Tuvaca

Tuvaca, Tuva Türkçesi, Tuva dili (), Rusya'ya bağlı özerk Tuva Cumhuriyetinde Tuvalar tarafından konuşulan Sayan dilleri grubundan çağdaş Türk yazı dillerinden biridir. Tuva Cumhuriyeti'ndeki 250.000 civarındaki Tuva nüfusunun yanı sıra, kuzey-batı Moğolistan'da 27.000 kişi ve Çin'in adlandırmasıyla Sincan Uygur Özerk Bölgesi'ne Türk Dünyasındaki adlandırmayla Doğu Türkistan'a  bağlı Altay İli'nde 2.400 kişi bu dili konuşmaktadır. Ayrıca Buryat Özerk Sovyet Sosyalist Cumhuriyeti'nde ve Kazakistan'da az sayıda Tuvaca konuşanlar vardır.

sağ|küçükresim|Tuvaca konuşan biri
upright=1.14|küçükresim|Tuva Cumhuriyeti
küçükresim|upright=0.68|sağ|Göktürk Kitabeleri - Yazıyı taşıyan en eski belge Tuva'da Kızıl şehrinde bulunmaktadır.

Tuvaca, söziçi ve sözsonu d seslerinin durumu açısından ele alındığında Yakutçaya, y- sesinin ç- sesine gelişimi açısından Hakasçaya yakındır denebilir.Tuvalar ve Tuvaca , Mehmet Ölmez, Çağdaş TÜRK DİLİ, Sayı:95, s.10-17, Ocak 1996. Şorcanın Tatarca ve Tuvaca arasında bir Türk dili olması Tuvaca ve Şorca arasında tercüman olmadan anlaşılması yakınlığın göstergesidir.

Tannu Tuva Halk Cumhuriyeti ve Tuva Cumhuriyeti'nin resmî dil olup 1940'tan beri de zorla kabul ettirilen Kiril alfabesi ile yazılmaktadır. Rusçanın Kiril alfabesinde bulunmayan üç harf eklemesi yapılmıştır.

Ek Harfler;
 Ң ң (Tuvacada "ñ" (birleşik ng) 
 Ө ө (Tuvacada "ö") 
 Ү ү (Tuvacada "ü")

Bu harfler Kiril alfabesinde türetildikleri harften hemen sonra gelirler; örneğin: Н, Ң ; О, Ө ; У, Ү olarak takip eder.

Dilde olduğu gibi kültürde de Moğol tesiri vardır. Tuva Türkçesi 1930'a kadar Eski Uygur alfabesi ya da Moğol alfabesi da denilen alfabe ile yazı yaşamını devam ettirmiştir. Kısa bir süre bağımsız olan Tuva Cumhuriyeti'nde Türk Latin Alfabesi de kullanılmış fakat daha sonra SSCB'nin işgalinden sonra 1940'tan itibaren Kiril alfabesi mecburi olmuş ve bu alfabe ile yazı yaşamını sürdürmektedir.

Tuvaca, Türkiye Türkçesinde olduğu gibi, yüzey bilimi (jeomorfoloji) bileşik kelimelere, son ekler ekleyerek kelime türetirler. Örnek: [teve] 'deve' demektir, [teve-ler] 'develer', [teve-ler-im] 'develerim', [teve-ler-im-den] 'develerimden' gibi.

 Ç ayrımı 

Türkiye, Azerbaycan, Türkmenistan, Özbekistan gibi Türk dillerindeki y ile başlayan Türkçe asıllı sözler, Kırgızcada c, Kazakçada j, Yakutçada s değişimine uğramışken Tuvacada ise ç ile söylenir. Çeñge (yenge), çılan (yılan), yıl (çıl), çurt (yurt), çeen (yeğen), çem (yemek), çedi (yedi,7), çarış (yarış), çarık (yarık), çañgı (yankı), çag (yağ)  gibi.

 Söziçinde D varlığı 

Eski Türk dilindeki söz ortası "d" sesi, günümüzde çoğu Türk dilinde "y" harfine dönüşmüşken Tıva Türkçesinde değişime uğramamıştır. "adak", son (ayak sözünden), "bedik" (yüksek, Türkiye Türkçesinde "büyük" sözüne dönüşmüştür), "kuduk" (kuyu), "kuduruk" (kuyruk),"küdee" (güvey, damat)

 Yazı sistemi 

Tuvaca şimdi Kiril Alfabesini kullanmadan önce Latin Alfabesini kullandılar. Latin Alfabesinden önce Uygurlardan Moğollara geçen Uygur Alfabesini (bu alfabe aslında Sogdlardan alınmıştır denilir)  kullandılar. Tuvaların şu anda kullanmadıkları Göktürk Alfabesi millî alfabeleridir.

 Orhun alfabesi 

Tuvaların eskiden kullandıkları ilk ve ulusal alfabe Orhun alfabesi adı da verilen Turan coğrafyasının Türk alfabesidir.

15px
15px
15px
15px - Tuba (Eski Türk alfabesinde v harfi olmayıp b harfi vardı). Eski Türk dilinde Tuva için Tuba, Toba sözleri kullanıldığı bilinmektedir. Günümüzde Tuva, Tıva, Tofa şeklinde kullanımları vardır.

 Uygur alfabesi 

Uygur alfabesi diye tanınmış Sogd menşeli alfabeyi Uygur Türkleri Moğollara öğretmişler ve Moğollar da yakın zamana kadar bu alfabeyi kullanmışlardır. Moğollara yakın olan Tuvalar da bu alfabeyi bir zaman süresince kullandılar. Bu alfabe sonradan oluşan Moğolca ve Mançu alfabelerinin ilk örneğidir. 18 harften oluşur, 4'ü seslidir. Yukarıdan aşağıya doğru yazılır.

küçükresim|upright=1.36|"Kutadgu Bilig", Uygur Alfabesi ile de yazılmıştı
300px|Tuvaların da kullanmış olduğu Uygur Alfabesi

küçükresim|upright=0.68|Tuva Halk Cumhuriyeti'nin 24 Kasım 1926 - 28 Haziran 1930 tarihler arasında kullanılan Uygur harfli bayrağı

Uygur alfabesiyle Uygur Devleti döneminde yazılmış yazılı nesirler: 
 Altun Yaruk 
 İki Kardeş Hikâyesi 
 Sekiz Yükmek 
Günümüz Tuvaların dini olan Budizm ile ilgili bilgilerin yanı sıra günümüz Tuva Türkçesi ile benzerlikler epey dikkat çekicidir.

Eski Uygur yazmalarındaki Türkçe ile günümüz Tuva Türkçesinin karşılaştırılması
 Eski Uygur dili Tuva dili Türkiye Türkçesi töşek döjek  döşek ödürek ödürek ördek kuduruk kuduruk kuyruk baştıñ baştıñ ilki, önceki biçe biçe, biçii  küçük, ufak arıg arıg temiz, arı-duru çam şam dava, itiraz kevirgençig keergençig zavallı irbiç irbiş  pars yalım çalım kaya

 Latin alfabesi 
küçükresim|Tuva Halk Cumhuriyeti armasında Latin esaslı alfabeye örnek. Şöyle yazıyor "PYGY TELEGEJNIŅ PROLETARLARЬ POLGAŞ TARLATKAN ARATTARЬ KATTЬƵЬŅAR".
1930 yılında Monguş Lopsan-Çimit isminde bir Tuva Budist keşiş tarafından tasarlanmıştır.

A B C D E F G Ƣ I J K L M N Ꞑ O Ɵ P R S Ş T U V X Y Z Ƶ Ь

a в c d e f g ƣ i j k l m n ꞑ o ө p r s ş t u v x y z ƶ ь

Örnek:
Pirgi tьвa dьldьņ yƶykteri - Birinci Tıva (Tuva) dili alfabesi

 A a  C c D d E e F f G g  H h I i J j K k  M m N n Ꞑ ꞑ O o Ө ө P p Q q R r S s Ş ş T t U u V v W w X x Y y Z z  

Günümüz Tuva Kiril ve ilk Tuva Latin alfabelerinin karşılaştırılması

 Kiril  Latin  Kiril  Latin  Kiril  Latin  Kiril  Latin А а  A a  И и  I i  П п  P p  Ч ч  С с Б б  B в, P p  Й й  J j, Ɉ ɉ  Р р  R r  Ш ш  Ş ş В в  B в, V v  К к  K k  С с  S s  Щ щ  - Г г  G g, Ƣ ƣ  Л л  L l  Т т  T t  Ъ ъ  - Д д  D d, T t  М м  M m  У у  U u  Ы ы  Ь ь Е е  E e  Н н  N n  Ү ү  Y y  Ь ь  - Ё ё  -  Ң ң  Ꞑ ꞑ  Ф ф  F f  Э э  E e Ж ж  Ƶ ƶ  О о  O o  Х х  X x  Ю ю  - З з  Z z  Ө ө  Ө ө  Ц ц  S s  Я я  -

Misal olarak,

 Tuva Latin alfabesinin harfleri PYGY TELEGEJNIN̨ TYRKTERI KATTЬƵЬN̨AR! Günümüz Tuva Kiril alfabesi ile  Бүгү делегейниң Түрктери каттыжыңар! İngilizce  All the world's Turkic peoples, unite! Türkiye Türkçesinde Manası  Bütün dünyadaki Türk soyu, birleşiniz!

 Kiril alfabesi 
1943 yılında Latin harflerin yerine Sovyet Rusların  baskısı üzerine Kiril alfabesine geçilmiştir.

А Б В Г Д Е Ё Ж З И Й К Л М Н Ң О Ө П Р С Т У Ү Ф Х Ц Ч Ш Щ Ъ Ы Ь Э Ю Я

а б в г д е ё ж з и й к л м н ң о ө п р с т у ү ф х ц ч ш щ ъ ы ь э ю я

Rus alfabesinde bulunmayan üç harf eklemesi yapılmıştır.

Ek Harfler

Ң ң (tuvaca „ng“) 
Ө ө (tuvaca „ö“) 
Ү ү (tuvaca „ü“)

Bu harfler Kiril alfabesinde türetildikleri harften hemen sonra gelirler; örneğin: Н, Ң ; О  Ө ; У, Ү olarak takip eder.

Dilde olduğu gibi kültürde de Moğol etkisi büyüktür. Tuvaca 1930'a kadar Moğolların da kullandığı Uygur alfabesi ile yazılmıştır. Kısa bir süre bağımsız olan Tuva Cumhuriyeti'nde Türk Latin Alfabesi de kullanılmış fakat daha sonra SSCB'nin ilhakından sonra 1940'tan itibaren Kiril alfabesi ile yazılmaktadır.

 А а Б б В в Г г Д д Е е Ё ё Ж ж З з И и Й й К к Л л М м Н н Ң ң О о Ө ө П п Р р С с Т т У у Ү ү Ф ф Х х Ц ц Ч ч Ш ш Щ щ Ъ ъ Ы ы Ь ь Э э Ю ю Я я

 Tuva alfabesi 
upright=1.14|küçükresim|Tuva Cumhuriyeti

 A (A), Б (B), Ж (j), Ч (Ç), Д (D), Э (E), Е (E; kelime başlarında ise YE olarak okunur), Ф (F), Г (G), Х (H), Ы (ı), И (İ), К (K), Л (L), М (M), Н (N); Ң (ñ Damaktan N harfi Türk Ortak Latin Alfabesi'nde “ñ” olarak belirlenmiştir), O (O), Ө (Ö), П (P), Р (R), С (S), Ш (Ş), Т (T), У (U), Y (Ü), В (V), Й (Y), З (Z), Ë (yo), Ц (ts), Щ (şç), Ю (yu), Я (ya), Ъ (kesme işareti), Ь (inceltme işareti)

Tıva Alfabesi:

Tuva AlfabesiBüyük Küçük Türkiye Alfabesi karşılığı ÖNERİLENTuva AlfabesiBüyük Küçük Türkiye Alfabesi karşılığı ÖNERİLEN А а A A П п P P Б б B B Р р R R В в V V С с S S Г г  G G Т т T T Д д D D У у U U Е е E /YE E Ү ү Ü Ü Ё ё YO kaldırılmalı Ф ф F F Ж ж j j Х х  H H З з Z Z Ц ц  TS kaldırılmalı И и İ İ Ч ч Ç Ý Й й Y Y Ш ш Ş Ş К к K K Щ щ ŞÇ kaldırılmalı Л л L L Ъ ъ Kesme işareti " М м M M Ы ы I I Н н N N Ь ь inceltme işareti ' Ң ң n ñ Э э E E О о O O Ю ю YU kaldırılmalı Ө ө Ö Ö Я я YA kaldırılmalı

Altay Tuvacasında, Türk dünyasının diğer bölgelerinde hemen hemen hiç görülmeyen birtakım arkaik özellikler görülebilmektedir. Mesela bu Tuvaca ağız, bir adaγ-dilidir, yani Eski Türkçe’deki "δ"sesi bugün bazı Türk dillerinde "y" sesine, bazılarında ise "z" sesine dönüştüğü halde, Altay Tuvacası'nda (ve Tuvaca'da) "d" sesine dönüşmüştür. Bir diğer arkaik özellik ise, zarffiil ekleriyle kurulan bağımlı sıralı cümlelerin (periodische KettensätzePeriodische Kettensätze terimi, Bu tür cümlelerin en önemli özelliği, birbirine bağlanan yan cümleler (zarf cümleleri) arasında bir belirtme-tamlama ilişkisinin değil, sadece bir sıralama bağıntısının bulunmasıdır.)Johanson, Lars (1992). "Periodische Kettensätze im Türkischen". Wiener Zeitschrift für Kunde des Morgenlandes 80. 201-211. Altay Tuvalarının dilinde çok yaygın olarak kullanılmasıdır.

 Sayılar 
0 тик (tik)1 бир (bir), 2 ийи(iyi), 3 үш (üş), 4 дѳрт (tört), 5 беш (beş), 6 алды (aldı), 7 чеди (çedi), 8 сес (ses), 9 тос (tos), 
10 он (on), 20 чеебри (çееbri),30 үжен (üjen), 40 дөртен (dörden), 50 бежен (bejen), 60 алдан (aldan), 70 чеден (çeden), 80 сезен (sezen), 90 тозан (tozan)
100 чүс (çüs), 1000 муң (muñ)

Tuva ve Kırgız Türkçelerinde sıra sayıları karşılaştırması
 Türkçe Tuvaca Kazakça Kırgızca birinci birgi birinşi  birinçi ikinci iyigi  ekinşi ekinçi üçüncü üşkü  üşinşi üçünçü dördüncü dörtkü  törtünşü törtünçü beşinci beşki  besinşi beşinçi altıncı aldıgı altınşı altınçı yedinci çedigi jetinşi cetinçi  sekizinci seski segizinşi segizinçi dokuzuncu tosku  togısınşı toguzunçu onuncu ongu  onınşı onunçu yirminci çeerbigi  jıyırmanşı cıyırmançı

 Renkler 
Tuva Türkçesinde renk sözü "öñ" demektir. Ak (ak, beyaz), kara (kara, siyah), kök (gök, mavi), kızıl (kızıl, kırmızı), sarıg (sarı), nogaan (yeşil), hüreñ (kahverengi).

 Bilinmesi gerekenler 
Tuvacada söz (kelime) sonundaki ç, günümüzde şye dönüşmüştür (3-üş).

Tuvacada t, tonlulaşarak günümüzde d ye dönüşmüştür (6-aldı).

Tuvacada g  nin düşmesi ile birlikte kendisinden sonra gelen ünlü de düşmüştür (8-ses, 9-tos).

Azerbaycan ve Türkmenistandaki gibi söz başlarında genelde t yerine d kullanımı vardır. Daş (taş), dajık sug (taşkın su), dan(tan), daştıı (dışarı, dış), der (ter), dovurak (toprak), doozun (toz), duzak (tuzak), duzaar (tuzlamak), dus (tuz), dıgış (tıkışık), dırbak (tırnak), dırgak (tarak) v.b.

Tuva dilinde diğer dillerin aksine geçmiş hayat çizgisinin önünde, gelecek ise arkasında yer alır. Bu nedenle Tuvalar, songgaar (geri gitmek) sözcüğünü geleceği, burungaar (ileri gitmek) sözcüğünü de geçmişi ifade etmek amacıyla kullanırlar.

 Dilbilgisi 
 Ünlüler 
Tuvaada 8 ünlü var. 
а (a), е/э (e), и (i), о (o), ө (ö), у (u), ү (ü), ы (ı) 
 Uzun ve kısa ünlüler 
Sekiz ayrı ünlü uzun veya kısa olabilir. 
ол (ol) - o
оол (ool) - oğul
дүн (dün) - gece
дүүн (düün) - dün
 Kargıraa Ünlüler 
аът (a't) - at (hayvan)
ат (at) - ad,isim

bunun istisnası durumlar da vardır.
каш - kaç, nasıl

 Tuvaca, Türkçe ve Kırgızca şahıs zamirleri karşılaştırılması 
Türkçe - Kırgızca - Tuvaca
ben-	men-	men
sen-	sen-  sen
o-	al-	ol
biz-	biz-	bis
siz-	siz, sizder, siler-	siler
onlar-	alar-	olar

Zamirlerin –nıkı, -nıyı, - nıı, -nii vb. eklerle birleşimi

Kırgızca -Türkçe - Tuvaca
meniki-benim- meeñii
seniki – senin 	-señii
anıkı – onun	-ooñuu
bizdiki – bizim--bistii, bisternii,
sizdiki, sizderdiki, silerdiki – sizlerin-silerlernii
alardıkı - onların-olarnıı

sağ|upright=1.36|küçükresim|Kızıl Şehir Meydanı ve Tiyatro Binası

 Soru sıfatları 
kaş, kaşıl (kaç)?, kaş kiji (kaç kişi), kayı (hangi), kayı bajın (hangi ev)?, çeje, çejel (kaç), çeje mal (kaç sığır)?, kandıg (nasıl, hangi), kandıg kiji (nasıl kişi)?

 Düşürmeler 
Tuva Türkçesinin öteki Türk lehçeleri ile karşılaştırıldığında belirgin özelliği düşürmelerin çok yaygın olmasıdır. Ses (sekiz), aas (ağız) v.b.
Fakat ünsüzlerini düşüren bazı sözler ek aldıklarında aslına dönerler. aas (ağız)  aksım-askım (ağzım), ool (oğul), oglum (oğlum), bört (börk) börgüm (börküm), v.b.

 Örnek 
Ада чокта чартык өскүс, Ава чокта бүдүн өскүс.

Кырган аьт орук часпас.

 Tuva edebiyatı 

Tuva Türklerine özgü gelişmiş bir edebiyat bulunmaktadır. Önemli yazarlar arasında Çoodu Kara-küske, Viktor Kök-ool, Stepan Sarıg-ool ve Salçak Toka sayılabilir.

XX. yüzyılda edebi dil haline gelen Tuva Türkçesinin önemli yazarları:
 Aleksey Arapçor (Арапчор, Алексей Дугерович) (1924)
 Hovalıg Artık (Артык, Ховалыг Хом-Оттуковна) (1951)
 Aleksandr Darjay (Даржай, Александр Александрович) (1944)
 Eduard Dongak (Донгак, Эдуард Люндупович) (1941)
 Dorju Monguş (Монгуш, Доржу Баянович) (1939-1992)
 Monguş Ölçeyool (Олчей-оол, Монгуш Кунгаевич) (1934-1996)
 Mannay Oorjak (Ооржак, Маннай Намзыраевич) (1892-1968)
 Çançıhoo Oorjak (Ооржак, Чанчы-Хоо Чапаажыкович)(1895-1962)
 Oleg Saganool (Саган-оол, Олег Карламович) (1913-1971)
 Vladimir Serenool (Серен-оол, Владимир Седипович) (1942-1994)
 Oleg Suvakpit (Сувакпит, Олег Одербеевич) (1926)
 Salim Sürünool (Сюрюн-оол, Салим Сазыгович) (1924-1995)
 Yekaterina Tanova (Танова, Екатерина Дуктуг-ооловна) (1930)
 Salçak Toka-Kol Tııkı (Тока, Салчак Калбакхорекович-Кол Тыыкы) (1901-1973)
 Baazanay Tülüş (Тюлюш, Баазанай Халдааевич) (1890-1951)
 Baykara Hövenmey (Ховенмей, Байкара Дамчаевич) (1915-1972)
 Leonid Çadamba (Чадамба, Леонид Борандаевич) (1918-1987)
 Kuular Çerligool (Черлиг-оол, Куулар Чашпынмаевич) (1940)
 Saylıkmaa Kombu (комбу, сaйлыкмaa сaлчaккызы) (1960-)

 Sık kullanılan cümleler 

Tuvaca /Tıva dıl /Тывa дыл

Evet/iye/ ийе

Sen /sen/ сен

Hayır, yok /çok/чок

Merhaba, selam /ekii/Экии

Hoşça kal, güle güle / bayırlıg/бaйырлыг

Nasılsınız?/Kayı hire tur siler/Кайы хире тур силер?

Teşekkür ederim/çettirdim/четтирдим

Kim/kım/кым

Ne/çü/чү

ne zaman/kajan/кaжaн

anlamadım/bilbedim/билбедим

saat kaç/şag kaş/шaг кaш

bilmiyorum/bilbes men/ билбес мен

 Tuvalarda erkek-kadın adları ve soyadları 

Erkek adları: Adıg-ool, Alaş, Arbak, Ak-ool, Aydıñ, Bagay-ool, Balçır, Bayır, Bayındı, Buyan, Daş-ool, Delger, Demir, Demir-ool, Dozuraş, Kara-kat, Kara-ool,Kañ-ool,Kejik, Kejiktig, Kök-ool, Mergeldey,Möñgün-ool, ortun-ool, Öner-ool, Örgeleer, Sagaan-ool- Sarıg-ool, Sedip, Uran-ool,Uynuk-ool,Hayajık, Herel, Hüler,Hüler-ool, Çeçek-ool, Çeçen-ool, Çiñgis, Ezir-ool, Eker-ool gibi.

Kadın adları: Aldınay, Aldın-kıs, Arjaana, Ak-kıs, Barıñmaa, Belekmaa,Belek-kıs, Darıy, Darıymaa, Doluma, Dolçutmaa, Dolzat, Mañnay, Mañmaa, mendi, Meñgi, Olça, Orjutmaa, Ortumaa,Oyumaa,Önermaa, Örgeldey, Salbak, Salbakay, Sarıg-kıs, Sereñmaa, Serjiñmaa, Sırga, Ünçermaa, Hajıtmaa, Herelmaa, Hüreñ, Hürgül, Çeçek, Çeçekmaa, Çüsükey, Çısıñmaa, Eremaa gibi.Tuva Türkçesinde Çocuk Adları http://childsname.narod.ru/r12.html 

Ortak Erkek-Kadın adları: Aydıs, Bayır, Belek, Dadar, Dambış, Kama, Kökey, Maajık, Mañnay, Sayın, Saydaş, Sarıg, Heymerek, Çeçen, Şañgır, Ertine gibi.

Sülale ve soy adları: Adıg-Tülüş, Ak, Ak-Moñguş, Bay-Kara, Baraan, Dargat, Doñgak, İrgit, Kara-Doñgak, Kara-Moñguş, Kara-Sal, Kol, Kuular, Küjüget, Kırgıs, Maadı, Moñguş, Ondar, Oorjak, Oyun, Öölet, Saaya, Salçak, Sartııl, Sarıg-Doñgak, Sarıglar, Sat, Soyan, Tumat, Tülüş, Hertek, Hovalıg, Homuşku, Çoodu, Şalık gibi.

 Akrabalık adları 
Kırgan-avay (nine), Kırgan-açay (dede), avay (ana), açay (baba), duñmam (kardeş), akıy (amca, ağbi), çaavay/çeñgey (yenge), daay (dayı), küüy (dayının eşi), ugbay (abla), çestey (enişte), kuda/kudagay (dünür).

 Tuva yörelik ağızları 
Ülkenin resmî dili daha çok batı bölgesinin dilidir. Her bölgenin kendine özgü ağzı vardır. Resmi dil Kızıl ve yöresinin dilinden ortaya çıkarılmıştır. Tuva'nın batısındaki Baytayga ağzı ise Orta Asya ve Türkiye'ye en yakın olan ağzıdır. Tuva Resmi dilinde "ı" şeklinde olan ses Bay-Tayga ağzında Çağdaş Genel Türkçedeki "a" sesi korunmaktadır.
Tuva veya günümüz Tuva halkının kullanımı ile Tıva (dil) Türkçesi 4 dialektiliği görülür: Orta (Çöön-Hemçik, Övür, Süt-Höl, Çaa-Höl, Ulug-Hem, Biy-Hem bölgeleri); batı (Barıın-Hemçik, Bay-Tayga, Möngün-Tayga bölgeleri); güneydoğu (Çedi-Höl, Tandı, Tes-Hem, Erzin bölgeleri); kuzeydoğu (Toju) ve Kaa-Hem, Tere-Höl ağızları (ayalgaları).

Toju ağzı
Baytayga ağzı

 Tuvaca Kiril- Latin-okunuş karşılaştırmaları 

Шыян ам. Буруңгуңуң мурнунда, теве кудуруу черге дөжелип те мыйызы дээрге шаштыгып турар шагда дөртен бир угаанныг хаан чоруптур оо.

Şıyan am. Buruñguñuñuñ murnunda, teve kuduruu çerge döjelip te mıyızı deerge şaştıgıp turar şagda dörten bir ugaannıg haan çoruptur oo.

İşte böyle! Çok eskiden, deve kuyruğunun yere değip, teke  boynuzunun göğe uzandığı çağda kırk bir yaşında akıllı bir han yaşarmış.

 Türkiye Türkçesi-Tuvaca- Göktürkçe karşılaştırmaları 

 Türkiye Türkçesi  Tuvaca GökTürkçe Kazakça Dört dört  tört  tört Yıl çıl  yıl  jıl Üç üş  üç  üş  dil dıl til  til doy- tod- tod-  toy- uyu- udu- udı-  uyı- deniz dalay taluy  teniz kemik söök siñük  süyek köpek ıt ıt  itkutsal ıdıg ıduk  kiyeli

 Ayrıca bakınız 

 Tuvaca karşılaştırmalı sözlükler 
 Anderson, Gregory David, & Harrison, K. David. Тыва-англи англи-тыва сөстүк (Tyvan-English English-Tyvan Dictionary). Kyzyl, 2002.
 Anderson, Gregory David, & Harrison, K. David. Tuvan dictionary. München: Lincom Europa, 2003. ISBN 3895865281 (errata)
 Arıkoğlu, Ekrem, & Kuular, Klara. Tuva Türkçesi sözlüğü (Tuvan Turkish Dictionary). Ankara: Türk Dil Kurumu, 2003. ISBN 9751616387 / 9789751616388 / 975-16-1638-7.
 Mongush, D. A. (ed.) Орус-тыва словарь / Русско-тувинский словарь (Russian-Tuvan dictionary). Moscow: Russkij jazyk, 1980.
 Mongush, D. A. Орус-тыва өөредилге словары / Русско-тувинский учебный словарь (Russian-Tuvan learner's dictionary). Moscow: Russkij jazyk, 1988. ISBN 520000330X
 Mongush, D. A. (ed.) Краткий русско-тувинский словарь (Short Russian-Tuvan dictionary). Kyzyl: Novosti Tuvy, 1994.
 Mongush, D. A. (ed.) Тыва дылдың тайылбырлыг словары : Сөстерниң болгаш быжыг сөс каттыжыышкыннарының уткалары орус дылче очулга. Том I. А-Й/ Толковый словарь тувинского языка : с переводом значений слов и устойчивых словосочетаний на русский язык (Explanatory dictionary of the Tuvan language : With a translation of the meaning of words and idioms in the Russian language. Volume I. A-J). Novosibirsk: Nauka, 2003. ISBN 5020297062
 Mongush, D. A. Tïva-Türk slovar' / Tuvaca-Türkçe sözlük. Kyzyl: Tïvanïŋ gumanitarlïg šinčilelder institudu, 2005. ISBN 5-9267-0103-1
 Ölmez, Mehmet. Tuwinischer Wortschatz mit alttürkischen und mongolischen Parallelen / Tuvacanın Sözvarlığı - Eski Türkçe ve Moğolca Denkleriyle. Wiesbaden: Harrassowitz, 2007. ISBN 3447054999
 Ondar, B. K. Топонимический словарь Тувы (Toponymical dictionary of Tuva). Abakan, 2004. ISBN 5781002855
 Pal'mbakh, A. A. (ed.) Орус-тыва словарь / Русско-тувинский словарь (Russian-Tuvan dictionary). Moscow, 1953.
 Pal'mbakh, A. A. (ed.) Тыва-орус словарь / Тувинско-русский словарь (Tuvan-Russian dictionary). Moscow, 1955.
 Tatarincev, B. I. Этимологический словарь тувинского языка. Том I. А-Б (Etymological dictionary of the Tuvan language. Volume I. A-B). Novosibirsk: Nauka, 2000. ISBN 5020323039
 Tatarincev, B. I. Этимологический словарь тувинского языка. Том II. Д, Ё, И, Й (Etymological dictionary of the Tuvan language. Volume II. D, Jo, I, J). Novosibirsk: Nauka, 2002. ISBN 5020286974
 Tatarincev, B. I. Этимологический словарь тувинского языка. Том III. К, Л (Etymological dictionary of the Tuvan language. Volume III. K, L). Novosibirsk: Nauka, 2004. ISBN 5020323047
 Tenishev, È. R. (ed.) Тыва-орус словарь / Тувинско-русский словарь (Tuvan-Russian dictionary). Moscow: Izdatel'stvo sovetskaja ènciklopedija, 1968.
 Zabelin, V. I., Zabelina, G. A., & Tsetsegdari, U. Six-language dictionary of birds names of Tuva and Western Mongolia. Novosibirsk: SO RAN, 1999.

 Tuvaca ile ilgili dilbilim çalışmaları 
 Bičeldey K. A. Фарингализация в тувинском языке (Pharyngealisation in the Tuvan language). Kyzyl: Tipografija tyvinskogo gosudarstvennogo universiteta, 1999. 
 Chadamba, Z. B. Тоджинский диалект тувинского языка (The Tozhu dialect of the Tuvan language). Kyzyl: Tuvknigoizdat, 1974.
 Dambyra, I. D. Vokalizm kaa-xemskogo govora v sopostavlenii s drugimi govorami i dialektami tuvinskogo jazyka [Vocalism of the vernacular of Kaa-Xem in comparison with other vernaculars and dialects of the Tuvan language]. Novosibirsk, ID "Sova", 2005.
 Doržu, M. D. Бай-тайгинский говор в системе диалектов тувинского языка [The vernacular of Bay-Tayga in the dialect system of the Tuvan language]. Kyzyl: Tuvinskoe knižnoe izdatel'stvo, 2002.
 Khabtagaeva, Baiarma. Long vowels in Mongolic loanwords in Tuvan. Turkic Languages 8, 191-197. Wiesbaden: Harrassowitz Verlag, 2004. PDF
 Khabtagaeva, Baiarma. Mongolic loanwords of Turkic origin in Tuvan. Turkic Languages 9, 85-92. Wiesbaden: Harrassowitz Verlag, 2005.
 Khabtagaeva, Baiarma. The Intensity of Mongolian Influence in the Tuva Language. Acta Orientalia Hungarica 59 (1), 85-94. Budapest: Akademiai Kiado, 2006.
 Mart-ool, K. B. 5-9 Класстарга тыва дылды башкылаарының методиказы (Tyvan Language Teacher's Methodology for Classes 5-9). Kyzyl: Tyvanyŋ Nom Ündürer Cheri, 2002. ISBN 5765502296
 Mongush, D. A. (ed.). Тыва орфографияның болгаш пунктуацияниң дүрүмнери (Tyvan Orthography and Punctuation Rules). Kyzyl: Respublika Tipografijazy, 2001. ISBN 5926700191
 Mongush, D. A., & Sat, Sh. Ch. Совет үеде тыва дылдың хөгжүлдези (Development of the Tuvan language during the Soviet period). Kyzyl: Tyvanyŋ Nom Ündürer Cheri, 1967.
 Sat, Shuluu Chyrgal-oolovich. Тыва дылды келгениниң шинчилеп төөгүзүнүң очериги (An overview of the history of the study of the Tuvan language). Kyzyl: Tuvinskoe knizhnoe izdatel'stvo, 1964.
 Sat, Shuluu Chyrgal-oolovich. Формирование и развитие тувинского национального литературного языка (Formation and development of the Tuvan national literary language). Kyzyl: Tuvinskoe knizhnoe izdatel'stvo, 1973.
 Seren, P. S. Тере-хольский диалект тувинского языка [The Tere-Xol dialect of the Tuvan language]. Abakan: Izd-vo Xakasskogo gosudarstvennogo universiteta im. H. F. Katanova, 2006.
 Tatarincev, B. I. Смысловые связи и отношения слов в тувинском языке (Semantic connections and relations of words in the Tuvan language). Moscow: Nauka, 1987.
 Ulamsurèngijn Cècègdar'. Obrazcy folklora i reči kobdoskix tuvincev [Samples of the folklore and speech of the Tuvans of Kobdo]. Kyzyl: Tuvinskoe knižnoe izdatel'stvo, 2003.

 Kaynakça 

 Dış bağlantılar 

   Türkiye Dışındaki Türk Edebiyatları Antolojisi, T.C. Kültür ve Turizm Bakanlığı] 
 İngilizce-Tuvaca, Tuvaca-İngilizce sözlük
 Tuvaca ve folklorü materyalleri
 ТываВики-Tuva Vikipedisi
 - Tuva ve Kırgız Klavyesi
 Tıva Türkçesi- Türkiye Türkçesi Karşılaştırmalı Sözlük
 Tıvacada en çok kullanılan cümleler
 Tıva Türkçesinde 100 Kelime
 Tıva Dilinde Çok Kullanılan Kelime ve Cümleler
 Omniglot'ta Eski Uygur alfabesi 
 Türk bitig - Old Turkic inscriptions, Texts, Translations
 Orkhon Alphabet page from Omniglot
 Gokturkish Keyboard by Isa SARI
 * glyph table (kyrgyz.ru)
 list of inscriptions (tonyukuk.net)
 Bilgitay Orhun Writer (An online converter for Latin alphabet based texts to Orhun Abece.)
 [ [Michael Everson]]'s Proposal for encoding the Old Turkic script in Unicode
 Хөх Түрүгийн Бичиг (Moğolca)
 Tuva Kiril Alfabesi ile yazmağ programı
 Tuva Türkçesinde Kitap Kapakları
  Twitter Tuva Kitap Tanıtımları 
   Tumblr Tuva Kitap Görselleri
 Tuva Dil Kitapları 
 Tuva Dil Sözlüğü 
 Tuvaca (Tıva dıl) Sözlük