Güney Pikence

Güney Pikence (diğer bilinen adlarıyla Eski Sabelce, Orta-Adriyatik veya Doğu İtalik) Sabel altailesine mensup soyu tükenmiş bir İtalik dildir. Göründüğü kadarıyla anlaşılmayan ve bu yüzden de sınıflandırılmamış Kuzey Pikenceyle bir ilgisi yoktur. Güney Pikence yazılar, bazı kelimelerin açıkça Hint-Avrupaca oldu belli olsa da başlarda nispeten anlaşılmazlardı. 1983'te, görünüşte gereksiz olan iki noktalama işaretinin gerçekte basitleştirilmiş harfler olduğunun keşfi, onların anlaşılmasında artan bir gelişmeye ve 1985'teki ilk çeviriye yol açtı. Zorluklar halen daha vardı. Güney Pikence; Oskanca ve Umbriyaca (ve lehçeleri) ile birlikte Sabel dillerinin üçüncü bir kolunu gösterebilirHelmut Rix Sabellische Texte: Die Texte des Oskischen, Umbrischen und Südpikenischen. Heidelberg: Carl Winter University Press, 2002 pp4f veya tüm dilsel Sabel bölgesi bir lehçe sürekliliği olarak da kabul edilebilir. "Küçük lehçelerin" çoğundan elde edilen kanıtların azlığı, bu tespitleri yapmanın zorluğuna katkıda bulunuyor.

 Külliyat 
Güney Pikence yazıtları külliyatı; en erken MÖ 6. yüzyıldan en geç MÖ 4. yüzyıla dayanan, taş ya da bronza yazılmış 23 yazıttan oluşur. Tarihler, harflerin özelliklerine ve bazı durumlarda arkeolojik bağlama göre yaklaşık olarak belirlenmiştir. Pikenlerin bilinen tarihi 3. yüzyılda Romalıların hakimiyetine girdiklerinde başladığı için yazıtlar, Geç Roma Krallığı dönemine kadar uzanan kültürlerine erken bir pencere açıyor. Bunların çoğu, cenazeler için yontulmuş - bazıları anıtsal heykellerdir- kumtaşı veya kireçtaşından yapılmış bütün veya parça halindeki stel veya cippuslardır.

Tipik bir mezartaşında, ölenin yüzü veya figürünün bir temsili ve onun etrafında veya altına sarmal olarak yazılmış yazıt bulunur, yazı saat yönünde, tersinde veya bustrofedon olarak okunur. Taşlar; Ascoli Piceno, Chieti, Teramo, Fano, Loro Piceno, Cures, Aterno-Pescara ve Tronto arasındaki Abruzzi ve Aterno-Pescara'nın güneyindeki Castel di Ieri ve Crecchio'da bulundu. Onlara, Merkez Abruzzi'deki bronz bir bileklikteki yazıtlar ile Po Ovası'ndaki Bologna'dan ve güneydoğu kıyısındaki Bari'den iki tane MÖ 4. yy miğferlerindeki yazıtlar eklendi.

Bütün envanter aşağıdakilerden oluşur:

 Castignano Cippus'u (MÖ 6. yy kumtaşı piramidi)
 Teramo, Penna Sant'Andrea'daki üç stel (MÖ 5. yy'ın ilk yarısından bir bütün ve iki parçalanmış kireçtaşı dikilitaşı)
 Campovalano piksisinin kapağı (MÖ 7. yy'dan 6. yy'a)
 Valle del Pescara'daki Chietino sarmal bilekliği (MÖ 5. yy)
 Cures Cippus'u (kireçtaşı)
 Loro Piceno Steli (kumtaşı)
 Mogliano Steli (kumtaşı)
 Acquaviva Steli
 Belmonte Steli (birleşik kumtaşı)
 Falerone Cippus'u 
 Servigliano Steli (kumtaşı)
 Belmonte'deki kazınmış bir kumtaşı parçası
 Sant'Omero Cippus'u (kumtaşı)
 İki Bellante steli (kumtaşı)
 Crecchio Steli (kumtaşı)
 İki Castel di Ieri cippusu (kireçtaşı, bütün ve parçalanmış)
 Capestrano Heykeli (kireçtaşı, Kral Nevio Pompuledio'nun gerçek boyutlu temsili, MÖ 7. yy'ın ikinci yarısı - MÖ 6. yy'ın ilk yarısı)
 Bologna Miğferi (bronz)
 Puglia Miğferi

 Alfabe 

MÖ 6. yüzyıldan bilinen Güney Pikence alfabesi, /k/ için q ve /g/ için k kullanan bir Güney Etrüsk alfabesi gibidir.
 ⟨a b g d e v h i í k l m n o p q r s t u ú f *⟩

⟨.⟩ kısaltılmış bir ⟨o⟩ harfi iken ⟨:⟩, /f/ için kullanılan kısaltılmış bir ⟨8⟩ harfidir.

 Ses bilgisi 
Güney Pikencenin ünsüzleri:
DudaksılDişyuvasılÖndamaksılArtdamaksılGırtlaksılPatlamalıÖtümsüz <p> <t> <k q>Ötümlü <b> <d> <k>Sürtünmeli <:> 
 <h>Genizsil <m> <n>Akıcı <r>  <l>Sürtünmesiz <v u ú> <j>
Grafem seçimlerini uygulandığı bağlam belirler. Yarı ünlülerde; kelime başı /w/ için ⟨v⟩ ve ⟨u⟩, ünlülerarası /w/ veya diğer özel bağlamlar içinse ⟨ú⟩ kullanıldı. Yukarıdaki liste özel bağlamları ihmal etmekte.

 Dil bilgisi 
Güney Pikencenin morfolojik ve sentaktik özelliklerinin genel hatları Zamponi'de (2021) verilmiştir.

 Çekim morfolojisi 
Güney Pikence, diğer İtalik diller gibi, birden fazla dilbigisel bilgiyi tek bir çekim biçimiyle ve/veya bitimiyle veren bir bükümlü dildir.

 İsim çekimi 
Güney Pikence isimleri iki dilbigisel sayıda (tekil ve çoğul) ve altı tasdiklenmiş durumda (yalın, belirtme, tamlayan, yönelme, ayrılma, bulunma) çekimlenir.

İsimler dilbilgisel cinsiyete sahiptirler ve sıfatlar modifiye ettikleri isimlerin cinsiyetiyle uyuşmak zorundadırlar. Eril ve dişil sıfatlarda cinsiyet uyumu görülürken nötr sıfatlarda tasiklenmemiştir.

İsimler ayrıca dilbigisel sayı ve durum için hangi bitimleri alacaklarını belirleyen farklı çekim sınıflarına ayrılmışlardır, bu sınıflar:

 ā-gövdeleri, Latincenin birinci çekimine denktir;
 o-gövdeleri, Latincenin ikinci çekimine denktir;
 u-gövdeleri, Latincenin dördüncü çekimine denktir ve yalnızca bir kez manus "eller (çoğul ayrılma)" kelimesinde tasdiklenmiştir;
 i-gövdeleri;
 ünsüz gövdeleri, Latincede ünsüz ve i-gövdeleri üçüncü çekimde gruplanır.

Zamponi, ayrıca Güney Pikencede Latincenin beşinci çekimine karşılık gelen bir sınıfın da var olduğunu düşünmekte ancak böyle bir isim tasdiklenmiş değil.

İsimler için tasdiklenmiş çekim bitimleri şunlardır:
ā-gövdesio-gövdesii-gövdesiünsüz gövdesiTekilÇoğulTekilÇoğulTekilÇoğulTekilÇoğulYalın-a?-s-ús??Belirtme-am-as-úm??-em-fTamlayan-as-asom-es-úm-es-iom?Yönelme?-úí
-oh??-eíh?Ayrılma-ah??-ih??Bulunma-aih?-en 
-ín?-eí?-en?

 Sentaks 
Latince gibi Güney Pikence de özne (S), nesne (O) ve fiilin (V) yeri konusunda varyasyona sahipti. Örneğin:

OVS sıralamasıyla:

 ma kuprí koram opsút aninis raki nevíi pompúneí
 ma kupr-í kor-am ops-ú-t anini-s raki nev-íi pomp[ún-e]í
 çok iyi-ADVZ hatıra_taşı-ACC.SG yap-PERF.IND-3SG.ACT Aninius-NOM.SG ? Naevius-DAT.SG Pompo-DAT.SG
 "Aninius, Pompo Naevius'a hatıra taşını çok iyi yaptı."

SV sıralamasıyla:

 apaes qupat esmín
 apae-s qupa-Ø-t[ e]sm-í/n
 Appaeus-NOM.SG yat-PRES.IND-3SG.ACT bu-LOC.SG
 "Appaeus burada yatıyor."
SVO sıralamasıyla:

 safinús estuf eśelsít múfqlúm
 safin-ús est-uf eśelsí-Ø-t múfql-úm
 Sabin.NOM.PL bu-ADVZ dik-PRES.3PL.ACT anıt-ACC.SG
 "Sabinler buraya (bir) anıt dikiyor."

 Fiil tümceleri 
Zarflar genellikle fiillerden önce gelir:

 oftorim esmen adstaeoms
 oftor-im esm-en ad-stae-o-ms
 stel-ACC.SG bu-LOC.SG PREV-dur-PERF.IND-1PL.ACT
 "Buraya (bir) stel kurduk/inşa ettik."

Koşaçlı tümcelerde tamamlayıcılar koşaçtan önce gelir.

esum koşacıyla:

 a[l]sies esum
 a[l]si-es esu-m
 A[l]sius-GEN.SG ol.PRES.IND-1SG.ACT
 "Ben Alsius'unkiyim / Ben Alsius'a aitim."
Koşaç benzeri kduíú fiiliyle:

 uelaimes staties qora kduíú
 uelaim-es stati-es qor-a kduí-Ø-ú
 Velaimus-GEN.SG Statius-GEN.SG hatıra_taşı-NOM.SG den-PRES.IND-1SG
 "Bana Velaimus Statius'un hatıra taşı derler."

 İsim öbekleri 
Güney Pikencede sıfatlar ve tamlayan halindeki isimler genellikle modifiye ettikleri isimden önce gelirler:

1.

 kaúieis puqloh
 kaúi-eis pu/ql-oh
 Gaius-GEN.SG oğul-DAT.SG
 "Gaius'un oğluna / Gaius'un oğlu için"
2.
 safinúm nerf
 safin-úm ner-f
 Sabin-GEN.PL adam-ACC.PL
 "Sabinlerin adamlarını"
3.
 Alíntiom okreí
 Alí/nt-iom okr-eí
 Alentes-GEN.SG hisar-LOC.SG
 "Alentes'in hisarında"
4.
 púpúnis nír
 púpún-i-s n/ír-Ø
 Poponius-ADJZ-NOM.SG.M adam-NOM.SG.M
 "Po(m)ponyalı adam"
5.
 safinas tútas
 saf/in-as tút-as
 Sabin-GEN.PL.F topluluk-GEN.SG.F
 "Sabinler topluluğunun"

İşaret sıfatları da ilgili isimden önce gelirler:

1.

 esmak toútaíh
 esm-a=k toút-aíh
 bu-LOC.SG.F topluluk-LOC.SG.F
 "bu toplulukta"
2.
 esmík vepetín
 esm-í=k vepet-í[n]
 bu-LOC.SG=DEM mezar-LOC.SG
 "bu mezarda"

 Örnek metin 
Bellante'deki bir mezartaşındaki Yazıt Sp TE 2; Hint-Avrupacı dilbilimci olan Calvert Watkins tarafından, en erken İtalik şiirlerinin bir örneği ve Ön Hint-Avrupa nazım biçimlerinin olası bir yansıması olarak incelendi. Alttaki yazıtta iki noktalar kelimeleri ayırmak için kullanıldı, orijinal yazıtta dikey üç nokta kullanılıyor.

 postin : viam : videtas : tetis : tokam : alies : esmen : vepses : vepeten
 "Yol boyunca mezarında gömülü? Titus Alius'un? 'toga'sını görüyorsunuz."

Soru işaretli ögelerin çevirisi açık değil. Fortson, toga için "örtü, kaplama, kabuk"u öneriyor.

Aliterasyona dikkat ediniz: viam ve videtas, tetis ve tokam, alies ve esmen, vepses ve vepeten. Bu ve diğer yazıtların mısra kıtaları olma olasılığı keşif zamanından beri düşünüldü. Watkins, onları her biri 8 heceden oluşan 3 mısra içeren Rigveda'nın bir kıtasıyla kıyaslayarak onlara, her biri yedi heceden oluşan 3 mısra olarak tanımladığı "Güney Pikence kıtası" dedi. Dahası, her mısra bir üç heceliyle bitiyor. Yazıttaki mısralar:

 postin viam videtas
 tetis tokam alies
 esmen vepses vepeten

İlk mısra hecelenip okunabilir:

 po-stin vi-am vi-de-tas

 Kaynakça 

 Bibliyografya 




 Konuyla ilgili yayınlar 

 Adiego, Ignacio. "Ancora sul sostrato sudpiceno nei dialetti oschi settentrionali". In: Percorsi linguistici e interlinguistici: studi in onore di Vincenzo Orioles / a cura di Raffaella Bombi, Francesco Costantini. Udine: Forum, 2018, pp. 279–290. 2018.
 de Vaan, Michiel. 2008. Etymological dictionary of Latin and the other Italic languages. Leiden, The Netherlands: Brill.
 Martzloff, Vincent. Questions d'exégèse picénienne. In: Autour de Michel Lejeune. Actes des journées d'études organisées à l'Université Lumière Lyon 2 – Maison de l'Orient et de la Méditerranée, 2-3 février 2006. Lyon: Maison de l'Orient et de la Méditerranée Jean Pouilloux, 2009. pp. 359–378. (Collection de la Maison de l'Orient méditerranéen ancien. Série philologique, 43) [www.persee.fr/doc/mom_0184-1785_2009_act_43_1_2672]
 Poultney, James. 1951. "Volscians and Umbrians." American Journal of Philology 72: 113–27.
 Wallace, Rex E. 2007. The Sabellic languages of ancient Italy. Languages of the World: Materials 371. Munich: LINCOM.
 Watkins, Calvert. 1995. How to kill a dragon: Aspects of Indo-European poetics. Oxford: Oxford University Press.
 Zamponi, R. 2019 ‘An outline of the South Picene language I: introduction and phonology’. Italian Journal of Linguistics 31(1): 193-222.
 Zamponi, R. 2019 ‘An outline of the South Picene language II: morphology and syntax’. Italian Journal of Linguistics 31(2): 201-239.

Kategori:Antik İtalya dilleri
Kategori:Osko-Umbriya dilleri
Kategori:İtalik diller