Irk Bitig

Irk Bitig (Orhun alfabesi ile 𐰃𐰺𐰴 𐰋𐰃𐱅𐰃𐰏), 9. veya 10. yüzyıla ait çift dilli bir el yazmasıdır. Yazmanın büyük çoğunluğu Orhun alfabesi ile Eski Türkçe yazılmış olup kehanet ve falcılık hakkındadır, ancak girişinde ve sonunda Çince Budist metinler ihtiva etmektedir.Irk Bitig / Eski Uygurca Fal Kitabı- p.1 -önsöz Macar-İngiliz arkeolog Aurel Stein tarafından 1907'de günümüzde Çin'in Dunhuang şehri civarında yer alan Bin Buda Mağaraları'nda keşfedilmiştir. Aurel Stein tarafından Danimarkalı dilbilimci Vilhelm Thomsen'ı yollanarak Thomsen tarafından incelenmiştir. Günümüzde British Library'nin kataloğundaOr.8212/161  bulunmaktadır.

El yazması, iyi korunmuş olması ve bilinen tek tam Eski Türkçe el yazması olmasından ötürü Türk tarihi açısından önemli kabul edilmektedir. Türkolog Marcel Erdal yazmanın "Türk kültürüne doğrudan tanıklık eden birinci binyılda üretilmiş en önemli eser" olduğunu belirtmiştir. Bulunan diğer yazmalar ise Altun Yaruk ve Sekiz Yükmek'tir.

 Etimoloji 
Irk sözcüğü kehanet, fal ya da tahmin gibi anlamlara gelir. Bitig sözcüğü ise kitap anlamındadır. Irk Bitig, günümüz diline fal kitabı ya da kehanet kitabı olarak çevrilebilir. Kitabın adı 101. sayfada açıkça Irk Bitig olarak kaydedilmiştir.

 Fiziksel özellikleri 
Yazma, modern bir pasaport ebatlarında küçük bir kitap hâlindedir. Sarı renkli, kuvvetli, kalın ve iyi bir Çin kâğıdı üzerine yazılmıştır. Sayfalarının uzunluğu 13.1 cm, genişliği 8.1 cm'dir. Orijinal boyutunun 13,6 cm olduğu ancak British Museum'de araştırmacılar tarafından eğimli köşelerinin kırpılması dolayısıyla bu boyuta geldiği öne sürülmektedir. Ciltli olmayan yazma bir kağıdın ikiye katlanması suretiyle (bifolium) oluşturulan tabakalarının her birinin birbirine dikilmesi yerine tutkal ile yapıştırılmıştır.Irk Bitig el yazması International Dunhuang Project (IDP) internet sitesi  Bu tutkal sağlamlığı nedeniyle aradan uzun bir zaman geçmiş olmasına rağmen hâlâ gevşememiştir. Bu tarzda el yazması üretimi Dunhuang'da bulunmuş Çin el yazmalarında da gözlemlenmiştir. Çok fazla okunduğu için sayfa köşeleri ve dış yaprakları oldukça yıpranmış ve kırışmıştır. Kâğıdın çok kaliteli bir cinsten olması, kitabın son zamanlara kadar muhafaza edilebilmesini sağlamıştır.

Yazma toplam 29 bifoliadan, dolayısıyla da katlanmış 58 folia ve 116 sayfadan oluşmaktadır.

 İçerik 

 Eski Türkçe metin 
El yazmasının 104 sayfasını (5b–57a) kapsayan büyük çoğunluğu, Eski Türkçe metinlerden oluşmaktadır. Eski Türkçe eser sağdan sola yazılmış ve kelimeler için siyah mürekkep kullanılmıştır. Kelimelerin bittiğini belirten daireler için kırmızı mürekkep  kullanılarak bu dairelerin içerisine iki adet siyah çizgi çekilmiştir. Eski Türkçe metinde sayfa kenarları, tutkalın sürüldüğü yerlere eser birleştirilirken yardımcı olması açısından konulduğu düşünülen Çin rakamlarını içermektedir. Eserin sonundaki not vasıtasıyla Maniheist Taygüntan Tapınağı'nda (Çince: 大雲堂; pinyin: Dàyúntáng) yazıldığı belirtilmektedir. Yazarın ismi belirsizdir, ancak eser abisi olan Sangun İtaçuk'a armağan edilmiştir. Eserde 65 adet farklı fal yer almaktadır. Fallar arasında çok büyük bir bağlantı olmamakla birlikte hayvanlar, hava olayları ve tarım ile ilgili konular bazı ortak motifleri oluşturmaktadır. İyi olarak yorumlanan falların sayısı kötü olanlara göre yaklaşık iki kat daha fazladır.

İlk keşfedildiği dönemde araştırmacılar eseri Çin kehanet kitabı Yi Jing ile karşılaştırmaya çalışmış, ancak ortada bir bağlantı bulamamışlardır. Yazma ayrıca bazı Tibet el yazmaları ile fizikî açılardan benzerlikler göstermektedir. İlk inceleyen Thompsen eserin yerli Türk üretimi olması gerektiği sonucuna ulaşmıştır. İçerik açısında Türk kültürüne özel ögeler taşıması nedeniyle genellikle çeviri bir eser olmak yerine orijinal bir Türk eseri olduğu görüşü kabul edilir. Tekin'e göre metinde yer alan tipik transkripsiyon hatalarından ötürü metin aslen Orhun alfabesi ile yazılmak yerine büyük olasılıkla Eski Uygur yazısından çevrilmiş daha eski bir eserin kopyasıdır. Marcel Erdal'a göre orijinal Eski Uygur metin, dilsel özellikler incelendiğinde 8. veya 9. yüzyılda yazılmış olmalıdır. 
Kitabın Eski Türkçe kısmının sonunda, yazan kişi tarafından kısa bir not düşülmüştür. Metnin modern Türkçesi aşağıdaki gibidir.Şimdi sevgili oğullarım, şöyle biliniz: Bu ırk bitiği iyidir. Böylece, herkes kendi kaderinin efendisidir. Genç bir öğrenci olan ben; bu kitabı, pars yılının ikinci ayının on beşinci gününde, Taygün-tan tapınağında, öğretmen Burua’yı dinleyerek yazdım. Sevgili abimiz Sangun İtaçuk’a armağan olsun."Pars yılının ikinci ayının on beşinci günü" ifadesi kitabın yazım yılı hakkında çeşitli akademisyenlerin teoriler üretmesine neden olmuştur. Mağara 11. yüzyılda kapatıldığı için bu tarihten önce yazılmış olduğu fikir birliği ile kabul görmektedir. 930 ve 942 yılları tarihleme olarak öne sürülmüştür, ancak Tekin ve Clauson yazmanın 9. yüzyılda (810, 822, 834, 846, 858, 870, 882 veya 894) yazıldığını öne sürmektedir.

 Örnek 
[1] OO - OO - OO = "Tensi men. Yarın keçe altun örgin üze olurupan mengilüyer men. Ança bilingler. Edgü ol."
[1] OO - OO - OO = "Tensi ben. Gündüz gece altın taht üzerine oturup mutluyum ben. Böyle biliniz. İyidir o."

[2] OOOO - OOOO - OOOO = "Ala atlıg yol tengri men. Yarın keçe eşür men. Utru eki yalıg kişi oglın sokuşmiş, kişi korkmiş. 'Korkma' timiş. 'Kut birgey men' timiş. Ança bilingler. Edgü ol."
[2] OOOO - OOOO - OOOO = "Alaca atlı yol tanrısı ben. Gündüz gece koştururum (atımla) ben. Güleryüzlü iki insanoğluna denk gelmiş, insanoğulları korkmuş. 'Korkma' demiş. 'Kut vereceğim ben' demiş. Böyle biliniz. İyidir o."

[3] OOO - OOO - OOO = "Altun kanatlıg talım kara kuş men. Tanım tüsi takı tükemezken taluyda yatıpan tapladukumin tutar men, sebdükimin yiyür men. Antag küçlüg men. Ança bilingler. Edgü ol."
[3] OOO - OOO - OOO = "Altın kanatlı yırtıcı kartalım ben. Tenimin tüyleri büyümemişken, denizde yatarak dilediğimi tutarım ben, sevdiğimi yerim ben. Ondan güçlüyüm ben. Böyle biliniz. İyidir o."

[4] O - O - O = "Ürüng esri togan kuş men. Çıntan ıgaç üze olurupan mengileyür men. Ança bilingler. Edgü ol."
[4] O - O - O = "Ak benekli doğan kuşum ben. Sandal ağacı üzerinde oturarak mutluyum ben. Böyle biliniz. İyidir o."
 Çince metin 
küçükresim|Yazmanın sonunda yer alan Çince kısmın başlangıcı
Yazma, ilk 9 sayfasında Çince yazılmış ve fallardan bağımsız Çin Budist metinleri içermektedir. 10. sayfada da bir satır Çince yazı bulunmaktadır. Bu metne isim verilmemiş olmakla birlikte diğer el yazmalarından edinilen veriler doğrultusunda 9. yüzyıl Arı Ülke Budizmi din insanı Fazhao'ya (法照) atfedilen 正法樂讚 () olduğu ortaya konmuştur. Şiir türünden bir ilahi olup, her biri uyaklı 7 heceden oluşan satırlara sahiptir. Buna ek olarak eserin son 6 sayfasında da yine uyaklı 7 heceli satırlardan oluşan başka bir Çince metin yer almaktadır. Eserin sonunda bulunan hikâyenin başlığı 佛子船讚 () olarak verilmiştir ve tek örneği Irk Bitig'de bulunmaktadır. Kullanılan söz öbeklerinden ötürü eser Fazhao tarafından yazılmamış olmakla birlikte Arı Ülke Budizmi ile ilişkilendirilmektedir. Son sayfadaki tutkal kalıntılarının incelenmesi sonucunda eserin en az bir çift yaprağının kayıp olduğu sonucuna varılmıştır. Yukarıdan aşağıya yazılmış iki Çince metin de tam değildir.

Türk metnin aksine sayfa kenarlarında Çin rakamlarının var olmaması nedeniyle bu metinlerin esere sonradan eklendiği veya aynı anda yazmaya eklenmişseler bile aslen bunun planlanmamış olduğu düşünülmektedir. İçerik açısından görünürde çok da ilişkili olmamakla birlikte Çin metinlerini hazırlayanların Türk metni üzerine yazmamış olmaları ve Çince metni ayrı bir el yazması olması yerine özel olarak Türkçe metinle kombine etmeleri nedeniyle hazırlayan kişilerin bu iki metin arasında bir bağ gördüğüne destek oluşturmaktadır. Yazmanın küçük boyutu nedeniyle kişinin yanında taşıdığı ve duruma göre Türk ve Çin metinlerini kullanmış olabileceği öne sürülmüştür. Yazan kişinin dinen Budist, dilsel açıdan ise Türk kökenli olduğu da düşünülmektedir. Ayrıca Buddha'nın gemisi ilahisinde yer alan Eski Türkçe kolofonun sonradan eklendiği görülmektedir. Sayfa numaralarının Çince oluşu da çok dilliliğe işaret eden diğer bir faktördür.

 Irkların yorumlanması 
küçükresim|Irk Bitig okuması için kullanılabilecek zarlar
Dikdörtgen çubuğun dört yüzünden her birine O, OO, OOO, OOOO işaretlerini çizip, bu çubuklardan üç tanesi yere atıldıktan sonra gelen işaretlerin karşılığındaki 65 metinden birisi okunur. İlk olarak kehanet istenen konu ile ilgili düşünülür ve dört tarafı olan çubuk ya da zar kullanılarak 3 kere atış yapılır. Bu atışlarda gelen sayılara eşlenik olan ırk kitaptan bulunarak okunur.

Irk bakılış türüne göre dört tarafı olan bir zar üç kere atılırsa ortaya çıkacak olasılık sayısı 43 = 64 adettir. Ancak kitapta 65 adet ırk varmış gibi görünmektedir. İnceleme yapıldığında arka arkaya yazılmış 24'üncü ve 25'inci sıradaki ırkların aynı atış rakamlarına {3-1-3 / ooo - o - ooo} sahip olduğu görülür. Eğer bu ikisi aynı ırka aitse, ırk sayısı 64'e iner. Bu durumda ırk sayısı ve zar atışlarından gelebilecek olasılık sayısı eşitlenmiş olur. {3-4-1 / ooo - oooo - o} atışına denk gelen üç adet ırk bulunmaktadır. Bunlar 49, 61 ve 64 sıralı ırklardır. Bununla birlikte {1-2-4 / o - oo - oooo} ve {3-1-1 / ooo - o - o} okumalarına karşılık herhangi bir ırk bulunmamaktadır. Eğer aynı okumaya denk gelen 49, 61 ve 64 sıralı ırklardan herhangi ikisi, karşılığı olmayan okumalarınsa ırklar tam olarak okuma şekline uyan bir şekilde dağılırlar.

Bu teoride iki adet sorun bulunur. Birincisi, 24 ve 25 sıralı ırklar birbirine benzemediği için uzun bir okumaymış gibi kabul edilmesi doğru olmayabilir. İkincisi ise 3 farklı okumaya karşılık gelen {3-4-1} atışları ile hiçbir karşılığı bulunmayan {1-2-4} ve {3-1-1} atışları rakamsal olarak birbirine uzak olduğu için yazım hatası yapılmış olma olasılığı düşüktür.
+Irk Bitig Atış2. Atış3. Atışoooooooooooo4223247oo6368ooo54454637oooo15445031ooo2876216oo5712039ooo56531714oooo1851034oooo5224
2534oo9585941ooo2165343oooo49
61

64131248ooooo36551942oo26273033ooo60295135oooo4023112

 Irkların güncel Türkçe karşılıkları 

SıraAtışlarIrkİşaret12-2-2“Tanrı’nın oğluyum, hakanım. Gece gündüz altın tahtta oturup eğlenirim.” demiş. Bilin ki bu iyidir.iyi24-4-4“Alaca atlı yol tanrısıyım. Sabah akşam yürürüm.”, demiş. Bu tanrının karşısına iki güler yüzlü kişi çıkmış. Yol tanrısından korkmuşlar. Yol tanrısı “Korkmayın, ben sizi kutsarım.”, demiş. Bilin ki bu iyidir.iyi33-3-3“Altın kanatlı kara kartalım. Daha bedenimin tüyleri büyümemişken, denizin kenarında ne istersem yakalar yerim. Bu kadar güçlüyüm.”, demiş. Bilin ki bu iyidir.iyi41-1-1“Beyaz alacalı doğan kuşuyum. Sandal ağacı üzerinde oturup eğlenirim.”, demiş. Bilin ki bu.. -52-4-2Bey kişi atlarına varmış, görmüş ki ak kısrağı tay doğurmuş. “Ona altın damgalı aygırlık yaraşır.” demiş. Develerine varmış, görmüş ki ak devesi yavrulamış. “Ona altın burunluklu buğralık yakışır.” demiş. Evine gelmiş, görmüş ki üçüncü eşi bir oğlan doğurmuş. “Ona beylik yaraşır.” demiş. Bu kişi mutlu bir beymiş. Bilin ki bu çok iyidir.çok iyi61-2-2Ayı ile domuz dağ geçidinde kapışmışlar. Ayının karnı yarılmış, domuzun uzun dişleri kırılmış. Bilin ki bu kötüdür.kötü72-1-2Bir kişi koşarak gelmiş, iyi haberler getirmiş. Bilin ki bu iyidir.iyi81-2-3“Altın başlı yılanım. Altın kursağımı bıçakla kesip; beni inimden, başımı bedenimden çıkar.”, demiş. Bilin ki bu kötüdür.kötü93-2-1Büyük bir ev yanmış. Köşesine bucağına kadar hiçbir şeyi kalmamış. Bilin ki bu kötüdür.kötü102-4-3“Esneyen parsım. Kamışlar arasında başım. Bu kadar yiğit ve güçlüyüm.”, demiş. Bilin ki bu.. -114-4-3Elçi sarı atı üstünde, temsilci kahve atı üstünde iyi haberler getirmiş. Bilin ki bu çok iyidir.çok iyi123-4-3Bir kişi ava gitmiş. Orada yığılıp düşmüş ve “Güçlü tanrı göktedir!”, demiş. Bilin ki bu kötüdür.kötü133-4-2Dindar yaşlı bir kadın terk edilmiş bir çadırda kalmış. Yağlı kaşığın kenarını yalayıp hayatta kalmış, ölümden kurtulmuş. Bilin ki bu.. -142-3-4Kuzgun ağaca bağlanmış. “Sıkıca bağla, iyice bağla.”, demiş. Bilin ki bu.. -151-4-1Üste duman kalkmış, aşağıya toz basmış. Kuş yavrusu uçmuş kaybolmuş, geyik yavrusu koşmuş kaybolmuş, kişioğlu yürümüş kaybolmuş. Tanrı vermişte hepsi üçüncü yılda esen olarak buluşmuş. Hepsi mutlu olup sevinmiş. Bilin ki bu iyidir.iyi162-1-4Zayıf bir at semizleşmiş. Başka yer düşleyip koşup gitmiş. Karşıda bir yerde bir hırsıza rast gelmiş. Hırsız, yakalayıp ona binmiş. Yelesinden kuyruğuna kadar yaralanmış. Bilin ki bu kötüdür.kötü172-3-3Bir binek atı çölde yorgun argın kalakalmış. Tanrının kudretiyle dağın üzerinde yol ve su görmüş, çayırlıkta taze ot görmüş. Yürüyerek gidip, su içip taze ot yiyip ölümden kurtulmuş. Bilin ki bu iyidir.iyi182-4-1Çadırın çerçevesi nasıldır? Bacası, penceresi nasıldır? Manzaralıdır. Çatısı nasıldır? İyidir. İpleri nasıldır? Hepsi vardır. Bilin ki bu çok iyidir.çok iyi194-1-3Ak bir at üç bölükte rakibini seçmiş, dua etmek için sessizliğe çekilmiş. “Korkma, iyi dua et, endişe etme, iyice yalvar.”, demiş. Bilin ki bu iyidir.iyi202-2-3“Dişi deve aygırıyım. Beyaz köpüğümü saçarım. Yukarıda göğe çıkar, aşağıda yere girerim. Uyuyanı uyandırarak, yatanı kaldırarak yürürüm. Bu kadar güçlüyüm.”, demiş. Bilin ki bu iyidir.iyi213-3-1Bir hüthüt kuşu yeni yıl girmeden şakımış. “Heyecanlanma, ona bakma ve onu korkutma.”, demiş. Bilin ki bu.. -221-1-2Uzun elbiseli bir kadın aynasını göle düşürmüş. Sabah mırıldanmış, akşam homurdanmış. Bilin ki bu sıkıntı sebebidir ve çok kötüdür.sıkıntı verici ve çok kötü234-4-2Bir oğlan kartal gübresi bulmuş. Toprağa: “Yemeğin mübarek olsun.”, demiş. Bilin ki bu iyidir.iyi243-1-3Kör bir tay, bir aygırın altında meme aramış. “Gün ortasında kaybedersen gece yarısı nasıl bulursun?”, demiş. Bilin ki bu kötüdür.kötü253-1-3Bir kişi iki öküzü bir sabana bağlamış. Öküzler öylece kalakalmış. Bilin ki bu kötüye alamettir.kötü264-2-1Şafak sökmüş, yer aydınlanmış, güneş çıkmış, ışık her yere parlamış. Bilin ki bu iyidir.iyi274-2-2Zengin bir kişinin koyunu korkup kaçmış. Kurda rastlamış. Kurdun ağzı acımış, koyun da kurtulup kaçmış. Bilin ki bu iyidir.iyi282-1-1Bir han tahta geçip ülke kurmuş. Dört bir yandan iyi ve becerikli kişileri toplamış. Ülkesi kalkınmış ve güçlenmiş. Sevinmiş ve sarayını bezemiş. Bilin ki bu iyidir.iyi294-3-2Bir kişi, kadınlarını ve oğullarını tehlikede bırakıp kurbanlık hayvanların içini boşaltmak için gitmiş. Ailesine hiçbir şey olmamış, üstüne birde doksan başıboş koyun bulmuş. Oğulları ve eşleri hep beraber sevinmiş. Bilin ki bu iyidir.iyi304-2-3Fakir bir kişinin oğlu para kazanmaya gitmiş. Yolculuğu başarılı olmuş. Sevinerek geri gelmiş. Bilin ki bu iyidir.iyi311-4-4Bir pars ava çıkmış. Avını bulmuş. Sevinerek inine gelmiş. Bilin ki bu iyidir.iyi321-1-3Bir gül yüz olmuş. Yüz gül bin olmuş. Bin gül on bin olmuş. Bilin ki bu faydalıdır, iyidir.iyi334-2-4Bir kişi suya keçe koymuş. “İyice vur, sıkıca bağla!”, demiş. Bilin ki bu kötüdür.kötü342-4-4Bir han savaşa gitmiş düşmanını yenmiş. Erlerine, nereye isterseler yerleşmelerine izin vermiş. Kendisi ve erleri ülkeye sevinerek geri dönmüş. Bilin ki bu iyidir.iyi354-3-4Bir er savaşa gitmiş. Dönerken yolda atı yorulup hastalanmış. Sonra bir kuğuya rast gelmiş. Kuğu onu kanatlarına almış, onu anasına babasına ulaştırmış. Anası babası memnun olup sevinmiş. Bilin ki bu iyidir.iyi364-1-1Unvanlı sevincin yok. Kötü itibar korkun yok. Bayraklar asarak kutlanacak bir kısmetin yok. Bilin ki bu çok kötüdür.çok kötü371-3-4Yaşlı bir öküzü; karıncalar, belini biçerek yemiş. Öküz, hareketsiz öylece kalakalmış. Bilin ki bu kötüdür.kötü383-1-4Bir köle kız kamışlar arasında yalnız kalmış. Tanrı bundan hoşlanmamış ve “Bu köle kız hatun olsun!”, demiş. Bilin ki bu iyidir.iyi392-2-4Demir kırı bir atın ayaklarını çapraz kösteklemişler. At kımıldayamadan kalakalmış. Bilin ki bu kötüdür.kötü404-4-1Omuzları açık cesur bir genç, tek başına, okunun ucu ile yalçın kayaları yara yara yürümüş. Bu genç böylesine güçlüymüş. Bilin ki bu iyidir.iyi413-2-4Ak benekli bir inek doğurmak üzereymiş. “Öleceğim galiba!”, demiş; fakat ölmemiş. Ak benekli bir erkek buzağı dünyaya getirmiş. Bunu Tanrı'ya kurban etmek uygun olur çünkü inek böylece kötü talihinden kurtulmuş olur. Bilin ki bu iyidir.iyi424-1-4Uzun elbiseli bir kadın kabını kacağını bırakıp gitmiş. Sonra iyice düşünmüş. “Kabımdan kacağımdan ayrı nereye gidiyorum ben?”, demiş. Sonra geri gelmiş, kabını kacağını sapasağlam bulmuş. Mutlu olup sevinmiş. Bilin ki bu iyidir.iyi433-3-4Bir şahin, su kuşu avlamaya gitmiş. Ama yırtıcı bir kartal yerinden uçup karşısına çıkmış. Bilin ki bu kötüdür.kötü441-4-2Bir şahin “İşte bir tavşan!” diyerek göklerden aşağı inmiş ve onu kapmak istemiş. Bu arada şahinin pençeleri yolunmuş ve tavşanın derisi sıyrılmış. Şahin pençeleri yolunmuş olarak uçup gitmiş, tavşan derisi soyulmuş olarak koşup gitmiş. Bilin ki bu kötüdür.kötü451-3-2“Geyik yavrusuyum. Otsuz ve susuz nasıl yaparım? Nasıl hayatta kalırım?”, demiş. Bilin ki bu kötüdür.kötü461-3-3Bir deve bir bataklığa düşmüş. Batarken, yine otlamaya devam etmiş, fakat kendisini de bir tilki yemiş, der. Bilin ki bu kötüdür.kötü471-1-4Adamın biri konukluğa gitmiş. Yolda Tanrı'ya rastlamış. Ondan kut dilemiş. Tanrı da onu kutsamış: “Ağılında atların olsun, ömrün uzun olsun!”, demiş. Bilin ki bu iyidir.iyi483-4-4“Yaşlı yol tanrısıyım. Kırıkları onarırım, çıkıkları yerine oturturum. Evreni düzene sokarım. Hayırlı olsun!”, demiş. Bilin ki bu.. -493-4-1Bir kaplan avlanmaya gitmiş. Ortalık yerde bir yaban keçisine rastlamış. Benekli yaban keçisi gidip yalçın bir kayaya çıkmış, ölümden kurtulmuş. Ölümden kurtulup sevinç ve neşe içinde anasına varmış. Bilin ki bu iyidir.iyi501-4-3Demir kırı atın kuyruğunu düğümle ve onu rüzgârı kırana kadar son süratle sürersin; yağız atı da yıkılıp yere yayılıncaya kadar koşturursun. Öyle ki, dokuz kat keçesi yırtılıp delininceye kadar terler. Bilin ki bu kötüdür.kötü514-3-3“Yırtıcı kara kartalım. Yeşil kayalar yazlığım, kızıl kayalar kışlığım. Dağlarda kalmak hoşuma gider.”, demiş. Bilin ki bu.. -523-1-2Kişi kaygılanmış, gök bulutlanmış. Bulutlar arasından güneş doğmuş, kaygılar arasından sevinç gelmiş. Bilin ki bu iyidir.iyi532-3-2Boz bulut yürümüş, halk üstüne yağmur bırakmış, kara bulut yürümüş her şeyin üstüne yağmur bırakmış. Ekinler olgunlaşmış, taze otlar çıkmış. Hayvanlar ve insanlar için iyi olmuş. Bilin ki bu iyidir.iyi541-3-1Kölenin sözü beyinden ricadır, kuzgunun sözü Tanrı'ya yakarıştır. Bunları yukarıda Tanrı işitir, aşağıda insan bilir. Bilin ki bu iyidir.iyi554-1-2Yiğit bir adamın oğlu savaşa gitmiş. Savaş alanında kendinden söz ettirmiş. Evine gelirken ünlü ve mutlu, atı da yetkin olarak gelmiş. Bilin ki bu çok iyidir.çok iyi562-3-1“Sürüsü ile mutlu bir aygırım. Cevizlikler yazlığım, kuşluklar kışlağım. Buralarda yaşayıp mutlu olurum”. Bilin ki bu iyidir.iyi572-2-1Sevgilisi ölmüş, kovası donmuş. “Sevgilisi nasıl ölür, o bir beydir. Kovası nasıl donsun, o güneşlik yerdedir.”, demiş. Bilin ki bu falın başında biraz keder vardır ama sonra yine iyiye varır.başı kötü, sonu iyi583-2-2Bir oğlan babasına ve anasına öfkelenerek kaçıp gitmiş. Sonra düşünmüş, geri gelmiş. Anamın öğüdünü alayım, babamın sözünü dinleyeyim diye geri gelmiş. Bilin ki bu iyidir.iyi593-2-3“Yetmiş yaşında gelmişi korkutmayın, bir aylık olmuşu bozdurmayın. Onlara iyilik olsun.”, demiş. Bilin ki bu iyidir.iyi604-3-1“Dokuz çatallı boynuzu olan erkek geyiğim. Yüksek dizlerimin üstüne çıkarak böğürürüm. Beni yukarıda Tanrı işitir, aşağıda insanoğlu bilir. Bu kadar güçlüyüm.” demiş. Bilin ki bu iyidir.iyi613-4-1Turna kuşu tüneğine konmuş. Farkına varmadan tuzağa takılmış, uçamadan kalakalmış. Bilin ki bu kötüdür.kötü622-1-3“Yorgun geyiğim. Yazlığım olan dağıma çıkarım, yazı orada geçiririm. Mutluyum.”, demiş. Bilin ki bu iyidir.iyi631-2-1Hanın ordusu ava çıkmış. Avlak içine bir erkek karaca girmiş. Onu elleri ile tutmuşlar. Hanın bütün erleri sevinmiş. Bilin ki bu iyidir.iyi643-4-1“Ak boyunlu boz şahinim. Manzaralı kayalıklara konup etrafa bakınırım, üstü cevizle dolu kavak üzerine inip yazı geçiririm.”, demiş. Bilin ki bu çok iyidir.çok iyi653-3-2Semiz atın ağzı sertleşmiş. Sahibi onu iyileştirmek için hiçbir şey yapamamış. Bilin ki bu kötüdür.kötü

 Kaynakça 

 Konuyla ilgili yayınlar 
 Talat Tekin, Irk Bitig Eski Uygurca Fal Kitabı, Öncü Kitap, Ankara 2004  ISBN 975-7447-11-0.

 Dış bağlantılar 

 Irk Bitig'in metninin tamamına buradan ulaşabilirsiniz.
 Irk Bitig 
 Irk Bitig - Vatec veritabanı  
 International Dunhuang Project (IDP) sayfasındaki Irk Bitig el yazması 
 Dünyanın en eski kitabı Irk Bitig incelemesi: Metin, yöntem ve tarih  
 Irk Bitig yorumlaması  
 Irk Bitig incelemesi  

Kategori:Edebi eserler
Kategori:Çince kitaplar
Kategori:Divinasyon
Kategori:Türk dilleri
Kategori:Türkçe kitaplar
Kategori:Türk mitolojisi