiçeğin sokağı sokağa sokakta sokaktan sokağın kilidi kilide kilitte kilitten kilidin paketi pakete pakette paketten paketin saati saate saatte saatten saatin ağacı ağaca ağaçta ağaçtan ağacın yüzüğü yüzüğe yüzükte yüzükten yüzüğün çorabı çoraba çorapta çoraptan çorabın rolü role rolde rolden rolün işgali işgale işgalde işgalden işgalin misali misale misalde misalden misalin petrolü petrole petrolde petrolden petrolün yurdu yurda yurtta yurttan yurdun inanı inana inanda inandan inanın kalbi kalbe kalpte kalpten kalbin borcu borca borçta borçtan borcun şahsı şahsa şahısta şahıstan şahsın zehri zehre zehirde zehirden zehrin  karnı karna karında karından karnın alnı alna alında alından alnın kristali kristale kristalde kristalden kristalin Konak'ı Konak'a Konak'ta Konak'tan Konak'ın konağı konağa konakta konakta konağın ağzı ağza ağızda ağızdan ağzın aklı akla akılda akıldan aklın gömleği gömleğe gömlekte gömlekten gömleğin dikkati dikkate dikkatte dikkatten dikkatin vakti  vakte vakitte vakitten vaktin uzağı uzağa uzakta uzaktan uzağın suyu suya suda sudan suyun neyi neye nede neden neyin ideali ideale idealde idealden idealin kol saatini kol saatine kol saatinde kol saatinden   kol saatinin rengi renge renkte renkten rengin hayatı hayata hayatta hayattan hayatın hukuku hukuka hukukta hukuktan hukukun bileti bilete bilette biletten biletin geçidi geçide geçitte geçitten geçidin göğü göğe gökte gökten göğün cebi  cebe cepte cepten cebin ismi isme isimde isimden ismin normali normale normalde normalden normalin mutluluğu mutluluğa mutlulukta mutluluktan mutluluğun hayali hayale hayalde hayalden hayalin sosyali sosyale sosyalde sosyalden sosyalin oğlanı oğlana oğlanda oğlandan oğlanın oğlu oğla oğulda oğuldan oğlun kültürü kültüre kültürde kültürden kültürün Ege Denizi'ni  Ege Denizi'ne Ege Denizi'nde Ege Denizi'nden Ege Denizi'nin piyanisti piyaniste piyanistte piyanistten piyanistin havası havaya havada havadan havanınhavaalanını havaalanına havaalanında havaalanından havaalanının bunu buna bunda bundan bunun ışığı ışığa ışıkta ışıktan ışığın beni bene bende benden benim bizi bize bizde bizden bizim ahlaki ahlaka ahlakta ahlaktan ahlakın tankı tanka tankta tanktan tankın milleti millete millette milletten milletin devleti devlete devlette devletten devletin pasaportu pasaporta pasaportta   pasaportun pasaportun taşıtı taşıta taşıtta taşıttan taşıtın umudu umuda umutta umuttan umudun ayakkabıyı ayakkabıya ayakkabıda ayakkabıdan ayakkabının burcu burca burçta burçtan burcun

</u></u>

 Notlar 

 Kaynakça 

Türkçe