Tapduk Emre

Tapduk Emre (d. ? - ö. ?) 13. yüzyılda yaşamış bir Türkmen dervişi ve Yunus Emre'nin mürşidi ve öğretmenidir.

 Yaşam öyküsü 
Tarihi belgelerde Tapduk Sultan, Tapduk Dede, Şeyh Tapduk ve Tapduk Yunus olarak da geçenMustafa Tatcı, Yunus Emre'nin Mürşidi Tapduk Emre, H. Yayınları, 3. Basım, Haziran 2022, İstanbul, s.51 Tapduk Emre'nin doğum ve ölüm yılı, geçmişi ve gençlik yıllarına yönelik çok bilgi bulunmamaktadır. Saltukname ve Aşıkpaşazade tarihine göre Orhan Gazi dönemine dek yaşamıştır.Ahmet Yaşar Ocak, Yunus Emre, T.C Kültür ve Turizm bakanlığı, 2015, Haşim Şahin, s. 206 Haşim Şahin'e göre 13. yüzyılda yaşadığına dair şüphe yoktur. Mustafa Tatcı ise Tapduk Emre'nin 13. yüzyılın başında doğduğu ama ölüm tarihine yönelik bilgi bulunmadığını belirtir.Mustafa Tatcı, Yunus Emre'nin Mürşidi Tapduk Emre, H. Yayınları, 3. Basım, Haziran 2022, İstanbul, s.41 Tartışma konusu olan başka bilgi ise nereli olduğu ve nerede yaşadığıdır. Tapduk Sultan anlatılara göre Moğol saldırılarından dolayı Türkistan ve Horasan bölgesinden o dönem Rum olarak adlandırılan Anadolu bölgesine göç etmiştir. Tarihi kaynaklara ve Osmanlı dönemi tapu tahrir ve vakıf defterlerine göre Nallıhan'a bağlı Emrem Sultan köyünde yaşamıştır.Halim Baki Kunter, Yunus Emre Belgeler, Eskişehir 1990, s.89Mustafa Tatcı, Yunus Emre'nin Mürşidi Tapduk Emre, H. Yayınları, 3. Basım, Haziran 2022, İstanbul, s.45Mustafa Tatcı, Yunus Emre'nin Mürşidi Tapduk Emre, H. Yayınları, 3. Basım, Haziran 2022, İstanbul, s.74 16. yüzyılda yaşamış Taşköprizade'ye göre SakaryaMecdi, Şakayık Tercemesi, İstanbul 1269, s.78, Nişancı Mehmet Tarihi'ne göre ise Sakarya nehrine yakın bir yeri yurt edinmiştir.Nişancı Mehmet Tarihi, İstanbul 1279, s.78 Osmanlı dönemi tapu tahrir ve vakıf defterlerine göre Tapduk Emre Nallıhan kazasının Emrem Sultan köyünde yaşamış ve orada ölmüştür. Aynı belgelere göre Tapduk Emre evli olup, orada yaşamaya devam etmiş çocuk ve torunlara sahip olmuştur. Aynı belgelere göre Osmanlı Devleti Tapduk vakfı ve Tapduk Emre soyundan gelen şeyhlere sahip çıkmıştır.Mustafa Tatcı, Yunus Emre'nin Mürşidi Tapduk Emre, H. Yayınları, 3. Basım, Haziran 2022, İstanbul, s.86

 Kişiliği 
Aziz Mahmud Hüdayi'nin Vakıat adlı eserine göre Tapduk Emre altı telli saz çalan bir dini önderdi ve hatta çalgı sesini duymak bile insanların ona gidip öğrenci olmasını sağlıyordu.Aziz Mahmud Hüdayi, Vakıat-ı Üftade, Selimağa Ktp, Hüdayi Yz. Nu.574, s.237 14. yüzyılda yaşamış Niğdeli Kadı Ahmed ise Tapduk Emre'ye bağlı dervişleri şeriata uymayan sapıklar olarak adlandırmıştır.Niğdeli Kadı Ahmed, El Veledü'ş-Şefik, Fatih Ktp, Nu: 4518, yp. 21b

 Tapduk Emre ve tarikatlar 
Tapduk Emre'nin yaşadığı dönemde tarikatlar Anadolu'da daha yeni örgütlenmekteydi. Bundan dolayı hangi tarikata dahil olduğunu, hangi erkan ile yetiştidiğini söylemek olası değildir.Mustafa Tatcı, Yunus Emre'nin Mürşidi Tapduk Emre, H. Yayınları, 3. Basım, Haziran 2022, İstanbul, s.104 Bundan dolayı birçok görüş bulunmaktadır. Aralarında NakşibendiVehbi Cem Aşkun, Eskişehir ve Uluları, Eskişehir, 1978, s.35 , KadiriOsmanlı Müellifleri, C.1, İstanbul, 1333, s.193, MevleviKul Sadi, İrfan ve Yunus Emre, İstanbul, 1983, s.5 ve BektaşiMustafa Tatcı, Yunus Emre'nin Mürşidi Tapduk Emre, H. Yayınları, 3. Basım, Haziran 2022, İstanbul, s.105 önerileri sunulmuştur. Bu önerilerin arasında HalvetiAyvansarayi, Vefeyat-ı Meşayıh-ı Ayvansarayi, İstanbul Ünv. Ktp. Ty. 2664, s.193  önerisi olasılığı en az olandır çünkü Halvetilik Anadolu'da 15. yüzyılda yayılmıştır. Yunus Emre'den öğrendiğimiz kadarıyla kendisi Tapduk Emre, Barak Baba ve Sarı Saltuk'tan nasip almıştırMustafa Tatcı, Yunus Emre'nin Mürşidi Tapduk Emre, H. Yayınları, 3. Basım, Haziran 2022, İstanbul, s.106 ve Tarih-i Ali SelçukYazıcızade, Tarih-i Ali Selçuk, Topkapı Revan Ktp. Nu.1391, vr.375a, 377a, 414a, 415b, 444a, 444b  ve Menakıbül Arifin'eEflaki Ahmed Dede, Menakıbül Arifin, Neşr. Tahsin Yazıcı, Ankara 196f, C.II, s.484 göre Barak Baba, Sarı Saltuk'un öğrencisidir. Bektaşi geleneğinde ise Barak Baba, Haci Bektaş Veli'nin halifesidirMustafa Tatcı, Yunus Emre'nin Mürşidi Tapduk Emre, H. Yayınları, 3. Basım, Haziran 2022, İstanbul, s.110 ama tarihi açıdan bu imkansızdır ve bundan dolayı Abdülbaki Gölpınarlı Barak Baba, Tapduk Emre ve Sarı Saltuk'un Bektaşi değil, Babai olduklarını savunur.Abdülbaki Gölpınarlı, Yunus Emre Risalata'l-Nushiyya ve Divan, s.XII Saltukname'ye göre Saru Saltuk ve Tapduk Emre buluşmuşlardırMustafa Tatcı, Yunus Emre'nin Mürşidi Tapduk Emre, H. Yayınları, 3. Basım, Haziran 2022, İstanbul, s.109  ama Saltukname'de anlatılan öyküye göre Saru Saltuk onu önceden tanımamış, görmemiş yani onu eğitmemiştir.Mustafa Tatcı, Yunus Emre'nin Mürşidi Tapduk Emre, H. Yayınları, 3. Basım, Haziran 2022, İstanbul, s.115 Saltukname'nin yazarı olan Ebu'l Hayr Rumi'ye göre Saru Saltuk bir Sünni veli iken İbn Battuta Saru Saltuk'un şeriata uymayan fikirlerini vurgularAhmet Yaşar Ocak, Sarı Saltık'ın kimliği ve tarihsel rolü, Toplumsal Tarih, Ocak 97, İstanbul 2002, s.29. Franz Babinger'e göre ise Saru Saltuk bir Şii Batini babasıdır(Babinger, Encyclopedie d'islam, Saru Saltuk mad.) ve Ahmet Yaşar Ocak'a göre Barak Baba bir Kalenderi-Hayderi şeyhidir.Ahmet Yaşar Ocak, Sarı Saltık-Popüler İslam'ın Balkanlardaki Destani Öncüsü, Ankara 2002, s.78-84

 Tapduk Emre ve Bektaşilik 
Tapduk'un öğrencisi olan Yunus Emre'nin şiirlerinde Haci Bektaş adı geçmezMustafa Tatcı, Yunus Emre'nin Mürşidi Tapduk Emre, H. Yayınları, 3. Basım, Haziran 2022, İstanbul, s.127 ama buna rağmen Esad Coşan gibi araştırmacılara göre Haci Bektaş ve Tapduk Emre'nin öğrencisi olan Yunus Emre arası bağlantıyı inkar etmek imkansızdırEsad Coşan, Haci Bektaş-ı Veli le Bektaşi, Arts de Coppodoce, Geneve, 1971, s.191. Bektaşi geleneğinde Tapduk Emre Bektaşi olarak gösterilirken ve Vilayetname'de Haci Bektaş ve Tapduk Emre'nin buluştuğu öne sürülürken bu yazılanlar onun Haci Bektaş'ın bir halifesi olduğunu kanıtlamaz ve Haci Bektaş-ı Veli Vilayetname'si böyle bir görüşü de açık açık öne sürmez.Mustafa Tatcı, Yunus Emre'nin Mürşidi Tapduk Emre, H. Yayınları, 3. Basım, Haziran 2022, İstanbul, s.124 Abdülbaki Gölpınarlı'ya göre ne Yunus'un mürşidi Tapduk, ne Yunus Emre'nin kendisi, ne Barak Baba, ne de Saru Saltuk'un bektaşilik ile bağlantısı yoktur.Mustafa Tatcı, Yunus Emre'nin Mürşidi Tapduk Emre, H. Yayınları, 3. Basım, Haziran 2022, İstanbul, s.129 Prof. Dr. Haşim Şahin'e göre de Tapduk Emre Bektaşi olmayıp, sonra Bektaşi geleneğine dahil edilmiştirMustafa Tatcı, Yunus Emre'nin Mürşidi Tapduk Emre, H. Yayınları, 3. Basım, Haziran 2022, İstanbul, s.179. Tapduk Emre'nin müridi olan Barak Baba ise Şahin'e göre bir Babai-Haydari dervişidir.Mustafa Tatcı, Yunus Emre'nin Mürşidi Tapduk Emre, H. Yayınları, 3. Basım, Haziran 2022, İstanbul, s.181

 Tapduk Emre ve Yunus Emre 
Aziz Mahmud Hüdayi'nin Vakıat'ına göre Yunus Emre Tapduk Emre dergahında 30 yıl kulluk eylemiş ve Tapduk Emre'nin kızı ile evlenmiştirAziz Mahmud Hüdayi, Vakıat-ı Üftade, Selimağa Ktp, Hüdayi Yz. Nu.574, s.91. Başka anlatmalara göre Tapduk Emre'nin kızı olan Bacım Sultan'ın eşi Yunus Emre değil, Hulbiye Sultan adını taşıyan bir derviştir.Ali Nusret Mutlu, Her Yönüyle Nallıhan, Nallıhan, Ankara 2007, s.60,61 Aziz Mahmud Hüdayi'nin yanında birçok menakıpname Yunus Emre'nin Tapduk Emre'ye bağlantısını vurgulamaktadır.Vilayetname, Menakıb-ı Hacı Bektaş-ı Veli, (Neşr. Abdülbaki Gölpınarlı), İstanbul 1958, s.XXII-XXV.Lamii Çelebi, Nefahat Tercemesi, İstanbul 1270, s.91Haci Bektaş-ı Veli Vilayetnamesi'ne göre Yunus Emre önce Haci Bektaş'a mürid olmak istemiş ve Haci Bektaş tarafından Tapduk Emre'ye yönlendirilmiştirVilayetname, Menakıb-ı Hacı Bektaş-ı Veli, (Neşr. Abdülbaki Gölpınarlı), İstanbul 1958, s.48. Yunus Emre'nin kendisi de deyişlerinde Tapduk Emre'nin ona mürşid olduğu kabul etmiştirAbdülbaki Gölpınarlı, Yunus Emre Divanı, İstanbul 1943, s.116, s.199 ve bazı şiirlerinde kendisini Tapduki YunusAbdülbaki Gölpınarlı, Yunus Emre Divanı, İstanbul 1943, s.71 olarak adlandırmıştır.

 Tapdukiler / Tapduklular 
Tapduk Emre'nin yoldaşları ve öğrencileri olan Tapduklular, nam-ı diğer Tapdukiler, 14. yüzyılda yaşamış Niğdeli Kadı Ahmed tarafından ağaçlara tapan ve şeriata uymayan sapıklar olarak tanıtılmıştır. Hatta onlara bugün Alevilere atılan mumsöndü iftirasına benzeyen iftiralar da atılmıştır.Abdülbaki Gölpınarlı, Alevi Bektaşi Nefesleri, İstanbul 1992, s.272,273Yunus Emre dışında Tapduk Emre'ye bağlı olan ve adlarını bildiğimiz Tapdukiler Şeyh Ömer, Şeyh Cafer ve Yunus-ı Güyende'dir.Mustafa Tatcı, Yunus Emre'nin Mürşidi Tapduk Emre, H. Yayınları, 3. Basım, Haziran 2022, İstanbul, s.196

 Tapduk Abdal'ın mezarları 
Osmanlı Vakıf defterlerine göre Nallıhan'da gömülü olan Tapduk Emre için Anadolu'nun birçok bölgesinde mezar bulunmaktadır. Bunların içinde Manisa'da bulunan Emre Köyü, Afyon'da bulunan Çay Köyü, Erzurum'un Dutçu Köyü de bulunmaktadır. Bunların dışında Bursa, Karaman, Sivas, Aksaray ve İsparta'da mezarlar vardır.Mustafa Tatcı, Yunus Emre'nin Mürşidi Tapduk Emre, H. Yayınları, 3. Basım, Haziran 2022, İstanbul, s.189

Adının anlamı
Tapduk sözcüğü, İslamiyet öncesi Türk topluluklarında da var olan bir isimdir. Tapduk, Türk ve Altay mitolojisinde yer alan söylencesel kahramandır. Tapdık (Taptık, Taptuk) da denir. Pek çok görüşe göre Yunus Emre'nin şeyhi olan Tapduk Emre'nin adının buradan geliyor olması muhtemeldir. Hatta bazı araştırmacılar tarafından, Tapduk Emre'nin tarihsel bir kişilik olmadığı, bu eski efsane kahramanının Yunus Emre'nin yaşam öyküsüne halk kültürü ve toplumsal bellek tarafından uyarlandığı öne sürülmektedir. Celal Beydili'ne göre Tapduk isminin anlamı "tesadüfen bulunmuş" (Azerice "tapmak" sözcüğü bulmak manasına gelir)Türk Mitolojisi Ansiklopedik Sözlük, Celal Beydili, Yurt Yayınevi demektir ve ilahi bir güç tarafından gönderilerek bulunan çocuk motifiyle bağlantılıdır. Emre sözcüğünün ise İmre kavramı ile bağlantılı olduğu kabul edilmektedir. "Amramak/ Emremek/ İmremek" aşık olmak demektir ve Emre kelimesi de aşık manasıBüyük Larousse, Milliyet Gazetesi Yayınları, Cilt-7, "Emre" taşır.

Kaynakça

Kategori:Mutasavvıflar
Kategori:Evliyalar
Kategori:Anadolu tarihi