Sevimli, Hanak

Sevimli, Ardahan ilinin Hanak ilçesine bağlı bir köydür.

Tarihçe

Sevimli köyünün eski adı Veli'dir. Gürcüce bir yer adı olan Veli (ველი), çayırlık, akarsu kıyısındaki düzlüğe denir."ველი" - A Comprehensive Georgian-English Dictionary, Londra, 2006, 2 cilt  ISBN 0-9535878-3-5 Nitekim bu yerleşim Kura Nehri kıyısındaki düz bir alanda yer alır.Ekvtime Takaişvili, Kafkasya Arkeolojisi Materyalleri (Материалы по археологии Кавказа), Moskova, 1909, s. 70-73. Bu yer adı Osmanlıca kaynaklara Vel (ويل) olarak girmiştir.Defter-i Caba-i Eyalet-i Çıldır 1694-1732 (Osmanlıca ve Gürcüce), (Yayıma hazırlayan) Tsisana Abuladze, Tiflis 1979, s. 299 ve diğer sayfalar.Son Teşkilat-i Mülkiyede Köylerimizin Adları (Osmanlıca), İstanbul, 1928, s. 760. Ortadan kalkmış bir köy olan Oncorbegi'nin yerleşim alanı Sevimli köyünün bugünkü sınırları içinde bulunuyordu.

Veli köyü, Orta Çağ'da Gürcistan'ı oluşturan bölgelerden biri olan Eruşeti'de yer alır. Nitekim Osmanlılar bu bölgeyi ve köyü, 1578 yılında Gürcülerden ele geçirmiştir. Köyün sınırları içinde yer alan Veli Kalesi, 10. yüzyılda, Gürcü Krallığı döneminde inşa edilmiştir. Kaledeki kilisenin 954 yılında inşa edilmiş olduğu Gürcüce yazıtından anlaşılmaktadır. Veli Kalesi veya Velistsihe, Kacistsihe ve Mgeltsihe ile birlikte, bir Gürcü devleti Samtshe-Saatabago hükümdarlarının önemli merkezlerinden biriydi.<ref>{{Web kaynağı |url=http://dspace.nplg.gov.ge/simple-search?query=Gurjistanis_Vilaietis_Didi_Davtari |başlık=Mufassal-i Vilayet-i Gürcistan (Osmanlıca ve Gürcüce), (Yayıma hazırlayan) Sergi Cikia, Tiflis, 1941-1958, 3 cilt; III. Cilt (1958), s. 531. |erişimtarihi=26 Şubat 2021 |arşivurl=https://web.archive.org/web/20210122005802/http://dspace.nplg.gov.ge/simple-search?query=Gurjistanis_Vilaietis_Didi_Davtari |arşivtarihi=22 Ocak 2021 |ölüurl=hayır }}</ref>

Veli köyü, Osmanlı idaresinin başında, 1595 tarihli ve Defter-i Mufassal-i Vilayet-i Gürcistan'' adlı tahrir defterine göre, Gürcistan Vilayeti içinde Ardahan- Büzürg livasının Meşe nahiyesine bağlıydı. Osmanlı idaresinin Vel (ويل) biçiminde kaydettiği köy 30 Hristiyan haneden oluşuyordu. Köyde buğday ve arpa tarımı ile arıcılık yapılıyor, domuz ve koyun besleniyordu. Veli köyünde üç adet değirmen bulunuyordu.

Veli köyü, Çıldır Eyaleti'nin 1694-1732 dönemini kapsayan Osmanlı cebe defterinde Vel (ويل) şeklinde geçer. Defterde aynı idari konuma sahip olan köyün hasılası Hicri 1122 (1710/1711) tarihinde 3.000 akçe idi ve köy Ali adında birine bırakılmıştı.

Osmanlı döneminde Veli köyünde Gürcü Katoliklerin yaşadığı çeşitli kaynaklardan bilinmektedir. Nitekim S. Bavreli adıyla da tanınan Solomon Aslanişvili 1906 yılında yayımlanan yazısında köydeki Ortodoks Gürcülerin hekimlik hizmeti veren bir misyonerin etkisiyle 1723 yılında Katolikliğe geçtiğini yazmıştır. 1828-1829 Osmanlı-Rus savaşında Ahaltsihe ve Ahalkalaki livaları Rusların eline geçince, Veli köyünde yaşayan Katolikler göç edip Ahalkalaki'nin Bavra, Hulgumo, Kartikami ve Turtshi adlı köylerine yerleşmiştir. Ancak bu köylerde, Gürcülerin Katolik olmasını kabul edemeyen Ortodoks Gürcülerin ve bölgedeki Katolikliği Ermeni inancı olarak savunan Katolik Ermenilerin baskısı yüzünden Ermeni ayin usülünü kabul etmişlerdir. Ancak bu insanlar Gürcüce ve Ermenice bilmiyor, sadece Osmanlıca konuşuyorlardı.S. Braveli, "ველელები" (Veli sakinleri) Cvari Vazisa, 1906, sayı 8-9.

Veli köyü, 1877-1878 Osmanlı-Rus Savaşı'nın ardından imzalanan Berlin Antlaşması uyarınca Osmanlı Devleti tarafından Rusya'ya bırakıldı. Rus idaresinin Vel (Вель) diye kaydettiği köy, Ardahan sancağının Ardahan kazasına bağlı Nakalakevi nahiyesinin sekiz köyünden biriydi. Köyün nüfusu, 104'ü erkek ve 83'ü kadın olmak üzere, 23 hanede yaşayan 187 kişiden oluşuyordu. Bu nüfusun tamamı Türk olarak kaydedilmiştir. Oysa Gürcü tarihçi ve arkeolog Ekvtime Takaişvili 1902 yılında Veli köyünde Müslüman Gürcülerin yaşadığını, birçoğunun akıcı şekilde Gürcüce konuştuğunu yazmıştır.Ekvtime Takaişvili, Материалы по археологии Кавказа, собранные экспедициями Московского археологического общества : Выпуск XII veya Христианские памятники, Moskova, 1909, s. 70-71. Köyün nüfusu 1896'da 304 kişiye, 1906 yılında da 370 kişiye çıkmıştır.Candan Badem, Çarlık Yönetiminde Kars, Ardahan, Artvin, İstanbul, 2018, s. 112, ISBN 9786052100271.

Rusya yönetimi altındayken 1902 yılında Veli köyünü gezmiş olan Gürcü tarihçi ve arkeolog Ekvtime Takaişvili, düz bir yerde kurulu olduğu için köyün bu adı taşıdığını belirtmiştir. Bu tarihte köyün nüfusu Müslüman Gürcülerden oluşuyordu. Köylüler Gürcüce biliyordu ve Takaişvili köyün sakinleriyle Gürcüce konuşmuştu. Takaişvili, Veli köyü ve Eruşeti bölgesinin diğer köylerindeki insanların Gürcülere özgü fiziksel özellikler taşıdığını ve Gürcüce soyadlarını koruduğunu yazmıştır. Birinci Dünya Savaşı sırasında Ardahan bölgesini gezen Gürcü araştırmacı ve gazeteci Konstantine Martvileli de Veli Kalesi ile Rabat'taki (bugün Yıldırımtepe) kaleyi kıyaslamış ve Veli Kalesi’nin Şeytan Kalesi’nden daha büyük olduğunu belirtmiştir.

Veli köyü, Birinci Dünya Savaşı’nın sonlarına doğru Rus ordusunun bölgeden çekilmesinin ardından bağımsız Gürcistan sınırları içinde yer aldı. 7 Mayıs 1920 tarihinde imzalanan Moskova Antlaşması'yla Sovyet Rusya Ardahan sancağının bir bölümünü Gürcistan’ın bir parçası olarak tanıdı. Kızıl Ordu'nun Gürcistan'ı işgali sırasında köy Ankara Hükümeti tarafından fiilen yeniden Türkiye’ye katıldı. 16 Mart 1921’de, Ankara Hükümeti ile Sovyet Rusya arasında imzalanan Moskova Antlaşması’yla Veli köyünün de içinde yer aldığı Ardahan bölgesi Türkiye’ye bırakıldı.

Veli köyü, 1928 tarihli Osmanlıca köy listesinde Vel (ويل) adıyla Kars vilayetinin Ardahan kazasına bağlı Hanak nahiyesinin köylerinden biriydi.  1940 genel nüfus sayımında "Vel" biçiminde yazılmış olan köy aynı idari konuma sahipti ve nüfusu 430 kişiden oluşuyordu.1940 Genel Nüfus Sayımı, Ankara, 1946, s. 349. Veli veya Vel Türkçe olmadığı için köyün adı 1959 yılında 7267 sayılı kanunla Sevimli olarak değiştirilmiştir. 1965 genel nüfus sayımına göre Sevimli köyünde 870 kişi yaşıyor ve bu nüfus içinde 231 kişi okuma yazma biliyordu.1965 Genel Nüfus Sayımı, Ankara, 1968, s. 359.

Veli'deki en önemli tarihsel yapı, Gürcüce kaynaklarda Velistsihe olarak geçen Veli Kalesi'dir. 170 × 150 metre ebatlarındaki kale, yığma taşlardan inşa edilmiştir. Köyün merkezinin 600 metre güneybatısında, Kura Nehri'nin sol kıyısında, yarımada biçimli sarp bir tepe üzerinde yer alır. Eski çağlarda bir şehir olduğu sanılan bu yerin Orta Çağ'da sadece kale olarak kullanıldığı anlaşılmaktadır. Kalenin yıkıntıları günümüze ulaşmıştır.Tao-Klarceti - Tarihsel ve Kültürel Anıtlar Kataloğu (Gürcüce), (Editör) Buba Kudava, (Yazarlar) Nestan Bagauri, Zurab Batiaşvili, İrma Beridze, Buba Kudava, Nikoloz Jğenti, Goça Saitidze, Natia Hizanişvili, Tiflis, 2018, s. 371, ISBN 9789941478178. Veli Kalesi Türkçe kaynaklarda genellikle Vel Kalesi olarak geçer.

Veli Kalesi'nin olduğu yerde üç kilise kalıntısı vardır. Vaftizci Yahya’ya adanmış olan ilk kilise 954 yılında inşa edilmiş tek nefli bir yapıdır ve kalenin içinde yer alır. İkinci kilise kalenin alt tarafında, Kura Nehri'nin sağ kıyısında yer alır. Tek nefli yapıdan geriye duvarları kalmıştır. Kalenin doğusunda, surların dışında kalan üçüncü kilise de tek nefli bir yapıdır ve kilisenin duvar resimlerinin izleri bugün de fark edilmektedir. Bu kilise de yıkık durumdadır.Tao-Klarceti - Tarihsel ve Kültürel Anıtlar Kataloğu (Gürcüce), (Editör) Buba Kudava, (Yazarlar) Nestan Bagauri, Zurab Batiaşvili, İrma Beridze, Buba Kudava, Nikoloz Jğenti, Goça Saitidze, Natia Hizanişvili, 2018, Tiflis, s. 193, ISBN 9789941478178.Kartlis Tshovreba Arkeoloji ve Yer Adları Sözlüğü (Gürcüce), Tiflis, 2013, s. 217.  ISBN 9789941158964.

Kalenin içinde yer alan ve bundan dolayı Veli Kalesi Kilisesi olarak anılan kilisenin (10,5 x 7,2 m) kuzey duvarı kalenin duvarına bitişik biçimde, kesme taşlarla inşa edilmiştir. Sunakta duvar resimlerinin izleri günümüze kalmıştır. Doğu duvarında iki adet Hutsuri alfabesiyle yazılmış Gürcüce yazıt vardır, ancak bu yazıtlar zarar görmüştür. Yazıtlardan birinde kilisenin banisi olarak “Gvarami” adı geçer. Güney cephesindeki giriş kapısı üzerinde bulunan yazıt okunamaz durumdadır. Kiliseden düşmüş sekiz köşeli bir taşta banisi adına yazılmış yazıtta kilisenin 954 yılında Vaftizci Yahya adına inşa edildiği belirtilmektedir.

 Coğrafya 
Köy, Ardahan il merkezine 44 km, Hanak ilçe merkezine 18 km uzaklıktadır.

 Nüfus 
Yıllara göre köy nüfus verileri2024 2212023 223 2022 229 2021 257 2020 276 2019 286 2018 289 2017 298 2016 290 2015 303 2014 320 2013 325 2012 331 2011 338 2010 357 2009 370 2008 375 2007 389 2000 461 1990 581 1985 727

Kaynakça 

 Dış bağlantılar 


Kategori:Hanak belde ve köyleri
Kategori:Tao-Klarceti