Trabzon Vilayeti

Trabzon Vilayeti, Osmanlı Devleti'nde, 19. yüzyılın ikinci yarısında girişilen idari reformlar sonucunda kurulan vilayetlerden biridir. 1867 yılında Trabzon Eyaleti'nin kaldırılmasıyla kurulmuştur. İdari merkezi Trabzon olan vilayet, Alaçam'dan Çürüksu'ya kadar Karadeniz kıyı şeridi boyunca uzanıyordu. Dört sancaktan oluşuyordu ve Gümüşhane sancağı dışındaki üç sancağın Karadeniz'e kıyısı bulunuyordu.

 Tarihi 
sağ|thumbnail|upright=1.82|1861 yılında Trabzon Vilayeti'nin sancakları: Trabzon, Lazistan, Canik, Gümüşhane
Trabzon Eyaleti 1867 yılında kabul edilen Teşkil-i Vilâyet Nizamnâmesi ile kaldırılmıştır. Yerine Trabzon Vilayeti kurulmuştur. Vilayete bağlı sancaklar Trabzon Sancağı, 1869'dan itibaren Canik Sancağı, Lazistan Sancağı ve Gümüşhane Sancağı'dır.

Trabzon vilayeti, 1869 tarihli salnameye göre Trabzon, Canik, Gümüşhane ve Lazistan sancaklarından oluşuyordu. Trabzon sancağı, bir mutasarrıflık olarak idare edilen merkezin dışında, Bucak, Giresun, Rize, Of ve Tirebolu kazalarını kapsıyordu. Akçaabat, Vakfısagir ile birlikte Yomra, Vakfıkebir ile birlikte Tonya ve Maçka nahiyeleri mutasarrıflığa bağlıydı. Aybastı, Perşembe, Ulubey-Hapsemana Bucak kazasına bağlı birer nahiyeydi. Giresun kazasına Keşap ve Aksu nahiyeleri bağlıydı. Rize kazası Kura-i Seba nahiyesini, Of kazası Sürmene nahiyesini, Tirebolu kazası Görele nahiyesini kapsıyordu. Trabzon sancağının merkezi olan Trabzon kentinde Rum metropolitinin başında bulunduğu Trabzon metropolitliği vardı. Ayrıca Trabzon ve çevresinden sorumlu Ermeni piskoposu, Trabzon ve çevresinden sorumlu Katolik piskoposu görev yapıyordu. Trabzon kentinde Rusya, Belçika, İran, İngiltere, Fransa, Avusturya-Macaristan, Müttefik Kuzey Almanya ve İtalya'nın konsoloslukları vardı.

Canik sancağı, bir mutasarrıflık olarak idare edilen merkez Samsun kazası dışında, Ünye, Bafra ve Çarşamba kazalarından oluşuyordu. Kavak nahiyesine merkez kazaya bağlıydı. Fatsa, Niksar, Çemeş-Bolaman ve Karakuş, Ünye kazasına bağlı nahiyelerdi. Terme nahiyesi  Çarşamba kazasına, Alaçam nahiyesi de Bafra kazasına bağlıydı. Canik sancağının merkezi olan Samsun'da Canik ve çevresinden sorumlu Rum metropoliti görev yapıyordu.

Lazistan sancağı, bir mutasarrıflık olarak idare edilen merkez Batum kazası dışında, Arhavi ve Livana sancaklarından oluşuyordu. Acara-yı Ulya, Acara-yı Sufla ve Çürüksu birer nahiye olarak Batum kazasına bağlıydı. Arhavi kazası, Hemşin, Atina, Gönye ve Hopa nahiyelerini kapsıyordu. Livana kazasında ise sadece Maçahel nahiyesi bulunuyordu.

Gümüşhane sancağı, bir mutasarrıflık olarak idare edilen merkez Gümüşhane kazası dışında,Torul ve Kelkit kazalarından oluşuyordu. Kovans ve Yağmurdere Gümüşhane kazasında yer alıyordu. Kürtün nahiyesi Torul kazasına, Şiran nahiyesi de Kelkit kazasına bağlıydı. Sancağın merkezi Gümüşhane kentinde, Gümüşhane ve çevresinden sorumlu Rum metropoliti görev yapıyordu.Trabzon Vilayeti Salnamesi − 1869-1904, (Hazırlayan) Kudret Emiroğlu, Ankara, 1993-2009, 22 cilt; 1. cilt, s. 73-127. ISBN 9789157871117.
upright=1.14|küçükresim|sağ|Eyalete bağlı sancak sınırlarını gösteren harita.
 1869 yılı nüfusu 

Trabzon sancağı 1.082 köyden ve 63.365 haneden oluşuyordu. Bunun 52.846 hanesi Müslüman, 10.519 hanesi Hristiyan idi. 1869 tarihli salnamede sadece erkek nüfusu verilmiştir. Buna göre sancakta 210.149 erkek yaşıyordu. Bu erkek nüfusun 175.664 kişi Müslüman, 26.523 kişi Rum, 7.565 kişi Ermeni ve 397 kişi Katolik idi. Bu tespitte vergi yükümlüsü yetişkin erkek nüfusu sayılmış olmalıdır. Bu sayının dört katı alındığında, sancağın yaklaşık toplam nüfusu ortaya çıkar. Buradan hareketle 1869 yılında Trabzon sancağının toplam nüfusunun, 702.656 kişi Müslüman, 106.092 kişi Rum, 30.260 kişi Ermeni ve 1.588 kişi Katolik olmak üzere, 840.596 kişiden oluştuğu söylenebilir.

Canik sancağı 862 köyden ve 37.301 haneden oluşuyordu; 29.167 hanesi Müslüman, 8.134 hanesi Hristiyan idi. 1869 tarihli salnameye göre sancakta, 99.545 kişi Müslüman, 25.119 kişi Rum ve 7.391 kişi Ermeni olmak üzere, 132.055 erkek yaşıyordu. Bu yetişkin erkek nüfusun dört katı alındığında, 98.180 kişi Müslüman, 100.476 kişi Rum ve 29.564 kişi Ermeni olmak üzere, sancağın yaklaşık toplam nüfusunun 528.222 kişiden oluştuğu ortaya çıkar.

Lazistan sancağı 330 köyden ve 21.926 haneden oluşuyordu; 21.474 hanesi Müslüman, 452 hanesi Hristiyan idi. 1869 tarihli salnameye göre, sancakta 66.232 erkek yaşıyordu. Bu erkek nüfusu içinde 64.534 kişi Müslüman, 41 kişi Rum, 396 kişi Ermeni ve 1.261 kişi Katolik idi. Söz konusu yetişkin erkek nüfusunun dört katı alındığında, 258.136 kişi Müslüman, 88 kişi Rum, 1.584 kişi Ermeni ve 5.044 kişi Katolik olmak üzere, sancağın yaklaşık toplam nüfusunun 264.928 kişiden oluştuğu sonucuna varılabilir.

En az nüfusun yaşadığı Gümüşhane sancağı 366 köyden ve 16.378 haneden oluşuyordu. Bunun 10.307 hanesi Müslüman, 6.071 hanesi Hristiyan idi. Gümüşhane sancağında, 25.517 kişi Müslüman, 11.755 kişi Rum ve 1.047 kişi Ermeni olmak üzere, 38.319 erkek kaydedilmiştir. Benzer biçimde söz konusu erkek nüfusunun dört katı alındığında, 102.068 kişi Müslüman, 47.020 kişi Rum ve 4.188 kişi Ermeni olmak üzere, sancağın toplam nüfusunun 153.276 kişiden oluştuğu ortaya çıkar.Trabzon Vilayeti Salnamesi − 1869-1904, (Hazırlayan) Kudret Emiroğlu, Ankara, 1993-2009, 22 cilt; 1. cilt, s. 147. ISBN 9789157871117.

 Sancakları 
küçükresim|upright=2.33|Osmanlı alfabesiyle yazılmış Trabzon Vilayeti'nin 1907 haritası

1909 yılında Trabzon'un sancakları, kazaları ve nahiyeleri:
 TRABZON VİLAYETİ Trabzon Sancağı Kaza  NahiyeTrabzon Trabzon Merkez
Maçka
YomraAkçaabat  –Giresun Giresun Merkez
Akköy
Keşap
Kırık
PirazizGörele  –Of  –Ordu Ordu Merkez
Aybastı
Bolaman
Hapsamana
Perşembe
UlubeySürmene  –Tirebolu Tirebolu Merkez
EspiyeVakfıkebir Vakfıkebir Merkez
Şarlı
Tonya Canik Sancağı Kaza  NahiyeSamsun (Merkez) Samsun Merkez
KavakBafra Bafra Merkez
AlaçamÇarşamba  –Fatsa Fatsa Merkez
SerkeşTerme  –Ünye Ünye Merkez
Karakuş Gümüşhane Sancağı Kaza  NahiyeGümüşhane Gümüşhane Merkez
Koğanıs
YağmurdereKelkit  –Şiran (Karaca)  –Torul Ardasa (Merkez)
Kürtün Lazistan Sancağı Kaza  NahiyeRize (Merkez) Rize Merkez
Karadere
Kura-i Seba
MapavriAtina Atina Merkez
Ardeşen
HemşinHopa Hopa Merkez
ArhaviViçe''

1920'de Trabzon sancağına bağlı kaza olan Giresun, Ordu, Tirebolu ve Görele kazalarıyla birleştirilip Giresun sancağına dönüşmüş, 1921'de Giresun sancağına bağlı Ordu kazası Trabzon Vilayeti'nin Canik Sancağı'na bağlı Fatsa ve Ünye kazalarıyla birleşip Ordu Sancağı'nı oluşturmuştur.

 Nüfus 

 Nüfus Trabzon Yıl  Nüfus  1864  938.100 1884  1.003.300 1890  1.047.700  1891  1.051.800 1900  948.500 1910  1.444.100 1920  1.073.900 Y & G 

sol|thumbnail|upright=1.82|1914 nüfusu.

 Trabzon Vilayeti 1914 Nüfusu  Sancak/Kaza  Müslüman  Rum  Ermeni  Yahudi  Diğer Toplam Trabzon   64.726  23.806  14.846  8  127   104.858Ordu  111.421  18.505 12.349   -   1.211 143.491 Of  75.050  1.819  -  -  -   76 869 Akçaabat   56.401  6.561  3.517  -   -  66.479 Tirebolu  48.999   10.530 868   -    - 60.397  Sürmene  57.698  9.762 323    -  -  67.783 Giresun  92.301   24.138  2.275  -   -  118.714  Görele   42.823  1.648   312 -   -  44.783    Vakfıkebir28.484    1351   -  -   28.548   Maçka 17.950  19.575 258   - -    37.783 Trabzon sancağı 595.853  116.357 36.149  8 1.338749.705  Lazistan (Rize)  122.055  1.507 5   -  -    123.567   Atina  50.297  171   28 -  -    50.496  Hopa  38.156   44 2   -   -   38.202  Lazistan sancağı 210.508 1.722 35 -- 212.265 Gümüşhane  29.639  9.179  1.817  -  -    40.635 Şiran   22.312  3.155  392   - -    25.859 Torul  29.686  30.547  24  -  -    60.257 Kelkit  33.130  614 482   -   -   34.226  Gümüşhane sancağı   114.76716.4952.715- -160.977  Canik (Samsun) 44.992   54.709  4.791 18    533  105.044   Ünye  58.351  5.251  5.861   9 -   69.472  Bafra  44.944   23.838   1.735   -   81.517   Fatsa  35.678  3.026  1.250  -   385  40.339  Çarşamba   54.353  3.948 10.820   -  609  69.730   Terme    23.632967   2.601  -  -    27.200 Canik sancağı 265.950 91.739 27.31927 1.267 393.302 Toplam  1.187.078 253.313 66.218 352.6051.516.249  Not: Ermenilerden 64.607 Gregoryen, 1.611 Katolik Ermeni.

 Galeri 

 Kaynakça 


Kategori:Trabzon ili tarihi
Kategori:1867'de Osmanlı İmparatorluğu'nda kurulan oluşumlar