İlerlemeci eğitim

İlerlemeci eğitim, 19. yüzyılın sonları ile 20. yüzyılın başlarında Avrupa ve ABD'de, geleneksel eğitimin katı biçimciliğine ve dar müfredat anlayışına tepki olarak ortaya çıkan pedagojik bir harekettir. Hareket, öğrenciyi merkeze alan, deneyimsel öğrenmeyi ve “bütüncül çocuk” (bilişsel, duyuşsal ve toplumsal gelişim) yaklaşımını vurgulayan bir anlayışla ilişkilendirilir. İlerlemeci eğitim, ABD'de sosyal ve siyasal reform hareketleriyle birlikte anılan Progressive Era bağlamında güç kazanmış; çeşitli deneysel okul uygulamalarıyla yaygınlaşmıştır.

İlerlemeci eğitim sıklıkla pragmatizm ile ilişkilendirilir ve bu bağlamda John Dewey'in eğitim düşüncesi hareketin kuramsal kaynakları arasında önemli bir yer tutar. Pragmatizmin kurucu isimleri arasında anılan Charles Sanders Peirce ve William James'in görüşlerinin, Dewey'in düşüncesi üzerinden eğitim alanına yansıdığı belirtilir.

 Tarihçe 
İlerlemeci eğitim, 19. yüzyılın sonlarında gelişen toplumsal dönüşümler karşısında okulun değişime ayak uyduramadığı eleştirisiyle birlikte gündeme gelmiş ve reformcu eğitimciler tarafından deneysel okul girişimleriyle desteklenmiştir. John Dewey'in 1890'ların sonu ve 1900'lerin başında yürüttüğü “laboratuvar okul” deneyimi, ilerlemeci eğitim literatüründe okulun “demokratik bir topluluk” olarak kurgulanmasına ilişkin örneklerden biri olarak anılır.

Hareket, farklı ülke ve dönemlerde tek bir modele indirgenemeyen, çeşitli uygulamalara sahip bir eğitim reformları bütünü olarak değerlendirilir. Bu nedenle tarih yazımında, “ilerlemeci eğitim”in tek ve tutarlı bir hareket olup olmadığına dair tartışmaların bulunduğu da belirtilmiştir.

 Kuramsal temeller 
İlerlemeci eğitimde bilgi, yalnızca aktarılması gereken bir içerik olarak değil; öğrencinin etkin katılımı, problem çözme ve araştırma yoluyla deneyim içinde yeniden kurulması gereken bir süreç olarak ele alınır. Dewey'in eğitim felsefesinde “deneyim” ve “süreklilik” (bir deneyimin sonraki deneyimleri etkilemesi) kavramları, öğrenmenin yalnız sınıfta değil yaşam pratikleri içinde de gerçekleştiği düşüncesiyle ilişkilendirilir.

Demokrasi vurgusu, ilerlemeci eğitimde okulun yalnızca bilgi aktaran bir kurum değil; işbirliği, iletişim ve katılım pratikleri üzerinden demokratik yurttaşlık deneyimi sunan bir ortam olarak görülmesiyle bağlantılıdır. Bu yaklaşımda öğretmen, bilginin tek kaynağı olmaktan ziyade, öğrenmeyi düzenleyen ve kolaylaştıran bir “rehber” rolüyle tanımlanır.

 Progressivizmin prensipleri 
 Eğitim çocuğun ilgisine uygun olmalıdır.
 Çocuk öğrenmeye ihtiyacı olduğu ve istediği için öğrenmelidir.
 Eğitim hayatın bizzat kendisi olmalıdır; eğitim ile hayatın iç içe görülmesi esastır.
 Öğretmenin rolü yön vermek değil tavsiye etmek ve öğrenmeyi kolaylaştırmaktır.
 Öğrenci, öğrenme sürecinde etkin olmalı; konuyu seçme ve öğrenme yollarını belirleme konusunda söz sahibi olmalıdır.
 Okul, rekabet yerine iş birliğine teşvik etmelidir.
 Demokratik eğitim ortamı oluşturulmalıdır.

 Uygulamalar ve yöntemler 
İlerlemeci eğitimle ilişkilendirilen uygulamalar arasında proje temelli çalışmalar, tematik/entegre müfredat denemeleri, tartışma ve problem çözme etkinlikleri gibi yöntemler sayılır. “Proje yöntemi”nin, öğrencilerin belirli bir problem üzerinde zaman içinde çalışmasını, planlamaya katılmasını ve ürün ortaya koymasını öne çıkaran bir yaklaşım olarak ilerlemeci eğitimle birlikte anıldığı belirtilir.

Bu yaklaşımda ders içeriğinin, salt anlatım ve ezber yerine öğrenci etkinlikleriyle ilişkilendirilen “yaparak-yaşayarak öğrenme”ye yönelmesi hedeflenir. Öğrenme ortamının işbirliği ve topluluk deneyimi üretmesi, ilerlemeci eğitimde sınıfın “demokratik bir mikro-topluluk” olarak görülmesiyle ilişkilendirilir.

 Eleştiriler ve tartışmalar 
İlerlemeci eğitim, tarihsel olarak “aşırı serbestlik”, disiplin ve akademik içerik kaybı gibi iddialarla tartışmaların konusu olmuştur; ayrıca ilerlemeci eğitim uygulamalarının Dewey'in görüşleriyle her zaman örtüşmeyebildiği belirtilmiştir. Bu tartışmaların bir boyutu, “öğrenci merkezlilik” vurgusunun uygulamada nasıl dengeleneceği ve akademik bilgi/disciplin ile deneyimsel öğrenme arasında nasıl bir ilişki kurulacağı sorusudur.

Öte yandan çağdaş literatürde, ilerlemeci pedagojilerin eşitlik boyutuna dair değerlendirmeler de yapılmakta; özellikle dezavantajlı öğrencilerin “güçlü bilgi”ye erişimi bağlamında ilerlemeci uygulamaların nasıl tasarlanacağı tartışılmaktadır.

 Türkiye'de yansımaları 
Türkiye'de ilerlemeci eğitim tartışmaları, Dewey'in düşüncelerinin ve 20. yüzyılın başındaki pragmatist/ilerlemeci yaklaşımların Cumhuriyet dönemi eğitim tartışmalarına etkisi bağlamında ele alınmıştır. Dewey'in 1920'lerde Türkiye'de eğitim üzerine hazırladığı rapor ve öneriler, ilerlemeci-demokratik eğitim anlayışının Türkiye'deki eğitim düşüncesiyle ilişkilendirildiği çalışmalarda zikredilir.

Bazı değerlendirmelerde, ilerlemeci eğitim ilkeleri ile Türkiye'de 2000'li yıllarda öne çıkan yapılandırmacı program yaklaşımı arasında (öğrenci etkinliği, işbirliği, problem çözme, öğretmenin rehberliği gibi) benzerlikler bulunduğu ileri sürülmüştür. Bununla birlikte, bu tür benzerliklerin kapsamı ve uygulamadaki sonuçları, eğitim programları ve sınıf içi pratikler bağlamında ayrıca tartışılmaktadır.

 Kaynakça