Cıvata

küçükresim|sağ|1871 yılında yapılmış bir cıvata makinesi
küçükresim|sağ|Bir cıvata ya da vidanın dönüş yolu (açılırken)
küçükresim|sağ|Paslanmış bir cıvata başı
Cıvata, birbirine bağlanmak istenen parçaların üzerine delik açılıp ucuna somun takılarak sıkıştırılan bir bağlantı elemanıdır. Yapı mühendisliğinde bulon olarak da anılır. Genellikle somun ile birlikte kullanılır.

Cıvatanın en çok kullanıldığı alanlar makine ve inşaat sektörüdür. Kelime kökü İtalyanca “Giaveta” sözcüğünden gelmekte olup, ilk kullanılışı MÖ 1. yüzyıla dayanmaktadır. Antik çağlarda silindirin üzerine tel sarılarak lehimlendi ve ilk dişli bağlantılar kullanılmaya başlandı. MÖ 250 yıllarında Arşimet vidası su taşımada kullanıldı. Gerçekte İskenderiyeli Heron tarafından MÖ 1. yüzyılda bulunmuş olan vida, o zamanlardan itibaren cerrahi aletlerde kullanıldı. Döküm tekniği ile üretim yapılıyordu. Avrupa'da 1400'lerde görülen cıvata, 1452-1519 yılları arasında Leonardo Da Vinci tarafından geliştirilmiştir. İlk tornavida kullanımı da 1700'lü yıllara rastlar. İngiltere'de 1797 yılında, Henry Maudslay (1771-1831) Amerika'da David Wilkinson 1798'de cıvata patenti almışlardır.

1850'li yıllarda sıcak dövme tekniği ile yapılan üretim 20. yüzyılın başından itibaren seri imalatın hayatımıza girmesiyle modern üretim teknolojisi olan soğuk dövme sistemine geçmiştir. Bu sistemle günümüzde, dakikada 200 – 300 adet parçaya kadar üretim yapılabilmektedir. Amacına göre birçok çeşit cıvata vardır. Bunların 
arasında en çok kullanılanları altı köşe başlı cıvatalar ve alyan başlı denilen imbus cıvatalardır. Somun ve cıvataların dişleri (yiv) birbirine uygun olmalıdır. Farklı ölçeklerdeki somun ve cıvata bir bağlantıda kullanılamaz.

Kesin olarak bilinmemekle birlikte yüzlerce cıvata ve vida çeşidi bulunduğu bir gerçektir. Cıvatalar, demir, çelik, pirinç, bronz, titanyum, bakır, aluminyum gibi maddelerden yapılmakta olup, makine ve inşaat sektöründe en çok demir - çelik alaşımı tipleri kullanılmaktadır.

 Cıvata ve vida ayrımı 
küçükresim|Cıvata, somun
Sadece altı köşe başlıklı anahtarlarla açılıp kapanan bağlantı elemanlarına cıvata denmekte, bunun dışında kalan anahtar, tornavida vb. aparatlar kullanılarak açılıp kapanan bağlantı elemanları ise genel anlamda "vida" adıyla anılmaktadır. Birçok vida çeşidinde somun kullanılmaz. Bu tip vidalar, genellikle sivri uçlu olup, bağlantı yapılacak yeri önceden ya da anında delerek, tornavida, elektrikli matkap vb. aletler yardımıyla sabitlenir. Özel amaçlı üretilmiş, anahtar kullanılarak sıkıştırılan ya da gevşetilen vidalar olduğu gibi, tornavidayla sıkıştırılıp gevşetilen cıvatalar da bulunmaktadır.

Teknik anlamda "vida" silindirin üzerine helisel oyuk açma işlemidir. Daha özel anlatımla; "vida" bir silindirin üzerine sarılan dik üçgenin hipotenüsünün oluşturduğu helisin adıdır. Bu dik üçgenin dik kenarlarından biri silindirin çapına eşit olup diğer dik kenarın ölçüsü vida adımına eşittir. Vida işlemi uygulanmış silindir parçanın bir ucuna söküp takmak için başlık ilave edildiğinde elde edilen cisim cıvatadır. Cıvata başı denilen kısmın üç köşeden sekiz köşeye kadar farklı çokgen çeşitlerinde ve tonavidalara uygun formları vardır. vida işlemi uygulanmış kısa silindirlere "setskur" denir. Cıvata sıkma işleminde "vida" hareketinden faydalanıldığı için vidalama denir.

 Bağlantı elemanları ve ölçü birimleri 
Cıvata ve vida dışında da çivi, perçin gibi birçok bağlantı elemanı bulunmaktadır. Farklı kullanımlarına rastlansa da dünya standartlarında en yaygın İngiliz inç ve metrik ölçü birimi olmak üzere iki çeşit cıvata görülür. İnç sistem, bazı bölgelerde Whitworth adıyla anılıp, adı, İngiliz BSW ölçü standardına adını veren mühendis Joseph Whitworth'tan gelmektedir. Ölçü birimleri dışında inch sistemine göre UNC ve UNF (pratikte kısaca NC-NF), metrik sisteme göre de normal ve ince diş olarak ayrılmaktadırlar.

Metrik sistem tablosu

 ISO metrik ölçüM1.6M2M2.5M3M4M5M6M8M10M12M16M20M24M30M36M42M48M56M64 Anahtar genişliği (mm)3.2455.57810131719243036465565758595

 ISO metrik ölçüM14M18M22M27M33M39M45M52M60M68 Anahtar genişliği (mm)222732415060708090100

İnç sistem tablosu

 Whitworth ölçüsü Göbek çapı inç başınayiv (diş) Derece (inç) Matkap vuruş ölçüsü 1/16" 0.0411" 60 0.0167" 56 (1.2 mm) 3/32" 0.0672" 48 0.0208" 49 (1.85 mm) 1/8 " 0.0930" 40 0.025" 39 (2.55 mm) 5/32" 0.1162" 32 0.0313" 30 (3.2 mm) 3/16 " 0.1341" 24 0.0417" 26 (3.7 mm) 7/32" 0.1654" 24 0.0417" 16 (4.5 mm) 1/4 " 0.1860" 20 0.05" 9 (5.1 mm) 5/16 " 0.2414" 18 0.0556" F (6.5 mm) 3/8 " 0.2950" 16 0.0625" 5/16 inç (7.94 mm) 7/16 " 0.3460" 14 0.0714" U (9.3 mm) 1/2 " 0.3933" 12 0.0833" Z (10.5 mm) 9/16 " 0.4558" 12 0.0833" 12.1 mm (0.4764 inç) 5/8 " 0.5086" 11 0.0909" 13.5 mm (0.5315 inç) 11/16" 0.5711" 11 0.0909" 15 mm (0.5906 inç) 3/4 " 0.6219" 10 0.1" 41/64 inç (16.27 mm) 13/16" 0.6845" 10 0.1" 18 mm (0.7087 inç) 7/8 " 0.7327" 9 0.1111" 19.25 mm (0.7579 inç) 15/16" 0.7953" 9 0.1111" 20.75 mm (0.8169 inç) 1 " 0.8399" 8 0.125" 22 mm (0.8661 inç) 1 1/8 " 0.9420" 7 0.1429" 1 1/4 " 1.0670" 7 0.1429" 1 1/2 " 1.2866" 6 0.1667" 1 3/4 " 1.4939" 5 0.2" 2 " 1.7154" 4 1/2 0.2222" 2 1/2"

'Cıvata Mukavemetleri'

      SAE Sınıfı
    Boyut Aralığı
    Dayanımı (psi)

      1
    1 / 4 "1 - 1 / 2"
    60.000

      2
    1 / 4 "için 3 / 4"
    74.000

      2
    7 / 8 "1 - 1 / 2"
    60.000

      5
    1 / 4 "1"
    120.000

      5
    1 - 1 / 8 "ile 1 - 1 / 2"
    105.000

      7
    1 / 4 "1 - 1 / 2"
    133.000

      8
    1 / 4 "1 - 1 / 2"
    150.000


 Temel Türleri (Cıvata Çeşitleri) 
 8,8 Kalite Metrik Cıvatalar (DIN 931-933 / -<ref> 4017</ref>)
 8,8 Kalite İnce Diş Çelik Cıvatalar (DIN 960-961 / -)
 Gr.5 Kalite UNC / UNF Çelik Cıvatalar ()
 6,8 Kalite Cıvatalar
 8,8 Bıçak Cıvatalar (DIN 608)
 8,8 Kanal Cıvatası
 Demir Cıvatalar (DIN 931-933)
 Yuvarlakbaş Kasa Cıvatalar
 Havşabaş İmbus Cıvatalar (DIN 7991 / ISO 10642)
 İmbus Cıvatalar (DIN 912)
 Setskur Cıvatalar (DIN 916)

 Ayrıca bakınız 

 Bijon somunu ve cıvatası
 Saplama cıvatası
 Tork anahtarı
 Emniyet pensi
 Cıvata kesici
 Somun
 Vida
 Rondela
 Akuplaj
 Ankraj
 Saplama
 İmbus
 Arşimet spirali

 Kaynakça 

 Dış bağlantılar 
 Vida boyutu hesaplama programı

Kategori:Tutturucular
Kategori:Vidalar