Türkçe ekler

Türkçe ekler, yapım eki ve çekim eki olmak üzere ikiye ayrılır. Türkçe sondan eklemeli bir dil olduğu için ekler Türkçedeki en önemli dil yapılarıdandır. Yabancı kökenli bazı sözcükler hariç, Türkçede ön ek bulunmaz. Türkçede sözcük köklerine getirilen ekler, cümlede sözcükler arasında geçici anlam ilişkileri kurmak veya yeni sözcükler türetmek amacıyla kullanılır.
 Çekim ekleri 

Çekim ekleri, kelimenin anlamını değiştirmez, yeni bir kelime yaratmaz, cümledeki diğer kelimeler ile anlam ilişkisi kurmasına yardımcı olur.
 Çoğul eki 

Çoğul ekleri "-ler" ve "-lar"dır. Varlıkların birden fazla sayıda olduğu bilgisini adet belirtmeden bildirirler:

Örnekler: •Kalem-ler, •Kitap-lar, •Silgi-ler

Varlıkların adedi bildirildiğinde çoğul eki kullanılmaz:

 Pazardan iki karpuz, iki de kavun satın aldım.

 Hâl ekleri 

- i, -e, -den, -de ekleridir. Örnek:

 Kitabı ver. (belirtme hali)
 Yola bak. (yönelme hali)                
 Evden geliyorum. (ayrılma hali)
 Sende kaldı (bulunma hali)

 İyelik ekleri (tamlanan ekleri) 
İsim tamlamasında tamlananın sonuna eklenir ve eklendiği ismin kime ait olduğunu belirtir:

 (benim) kitabım, (senin) kitabın, (onun) kitabı, (bizim) kitabımız, (sizin) kitabınız, (onların) kitapları.
İyelik eklerini, ismin başına benim, senin, onun, bizim, sizin, onların zamirlerini getirerek bulabiliriz.
 İlgi ekleri (tamlayan ekleri) 
"ın, in, un, ün" ekleridir. Belirtili isim tamlamasında tamlayanın sonuna eklenirler.

 kapı—n—ın kol—u, müdür—ün oda—sı

 Eşitlik eki 
"-ca, -ce" biçimindedir.

 Sence bu doğru mu?
 Çocukça davranma

 Vasıta eki 
Vasıta eki olan -le, "ile" edatının kelimeye birleşik yazılan hâlidir.

 Haber (bildirme) kip ekleri 
Yükleme zaman anlamı katan -r, -yor, -mekte, -di, -miş ve -ecek ekleridir:

Her gece yatmadan önce kitap okurum. (geniş zaman)

Amcamlar bize geldiler. (bilinen geçmiş zaman)

Buğday fiyatları artmış. (öğrenilen geçmiş zaman)

Kardeşim mutfakta bulaşıkları yıkıyor. (şimdiki zaman)

Belediyemiz sorunların üzerine kararlılıkla gitmektedir. (şimdiki zaman)

Yarın müzeye gideceğiz. (gelecek zaman)

 Dilek kip ekleri 
Dilek kipi Konuşmacının cümlenin eylemi ile ilgili duygu ve düşüncelerini bildiren emir, gereklilik, dilek-şart ve istek kipi ekleridir:

Yarın erken kalkmalıyım. (gereklilik)

Keşke sen de bizimle gelsen. (dilek-şart)

Sofrayı toplayayım. (istek)

Şu cetveli ver. (Emir kipinin eki yoktur.)
 Ek-fiiller 

İsim soylu sözcüklerden yüklem yapma göreviyle kullanılan -(y)di, -(y)miş, -(y)se* ve -dir ile bunların şahıs çekim ekleridir.

*-y kaynaştırma harfi, eki alan isim ünlü harf ile bitiyorsa getirilir. örnek-> Anne + -(y)di = Anneydi.

 Şahıs (kişi) ekleri 
-m, -im, -n, -in, -sin, -k, -iz, -niz, -iniz, -siniz, -ler ve -sinler ekleridir.Gramer Terimleri Sözlüğü, Türk Dil Kurumu, 2003. Erişim: 13 Kasım 2012. Fiil kiplerine veya ek-fiillere eklenerek işin veya oluşun kim tarafından gerçekleştirildiğini belirtirler.

 Mastar Ekleri 
-mak ve -mek ekleridir. Fiil kök ve gövdelerinin karşıladıkları oluş, kılış ve durumları gösteren fiil adları kurmak için kullanılan eklerdir.

 Yapım ekleri 
İsim ya da fiil kök veya gövdelerine gelerek onlardan başka isim ya da fiil türeten eklerdir. Yapım ekleri eklendiği sözcüğün anlamını ve bazen de türünü değiştirirler. Bu özellikleriyle isimden isim, isimden fiil, fiilden isim ve fiilden fiil türetirler. Birkaç özel durum dışında her zaman çekim eklerinden önce gelirler. Köke yapım eki gelmesiyle oluşan birime gövde denir. Kökün, bu eklerden birini ya da birkaçını almasıyla oluşan ve çekim eki bulundurmayan yapıya gövde denir. Yapım ekleri kök morfemlerini (biçim birimi) destekleyen morfemler olduklarından, bu ekler ikinci derecede kök morfemleri olarak değerlendirilebilir.

 İsimden İsim Yapan Ekler (İİYE) 

 lık: kömür—lük, göz—lük, kulak—lık
 lı: Şehir—li, para—lı, ağaç—lı, baş—lı
 sız: su—suz, para—sız, ev—siz
 cü: göz—cü, sanat—çı, yol—cu, simit—çi
 ce: Türk—çe İngiliz—ce  
 daş: çağ—daş, arka—daş, yol—daş 
 üncü: üç—üncü beş—inci  
 msı: acı—msı ekşi—msi
 cil: et—cil ben—cil insan—cıl 
 şın: sarı—şın 
 sal: kum—sal kadın—sal 
 ıt: yaş—ıt 
 cağız: kız—cağız çocuk—cağız
 cık: az-ı-cık küçü(k)—cük 
 tı: hırıl—tı cıvıl—tı
-cı: Şaka—cı,ezber—ci
-li: Toz—lu,çocuk—lu
-cıl: Ben—cil 			(insan)
-deki: Ev—deki, bahçe—deki
-çıl: Kır—çıl 			(kumaş)
-lik: Kış—lık, turşu—luk
-inci: Bir—inci(sınıf), iki—nci
-msar: Kötü—mser, kara—msar
			-den: Can—dan, sıra—dan
			-sı: Çocuk—su, kadın—sı
-de: Göz—de, söz—de
			-sız: Sayı—sız, akıl—sız
			-tay: Kurul—tay, Kamu—tay

 İsimden Fiil Yapan Ekler (İFYE) 

 la: su-la, taş-la, uğur-la
 al: çok-al, az-al, dar-al
 l: doğru-l, sivri-l
 a: kan-a, yaş-a, tür-e, boş-a
 ar: yaş-ar, mor-ar, sarı-ar
 da: fısıl-da, horul-da-gürül-de
 at: yön-et, göz-et
 ık: geç-ik (gecik), bir-ik
 ımsa: az-ımsa, benim-se,küçü(k)-mse  
 kır: fış—kır, hay—kır 
 an: ev—len, rahat—la 
 laş: şaka—laş, der—leş, çocuk—laş 
 sa: su—sa, garip—se, önem—se

 Fiilden İsim Yapan Ekler (FİYE) 

Fiil kök veya gövdelerine gelerek isim yapan eklere denir:

 aç-eç: kaldır—aç, belirt—eç
ca-ce: düşün—ce, eğlen—ce
 acak—ecek: giyecek, yok—acak, aç—acak
 ak: yat—ak, kaç—ak, dur—ak 
 ga: böl—ge, bil—ge, süpür—ge 
 gan: çalış—kan, unut—kan, kay—gan
 gı: sev—gi, çal—gı, as—kı 
 gıç: bil—giç, dal—gıç, başlan—gıç
 gın: yor—gun, bil—gin, bez—gin, bit—gin
 ı/i: yaz—ı, öl—ü, yap—ı, çat—ı, kok—u, doğ—u
 ıcı—ici: yap—ıcı, gör—ücü, al—ıcı, sat—ıcı, 
 ık—ik: kes—ik, aç—ık, göç—ük 
 ım—im: say—ım, seç—im, öl—üm, ölç—üm
 ın—in: yığ—ın, ak—ın, tüt—ün, ek—in 
 nç: gül—ünç, sev—inç 
 ıntı: kes—inti, çık—ıntı, dök—üntü 
 ır-er: gel—ir, gid—er, ok—ur 
 ış: otur—uş, yürü—y-üş 
 ıt: geç—it, yak—ıt, ölç—üt 
 ma: oyla—ma, dene—me
 tı: belir—ti, kızar—tı, karar—tı
 dık: yap---dığında

 Fiilden Fiil Yapan Ekler (FFYE) 

 dır: öl—dür, bil—dir, karış—tır
 l: ger—il, an—ıl, vur—ul, sat—ıl
 n: öv—ün, sev—in, yarala—n
 t: ak—ıt, acı—t, otla—t

 Ayrıca bakınız 
 Küçültme (dilbilim)

 Kaynakça 

Kategori:Biçimbilim
*Türkçe dilbilgisi
Ekler