Dedeşen, Göle

Dedeşen, Ardahan ilinin Göle ilçesine bağlı bir yerleşimdir.

Tarihçe

Dedeşen köyünün eski adı Dadaşeni'dir. Gürcüce bir yer adı olan Dadaşeni (დადაშენი), bilge anlamındaki "dada" (დადა) ile köy, yerleşim anlamındaki "şeni" (შენი) kelimelerinden türemiş olabilir. Bu bağlamda Dadaşeni "bilge köyü" gibi bir anlama gelir."დადა" - A Comprehensive Georgian-English Dictionary, Londra, 2006, 2 cilt  ISBN 0-9535878-3-5 Bu yer adı Türkçeye Dedeşen veya Dedeşin şeklinde girmiştir. Nitekim 1588 tarihli Osmanlı mufassal defteri ile 1928 tarihli Osanlıca köy listesinde Dedeşin (دەدەشین) olarak geçer.Son Teşkilat-i Mülkiyede Köylerimizin Adları (Osmanlıca), İstanbul, 1928, s. 771.

Dadaşeni köyü, Orta Çağ'da Gürcistan'ı oluşturan tarihsel bölgelerden biri olan Kola'da yer alıyordu. Nitekim bu bölgeyi ve köyü Osmanlılar 16. yüzyılın ikinci yarısında Gürcülerden ele geçirmiştir. Samtshe-Saatabago devletinde piskoposluk merkezi olan Dadaşeni Kilisesi de bu dönemden kalmıştır.

Dadaşeni köyü, 1588 tarihli Osmanlı mufassal defterine göre, Gürcistan Vilayeti içinde, Ardahan-i Küçük livasının Kuzey nahiyesine bağlıydı. Bu sırada köyün nüfusu 22 haneden oluşuyordu. Bu nüfus içinde 17 hane Hristiyan, 3 hane Müslüman ve 2 hane de "mücerred" (bekar) olarak kaydedilmiştir. 1595 tarihli mufassal defterine göre de köyde Hristiyan ve Müslüman nüfus birlikte yaşıyordu.

Dadaşeni köyü, 1877-1878 Osmanlı-Rus Savaşı'nın ardından 1878 yılında imzalanan Berlin Antlaşması'yla Osmanlı Devleti tarafından Rusya'ya bırakıldı. Rus idaresince Dadaşen (Дадашенъ) olarak kaydedilen köy, Ardahan sancağının Göle kazasına bağlı ve idari merkezi Signot köyü olan Karavenk nahiyesinin 11 köyünden biriydi. 1886 yılında nüfusu, 132'si erkek ve 130'u kadın olmak üzere, 29 hanede yaşayan 262 kişiden oluşuyordu. Bu nüfusun tamamı Türk olarak kaydedilmiştir. Dadaşen'in nüfusu 1896 yılında 307 kişi, 1906 yılında 395 kişi olarak tespit edilmiştir.Candan Badem, Çarlık Yönetiminde Kars, Ardahan, Artvin, İstanbul, 2018, s. 112, ISBN 9786052100271.

Birinci Dünya Savaşı yıllarında Ardahan bölgesini gezen Gürcü gazatecei ve araştırmacı Konstantine Martvileli, yarı yıkık bir kilisenin bulunduğu Dedaşeni (დედაშენი) köyünde 56 hanede 521 Müslüman Gürcü yaşadığını yazmıştır.

Dadaşeni köyü, Birinci Dünya Savaşı'nın sonunda Rusların bölgeden çekilmesinin ardından bir süre fiilen Ermenistan'ın sınırları içinde kaldı. 16 Mart 1921'de imzalanan Moskova Antlaşması uyarınca Dadaşen Türkiye'ye bırakıldı.

Dadaşeni veya Dadaşen adı zaman içinde Türkçede Dedeşen'e dönüşmüştür. Nitekim 1928 tarihli Osmanlıca köy listesinde adı "Dadaşen / Dedeşen" (دەدەشین) olarak geçer. Bu sırada köy Kars vilayetinin Göle kazasının Merdenik olarak adlandırılan merkez nahiyesine bağlıydı. 1940 genel nüfus sayımında köy aynı idari konuma sahipti ve nüfusu 660 kişiden oluşuyordu.1940 Genel Nüfus Sayımı, Ankara, 1946, s. 351. 1965 genel nüfus sayımında Dedeşen köyünün nüfusu 1.270 kişiye çıkmıştı ve bu nüfus içinde sadece 306 kişi okuma yazma biliyordu.1965 Genel Nüfus Sayımı, Ankara, 1968, s. 358.

Dedeşen köyü 2004 yılında Köprülü Beldesi'ne bir mahalle olarak bağlanmış, beldelerin kaldırılmasından sonra da Köprülü'nün bir mahallesi olarak kalmıştır.

Dadaşeni, Samtshe-Saatabago sınırları içinde piskoposluk merkeziydi. Piskoplosluk kilisesi olan Dadaşeni Kilisesi, 9-10. yüzyılda inşa edilmiştir. Üç nefli ve kubbeli bir bazilika olan kiliseden geriye sadece yıkıntıları kalmıştır.Tao-Klarceti - Tarihsel ve Kültürel Anıtlar Kataloğu (Gürcüce), (Editör) Buba Kudava, (Yazarlar) Nestan Bagauri, Zurab Batiaşvili, İrma Beridze, Buba Kudava, Nikoloz Jğenti, Goça Saitidze, Natia Hizanişvili, 2018, Tiflis, s. 180, ISBN 9789941478178. Yıkılmış olan kilisenin taşları köydeki caminin inşasında kullanılmıştır. Bölgeyi gezen Alman botanikçi ve gezgin Karl Koch bu kilisenin 1843 yılında da yıkık olduğunu yazmıştır. Dadaşeni Kilisesi'nin dışında köyde bir köy kilise daha vardır. Köyün merkezinin 3 km kuzeyinde bulunan tek nefli bu kilisenin bir kısmı günümüze ulaşmıştır.

Dadaşeni köyünde ayrıca üç kale bulunmaktadır. Bunlardan biri olan ve köyün kuzey kısmında yer alan 122×60 metre ebatlarındaki kale harç kullanılmadan inşa edilmiştir. Piskoposluk kilisenin içinde bulunduğu tepedeki kalenin günümüze kalıntıları ulaşmıştır. Bir başka kale köyün yaylasında bulunur. Moloz taşlardan inşa edilmiş olan kale önemli ölçüde ayaktadır. Köyün merkezinin 600 m güneybatısında, 22×18 metre ebatlarında küçük bir kale daha bulunur. Bu kaleden de geriye yıkıntılar kalmıştır.Tao-Klarceti: Tarihsel ve Kültürel Anıtlar (ტაო-კლარჯეთი: ისტორიისა და კულტურის ძეგლები), (Editör) Buba Kudava, (Yazarlar) Nestan Bagauri, Zurab Batiaşvili, İrma Beridze, Buba Kudava, Nikoloz Jğenti, Goça Saitidze, Natia Hizanişvili, Tiflis, 2018, s. 323, ISBN 978-9941-478-17-8.

 Coğrafya 

Dedeşen, Ardahan il merkezine 42 km, Göle ilçe merkezine ise 8 km uzaklıktadır.

 Nüfus 
Yıllara göre köy nüfus verileri 2007500 2000 646

 Kaynakça

 Dış bağlantılar 

Kategori:Ardahan ili tarihi
Kategori:Tao-Klarceti
Kategori:Göle belde ve köyleri