Yay (makine elemanı)

küçükresim|Helisel silindirik bir çeki yayı.
küçükresim|Saat mekanizmasında enerji biriktirme elemanı olarak spiral yaylar kullanılır.
küçükresim|Bilezik yaylar büyük sönümlemelerin gerektiği yerlerde kullanılırlar.
küçükresim|X düzeninde tertiplenmiş disk yaylar.
thumb
Yay (İngilizce; spring, Almanca; Feder), bir kuvvetin etkisi altında kaldığı zaman elastik şekil değiştirebilme özelliğine sahip mühendislik malzemelerinden imal edilen, bu şekil değiştirme esnasında enerji (şekil değiştirme enerjisi) depolayabilen, kendisine etki eden kuvvetin etkisi kalktığı zaman eski şeklini kısmen veya tamamen alabilen ve bu sırada depolamış olduğu enerjinin bir kısmını geri verebilen, makine elemanıdır.

Yaylarda geri çağırıcı kuvvet
Yaylarının uzatılması ya da sıkıştırılması halinde, uygulanan kuvvete zıt yönde geri çağırıcı kuvvet vardır. Bu kuvvet, Hooke kanunu ile açıklanmıştır.

 Çeşitleri 

Yaylar çeşitli özelliklerine göre sınıflandırılabilirler.

 Şekline göre 

Yaylar dış şekillerine göre ve kullanılan malzemenin kesitine göre sınıflandırılabilirler. Dış şekillerine göre;
 Bilezik yaylar
 Disk yaylar
 Helisel yaylar
 Helisel silindirik yaylar
 Helisel konik yaylar
 Kangal yaylar
 Silindirik yaylar
 Blok yaylar
 Çubuk yaylar
 Kovan yaylar
 Spiral yaylar
 Yaprak yaylar

Malzeme kesitine göre;
 Dairesel kesitli yaylar
 Dikdörtgen kesitli yaylar

 Zorlanma şekillerine göre 

Yaylar zorlanma şekillerine göre aşağıdaki şekilde sınıflandırılırlar;
 Burulmaya zorlanan yaylar
 Helisel yaylar (kangal yaylar hariç)
 Silindirik yaylar (blok yaylar hariç)
 Çekme ve basmaya zorlanan yaylar
 Bilezik yaylar
 Blok yaylar

 Kuvvetin uygulama şekline göre 

Üzerlerine etki eden kuvvetin uygulama şekline göre ikiye ayrılırlar.
 Çeki yayları
 Bası yayları
 Kurma yayları
 Form yayları
Dinamometrelerde kullanılabiliyor.
Okullarda en çok kullanılan yaylar Helisel Yaylardır.

 Malzeme esasına göre 
 Metalik yaylar
 Demir esaslı yaylar
 Bakır esaslı yaylar
 Nikel esaslı, özel alaşımlı yaylar
 Metalik olmayan yaylar
Kauçuk, mantar, çeşitli sıvılar ve hava

 Kullanım alanları 

Yaylar yük altında, elastik şekil değiştirme özellikleri dolayısıyla enerji depolaya  bildiklerinden makine konstrüksiyonlarında çeşitli maksatlarla kullanılırlar.

 Saat mekanizmalarında, tek etkili hidrolik ve pnömatik silindirlerde, vs. enerji depolama elemanı olarak,
 İçten yanmalı motorların valfleriyle kam mili arasındaki irtibatı sağlamak, kavramalar ve frenlerde kuvvet ve hareket kontrol elemanı olarak,
 Raylı taşıtların tamponları, kara taşıtlarının aks-şasi bağlantıları ve elastik kavramalar gibi darbeli ve titreşimli yerlerde darbe ve titreşim sönümleme elemanı olarak,
 Vibratörler, sarsaklar ve elekler gibi titreşimin istendiği yerlerde titreşim elemanı olarak,
 Dinamometre ve yaylı terazi gibi ölçü aletlerinde kuvvet ölçme elemanı olarak kullanılırlar.

*