Öncül, Çıldır

Öncül, Ardahan ilinin Çıldır ilçesine bağlı bir köydür.

Tarihçe

Öncül köyünün eski adı Tzkarostavi'dir. Gürcüce bir yer adı olan Tzkarostavi (წყაროსთავი), iki kelimeden (წყარო: “pınar” ve თავი: “baş”) oluşur ve “pınar başı” anlamına gelir. Nitekim Gürcü tarihçi ve arkeolog Ekvtime Takaişvili 1902 yılında, Tzkarostavi Kilisesi'nin aşağısında gür bir pınarın olduğunu, vadi boyunca akarak Kura Nehri'ne katıldığını yazmıştır.Ekvtime Takaişvili, Kafkasya Arkeolojisi Materyalleri (Материалы по археологии Кавказа), Moskova, 1909, s. 45-51. Bu yer adı Türkçe kaynaklara Zğarostav (زغارستاو) ve Zikaristav (زيقارستاو)Son Teşkilat-i Mülkiyede Köylerimizin Adları (Osmanlıca), İstanbul, 1928, s. 764. gibi değişik yazılış biçimleriyle geçer.

Tzkarostavi köyü, tarihsel Cavaheti bölgesinin Tao-Klarceti içinde kalan kesiminde yer alır. Gürcü Kilisesi'nin piskoposluk kiliselerinden biri olan Tzkarostavi Kilisesi'nin 6. yüzyılda, Gürcü Krallığı döneminde inşa edilmiş olması, buranın en geç bu yüzyıldan itibaren bir yerleşme olduğunu göstermektedir.  Osmanlılar bu bölgeyi ve köyü, 1578 yılında Gürcülerden ele geçirmiştir.

Tzkarostavi köyü, 1595 tarihli ve Defter-i Mufassal-i Vilayet-i Gürcistan adli Osmanlı tahrir defterine göre, Gürcistan Vilayeti içinde Çıldır livasının Kenarbel nahiyesinde yer alıyordu. Nüfusu, tamamı Hristiyan olan 40 haneden oluşuyordu. Köyde buğday, arpa, çavdar, keten tohumu ve yonca tarımı ile araçlık yapılıyor, domuz ve koyun besleniyordu. Köyün mezrası Gürcüce Moğobili (მოღობილი) adını taşıyordu. Köyün ve mezrasının adının Gürcüce olmasına karşın, köyün nüfusu Ermenilerden oluşuyordu.

Tzkarostavi köyü, Çıldır Eyaleti'nin 1694-1732 dönemini kapsayan Osmanlı cebe defterinde Zğarostav (زغارستاو) olarak geçer. Bu defterde aynı idari konuma sahip olan köyün hasılası, Hicri 1137 (1724/1725) tarihinde 11.999 akçe idi.

Tzkarostavi köyü, 1877-1878 Osmanlı-Rus Savaşı'nın ardından imzalanan Berlin Antlaşması uyarınca Osmanlı Devleti tarafından Rusya'ya bırakıldı. 1886 nüfus tespitinde Rus idaresinin Tshorostav (Цхоростав) şeklinde kaydettiği köy, Ardahan sancağının Çıldır kazasına bağlı Tshorostav nahiyesinin 13 köyünden biriydi. Bu nahiyenin idari merkezi Kanarbel köyüydü. Tzkarostavi köyünün nüfusu, 162'si erkek ve 155'i kadın olmak üzere, 37 hanede yaşayan 317 kişiden oluşuyordu. Bu nüfusun tamamı "Türk" olarak kaydedilmiştir.

Tzkarostavi köyü, Birinci Dünya Savaşı’nın sonlarına doğru Rus ordusunun bölgeden çekilmesinin ardından bağımsız Gürcistan sınırları içinde kaldı. 7 Mayıs 1920 tarihinde imzalanan Moskova Antlaşması'yla Sovyet Rusya Ardahan sancağının bir bölümünü ve köyü Gürcistan’ın bir parçası olarak tanıdı. Kızıl Ordu'nun Gürcistan'ı işgali sırasında köy Ankara Hükümeti tarafından fiilen yeniden Türkiye’ye katıldı. 16 Mart 1921’de, Ankara Hükümeti ile Sovyet Rusya arasında imzalanan Moskova Anlatşması’yla Tzkarostavi köyünün de içinde yer aldığı Ardahan bölgesi Türkiye’ye bırakıldı.

Binbaşak köyü, 1928 tarihli Osmanlıca köy listesinde Kars vilayetinin Çıldır kazasına bağlı Kurtkala nahiyesinin köylerinden biriydi. 1940 genel nüfus sayımında "Ziğaristav" biçiminde yazılmış olan köy aynı idari konuma sahipti ve nüfusu 630 kişiden oluşuyordu.1940 Genel Nüfus Sayımı, Ankara, 1946, s. 351. Tzkarostavi veya Ziğaristav Türkçe olmadığı için köyün adı 1959 yılında 7267 sayılı kanunla Öncül olarak değiştirilmiştir. 1965 genel nüfus sayımına göre Öncül köyünde 961 kişi yaşıyor ve bu nüfus içinde 230 kişi okuma yazma biliyordu.1965 Genel Nüfus Sayımı, Ankara, 1968, s. 357.

Öncül köyünde, eski Gürcü piskoposluk merkezi olan Tzkarostavi Kilisesi dışında, tek nefli bir köy kilisesinin yıkıntısı bulunmaktadır. Köyün merkezinin 1,7 km güneyinde, bir tepenin eteğinde bulunan kale (43 × 40 m) ise, tamamen yıkılmıştır.Tao-Klarceti - Tarihsel ve Kültürel Anıtlar Kataloğu (Gürcüce), (Editör) Buba Kudava, (Yazarlar) Nestan Bagauri, Zurab Batiaşvili, İrma Beridze, Buba Kudava, Nikoloz Jğenti, Goça Saitidze, Natia Hizanişvili, 2018, Tiflis, s. 224, 401, ISBN 9789941478178.

 Coğrafya 
Öncül köyü, Ardahan il merkezine 64 km, Çıldır ilçe merkezine 22 km uzaklıktadır.

 Nüfus 
Yıllara göre köy nüfus verileri 2022 298 2021 289 2020 306 2019 309 2018 315 2017 284 2016 284 2015 244 2014 240 2013 235 2012 257 2011 264 2010 276 2009 280 2008 292 2007 304 2000 302 1990 525 1985 675

Kaynakça 

 Dış bağlantılar 


Kategori:Çıldır belde ve köyleri
Kategori:Tao-Klarceti