Abdullah Tukay

Abdullah Muhammed Arif oğlu Tukay (Tatarca: Габдулла Мөхәммәтгариф улы Тукай / Тукаев ; Ğabdulla Möxəmmətğarif ulı Tuqay / Tuqayev) veya Abdullah Tukay (Tatarca: Ğabdulla Tuqay; 26 Nisan 1886 - 15 Nisan 1913), Tatar halk şairi, yazar ve yayımcı.

Modern İdil Tatar edebiyatı ve dilinin kurucularındandır. Şiirleri birçok dile çevrilmiştir. İki ciltte toplann şiirlerinin yanını sıra siyasi makale ve fıkralar kaleme almış; çocuk edebiyatı alanında da önemli eserler vermiştir.

 Yaşamı 
26 Nisan 1886'da Kazan bölgesi Kışlavıç adlı kentinde doğdu. Babası iyi bir medrese öğrenimi görmüş olan köy imamı Muhammed Arif, annesi Üçili kasabasından Ziynetullah Bey'in kızı Memdude Hanım'dır. Babasını henüz bebekken, annesini ise 4 yaşında iken kaybetti. Akrabaları tarafından büyütüldü ve çok zor bir çocukluk geçirdi. Farklı köylerdeki ailelerin yanına evlatlık verildi. Öğrenimine Kırlay'daki mahalle mektebinde başladı. 1895 yılında Cayık'taki halasının yanına geldi ve Buhara usulü eğitim veren Mutiullah medresesinde ve medresenin hemen yanındaki Rus sınıfında eğitimine devam etti.

Eniştesi Ali Asgar Osmanov'nun ölümünden sonra medresede kalmaya, küçük çocuklara ders vererek, matbaalarda mürettiplik yaparak hayatını kazanmaya başladı. Medresedeki öğrenimi sırasında Tatar edebiyatı ile halk edebiyatını incelikleriyle öğrendi, Arapça, Farsça, Rusça, Başkurtça, Türkçe gibi ve diğer halkların edebiyatları, Şark felsefesi ile aruz teorisini hocasının oğlu olan ve o dönemde medresede ders veren Kamil Motıyği'den öğrendi. Kamil Motıyği hayatını doğrudan etkiledi; köye onun getirdiği Türkçe ve Arapça gazete ve yayınları takip etti. İstanbul'dan gelerek medreseye devam eden Türk ceditçisi Abdülveli onu Türkçe ve Fransız edebiyatları ile tanıştırdı.

Tukay daha sonra Kamil Motıyği'nin çıkardığı Fikir, El Asrü Cedit gazetelerinde, Uklar dergisinde faal olarak çalıştı. Bu organların hem mürettibi, hem musahhihi, hem yazarlarından birisi, hem de redaktörü idi. 1905 yılının başında Sosyal Demokratlar organı olan Uralets gazetesine mürettip (dizgici) olarak girdi. Medreseden ayrılarak eski hayat tarzına fikren tavır aldı.
küçükresim|Tukay hastanede
küçükresim|İstanbul, Eyüpsultan'daki Gabdulla Tukay Parkı'nda yer alan heykeli
Medresede okurken şiirler yazmaya başlayan Tukay, ilk şiirlerini Fikir gazetesinde yayımladı. Daha sonraları ise El-Asru’l-Cedid ve Nur gazetelerinde şiirler yazdı. Ceditçilik hareketinin ateşli bir destekçisi idi. Daha önce Osmanlı edebiyatına yakın şiirler yazan Tukay, 1905 İhtilali'nden sonra şiirlerini Tatarca yazmaya başladı ve Cayık dışında da geniş halk kitlelerince tanındı. Kazan Türkleri arasındaki batıl inançları, köhnemiş zihniyet ve kurumları, softa din adamlarını eleştiren yazılar ve şiirler kaleme aldı. Eleştiri yazıları, onun şöhretini artırdı.

Tukay 1907 yılının sonbaharında Kazan'a döndü. Galiesgar Kamal ile birlikte Yeşin (Şimşek), onun kapatılmasının ardından Yalt-Yult adlı mizah dergisini çıkardı; El-İslâh gazetesinde de sık sık yazdı. Konu ve kahramanlarını halk edebiyatından alan eserleriyle büyük üne kavuşan Tukay, "Halk şairi" unvanını aldı. Ancak hayatı maddi sıkıntı içinde ve sağlık sorunlarıyla uğraşarak geçti. 1911 yılında vereme yakalandı. 15 Nisan 1913 tarihinde 26 yaşındayken Kılyaçkın Hastanesi'nde öldü.

Türkiye'de ismi Tarsus'ta bulunan bir sokağa ve Ankara'da Anıtkabir'in önünde bulunan caddeye verilmiştir.

 Tuğan tel 
küçükresim|upright=0.91|Tuğan tel ("Ana Dil") onun en ünlü şiirlerinden biridir. (Ses: Bulat Şaymi, 2024).
İ tuğan tel, i matur tel, ətkəm-ənkəmneñ tele!

Dönyada küp nərsə beldem sin tuğan tel arqılı.

İñ elek bu tel belən ənkəm bişektə köyləgən,

Annarı tönnər buyı əbkəm xikəyət söyləgən.

İ tuğan tel! Hərwaqıtta yərdəmeñ berlən sineñ,

Keçkenədən añlaşılgan şatlığım, qayğım minem.

İ tuğan tel! Sində bulğan iñ elek qıylğan doğam:

Yarlıqağıl, dip, üzem һəm ətkəm-ənkəmne, Xodam!

 Kaynakça 

 Dış bağlantılar 
 Şair Abdullah Tukay'ın Hayatı - Türk Dünyasının Enleri - TRT Avaz 
 Türk Dünyası Dil ve Edebiyat Dergisi Tukay Özel Sayısı (Sayı 32, Yıl 2011)
 Ayrıca bakınız 
 Ayaz İshaki
 Galimcan İbrahimov
 Fatih Emirhan
 Derdmend

Kategori:1886 doğumlular
Kategori:1913'te ölenler
Kategori:Tatar yazarlar
Kategori:Tatar şairler
Kategori:Veremden ölenler
Kategori:Çocuk kitabı yazarları
Kategori:20. yüzyıl Türk şairleri