Zambak

Zambak veya gerçek zambak (Lilium), zambakgiller (Liliaceae) familyasının çiçek soğanıyla yetişen, hepsi büyük belirgin çiçekli, otsu çiçekli bitkilerin bir cinsidir. Zambakgiller familyasında bu cinsin 110 civarı bitki türü vardır.

Zambaklar, kültürde ve dünyanın birçok yerinde edebiyatta önemli bir çiçekli bitki grubudur.

Türlerin çoğu ılıman kuzey yarım küreye özgüdür ancak yayılım alanları kuzey alttropiklere kadar uzanır. Diğer birçok bitkinin ortak adında "zambak" (İng.: lily) vardır ancak onlar gerçek zambaklarla akraba değildir.

Genellikle bahçe ve süs bitkisi olarak kullanılır, bazı soğanlı türleri ve zambak çiçekleri kimi ülke mutfaklarında besin olarak tüketilir.

Açıklama
küçükresim|Lilium longiflorum çiçeği – 1. Stigma, 2. Style, 3. Stamens, 4. İnce tel, 5. Tepal|371x371pik
Zambaklar boyları 0.6-1.8 m arasında değişen çok yıllık bitkilerdir.

Uzun ömürlü organları çıplak veya tohum zarfsız, pullu toprak altı soğanları oluşturur.
Bazı Kuzey Amerika türlerinde soğanın tabanı, üzerinde çok sayıda küçük soğan olan rizomlara dönüşür. Bazı türler kollar (İngilizce: stolon) geliştirir.

Çiçek soğanlarının çoğu toprağın derinliklerine gömülür ancak birkaç türü toprak yüzeyine yakın soğanlar oluşturur.

Birçok tür gövde kökleri (İngilizce: stem-roots) oluştur. Bunlarla soğan toprakta bir miktar derinlikte doğal olarak büyür ve her yıl yeni gövde, topraktan çıkarken soğanın üzerine tesadüfi kökler verir. Bu kökler, soğanın tabanında gelişen bazal köklere ektir.
upright=0.68|küçükresim|Zambak, taç yaprağı
Çiçekleri büyük, genellikle kokulu ve beyazlar, sarılar, portakallar, pembeler, kırmızılar ve morlar dahil olmak üzere geniş bir renk yelpazesine sahiptir. İşaretler, noktalar ve fırça darbesi şekillidir.

Bitkiler ilkbahar sonunda veya yazın çiçeklidir.

Çiçekleri, huni şeklinden "Türk şapkası" na kadar değişen çiçekler vermek için altı tepeller (İngilizce: tepal) yayılır, sapın ucunda çiçek salkımlarında veya şemsiye şeklinde çiçeklerde taşınırlar. Tepaller birbirinden bağımsızdır ve her çiçeğin tabanında bir nektar taşırlar.

upright=0.68|küçükresim|Zambak
Tohumluk 'üstte', ercik başlarının (İngilizce:anther) bağlanma noktasının üstündedir.

Meyvesi üç hücreli bir kapsüldür.European Garden Flora; Volume 1
upright=0.68|küçükresim|Zambağın erciği

Tohumlar yaz sonunda olgunlaşır. Birçoğu soğuk ılıman iklimlere uyum sağlamış, değişken ve bazen karmaşık çimlenme desenleri sergiler.

Çoğu serin ılıman türü yaprak döken’ dir ve kendi doğal ortamlarında kışın uykudadırlar. Ancak yazları sıcak ve kışları ılık geçen bölgelere özgü (Lilium candidum, Lilium catesbaei, Lilium longiflorum) gibi birkaç türü yapraklarını döker ve yaz veya sonbaharda kısa bir uyku dönemine girer, sonbahardan kışa kadar filizlenir, yeterli soğuğu aldıktan sonra gövde, ısınan havalarda uzamaya başlayana kadar yapraklardan oluşan esas bir rozet taşıyan cüce gövdeler oluşturur.

upright=0.68|küçükresim|Lilium candidum tohumları

Temel kromozom sayısı on ikidir (n=12).

Tıbbi kullanımları
Geleneksel Çin tıbbında kullanıların listesi şunlardır: 野百合 Lilium brownii, 百合 Lilium brownii var. viridulum, 渥丹 Lilium concolor, 毛百合 Lilium dauricum, 卷丹 Lilium lancifolium, 山丹 Lilium pumilum, 南川百合 Lilium rosthornii, 药百合Lilium speciosum var. gloriosoides, 淡黄花百合 Lilium sulphureum

Tayvan'daki zambakla ilgili resmi yayın listesi:

Lilium lancifolium Thunb., Lilium brownii var. viridulum Baker, Lilium pumilum DC.Taiwan Herbal Pharmarcopeia  Ministry of Health and Welfare

Kanpō 'da ya da Japonya'da uygulandığı gibi Çin tıbbında resmi Japon devleti pharmacopeia  tarafından aşağıda listesi olan zambak soğanı türleri kullanılır (bilinen (geleneksel farmakolojik çevrelerde  olarak bilinen zambak soğanı) : Lilium lancifolium, Lilium brownii, Lilium brownii var. colchesteri, Lilium pumilum; index 

Soğanlardan çıkan kabuklar kullanılır ve genellikle buharda pişirilir.

Güney Kore'de tıbbi kullanım için resmi olarak listelenen zambak türleri şunlardır: 참나리 Lilium lancifolium Thunberg; 당나리 Lilium brownii var. viridulun Baker;

 Türleri 
Tanınmış bazı zambak türleri:
 Lilium albanicum
 Lilium amabile
 Lilium amoenum
 Lilium anhuiense
 Lilium arboricola
 Lilium auratum – Altın ışınlı Japon zambağı
 Lilium bakerianum
 Lilium bolanderi
 Lilium bosniacum - Bosna zambağı
 Lilium brevistylum
 Lilium brownii
 Lilium bulbiferum – Portakal zambağı
 Lilium callosum
 Lilium canadense – Kanada zambağı
 Lilium candidum – Ak zambak
 Lilium carniolicum
 Lilium catesbaei
 Lilium cernuum
 Lilium chalcedonicum – Sarıklı zambak
 Lilium ciliatum     – Tüylü(Kirpikli) zambak
 Lilium columbianum
 Lilium concolor
 Lilium dauricum
 Lilium davidii
 Lilium distichum
 Lilium duchartrei
 Lilium fargesii
 Lilium floridum
 Lilium formosanum
 Lilium grayi
 Lilium habaense
 Lilium hansonii
 Lilium heldreichii Lilium henrici
 Lilium henryi – Henry zambağı
 Lilium huidongense
 Lilium humboldtii – Humboldt zambağı
 Lilium iridollae
 Lilium jankae
 Lilium jinfushanense
 Lilium kelleyanum
 Lilium kelloggii
 Lilium lancifolium (L. tigrinum) – Kaplan zambağı
 Lilium lankongense
 Lilium ledebourii
 Lilium leichtlinii
 Lilium leucanthum
 Lilium lijiangense
 Lilium longiflorum – Paskalya zambağı
 Lilium lophophorum
 Lilium maritimum
 Lilium martagon – Türk zambağı
 Lilium matangense
 Lilium medeoloides
 Lilium medogense
 Lilium michauxii – Carolina zambağı
 Lilium michiganense – Michigan zambağı
 Lilium monadelphum
 Lilium nanum
 Lilium neilgherrense
 Lilium nepalense
 Lilium occidentale
 Lilium orientale
 Lilium oxypetalum
 Lilium papilliferum
 Lilium paradoxum
 Lilium pardalinum – Panter zambağı Lilium parryi
 Lilium parvum
 Lilium philadelphicum – Odun zambağı
 Lilium pinifolium
 Lilium pomponium
 Lilium primulinum
 Lilium pumilum – Kore zambağı
 Lilium pyrenaicum
 Lilium pyrophilum
 Lilium regale – Regal zambağı
 Lilium rhodopaeum
 Lilium rosthornii
 Lilium rubescens
 Lilium saccatum
 Lilium sargentiae
 Lilium sempervivoideum
 Lilium sherriffiae
 Lilium souliei
 Lilium speciosum – Japon zambağı
 Lilium stewartianum
 Lilium sulphureum
 Lilium superbum
 Lilium taliense
 Lilium tianschanicum
 Lilium tsingtaı

 Galeri 

 Kaynakça 


Kategori:Bahçe bitkileri
Kategori:Soğanlı bitkiler
Kategori:Yenilebilir kökler
Kategori:Carl Linnaeus tarafından adlandırılmış taksonlar