Tunguz halkları

Tunguz halkları, ataları Tunguz dillerini konuşan veya hâlen konuşmakta olan milletler, etnik topluluklar ve cemiyetler için kullanılan bir çatı kavramdır. Bazı etnik gruplar bugün hala bu dilleri konuşsa da, Tunguz kökenli nüfusun %90'ından fazlası Çince, Moğolca ve Rusça konuşmaktadır. Mançular, Sibolar ve Evenkiler, en kalabalık nüfusa sahip Tunguz halklarını oluşturmaktadır.

Kendilerini Tunguz halklarına mensup olarak tanımlayan insanların toplam sayısı, 11 milyon civarındadır ve bunların 10 milyondan fazlası Mançudur, neredeyse tamamı Mançuca yerine Çince konuşmaktadır. Rusya'nın Sibirya bölgesinde 40.000'den fazla ve Moğolistan'daki 2.000'den az kişi dışında, çoğu Çin Halk Cumhuriyeti'nde yaşamaktadır.

 Çağdaş halklar ve etnik topluluklar 
Bugün Rusya, Moğolistan ve Çin'de bir millete ait olmak, genellikle 20. yüzyıla kadar uzanan siyasî ve idarî tanımları takip etmektedir. Bireysel grupların kimliği, konuştukları dil ve yaşadıkları yer (örneğin Rus veya Çin tarafında) sınırların belirlenmesinde önemli bir rol oynamıştır.

Aşağıdaki Tunguz halkları, Rusya'da kayıtlıdır:

 Evenkiler
 Evenler
 Nanaylar

Etimoloji

"Tunguz" adı yapaydır ve asıl kullanım sadece varsayılan dilsel filum (Tunguz dilleri) içindir. Evenkiler için Rusça bir ekonim (İng: exonym, yerel halk tarafından adlandırılan yer ve kişi isimlerinin yabancılar tarafından farklı isimlendirilmesi) olan Tunguz'dan (Тунгус) gelmektedir. İngilizce "Tunguz" 1850'lerde Friedrich Max Müller tarafından, Heinrich Julius Klaproth'un daha önce Almanca Tunguz kullanımına dayanarak kullanımı başlandı. Alternatif terim olarak Mançu-Tunguz da kullanılmaktadır (,).

Tunguska kelimesi, Doğu Sibirya'nın, batısında Tunguska nehirleri, doğusunda Pasifik Okyanusu arasındaki bölgesinde yaşayan Tunguz dilleri konuşan halklardan (Evenkiler) dolayı kullanılmakta.The Languages of the Seat of War in the East , by Max Müller, 1855 Ruslar Tunguz kelimesini muhtemelen Doğu-Türkçe olan tunguz'dan aldı (Eski Türkçede tonguz, Türkiye Türkçesinde "yaban domuzu, domuz"),Tungus. (n.d.) American Heritage® Dictionary of the English Language, Fifth Edition. (2011). Retrieved May 2, 2019 from https://www.thefreedictionary.com/Tungus  ancak bazı akademisyenler Çince Donghu (東胡, "doğu barbarları", Tonggu 通古 = Tunguz dillerinde)" The Collected Works of M.A. Czap Marie Antoinette Czaplicka, p. 88 kelimesinden yola çıkmayı tercih ettiler. "Modern telaffuzdaki benzerlik şansı, bir zamanlar Doğu Hu'nun Tunguz dillerinin etkisinde olduğu varsayımına yol açtı. Ancak, bu teori için çok az temel var."Pulleyblank (1983), p. 452

 Dil 

Tunguz dilleri Doğu Sibirya ve Mançurya'daki Tunguz halkları tarafından konuşulur. Pek çok Tunguz dili tükenme tehlikesi altındadır. Bu dil ailesine ait yaklaşık 12 yaşayan dilden biri ana dili olan 75.000 kişi vardır. Tunguzca günümüzde genellikle kendi başına ayrı bir dil ailesi kabul edilmekle birlikte, bölgesel özellikler paylaştığı Türk ve Moğol dilleri ile birlikte varsayımsal Altay dilleri ailesi içinde eski zamanlarda yaygınca sınıflandırılmıştır."While 'Altaic' is repeated in encyclopedias and handbooks most specialists in these languages no longer believe that the three traditional supposed Altaic groups, Turkic, Mongolian and Tungusic, are related." Lyle Campbell & Mauricio J. Mixco, A Glossary of Historical Linguistics (2007, University of Utah Press), pg. 7."When cognates proved not to be valid, Altaic was abandoned, and the received view now is that Turkic, Mongolian, and Tungusic are unrelated." Johanna Nichols, Linguistic Diversity in Space and Time (1992, Chicago), pg. 4.

 Günümüz Tunguz halkları 
Günümüz Tunguz toplulukları tabloda gösterilmiştir:

 Topluluk  Nüfus  Yaşadığı Coğrafya  Dini Dilleri  Not Mançular 滿洲 mǎn zhōu  10.682.263 (2000)  Çin: eski Mançurya bölgesi  Budizm   Daha çok Çince  Curçenler 女眞, Mançukuo Şibeler 錫伯 xībó  188.824 (2000)  Şincan, eski Mançurya    Mançuların bir kolu Evenkiler 鄂温克 èwēnkè Эвенки  35.527 (Rusya, 2002) 30.505 (Çin, 2000)  Rusya: Evenk Özerk Bölgesi v.s Çin: İç Moğolistan v.s  Animizm, Ortodoks, Budizm  Evenkçe   Evenler Эвены   19.071 (2002)  Rusya: Magadan ve Kamçatka  Şamanizm, Ortodoks  Even lehçesi   Negidaller Негидал  567 (2002)      Nanaylar 赫哲 hèzhé  4.640 (2004)   Şamanizm   Dersu Uzala, Balıkçılık  Oroçlar Ульчи  686 (2002)       Oroklar (Uilta) Ороки  346  Sahalin, Japonya    Avcılık Oroçonlar 鄂倫春 èlúnchūn  7.000  İç Moğolistan, Rusya    Udegeyler Удэге  1.700     Ulçlar Ульчи  2.913 (2002)    

 Coğrafi dağılım 

küçükresim|sağ|upright=1.36|Rus ve Çin toprakları içinde kalan Mançurya

Tunguz kökenli halklar günümüzde Kuzey Çin ve Rusya'nın merkeze en uç toprakları içindeki Mançurya bölgesinde yaşamaktadırlar. Çin'in İç moğolistan bölgesinde de yaşayanları vardır. Tüm nüfuslarının 15 milyona yakın olduğu tahmin edilmektedir. Rusya'da Evenks özerk bölgesinde de Evenk Tunguzları yaşar. Rusya'da diğer yaşadıkları bölgeler; Tümen ve Tomsk Oblastı, Krasnoyarsk Krayı ile Evenk Özerk Okruğu, Irkutsk, Çita ve Amur Oblastları, Buryatya, Yakutistan, Kabarovsk Krayı ve Sahalin Oblastıdır.

Etnik gruplar
küçükresim|sağ|upright=1.14|Tunguska nehirleri, yaşadıkları yerlerin batı sınırıdır "Tunguzlar" (Mançu-Tunguz) halkları kuzey ve güney olmak üzere iki ana koldan oluşmaktadır.

Güney koluna Mançular (tarihsel olarak Jurchen) hakimdir. Çin Qing imparatorları Mançu'dur ve Mançu grubu büyük ölçüde Çinceye adaptedir (Mançu dili ölmek üzeredir ve 2007 itibarıyla 20 yerli konuşmacı bildirilmiştirBradley, David. 2007. East and Southeast Asia. In R. E. Asher & Christopher Moseley (eds.), Atlas of the world’s languages, 2nd edn., 159–209. London & New York: Routledge.). Sibolar muhtemelen, Şiveylerin (Moğoldurlar) Tunguz dili konuşan bir bölümüdür ve genişleyen Mançular (Jurchen) tarafından fethedilmiştir. Dilleri Mançular ile karşılıklı olarak anlaşılabilir. Sibolar gibi Nanaylar (Goldi) da Jurchenler'den kaynaklanmaktadır. Oroklar (Ulta), Nanayların bir dalıdır. Nanay ile yakından ilgili diğer küçük gruplar ise Ulçlar, Oroçlar ve Udegeyler'dir. Udegeyler, Rusya Federasyonu'ndaki Primorskiy Krayı ve Habarovsk Krayı'nda yaşamaktadırlar.

Kuzey dalı çoğunlukla yakın ilişkili etnik gruplar Evenkiler ve Evenlerdir (Evenkiler ve Evenler "Evenik" olarak gruplandırılır. Etnik adları yalnızca farklı bir sonekle ayırt edilir - Even için -n ve Evenkī için -nkī; endonim(bir şeyin yerel adlandırılması) olarak, kendileri için aynı sıfatı bile kullanıyorlar -ǝwǝdī, Even dilinde "Even" ve Evenkī dilinde "Evenkī"). Evenkiler, Doğu Sibirya'nın, özellikle Saha Cumhuriyeti'nin birçok bölümüne ek olarak, Rusya'nın Evenk Özerk Okrugu'nda yaşamaktadırlar. Evenler, dil ve kültür açısından Evenkiler ile çok yakından ilgilidir ve aynı şekilde doğu Sibirya'nın çeşitli bölgelerinde yaşarlar. Kendilerini Rusya nüfus sayımında Evenkiler olarak sınıflayan insanlar Doğu Sibirya'nın batı ve güneyinde yaşama eğilimindedir; kendilerini Evenler olarak sınıflayan insanlar ise Doğu Sibirya'nın doğu ve kuzeyine doğru yaşama eğilimindedir. Ayrıca kuzey kolundaki küçük etnik gruplar Negidaller ve Oroçenler'dir. Oroçenler, Solonlar ve Hamniganlar, Heilongjiang Eyaleti, İç Moğolistan ve Moğolistan'ın bazı bölgelerinde yaşamakta ve Soloklar ve Hamniganlar'ın Moğol halklarıyla (Moğol, Daur, Buryat) yakın etkileşim içinde olsalar bile Evenk etnik kökeninin alt grupları olarak düşünülebilir ancak etnografik olarak Rusya'daki Evenkilerden oldukça farklıdırlar.
Demografi

alt=|küçükresim|upright=1.09|Tunguz dillerinin dağılımı
 etnik grubun ağırlıklı dağılımı Çin ise.
 etnik grubun ağırlıklı dağılımı Çin ve Rusya ise.
 etnik grubun ağırlıklı dağılımı Rusya ise.
Tunguz halkları:
TürkçeÇince / Rusçakendi tanımlamalarıBölgeNüfusNotlarMançular满族（满洲）/Маньчжуры (Möllendorff: manju, abkai: manju)Liaoning, Jilin, Heilongjiang, İç Moğolistan, Hebei, Pekin vb., Çin2010人口普查|1=《中国2010年人口普查资料（上中下）》，国务院人口普查办公室编，中国统计出版社，2012年1月，: 10,410,585 (2010): 12000中华民国满族协会|1=
: 1000
: 379 (2000)Oroçenler鄂伦春族/ОрочоныOroçen Özerk Sancağı, Hulunbuir vb., İç Moğolistan, Çin: 8,659 (2010)Sibolar锡伯族/Сибо (Transliterations: sibe)Çapçal Şibe Özerk İlçesi, İli Kazak Özerk İli vb., Sincan Uygur Özerk Bölgesi, Liaoning, Çin: 190,481 (2010)Ayrıca yerleşilmiş yerler Korgas, Tarbagatai, Urumçi, 1000'den fazla nüfuslu Jilin, Heilongjiang, İç Moğolistan Özerk Bölgesi, Pekin, Çin.Evenkiler (Solonlar dahil)鄂温克族、埃文基人/ЭвенкиЭвэнкилErgun, Arun Sancağı, Eski Barag Sancağı, Oroçen Özerk Sancağı, Morin Dava Daur Özerk Sancağı vb., İç Moğolistan Özerk Bölgesi; Nehe Şehri, Heilongjiang, Çin.
Sahalin Oblastı. Habarovsk Krayı, Amur Oblastı, Buryatya, Zabaykalskiy Özerk Bölgesi, Evenk Özerk Okrugu, Yakutistan, İrkutsk Oblastı, Krasnoyarsk Krayı, Tomsk Oblastı, Tümen Oblastı, Rusya.
Selenge (il), Moğolistan: 38,396 (2012)Ethnic groups in Russia , 2010 census, Rosstat. Retrieved 15 February 2012 
: 30,875 (2010): 537 (2015)
:48 (2001)Nanaylar, Hezhen, Golds, Samagir赫哲族、那乃人、纳奈人/нанайцыna nio, na bəi, na nai ki lən, χə d͡ʑənJiejinkou, Bacha, Jiamusi; Sipai, Shuangyashan vb., Heilongjiang, Çin.
Habarovsk Krayı, Primorskiy Krayı, Rusya: 12,160 (2002)
: 5,354 (2010)Sixth National Population Census of the People's Republic of China  (2010)Evenler埃文人/эвеныэвэсэлÇukotka Özerk Okrugu,『言語学大辞典 第2巻 世界言語編（中）さ-に』 亀井孝、河野六郎、千野栄一、三根谷徹、北村甫、南不二男、風間喜代三、西田龍雄、上村幸雄、松本克己、土田滋、上野善道 編（1988）三省堂 Kamçatka Krayı, Magadan Oblastı, Rusya: 22,383 (2012): 104 (2001)Negidallar涅吉达尔人/негидальцыэлькан бэйэнинHabarovsk Krayı, Rusya: 513 (2012)Russian Census 2010: Population by ethnicity  : 52 (2001)State statistics committee of Ukraine - National composition of population, 2001 census  (Ukrainian)Oroklar乌尔他人、鄂罗克人/ОрокиUilta, Orok, Ul'ta, Ulcha, NaniNoglikskiy İlçesi, Poronayskiy İlçesi, Sahalin Oblastı, Rusya.
Abashiri, Sapporo, Hokkaido, Japonya: 295 (2012): 20 (1989)Ulçlar乌尔奇人/УльчинаниUlchskiy İlçesi, Habarovsk Krayı, Rusya: 2,765 (2012): 76Oroçlar奥罗奇人/О́рочиNaniHabarovsk Krayı, Primorskiy Krayı, Sahalin Oblastı, Magadan Oblastı, Rusya: 596 (2010): 288 (2001)Udegeyler乌德赫人/Удэгейцыудээ, удэхе, Udihe, Udekhe, Udeghe Habarovsk Krayı, Primorskiy Krayı, Rusya: 1,496 (2010): 42 (2001)State statistics committee of Ukraine - National composition of population, 2001 census  (Ukrainian)

Nüfus genetiği

   Haplogruplar (yüzde olarak değerler)   Nüfus  Dil  n  C   C-M217 C-M48 C-M86/M77  C-M407  OO-M122 O-M119 O-M268 O-M176 N N-Tat  N-P43 R1a R1b Q Diğerleri  Referans Evenkiler (Çin) Kuzey Tunguz Dilleri 41 43.9 43.9 - 34.1 - 36.6 24.4 2.4 9.8 2.4 4.9 0.0 2.4 4.9 0.0 9.8 0.0 Hammer 2006 Evenkiler (Çin) Kuzey Tunguz Dilleri 26 57.7 57.7 30.8 - 0.0 34.6 23.1 7.7 3.8 0.0 3.8 - - 0.0 0.0 0.0 K-M9(xNO-M214, P-92R7)=3.8 Xue 2006 Evenkiler (Rusya) Kuzey Tunguz Dilleri 95 68.4 68.4 - 54.7 - 0.0 0.0 0.0 0.0 0.0 18.9 16.8 2.1 1.1 0.0 4.2 I1-P30=5.3J2-M172(xM12)=2.1 Hammer 2006 Evenler (Rusya) Kuzey Tunguz Dilleri 31 74.2 74.2 - 61.3 - 0.0 0.0 0.0 0.0 0.0 12.9 12.9 0.0 6.5 0.0 3.2 I2a1-P37.2=3.2 Hammer 2006 Nanaylar (Çin) Amur 45 28.9 22.2 11.1 - - 51.1 44.4 0.0 6.7 4.4 20.0 - 17.8 0.0 0.0 0.0 0.0 Xue 2006 Mançular (Çin) Jurchen-Mançu 52 26.9 26.9 - 0.0 - 57.7 38.5 3.8 9.6 3.8 5.8 0.0 0.0 1.9 - 0.0 R2a-M124=3.8R1-M173(xP25, M73, M269, SRY10831b)=1.9J-12f2(xM172)=1.9 Hammer 2006 Mançular (Çin) Jurchen-Mançu 35 25.7 25.7 2.9 - - 54.3 37.1 2.9 14.3 5.7 14.3 0.0 2.9 0.0 0.0 0.0 DE-YAP(xE-SRY4064)=2.9K-M9(xNO-M214, P-92R7)=2.9 Xue 2006 Oroçonlar (Çin) Kuzey Tunguz Dilleri 22 90.9 90.9 - 68.2 - 4.5 0.0 0.0 4.5 0.0 4.5 4.5 0.0 0.0 0.0 0.0 0.0 Hammer 2006 Oroçonlar (Çin) Kuzey Tunguz Dilleri 31 61.3 61.3 41.9 - - 29.0 19.4 0.0 6.5 0.0 6.5 0.0 6.5 0.0 0.0 0.0 K-M9(xNO-M214, P-92R7)=3.2 Xue 2006 Ulçlar (Rusya) Amur 52 69.2 69.2 34.6 26.9 0.0 15.4 11.5 1.9 1.9 - 5.8 3.8 0.0 0.0 0.0 5.8 I-P37=1.9%J1-M267(xP58)=1.9% Balanovska 2018 Sibolar (Çin) Jurchen-Mançu 41 26.8 26.8 4.9 - - 36.6 26.8 7.3 2.4 2.4 17.1 4.9 0.0 0.0 - - J-12f2=7.3P-92R7(xR1a-SRY10831.2)=2.4DE-YAP(xE-SRY4064)=2.4BT-SRY10831.1(xC-M130, DE-YAP, J-12f2, K-M9)=2.4 Xue 2006

Galeri

 Kaynakça 

 Kuzey Asya'da ilgili etnik grupları (Tunguzlar dışında) 
 Aynular
 Gilyaklar (Nivkhlar)