Akkiraz, Çıldır

Akkiraz, Ardahan ilinin Çıldır ilçesine bağlı bir köydür.

 Tarihçe 

Akkiraz köyünün eski adı Kavtarnagebi'dir. Gürcüce bir yer adı olan Kavtarnagebi (ქავთარნაგები), Gürcüce özel ad olan "Kavtara" (ქავთარა) ile "bina, ev" anlamına gelen "nagebi" (ნაგები) kelimelerinden türemiş olup "Kavtara evleri" anlamına gelir."ნაგები" - A Comprehensive Georgian-English Dictionary, Londra, 2006, 2 cilt  ISBN 0-9535878-3-5 Bu yer adı Türkçeye "Kaftarnageb" şeklinde girmiştir. Nitekim 1595 tarihli Osmanlı mufassal defteri ile Çıldır Eyaleti cebe defterinde Kaftarnageb (كفترنكب) olarak geçer. Bu yer adı, 1928 tarihli Osmanlıca köy listesinde Kertene Köy'e (كرتنە كوی) dönüşmüştür.Son Teşkilat-i Mülkiyede Köylerimizin Adları (Osmanlıca), İstanbul, 1928, s. 764.

Kavtarnagebi köyü, tarihsel Gürcistan'ı oluşturan bölgelerden biri olan Cavaheti bölgesinin Türkiye kısmında yer alır. Nitekim Osmanlılar bu bölgeyi ve köyü 1578 yılında Gürcülerden ele geçirmiştir. Köyün merkezinde bulunan Kavtarnagebi Kalesi bu dönemden kalmış olmalıdır.2014 Yılı Tao-Klarceti Tarihi Eserleri Araştırma Gezisi Sonuçları (ტაო-კლარჯეთის ძეგლების 2014 წლის საკვლევი ექსპედიციების ანგარიშები), Tiflis, 2015, s. 53.  ISBN 978-9941-0-7362-5.

Kavtarnagebi köyü, 1595 tarihli ve Defter-i Mufassal-i Vilayet-i Gürcistan adlı Osmanlı mufassal defterine göre, Gürcistan Vilayeti içinde, Çıldır livasının Kurd Kalası nahiyesine bağlıydı. Köyde 39 Hristiyan hane ve köyün nüfusun büyük çoğunluğu Gürcülerden oluşuyordu. Az sayıda da Ermeni yaşıyordu. Deftere göre köyde vergiye tabi olan buğday, arpa, çavdar ve keten tohumu tarımı ile arıcılık yapılıyor, domuz ve koyun besleniyordu. Bir adet su değireni bulunuyordu. Bugünkü Akkiraz köyünün idari sınırları içinde bulunan Gaçiani ve Petrisi köyleri, Kavtarnagebi'yle aynı idari konuma sahipti. Her iki köyün de nüfusu bu tarihte üçer haneden oluşuyordu. İki köy de sonradan ortadan kalkmıştır. Petrisi adıyla geride sadece kale kalmıştır. Zaldu köyü ise, 1595 tarihinde boş olarak kaydedilmiştir.
küçükresim|upright=1.36|sağ|Zegani (Zaki) Kilisesi, 1902. Dmitri Yermakov.

Kavtarnagebi köyü, Çıldır Eyaleti'nin 1694-1732 dönemini kapsayan Osmanlı cebe defterinde "Kaftarnaged" (كفترنكید) şeklinde yazılmış veya Osmanlıca yazılışı bu şekilde okunmuştur. Hicri 1137 (1724/1725) tarihinde aynı idari konuma sahip olan köyün hasılası 9.000 akçe idi.

Kavtarnagebi köyü, 1877-1878 Osmanlı-Rus Savaşı'nın ardından imzalanan Berlin Antlaşması uyarınca, savaş tazminatı kapsamında Osmanlı Devleti tarafından Rusya'ya bırakıldı. Rus idaresinin 1886 yılında yaptığı nüfus tespitinde Kavtarnakev (Картанакевъ) adıyla kaydettiği köy, Ardahan sancağının Çıldır kazasına bağlı Tzkarostavi nahiyesinin 13 köyünden biriydi. Köydeki 36 hanede, 153'ü erkek ve 159'u kadın olmak üzere, 312 kişi yaşıyordu. Nüfusu, iki hane hariç, Türk olarak kaydedilmiştir. İki hanede ise 10 Karapapak yaşıyordu. 1595 tarihli nüfusla kıyaslandığında köyün demografik yapısının tamamen değiştiği görülmektedir.

Kavtarnagebi, Rus hakimiyetinin sona ermesinden sonra, bir süre bağımsız Gürcistan'ın sınırları içinde kaldı. 1921 yılında, Kızıl Ordu'nun Gürcistan'ı işgali sırasında, 16 Mart 1921'de, Sovyet Rusya ile Ankara Hükümeti arasında imzalanan Moskova Antlaşması'yla da Kavtarnagebi köyü Türkiye'ye bırakıldı.

Kavtarnagebi köyü, 1928 tarihli Osmanlıca köy listesinde Kertene Köy (كرتنە كوی) olarak geçer. Köy bu sırada Kars vilayetinin Çıldır kazasının Kurt Kale nahiyesine bağlıydı. 1940 genel nüfus sayımında "Kerteneköy" adıyla aynı idari konuma sahipti ve nüfusu 650 kişiden oluşuyordu. Kavtarnagebi veya Kertene Türkçe olmadığı için köyün adı 1959 yılında Akkiraz olarak değiştirilmiştir. 1965 genel nüfus sayımında Akkiraz köyünün nüfusu 1.038 kişiden oluşuyor ve bu nüfus içinde 256 kişi okuma yazma biliyordu.

Akkiraz köyünde bir kalenin var olduğu, köyün merkezindeki kayalık bir tepede günümüze ulaşan duvar kalıntılarından anlaşılmaktadır. Bugünkü köyün sınırları içinde bir başka tarihsel yapı ise, ortadan kalkmış olan Petrisi köyünün kalesidir. Petrisi Kalesi, Akkiraz köyünün 4,2 km güneybatısında, Petrisi ve Oğuz derelerinin birleştiği yerde bulunmaktadır. Bu kalenin günümüze kalan duvarlarının yüksekliği 4-5 metreyi bulur. Akkiraz köyünün 4,2 km batısında, köyün sakinlerinin "Kumulet" olarak adlandırdığı yerde, megalit bir kalenin kalıntıları bulunmaktadır. Bu kalenin ortadan kalkmış olan Kumuleti adlı yerleşmenin kalesi olduğu anlaşılmaktadır. Bugün Dirsekkaya köyü sınırları içinde kalan Zegani (Zaki) Kilisesi, tarihsel olarak Kavtarnagebi bölgesinde bulunuyordu. Bu yapı, 1902 yılında çok az zarar görmüş halde ayakta duruyordu. Zaki Kilisesi daha sonra, 1970 yılında dinamitle neredeyse tamamen yıkılmıştır.2014 Yılı Tao-Klarceti Tarihi Eserleri Araştırma Gezisi Sonuçları (Gürcüce), Tiflis, 2015, s. 32, 53, 65-66  ISBN 978-9941-0-7362-5.Tao-Klarceti - Tarihsel ve Kültürel Anıtlar Kataloğu (Gürcüce), (Editör) Buba Kudava, (Yazarlar) Nestan Bagauri, Zurab Batiaşvili, İrma Beridze, Buba Kudava, Nikoloz Jğenti, Goça Saitidze, Natia Hizanişvili, 2018, Tiflis, s. 220, ISBN 9789941478178.

 Coğrafya 
Akkiraz köyü, Ardahan il merkezine 77 km, Çıldır ilçe merkezine ise 35 km uzaklıktadır.

 Nüfus 
Yıllara göre köy nüfus verileri 2022 198 2021 206 2020 218 2019 218 2018 244 2017 268 2016 287 2015 308 2014 315 2013 322 2012 322 2011 320 2010 327 2009 322 2008 331 2007 351 2000 412 1990 706 1985 896

 Kaynakça 

 Dış bağlantılar 


Kategori:Çıldır belde ve köyleri
Kategori:Tao-Klarceti