Balkan Türkleri

Balkan Türkleri veya Rumeli Türkleri, Balkanlar'da yaşayan Türklerdir. Balkan Türkleri,  Edirne'deki Meriç nehrinin batı tarafında yaşayan Türklere verilen addır. Çoğunlukla Makedonya, Kosova, Bulgaristan, Yunanistan, Bosna-Hersek ve Romanya'da olmak üzere toplamda 1.763.155 - 2.837.703 Türk yașamaktadır. Nüfusları kesin olarak hesaplanamamakla birlikte, farklı ülkelerdeki sayım yöntemleri ve özbildirime dayalı beyanlar nedeniyle tahminler değişebilmektedir. Kimi dernek ve sivil toplum açıklamalarında toplamın 1 milyona yakın olduğu ileri sürülmektedir.

küçükresim|sağ|1800 yılında Osmanlı İmparatorluğu'nun batı sınırları

 Tarih 
Balkan Türklerinin kökeni, büyük ölçüde Osmanlı idaresi döneminde yürütülen iskân siyasetinin bir sonucu olarak Anadolu'nun ve Rumeli'nin çeşitli bölgelerinden Balkanlara yerleştirilen Yörük ve Türkmen topluluklarına dayanır. Osmanlı tahrir ve mühimme kayıtları, Rumeli'de Yörük topluluklarının vergi ve askerî yükümlülüklerle örgütlendiğini ve sınır boylarında planlı iskâna tabi tutulduklarını göstermektedir.

Ortaçağ'da bölgede varlık göstermiş Kıpçaklar ve Kumanlar gibi Türkî grupların bir bölümünün yerel toplumlarla kaynaştığı, yer adlarında ve yazılı kaynaklarda izlerinin sürdüğü belirtilebilir. Bunun günümüz Balkan Türklerinin etnogenezine katkısı ülkelere ve dönemlere göre değişmiş, süreç farklı göç dalgaları ve şehirleşme dinamikleriyle birlikte şekillenmiştir.

Yörük toplulukları yaylak ve kışlak düzenine dayalı mevsimlik hareketlilik sürdürmüş, hayvancılık, tarım ve zanaatla bölgesel ekonomiye katkı sağlamıştır. Sınır bölgelerinde hafif süvari ve yol güvenliği gibi hizmetlerle Osmanlı askerî ve idari yapısına entegre olmuşlardır.

küçükresim|sağ|Osmanlı İmparatorluğu'nun Balkan topraklarına dair etnik grafik harita (1861)

 Şiddet, etnik temizlik, tehcir ve sürgün 
Balkan Türklerinin modern dönemdeki demografik serüveni, siyasal dönüşümlerin tetiklediği şiddet dalgaları, toplu katliamlar, etnik temizlik uygulamaları ile tehcir ve sürgün süreçleriyle yakından ilişkilidir. Bu süreçlerin yalnızca nüfus hareketlerini değil, dil, din ve kültürel pratiklerin kamusal görünürlüğünü de etkilediği bildirilmektedir.

 Mora ve Yunanistan genelinde 
1821'de başlayan Yunan ayaklanması sürecinde Peloponez ve ana karanın çeşitli bölgelerinde Osmanlı tebaası Türk ve diğer Müslüman sivillere yönelik yaygın şiddet vakalarının rapor edildiği, yerleşimlerin boşaltıldığı ve sivil nüfusa yönelik saldırıların arttığı bildirilmektedir. 1821 sonbaharında Tripoliçe'nin düşmesinin ardından şehirde bulunan Müslüman sivillerin büyük bölümünün öldürüldüğü farklı tanıklıklarda aktarılmakta, kayıpların sayısına ilişkin tahminlerin çalışmalar arasında değişken olmakla birlikte binler düzeyinde bir tabloya işaret ettiği, esir alınanların bulunduğu ve yaygın yağma ile kundaklama olaylarının kaydedildiği bildirilmiştir. Patras, Navarin ve Argos çevresinde benzer saldırıların yaşandığına dair kayıtların bulunduğu, bu örüntülerin katliam, tehcir ve sürgün uygulamalarıyla birlikte zorla yerinden etme dinamiklerini güçlendirdiği değerlendirilmektedir. Savaşın ilerleyen aşamalarında bölgede Müslüman nüfusun önemli ölçüde azaldığı, bir kısmının göç ettiği ve kalanların güvenlik kaygıları nedeniyle dağınık biçimde yaşamayı sürdürdüğü ifade edilmektedir. Karşılıklı şiddet olgusunun dönemin genel bağlamında yer aldığı kabul edilebilmekle birlikte, bazı çalışmalar söz konusu vakaların Türk ve diğer Müslüman topluluklar açısından etnik temizlik niteliği taşıyabildiğini ileri sürebilmekte, terminolojinin kullanımına ilişkin tartışmalar sürmektedir.

 1877-1878 Osmanlı-Rus Savaşı ve sonrası 
1877-1878 savaşı sırasında ve hemen sonrasında Rumeli'nin farklı bölgelerinde Müslüman sivillere yönelik geniş çaplı şiddet, yakıp yıkma ve toplu infazlar belgelenmiştir. Literatürde yüz binlerle ifade edilen mülteci hareketleri ve can kayıpları aktarılmaktadır. Göç dalgalarının Tuna boyundan Doğu Trakya'ya ve Anadolu'ya uzanan güzergâhlarda yoğunlaşmıştır. Bu dönemde “etnik temizlik” niteliğinde nüfus tasfiyeleri, köy boşaltmaları ve zorla göç ettirme pratiklerinin sıkça görüldüğü ifade edilebilmektedir.

 1912-1913 Balkan Savaşları 
Balkan Savaşları, farklı topluluklara yönelik şiddet ve zorla yerinden etme uygulamalarının doruğa çıktığı bir dönemdir. Uluslararası Komisyon raporunda sivil nüfusa karşı suçlar, köylerin yakılması ve zorla göç ettirme uygulamaları ayrıntılı biçimde belgelendirilmiştir. Müslüman nüfus içinde Türklerin yoğun olduğu yerleşimlerde ciddi can ve mal kayıpları yaşandığı, bazı bölgelerde tehcir ve sürgün uygulamalarının demografik yapıyı kalıcı biçimde değiştirilmiştir.

 1919-1923 ve nüfus mübadelesine giden süreç 
Birinci Dünya Savaşı sonrasında ortaya çıkan yeni sınırlar ve siyasal rejimler, Rumeli'de Türk ve Müslüman nüfusu kırılgan bir konuma getirmiştir. Türkiye ile Yunanistan arasında imzalanan sözleşme uyarınca din esasına göre karşılıklı ve zorunlu bir nüfus değişimi uygulanmıştır. Sözleşme Batı Trakya'daki Müslüman nüfusu mübadeleden muaf tuttuysa da bölgesel demografiyi köklü biçimde değiştirmiştir.

 Günümüz 
Türkiye Cumhuriyeti'nin kurulmasının ardından mübâdeleler ile Türklerin bir kısmı Türkiye'ye göç etmiş olsa da, günümüzde halen Bulgaristan, Makedonya, Yunanistan, Kosova, Sırbistan'da Türk nüfusun yoğun olduğu yerleşimler vardır. Türkçe ve bulundukları ülkenin dillerini konuşmaktadırlar.

1989 yılında Bulgaristan'daki zorunlu isim değiştirme vb. baskılar sonucunda Türkler başta İstanbul, Bursa ve İzmir olmak üzere Türkiye'ye göç etmiş, politika değişiklikleri sonucu bu göçmenlerin bir kısmı Bulgaristan'a geri dönmüştür.

 Hukuki statü ve azınlık hakları
 Batı Trakya'daki Müslüman azınlığın nüfusuna ilişkin resmî bir sayım yoktur. Akademik ve politika notlarında 100 bin ile 130 bin arası tahminlere rastlanır.
 Bulgaristan'da Türk azınlık din ve dil özgürlükleri bakımından anayasal güvence altındadır. 1989 sonrası Türkçe yayıncılık ve eğitim faaliyetleri kademeli biçimde artmıştır.
 Kuzey Makedonya ve Kosova'da Türk toplulukları azınlık statüsü ile tanınır ve yerel düzeyde eğitim ile yayıncılık yürütür.

 Göç 
küçükresim|upright=1.14|sağ|Osmanlı İmparatorluğu'nun Balkan topraklarına dair etnik harita (1861)
küçükresim|upright=1.14|2001 Nüfus sayımına göre Türk nüfus oranı:

 Türklerin Bulgaristan'dan Göçü (1878-1994)Eminov, Ali, Turks and Other Muslim Minorities in Bulgaria, New York, Routledge, 1997, Hoepken, W., "Modernnisierung und Nationalismus: Sizialgeschichtliche Aspeckte der Bulgarischen Minder hertenpolitik gegennüber den Türken", Schönfeld, R., ed, Nationalitätenprobleme in Südosteuropa, Munich, Oldenbourg, 1997, p. 255-303, Erdinç, Didar, "Bulgaristan'daki Değişim Sürecinde Türk Azınlığın Ekonomik Durumu", Türkler, Ankara, 2002, s.394-400. 
YılSayıNot 1878-1912 350,000 93 Harbi, Balkan Savaşları 1923-33 101,507 1933 Razgrad Olayları Eylül 1934 97,181 1934 Balkan Antantı Eylül 1940 21,353 1940 Craiova Anlaşması 1950 154,198 Kore Savaşı 1952-68 24 1969-78 114,356 1979-88 10 1989 321,800 150,000'i 1990'larda Bulgaristan'a döndü. 1991-92 50,000 1993-94 70,000

 Türklerin Yunanistan'dan Göçü 
Yunanistan bölgesinden Türk göçleri birkaç şekilde gelişmiş, bu göçler sonucunda bölgede bir zamanlar hatırı sayılır nüfus oranına sahip Türkler, günümüzde sadece Batı Trakya’da kalmıştır.

Batı Trakya’nın 1923 yılındaki nüfusu 191.699’dur. Batı Trakya nüfusunun 129.120’si Türk (%67), 33.910’u Yunan (%18), 28.669’u Bulgar, geri kalan nüfusunu ise Ermeni ve Yahudi topluluğu oluşturmaktaydı.

 1923 Yılında Batı Trakya Nüfusu. Şehirler Türk Yunan Bulgar Yahudi Ermeni Gümülcine  59.967  8.834  9.997  1.007  360 Dedeağaç  11.744  4.800  10.227  253  449 Sofulu  14.736  11.542  5.490   -  - İskeçe  42.671  8.728  522  220  114 Toplam  129.120  33.910  26.266  1.480  923

Batı Trakya'daki nüfusun büyük çoğunluğunu Türklerin oluşturması nedeniyle Batı Trakya Türkleri 1923-1924 Türkiye-Yunanistan Nüfus Mübadelesinden muhaf tutulmuşlar ancak Lozandaki görüşmelerde, Mesta Karasu Nehri ile Meriç nehri arası Batı Trakya olarak kabul edildiğinden, Mesta ile Ustruma Nehirleri arasında kalan Kavala, Drama, Serez bölgelerindeki Türkler mübadeleye tabi olmuşlar ve Türkiye'ye gelmek zorunda kalmışlardır

 Nüfus 
küçükresim|upright=0.99|Makedonya Cumhuriyeti etnik gruplar haritası (2002 yılı)küçükresim|upright=1.03|Kosova'nın tahminî etnik haritası|left

 Arnavutluk: 2011 sayımında 714 kişi ana dil olarak Türkçeyi beyan etmiştir.
 Bulgaristan: 2011 sayımında 588.318 kişi kaydedilmiştir. 2021 sayımında 508.378 kişi kendini Türk olarak beyan etmiştir.
 Yunanistan: Resmî toplu sayım yayımlanmamaktadır. Resmî açıklamalarda 49.000 ile 130.000 aralığı geçmektedir. Literatürde 150.000 tahmini de bulunmaktadır. Politika notları genellikle yaklaşık 100 bin kişiye işaret eder.

küçükresim|upright=1.08|1914 tarihli Bulgarlar'ın gözünden Makedonya Bölgesi etnik haritası.

 Kuzey Makedonya: 2002 sayımında 77.959 kişi kaydedilmiştir (Torbeşler dâhil). 2021 sayımında Türklerin oranı yüzde 3,86 olarak verilmiştir ve bu oran yaklaşık 70 bin kişiye karşılık gelmektedir.
 Kosova: 2011 sayımında 18.738 kişi kaydedilmiştir. Aynı sayımda anadili ya da ikinci, üçüncü ve dördüncü dil beyanları birlikte değerlendirildiğinde Türkçe konuşanların toplamı 74.439 kişidir.
 Bosna-Hersek: 1991 sayımında 267 kişi kaydedilmiştir. 2013 sayımında 1.108 kişi kendini Türk olarak, 1.233 kişi Türkçeyi ana dil olarak beyan etmiştir.
 Romanya: 27.580 Türk ve ayrıca 23.409 Tatar kaydı bulunmaktadır.
 Sırbistan: 2011 sayımında 647 kişi kaydedilmiştir. 2022 sayımında 850 kişi kendini Türk olarak beyan etmiştir.

 Adakale 
Adakale, Kal'â ı Ada, 1968 yılında Demirkapı (Iron Gates) Barajı'nın suları altında kalana kadar Tuna Nehri üzerinde, bugünkü Romanya topraklarında yer alan ve üzerinde Türk nüfusun yaşadığı ada. Eski adı Caroline Adası, Romence adı Yeni Orşova dır.

Tuna nehrindeki trafik ve ticareti kontrol eden ada, 1691 yılından Osmanlı Devleti tarafından fethedilmiş, 1878 Berlin Antlaşmasında kime teslim edileceğinin yazımı unutulduğundan 1923 yılındaki Lozan Anlaşması ile Romanya'ya teslim edilene kadar bir Türk adası olarak kalmıştır. 1960'lı yılların sonlarına kadar 1000 kadar Türk'ün yaşadığı 160.000 m² yüzölçümündeki Adakale, Osmanlı mimarisinin özelliklerini yansıtan bir yerleşim birimiydi. Üzerinde bir cami, bir Vauban stilinde inşa edilmiş bir kale, küçük bir Ortodoks kilisesi, pazar yeri ve birkaç kahvehane bulunmaktaydı. Adada yaşayan Türkler tütün ekimi, kayıkçılık ve ticaretten geçimlerini sağlarlardı. Ada baraj suları altında kaldıktan sonra adalıların büyük bölümü Türkiye'ye göç etmiştir.

 Kaynakça 

 Yunan illerindeki zavallı esirlerimiz 1921
 Kızılay arşivi dosya no: 1207- 1208 - 1291- 1295
 Beynelmilel Kızılhaç Arşivi Dosya no:Mis.CR 00 57; Cr 00 57 Bis; 55-5/5 Bis;Fototek;65 5/66;
 Genelkurmay Arşivi ATESE A:1-4

 Dış bağlantılar 
 https://web.archive.org/web/20090101042844/http://www.westtrakien.com/balkanlar/index.html
 Rumeli Türkleri (türk.)
 Bulgaristan Türkleri (türk.)
 Studie der Specialist Group Ethnopolitics: Bulgaristan Türkleri: Social Integration and Impact on Bulgarian – Turkish Relations, 1947–2000 (PDF-Datei; 172 kB)
 Makedonya Türkleri(türk.)
 Tatarlar Romanya (rumän.)
 Batı Trakya Türkleri
 Balkan Türkleri


Kategori:Türk diasporası
Kategori:Balkanlar'da Türkler