Çeçence

Çeçence (Çeçence: Нохчийн мотт/Noxc̦iyn mott, Çeçen dili), çoğunluğu Çeçenya’da ve başka ülkelerde yaşayan Çeçenlerin konuştuğu bir Kuzeydoğu Kafkas dilidir. Yaklaşık olarak 1.300.000 kişi tarafından konuşulduğu tahmin edilmektedir.

 Sınıflandırma 
İnguşça ve Batsça ile birlikte Nah dilleri öbeğini oluşturur.

 Coğrafî dağılım 
Ekim 2002 yılı Rus verilerine göre 1.330.000 kişi Çeçence konuşmaktadır. Ethnologue  tahminlerine göre bu sayı 995.000’dir. Rusya dışında Çeçence konuşan nüfus ağırlıklı olarak Orta Doğu ülkelerine yayılmıştır. Bu ülkelerin başında Ürdün gelir. Türkiye’de de Çeçence konuşan bir nüfus vardır, ancak kesin sayısı bilinmemektedir.

 Resmî statüsü 
Çeçence, Rusça ile birlikte Çeçenya’nın iki resmî dilinden biridir.

 Lehçeleri 
Çeçencenin birkaç lehçesi vardır:
 Ploskost 
 İtumkala (Șatoy) 
 Melhin 
 Kist
 Ċ̦eberloy 
 Akkin (Auh)

 Alfabeler 
Çeçenya’nın dağlık kesiminde Gürcü alfabesiyle ilk yazılı birkaç belge bulunmuş ancak bunun Çeçence olduğu kesin olarak doğrulanamamıştır. Daha sonra Çeçence, Arap alfabesiyle yazılmıştır. Bu alanda ilk reformlar Şeyh Şamil döneminde, daha sonra 1910, 1920 ve 1922 yıllarında yapıldı. 

Kiril, Latin ve Gürcü harflerine dayanan Uslar alfabesi, daha çok akademik çevrelerce kullanıldı. Bu alfabe 1911 yılında yeniden düzenlendi, ancak Çeçenler arasında yaygınlık kazanmadı.

1925’te Latin alfabesinden uyarlanan bir alfabe geliştirildi. 1934’te İnguşçanın yazımı içinde ortak hâle getirildi. Ancak 1938 yılında kaldırıldı.
 A a Ä ä B b C c Č č Ch ch Čh čh D d E e F f G g Gh gh H h I i J j K k Kh kh L l M m N n  O o Ö ö P p Ph ph Q q Qh qh R r S s Š š T t Th th U u Ü ü V v X x X́ x́ Y y Z z Ž ž 

1938-1992 arasında Çeçencenin yazımında kullanılan Kiril alfabesi.

KirilKiril karşılığıLatin harfleriyle karşılığıА ааA aАь аьаьÄ äБ ббэB bВ ввэV vГ ггэG gГI гIгIаĠ ġД ддэD dЕ ееE eЁ ёёЖ жжэЗ ззэZ zИ ииI iЙ йдоца иY yК ккK kКх кхкхQ qКъ къкъаКI кIкIаKh khЛ ллэL lМ ммэM mН ннэN nО ооO oОь оьоьÖ öП ппэP pПI пIпIаPh phР ррэR rС ссэS sТ ттэT tТI тIтIаTh thУ ууU uУь уьуьÜ üФ ффэF fХ ххэX xХь хьхьаХI хIхIаH hЦ ццэC cЦI цIцIаĊ ċЧ ччэC̦ c̦ЧI чIчIаШ шшэȘ șЩ щщэ(Ъ) ъчIогIа хьаьркƏ ə(Ы) ыы(Ь) ькIеда хьаьркЭ ээE eЮ ююyuЮь юьюьyüЯ яяyaЯь яьяьyäI IIаJ j
1992 yılında Latin kökenli Çeçen alfabesi geliştirildi. Rusya'dan ayrılma yanlısı hükûmetin yenilgiye uğramasından sonra yeniden Kiril alfabesine dönüldü.

 A a Ä ä B b C c Ċ ċ C̦ c̦ Ċ̦ ċ̦ D d E e F f G g Ġ ġ H h X x  I i J j K k K̇ k̇ L l M m N n Ŋ ŋ O o Ö ö P p Ṗ ṗ Q q  R r S s Ș ș T t Ṫ ṫ U u Ü ü V v Y y Z z  Ə ə

 Türkçeden Çeçence'ye geçen alıntılar 
Türkçeden Çeçenceye geçen Türkçe kökenli sözler ile Türkçenin aracılığıyla Arapça ve Farsçadan geçen sözlerden bir kısmı şöyledir:

 айгӀар < Türk. aygır
 ахча < Türk. akçe
 бел < Türk. bel [küreği]
 боз < Türk. bez 
 бусалба < Türk. müslüman
 зайт < Türk. zeytin
 кема < Türk. gemi
 къолам < Türk. kalem ламаз < Türk. namaz
 нар < Türk. nar 
 пайда < Türk. fayda
 пошмакх < Türk. başmak
 гӀум < Türk. kum
 хорбаз < Türk. karpuz 
 хьайба  < Türk. ayva 
 эскар < Türk. asker

 Kaynakça 

Kategori:Kuzeydoğu Kafkas dilleri
Kategori:Doğal diller