Aleutlar

küçükresim|upright=1.18|Mikhail T. Tikhanov'un suluboya çalışması, 1818
küçükresim|upright=1.18|Kayaklı Aleut fok avcısı, Pribilof Adalarından biri olan Saint Paul Adası, Louis Choris çizimi, 1817
küçükresim|upright=1.18|Üç gözlü Aleut kayağı
küçükresim|upright=1.18|Deniz hayvanlarının derisinden yapılmış Aleut avcı kıyafeti
küçükresim|upright=1.18|Deniz samuru avcıları, Unalaska, 1896
küçükresim|upright=1.18|deniz aslanı, Amak Adası

Aleutlar ya da Unanganlar (Aleutça: Unangan (batı) ya da Unangas (doğu)), Kuzey Pasifik Okyanusu ile Bering Denizi arasında yer alan Aleut Adaları’nın yerli halkıdır. Hem Aleutlar hem de adalar, siyasi olarak ABD’nin Alaska eyaleti ile Rusya Federasyonu’na bağlı Kamçatka Krayı arasında bölünmüştür.

Bu topluluk, Aleut dili olan Unangam Tunuu’da Unangax̂ adıyla da bilinir. Alaska’nın Aleut Bölgesi’nde federal olarak tanınmış 13 Aleut kabilesi bulunmaktadır. 2000 yılında ise Rusya’daki Aleutlar, bir hükümet kararnamesiyle “nüfusça az olan yerli halk” statüsünde tanınmıştır.

 Adlandırma 
Alaska'yı Aleut Adalarından keşfe başlayan Rus kâşif, kürk tüccarı ve yerleşimciler (промышленник) tarafından Aleut (dönemin Rusçasıyla Алеутъ) adı verilen yerliler, o zamanın Rusçasında bugünkü Aleutları ve Kodiak adasındaki Supik Eskimolarını kapsıyordu.

Rusçadaki Aleut adının kökeni olarak:
 Rusçadaki Aleut adının, keşifteki Sibirya halklarından (? Çukçi) kılavuzların dilinde "sahil sakini"Who are the Alutiiq anlamına gelen bir kelimeden çıktığı sanılıyor.
 Çukçi dilinde Eskimolar için kullanılan A´lvayê´lilit (harfiyen 'yabancı dilliler') adlandırması da vardır.
 G. Menovşçikov gibi kimi uzmanlara göre Unanganca allíthuh ('topluluk') kelimesinden gelir.The Aleuts  (= According to G. Menovshchikov the name is derived from an Aleut word allíthuh meaning 'community; host'. The old self-designation unangan evidently applied to the eastern Aleuts only, meaning probably 'coastal people' (K. Bergsland). )

Aleutlar ile Supikleri bir tutup aynı adla anan Ruslar, Aleut Adalarındaki Aleutlardan ayırmak için Kodiak Adasındaki Supikleri "Kodiak Aleutu" ve dillerini de "Kodiak Dili" olarak adlandırmışlardır. İngilizcede "Kodiak Aleutları" (Kodiak Aleuts) adı da Ruslardan kalan yanlış adlandırmanın sonucudur.

 İngilizcede Aleut adlandırma karışıklığı Rusların kullanımına dayanmaktadır:
 Aleutian Aleut (Unangan)
 Kodiak Aleut (Sugpiaq)
 Uzun yıllar Ruslaşma asimilasyonu geçirdikleri için;
 Kodiak Supikleri, Ruslardan kalma Aleut adını günümüzde Alutiiq biçiminde kendilerine ikinci ad olarak verirler. Birincil adları Sugpiaq.
 Batı Aleutları, Ruslardan kalma Aleut adını günümüzde Aliguutax̂ biçiminde kendilerine ikinci ad olarak verirler. Birincil adları kabile kabile Naahmiĝus ve Niiĝuĝis.
 Yan yana yaşamaktan dolayı kültürleri benzer olan iki halk birbirlerini ayrıt eder:
 Kodiak Adasındaki Supikler Unangan denilen Aleutlara Taya'uq adını verirler.
 Aleutlar (Unangan) da Supikleri (Alutiiq) Kanaaĝin adıyla anarlar.

Günümüzde bu karışıklığı bertaraf etmek ve kendi verdikleri adı kullanma yönelimiyle Aleut halkı ve dili için Alaska'da akademik çevrelerde Unangan adı tercih edilmektedir.

 Nüfus 
Rusya'da 1897 yılında yapılan ilk genel nüfus sayımından iki yıl önce "Rus İmparatorluğu’nda Yaşayan Halkların Alfabetik Listesi" başlığıyla bir ön çalışma yapılmış. 1895 yılında Petersburg’ta yayınlanan bu listede Rusya halklarının değişik yayınlarda yer alan ve farklı yıllara ait nüfus bilgileri derlenerek dilleri, dini inançları ve yaşadıkları bölgeyle ilgili kısa bilgiler verilmiştir. Buna göre Aleutların (Алеуты [Унангуны]) 1871 yılındaki nüfusu 1.913 kişidir.“Алфавитный список народов, обитающих в Российской Империи” , Демоскоп Weekly, № 187 - 188, 24 января - 6 февраля 2005 ve buradan alınma olarak: Papşu, Murat. Rusya İmparatorluğu’nda Yaşayan Halkların Alfabetik Listesinde Kafkasyalılar 

Alaska'da 1980 ile 1992 yıllarında Eskimo-Aleut dilli halkların nüfusu ve anadillerini konuşabilenlerin sayısıPanu Hallamaa (1997), Unangam Tunuu and Sugtestun: A Struggle for Continued Life , Northern Minority Languages: Problems of Survival, Senri Ethnological Studies 44 1997, pp 187-223

ALASKAetnik nüfusanadilini konuşabilen%konuşabilme yaşı1980....Sibirya Yupikleri 1.1001.05095yetişkinlerin hepsi ve çocukların çoğuYupikler17.00014.00080yetişkinlerin tamamına yakını ve çocukların bir kısmıİnyupikler 12.0005.00040yetişkinlerin çoğu 50 yaş üstü ve çocukların bir kısmıSupikler3.0001.00033yetişkinlerin çoğu 50 yaş üstü ve çocukların bir kısmıAleutlar2.20070035yetişkinlerin çoğu 50 yaş üstü ve çocukların bir kısmı1992....Sibirya Yupikleri 1.1001.05095yetişkinlerin hepsi ve çocukların çoğuYupikler18.00012.00067yetişkinlerin tamamına yakını ve çocukların bir kısmıİnyupikler 13.0004.00031yetişkinlerin çoğu 50 yaş üstü ve çocukların bir kısmıSupikler3.10060019yetişkinlerin çoğu 50 yaş üstü ve çocukların bir kısmıAleutlar2.10040019yetişkinlerin çoğu 50 yaş üstü ve çocukların bir kısmı   

Rusya Federasyonuna bağlı Komandor Adalarındaki Aleutların yıllara göre nüfusu :

 1901	502
 1902	523
 1903	509
 1904	512
 1905	514
 1906	499
 1913	516
 1917	449
 1921	377
 1922	381
 1923	364
 1927	345
 1935	367

 Dil ve Eğitim 

Günümüzde Aleutların eğitim gördüğü okullar 4 okul bölgesinde toplanır:
 Aleutian Region School District
 Pribilof School District
 Aleutians East Borough School District
 Unalaska City School District

1987-1988 döneminde Alaska okul bölgelerinde Aleut öğrencilerin sayısı :

Okul BölgesiAnadilini konuşabilenlerKonuşamayanlarToplam öğrenci sayısıAleutian Region21618Anchorage12930Bristol Bay.11Kenai.11Pribilof Islands.7070Tanana.1818Toplam3135139

 Diyalekt ve kabileler 
Unanganca (Aleutça) [kendilerince Unangam Tunuu (dil), Unangax̂ (sg), Unangax (dual), Unangan (pl/Doğu lehçesinde), Unangas (pl/Batı lehçesinde)].

Diyalekt ve kabileleri:www.alaskool.org/language/Aleut : Unangam Language Pre-contact Tribes and Dialects  by Knut Bergland and Moses L. Dirks

 Uzak Batı Unangancası
 Sasignan Unangancası [kendilerince Sasignan; Doğu lehçesinde Sasxinan; Batı lehçesinde Sasxinas; İngilizce Attuan]. Attu, Agattu, Semichi adalarında konuşulur.
 Rus Unangancası [kendilerince Kasakam Unangangis 'Rus Aleutları'; İngilizce Copper Island Aleut; Rusça медновский язык]. Rusça temelli Sasignan kreolü olup Rusya Federasyonuna bağlı Komandor adalarında (Остров Беринга и Медный Остров) konuşulur.
 Orta Batı Unangancası [kendilerince Aliguutax̂; İngilizce Atkan, Western Aleut]
 Naahmiĝus. Delarof (Amatignak, Tanaga) adalarında konuşulur.
 Niiĝuĝis. Andreanof (Kanaga, Adak, Atka, Amlia, Seguam) adalarında konuşulur.
 Doğu Unangancası [İngilizce Eastern Unangan, Eastern Aleut]
 Akuuĝun ya da Uniiĝun. Four Mountains Adaları (Amukta, Kagamil) adalarında konuşulur.
 Qawalangin. Fox (Umnak, Samalga, Unalaska'nın batısı) adalarında konuşulur.
 Qigiiĝun. Krenitzin (Unalaska'nın doğusu, Akutan, Akun, Tigalda) adalarında konuşulur.
 Qagaan Tayaĝungin. Sanak (Unimak, Sanak) adalarında konuşulur.
 Taxtamam Tunuu. Belkofski'de konuşulur.
 Qaĝiiĝun. Shumagin adalarında konuşulur.

 Barınak 
Geleneksel Aleut evi (ulax̂ «ev»), adalarda sert esen rüzgâra dayanabilmesi için Eskimo köy odası gibi yarı yarıya toprağa gömülüdür. Günümüzde bu evler artık kullanılmamakta,Nabokov, Peter & Robert Easton (1989). Native American Architecture . New York: Oxford University Press, pg. 205. ISBN 0-19-503781-2 Aleutlar da diğer Alaskalılar gibi modern binalarda kalmaktadır.

 Ayrıca bakınız 
 Aleut yağmurluğu
 Alaska Yerli Dil Merkezi
 Alaska Yerli Talepleri Çözümleme Yasası
 Alaska Yerli Bölge Şirketleri
 Amerika'nın Ruslar tarafından sömürgeleştirilmesi

 Dip notlar