Türkiye'deki cezaevleri

Türkiye'de iki çeşit cezaevi bulunmaktadır: tutuklu ve hükümlü cezaevi. Ancak birçok cezaevinde tutuklu ve hükümlüler bir arada barındırılmaktadır. Bu cezaevleri genel olarak üç tipte bulunur: açık, yarı-açık ve kapalı cezaevleri. Günümüzde yarı açık cezaevi uygulamasına son verilmiştir. Kapalı cezaevleri ile yüksek güvenlikli cezaevleri arasında fark bulunur. Yüksek güvenlikli F tipi kapalı cezaevleri, tüm tretman programlarının uygulanabilmesi için uygun mekânlara sahip, mevzuatı gereğince sadece tehlikeli hükümlü ve tutuklu statüsündeki kişilerin barındırılabileceği, fizikî yapısı, elektrik ve elektronik güvenlik sistemleri ile yönetim planı bakımından güvenliği tehdit eden unsurları en aza indirilmiş içten ve dıştan koruma görevlileri ile firara karşı engelleri bulunan ve oda sistemine göre inşa edilmiş ceza infaz kurumlarıdır. Kurum özelliği ve güvenliği nedeniyle, proje aşamasında 24 saat kesintisiz ısınma, aydınlanma ve su verebilecek kapasitede kalorifer (fuel-oil), elektrik, jeneratör ve asıl su tesisatı ile donatılmıştır. Zemin tünel kazma girişimini engelleyici, yeterli miktarda hasır demirli betonla sağlamlaştırılmıştır. Kanalizasyon boruları firarı engelleyecek ebatlarda döşenmiş, rögarlar ile kontrol imkânı sağlanmış, çevreyi koruma amacı güdülerek arıtma tesisleri kurulmuştur. Bazı cezaevlerinde kadınlar ve çocuklar için ayrı bloklar bulunurken bazı cezaevleri yalnız kadınlar ve çocuklar içindir. Ayrıca geçmişte ıslahevi olarak adlandırılan çocuk eğitimevleri de günümüz ceza infaz kurumları içerisinde yer almaktadır.

 Tarihi 
küçükresim|Muğla/Bodrum'da bulunan bir zindan

Osmanlı Devleti'nde cezaevlerine zindan denirdi. Zindan olarak karanlık, havasız ve nemli kale kuleleri kullanılırdı. Burada hükümlülerin gereksinimlerini genellikle hayırsever kişiler karşılardı. İlk kez cezaevi olarak 1831'de İstanbul’da Sultanahmet'te Hapishane-i Umumi (Genel Cezaevi) kuruldu. 1858'de yürürlüğe giren yeni bir yasayla suçlar ve cezalar sınıflandırıldı. Bu yasada özgürlüğü bağlayıcı ceza olarak iki ağır ceza vardı: kürek cezası ve kalebentlik. Kürek cezasına çarptırılan suçlular eskiden gemilerde kürek çekerek cezalarını tamamlarlardı. Daha sonra “kürek cezası” deyimi yalnızca "ağır ceza" anlamında kullanıldı. Kalebentlik ise, hapsedilen kişinin bir kalenin içinde çektiği cezaydı. Hafif cezalarda ise, hüküm giyilen süre normal cezaevlerinde geçiriliyordu.

1926'da çıkan Türk Ceza Kanunu'yla suçlar ikiye ayrıldı: cürümlüler ve kabahatliler. Ağır suçlulara cürümlüler, hafif suçlulara kabahatliler dendi. 1929'da cezaevleri Adalet Bakanlığı'na bağlandı. Günümüzde cezaevleri niteliklerine göre ikiye ayrılır: Kapalı ve açık cezaevleri. Kapalı cezaevleri de yapı tipine ve barındıracağı hükümlü sayısına göre A tipi, B tipi, F tipi gibi birkaç türe ayrılır. Türkiye'de son dönemde hücre sistemine dayanan F tipi cezaevlerine bir yönelme olmuştur. F tipi cezaevlerinin koşullarını protesto etmek amacıyla yapılan açlık grevlerinde 100'den fazla kişi yaşamını yitirmiştir. İlk L tipi cezaevi, Aralık 2005'te Sakarya'nın Ferizli ilçesinde açıldı.

 Genel bilgiler 
Ceza evleri açık, yarı açık ve kapalı olarak üç kategoride sınıflandırılır.

 Açık cezaevi 
Dıştan koruma ile görevli personeli bulunmayan ve firara karşı güvenlik önemlerinin en az ve daha basit tutulduğu cezaevleridir. İyi halli, çalışma gücüne sahip ve firar etmeyeceklerine kanaat getirilen hükümlüler bu cezaevlerine gönderilir. İnfaz ve koruma memuru nezaretinde dışarı çıkmak, ziyaretçilerle serbestçe görüşmek mümkündür. Açık cezaevindeki hükümlülerin bir işte çalışmaları zorunludur. Emekleri karşılığı olarak gündelik ve prim alırlar. İaşe bedelleri kendilerinin kazançlarından tahsil olunduktan sonra geriye kalan tasarrufları tahliyelerinde kendilerine, vefatlarında mirasçılarına ödenir.

 Yarıaçık cezaevi 
Dıştan koruma ile görevli personeli bulunmayan, ancak firara karşı engelleri olan cezaevleridir. Bu cezaevinde hükümlülerin açık cezaevinde olduğu gibi serbestçe dışarı çıkabilmeleri mümkün değildir. Hükümlüler bir iş veya sanat kolunda çalışmak zorundadırlar. Günümüz Türkiye'sinde yarı açık cezaevi bulunmamaktadır. Yarı açık cezaevleri açık cezaevine dönüştürülmüştür.

 Kapalı cezaevi 
İçten ve dıştan koruma ile görevli personeli bulunan ve dışarıya temasa imkân vermeyen cezaevleridir. Türkiye'de müstakil tutukevi bulunmadığından kapalı cezaevleri aynı zamanda tutukevi olarak da kullanılmaktadır. Ancak, tutukluların hükümlülerden ayrı mekânlarda barındırılmaları gerekmektedir. Kadın tutuklu ve hükümlülerin de ayrı bölümlerde tutulmaları gerekir. Aynı şekilde, çocuk cezaevi ıslahevi bulunmayan yerlerde çocuk tutuklular ayrı kesimlerde tutulurlar. Çocuk tutuklular hüküm aldıkları zaman yani suçları sabit görüldüğünde çocuk eğitim evlerine nakledilirler. Kapalı cezaevleri, kapasitelerine, tesislerine ve mimari yapılarına göre A tipi, B tipi, C tipi, E tipi, F tipi, L tipi, T tipi, S tipi R tipi ve Yüksek Güvenlikli olarak sınıflandırılmaktadır. Ancak bazı cezaevleri yapıları itibarıyla eşsizlerdir ve tipleri yoktur. Bölge ve kullanım amacına uygun olarak özel plana bağlı olarak yapılmıştır. Ulucanlar Cezaevi Müzesi de cezaevi olarak hizmet verdiği yıllarda tipsiz bir cezaeviydi.

Ceza ve Tevkifevleri Genel Müdürlüğüne göre 5 Ocak 2015 yılında Türkiye'de 360 adet ceza infaz kurumu bulunmaktadır. 291 adedi kapalı, 53 tanesi açık cezaevidir. Ayrıca 2 çocuk eğitimevi, 5 kadın kapalı, 1 kadın açık ve 3 çocuk kapalı ceza infaz kurumu bulunmaktadır. Aynı tarihli bilgiye göre toplam mahkûm sayısı 158.537'dir. Bunlardan 22.094 tanesi tutuklu, 136.443 tanesi ise hükümlüdür. Toplam kapasite ise 163.129 kişidir. 2006 yılından itibaren ceza infaz kurumlarının çağdaş standartlara uyumu kapsamında uluslararası normlara uymayan ve fiziki şartları ve kapasiteleri itibarıyla eğitim ve iyileştirmenin kısıtlı yapıldığı ya da hiç yapılamadığı küçük ilçe ceza infaz kurumlarından 169 adedi kapatılmıştır. Bununla birlikte yine 2006 yılından itibaren 83 yeni ceza infaz kurumu açılmış, 32 ceza infaz kurumuna ise ek bina ya da ek açık yapılmak suretiyle toplam kapasite 91.660 kişi arttırılmıştır. Ceza ve Tevkifevleri Genel Müdürlüğünün çağdaş ceza infaz kurumları yapma ve eski tip ceza infaz kurumlarını kapatma politikası halen devam etmektedir. Ceza ve Tevkifevleri Genel Müdürlüğünün yayınladığı tabloya göre yıllara göre mahkûm sayıları aşağıdaki gibidir;

Yıl  Mahkûm  Sanık  Toplam Genel Suçlulular Terör Suçluları Adet Genel Suçlulular Terör Suçluları Adet 1990 27.731 1.642 29.373 14.488 1.745 16.233 45.606 1991 10.652 395 11.047 14.760 1.044 15.804 26.851 1992 12.301 522 12.823 15.597 3.062 18.659 31.482 1993 14.300 847 15.147 14.681 4.977 19.658 34.805 1994 15.787 1.094 16.881 15.638 6.412 22.050 38.931 1995 20.371 1.637 22.008 17.058 7.025 24.083 46.091 1996 24.651 2.328 26.979 17.697 6.207 23.904 50.883 1997 32.155 4.179 36.334 19.346 4.926 24.272 60.606 1998 31.647 4.239 35.886 19.670 4.835 24.505 60.391 1999 37.986 6.145 44.131 19.953 3.497 23.450 67.581 2000 20.378 4.467 24.855 20.467 4.190 24.657 49.512200122.425 5.116 27.541 24.886 3.182 28.068  55.609200225.514 5.123 30.637 25.928 2.622 28.550  59.187200328.554 4.161 32.715 29.605 1.976 31.581  64.296200423.8402.17026.01030.3021.61831.920 57.930200522.7652.09324.85829.4751.53731.012 55.870200624.2202.11626.33642.2221.71944.141 70.4772007 34.852 2.418 37.608 47.091 2.102 53.229  90.8372008 42.234 2.540 45.207 50.470 2.899 58.028  103.235

 Cezaevi tipleri 
Türkiye'de çeşitli şekillerde adlandırılmış pek çok cezaevi bulunmaktadır. Bu cezaevleri aşağıdaki tabloda ayrıntılarıyla listelenmiştir;

küçükresim|Sinop E tipi cezaevi

TipSayıKapasite (Her cezaevi başına)Kapasite (Aynı tip bütün cezaevlerinde, toplam)Bilgiler A2124-307921950-1970 yılları arasında inşa edilmiş mahalli tiplerdir. 4 koğuş, banyo, mutfak, kütüphane ve konferans salonu bulunur. A11624-40508A tipine ilaveten: 2 adet hücre ve mutfak olarak da kullanılan koğuşlar. A217407445 koğuş ve 2 disiplin (inzibat) odası. A331602.2956 koğuş. B16641.0687 koğuş ve 2 disiplin (inzibat) odası; her koğuş kendi havalandırmasına çıkabilir. C7164-3001.6968 koğuş ve 4 disiplin (inzibat) odası D27501.73211 blok, bir adet blok idare tarafından kullanılır; 230 oda (hücre). E Blok topluca kullanılır (Çamaşırhane, Kütüphane vb.). H ve L bloğunun alt katları disiplin odası. G blokunun birinci ve ikinci katlarında 10 adet müşahede odası. Bu blokta ayrıca revir de bulunur. E 45600-1.00029.7532 katlı koğuş sistemine uygun inşa edilmiştir. Daha sonra 2, 4, 6, 8 ve 10 kişilik odalar haline getirilmiştir. Her odanın kendi havalandırması bulunur. Alt katlar yemekhane, üst katlar yatakhanedir. F133684.966Bkz. F tipi cezaevi H55003.2552 katlı koğuş sistemine uygun inşa edilmiştir. 200 adet tek 100 adet 3 kişilik odalar bulunur. K183603.553Mahalli bölgelerde bulunur. 4 koğuş ve disiplin (inzibat) odası bulunur. Her koğuşun havalandırması vardır. K22460-1501.446K1 gibi 6 koğuş ve 2 disiplin (inzibat) odası bulunur. L1615.084Kapalı cezaevleri, büyük şehirlerin eski cezaevleri bu şekilde adlandırılır. M249.1072 katlı koğuş sistemine uygun inşa edilmiştir. 4, 6, 8, 10 kişilik koğuşlar bulunur. Her koğuşun havalandırması bulunur. 6 disiplin odası vardır. T46166.277T tipi cezaevi Bakırköy'de Metris No. 1, Bakırköy Metris No. 2, Ümraniye Erzurum/Oltu ve Osmaniye'de bulunur. 8 tutuklu için 72 oda, 3 kişilik 8 adet 16 adet koğuş 3 kişilik yaşama ve uyuma alanı 8 kişilik uyuma ve yaşam alanı. 8 kişilik egzersiz odası. Spor salonu. 45 kişilik açık, 36 kişilik kapalı görüş alanı. Avukatların mahkûmlar ile görüştüğü 32 kişilik oda. F(o)1350350Kadınlar için açık cezaevi  F(c)PaşakapısıKadınlar için kapalı cezaevi. Paşakapısı ve Bakırköy'de bulunur. Bakırköy5062008 yılında yapımına başlanmıştır. 12 kişi için 38 ünite, üç kişilik ve 44 adet koğuş için 2 ünite. Sincan352Ankara'ya yakın bir ilçededir. 12 kişilik 24 ünite, üç kişilik ve 28 adet koğuş için 12 ünite. K(c)3366Kapalı çocuk cezaevi K(e)3100-250360Çocuklar için eğitim merkezi; 12-18 yaş arası çocuklar burada tutulur. Bazı zamanlar eğitim 21 yaşına gelinceye dek sürebilir. (c)236,277 (o)286,405 (o)382,617R2158316Rehabilitasyon merkezleridir. Fiziki olarak engeli bulunan ve diğer kapalı cezaevlerinde kalması durumunda hayatını idame ettirmekte büyük güçlükler yaşayacak hükümlü ve tutuklular bu tipteki kurumlara nakledilirler. 1 adet İzmir Menemen, 1 adet İstanbul Metris ve 1 adet Elazığ'da olmak üzere 3 tane vardır. İnfaz ve koruma memurlarının yanı sıra hastabakıcılar da görev yapmaktadır.S755233122017 yılından itibaren yapımlarına başlanan kurumlardır. Ağırlıklı olarak tek kişilik oda şeklinde mimari yapıya sahiptir.Y143002100Ağırlaştırılmış müebbet cezasını infaz etmekte olan hükümlüler ve diğer kurumlarda bulunmaları halinde kurum asayişini olumsuz yönde etkileyeceği değerlendirilen hükümlü ve tutuklular Y tipi yüksek güvenlikli kurumlarda barındırılır. Bu kurumlar diğer kurumlara nazaran mimari olarak oldukça farklıdır.

 Ayrıca bakınız 
 Türkiye'deki hapishaneler listesi
 Ceza İnfaz Sisteminde Sivil Toplum Derneği

 Kaynakça 

 Dış bağlantılar 
 Ceza ve Tevkifevleri Genel Müdürlüğü İnternet sayfası 
 Avrupa Konseyi  
 Demokratik Türkiye Formu - Günlük,haftalık ve özel insan hakları raporları