İran halkları

İran halkları veya İranî halklar Hint-Avrupa dil ailesine bağlı Hint-İran dillerinin bir alt grubu olan İran dillerini konuşan dilsel ve etnik toplulukların bir toplamıdır.J. Harmatta in "History of Civilizations of Central Asia", Chapter 14, The Emergence of Indo-Iranians: The Indo-Iranian Languages, ed. by A.H. Dani & V.N. Masson, 1999, p. 357"The Kurds of Iraq: Recent History, Future Prospects by Carole A. O’Leary"  — Middle East International Affairs, Vol. 6, No. 4 (December 2002) (retrieved 4 Haziran 2006)"Iranian peoples"  — Encyclopedia of the Ukraine (retrieved 4 Haziran 2006) İran platosu boyunca Hindukuş Dağları'ndan Anadolu'ya kadar ve Orta Asya'dan Basra Körfezi'ne dek yayılmışlardır.Frye, Richard Nelson, Greater Iran, ISBN 1-56859-177-2 p.xi: "... Iran means all lands and peoples where Iranian languages were and are spoken, and where in the past, multi-faceted Iranian cultures existed. ..." İran halkları veya İranî halklar ifadeleri, bugünkü İran devletinin sınırları içinde yaşayan İran vatandaşları için kullanılan "İranlı" sözcüğü ile karıştırılmamalıdır.

 Tarih 

küçükresim|Hint-İranlılar ile ilişkili arkeolojik kültürler
İran halklarının, Orta Asya'da Proto Hint-İranlılardan MÖ 2. binyılda türediği düşünülmektedir. İran halkları, günümüzde yerleşik oldukları bölgelere gelmeden önce Güney Rusya, Balkanlar ve Ukrayna'dan, Tarım Havzası'na kadar, Avrasya stepleri ile İran platosu ve Orta Asya'da yaşıyorlardı."Iranian languages"  — Encyclopedia Britannica (retrieved 4 Haziran 2006)"Scope of Iranian languages"  — Encyclopedia Iranica (retrieved 4 Haziran 2006) Sintaşta, Andronovo, BMAC ve Yaz kültürleri Hint-İran kavimleri ile ilişkilendirilmiştir.

Batı İran halkları MÖ 6. yüzyıl civarında Antik Çağ devletleri arasında baskın güce gelerek önemli kültürel etkiler bırakmışken, Doğu İran halkları Avrasya boyunca göçebeliğin yayılmasında ve İpek Yolu'nun oluşumunda rol oynamıştır. küçükresim|MÖ 2. yüzyılda İran halkları|alt=MÖ 1. milenyumdan sonra ortaya çıkan antik İran halkları arasında Alanlar, Baktriyalılar, Harezmler, Massagetler, Medler, Partlar, Farslar, Sakalar, Sarmatlar, İskitler, Soğdlar ve büyük olasılıkla Kimmerler yer almaktaydı. Bugün Doğu Avrupa nehirlerinin isimlerinin bu eski Proto-İran halklarının dillerinden, Dinyeper (dānu apara = uzak nehir) Proto-İran dilinden “dānu” (nehir) "apara" (uzak); Dinyester (dānu nazdya = yakın nehir) Proto-İran dilinden “dānu” (nehir) "nazdya" (yakın); Don, Donetsk (dānu=nehir) sözcüklerinden türemiştir.Mallory, J.P. and Victor H. Mair. The Tarim Mummies: Ancient China and the Mystery of the Earliest Peoples from the West. London: Thames & Hudson, 2000. p. 106

MS 1. binyılda Avrasya'nın stepleri ve çöllerini kapsamış İrânî halkların yayılma alanları, Slav, Cermen, Türk ve Moğol halklarının bölgelere yayılması ile küçülmüş, pek çok İrânî halk Slavlaşmış veya Türkleşmiştir. Günümüzde kuzeyde Kafkasya, güneyde İran platosu, batıda Doğu Anadolu, doğuda ise Tarım Havzası'na yayılmış modern İran halkları arasında Tatlar, Beluçlar, Zazalar, Gilekler, Kürtler, Lurlar, Mazenderanlar, Osetler, Pamirler, Peştular, Farslar, Tacikler, Talışlar ve Yagnobiler bulunmaktadır. İrânî halkların yaşadığı bu bölge bazen Büyük İran olarak adlandırılır.

 Demografi 
+İran halkları, yerleşim yerleri ve tahmini nüfuslarıEtnisiteKökenDilBölgeNüfusAçomlarBatı İranAçomca Alt URL ve İran Körfezi ülkeleri0.5–1,000,000AymaklarDoğu İranAymakça1.900.000BaşkartlarBatı İranBaşkartçaHabib Borjian, “Kerman Languages”, in Encyclopaedia Iranica. Volume 16, Issue 3, 2017, pp. 301-315. Erik Anonby, Mortaza Taheri-Ardali & Amos Hayes (2019) The Atlas of the Languages of Iran (ALI). Iranian Studies 52. A Working Classification?BaserlerBatı İranBaserce72,000~BeluçlarBeluçça, ,  ve İran Körfezi20–22,000,000BertenglerDoğu İranBereniceDehvarlarDehvari & ?EfterlerBatı İranEftericeFarslarBatı İranFarsça51,940,000FarsivanlarDoğu İranHorasan Farsçası?FeylilerBatı İranFeylice1,500,000GoranlarBatı İranGoranca, 300.000~GileklerBatı İranGilekçe4.800.000HuflarDoğu İranHufçaİşkaşimlerDoğu İranİşkaşimceKafkas TatlarıKafkas Tatçası, KumzarlarKumzarcaKürtlerKürtçe, , , 30–35,000,000 A rough estimate in this edition gives populations of 14.3 million in Turkey, 8.2 million in Iran, about 5.6 to 7.4 million in Iraq, and less than 2 million in Syria, which adds up to approximately 28–30 million Kurds in Kurdistan or in adjacent regions. The CIA estimates are  – Turkey: Kurdish 18%, of 81.6 million; Iran: Kurd 10%, of 81.82 million; Iraq: Kurdish 15–20%, of 37.01 million, Syria: Kurds, Armenians, and other 9.7%, of 17.01 million.LasgerdlerBatı İranLasgerdiceLeklerBatı İranLekçe1-2.000.000LurlarBatı İranLurca ve İran Körfezi ülkeleri6.000.000MazenderanlılarBatı İranMâzenderanca4.800.000MuncilerDoğu İranMunciceOrmurlarDoğu İranOrmurcaOsetlerDoğu İranOsetçe 900,000~PamirlilerDoğu İranPamir dilleri,  (Sincan), , 300,000–350,000PeraçlarDoğu İranPeraççaPeştunlarDoğu İranPeştuca, 60-70,000,000RuşanlarDoğu İranRuşancaSarıkollarDoğu İranSarıkolca50.000 ~SengliçlerDoğu İranSengliççeSengserlerBatı İranSengserceSimnanlılarBatı İranSimnanca300.000 ~SistanlılarSistanca?SorheylerBatı İranSorheyiceŞugnanlarDoğu İranŞugnanca100.000 ~TaciklerDoğu İranTacikçe, , 20-23.000.000TalışlarBatı İranTalışça, 1.5,000,000TatlarBatı İranTatça300.000Ethnologue', Languages of the World: Tati people including Alviri-Vidari, Eshtehardi, Gozarkhani, Harzani (Population: 28.100 in 2000), Kabatei, Kajali, Karingani (Population: 17.600 in 2000), Kho’ini, Koresh-e Rostam, Maraghei, Razajerdi, Rudbari, Shahrudi, Takestani (Population: 220,000) and Taromi, Upper ethnic groups.VahanlılarDoğu İranVahanca, 50.000-60.000YagnuplarDoğu İranYağnupça ve  25,000 ~YezgulamlarDoğu İranYezgulamca9.000 ~YidgalarDoğu İranYidgacaZazalarBatı İranZazaca2-3.000.000Parsiler ve ZerdüştlerBatı İranZerdüşt Dericesi, Persçe, 

 Resim galerisi 

 Ayrıca bakınız 

 Büyük İran
 Pan-İranizm
 Türk-İran geleneği
 İrani devletler ve hanedanlar listesi

 Kaynakça 


Kategori:Hint-Avrupa halkları