Zaviye

Zaviye, İslam dünyasında özellikle Selçuklu, Beylikler ve Osmanlı dönemlerinde görülen; tasavvuf ehlinin barındığı, ibadet, sohbet, eğitim ve sosyal hizmet faaliyetlerinin yürütüldüğü küçük ölçekli dinî-sosyal kurumlardır. Zaviyeler genellikle yollar üzerinde, kırsal alanlarda veya yeni yerleşim bölgelerinde konumlanmış; hem dini-pratik hem de toplumsal işlevler üstlenmiştir.Arık, Rüçhan. Anadolu Selçuklu Mimarisinde Zaviye ve Hânkâhlar. Ankara: Kültür Bakanlığı Yayınları, 1976.

 Etimoloji 
Kelime Arapça zāwiya (زاوية) kökünden gelir ve “köşe, inziva yeri” anlamı taşır. İlk dönemlerde sufilerin küçük ibadet mekânlarını ifade ederken zamanla kurumsal bir yapıyı tanımlamaya başlamıştır.

 Tarihçe 

 Erken Dönem ve Kökenler 
Zaviyelerin kökeni, İslam dünyasında gelişen ribât ve hankâh geleneğine dayanır. Ortaçağ boyunca ribâtlar hem savunma hem de tasavvufî eğitim merkezleri olarak işlev görmüş ve Anadolu’daki zaviye geleneğinin öncülü olmuştur.Ocak, Ahmet Yaşar. Babailer İsyanı: Aleviliğin Tarihsel Altyapısı. Ankara: Türk Tarih Kurumu Yayınları, 1996.

 Selçuklu Dönemi 
Anadolu Selçukluları döneminde zaviyeler, derviş topluluklarının göç yolları üzerinde kurduğu küçük sosyal-manevi merkezlerdir. Bu yapılar, özellikle Türkmen toplulukları arasında İslam’ın yerleşmesinde belirleyici olmuştur.

 Beylikler Dönemi 
Beylikler döneminde zaviyeler hem siyasi hem manevi otoritenin yereldeki temsilcisi konumuna gelmiştir. Birçok zaviye, bir şeyh etrafında örgütlenmiş kolonizasyon hareketlerinin çekirdeğini oluşturmuştur.

 Erken Osmanlı Dönemi 
Osmanlı Devleti'nin kuruluş devrinde zaviyeler, sınır bölgelerinde “kolonizatör dervişler” tarafından kurulan ve yerleşim süreçlerini şekillendiren merkezlerdir. Cemal Kafadar’a göre bu dervişler Osmanlı'nın sosyal ve kültürel inşasında temel rol oynamıştır.Kafadar, Cemal. Between Two Worlds: The Construction of the Ottoman State. Berkeley: University of California Press, 1995.

 Klasik Osmanlı Dönemi 
15.–16. yüzyıllarda zaviyeler vakıflar aracılığıyla kurumsallaşmış ve kırsal toplumun ibadet, eğitim ve barınma ihtiyaçlarını karşılamıştır. Halil İnalcık, zaviyeleri Osmanlı taşrasında “idari boşlukları dolduran yarı-resmî kurumlar” olarak niteler.İnalcık, Halil. The Ottoman Empire: The Classical Age 1300–1600. London: Phoenix Press, 2000.

 Kapatılış 
Türkiye Cumhuriyeti döneminde 30 Kasım 1925 tarihli “Tekke ve Zaviyelerin Kapatılması Hakkında Kanun” ile zaviyelerin resmi faaliyetleri sona ermiştir.

 Görev ve İşlevler 

 Dinî İşlev 
Zaviyelerde zikir, sohbet, vaaz ve tasavvufi eğitim verilirdi. Bazı zaviyeler bir tarikatın yerel merkezi olarak işlev görürdü.

 Sosyal İşlev 
Zaviyeler yolculara barınak, fakirlere yemek sağlayan sosyal yardım merkezleriydi. Özellikle kış aylarında yolculuğu kolaylaştıran misafirhaneler olarak öne çıkmışlardır.

 Kolonizasyon ve İskân İşlevi 
Yeni fethedilen bölgelerde zaviyeler yerleşimi teşvik eden çekirdek noktalar oluşturmuştur. Bu işlev, özellikle gazâ bölgelerinde belirgin şekilde görülür.

 Eğitim 
Bazı zaviyeler temel dini eğitim verilen küçük eğitim kurumları olarak hizmet etmiştir.

 Mimari 
Zaviyeler genellikle küçük ölçekli ve sade yapılardır. Çoğunlukla bir mescit, şeyh odası, misafir odaları, mutfak (imaret) ve avludan oluşur. Selçuklu döneminde çok hücreli planlar yaygınken Osmanlı döneminde daha küçük yapı tipleri görülür.

 Tarikatlarla İlişki 
Zaviyeler birçok tarikatın yerel merkezleri olmuştur: Bektaşilik, Halvetilik, Mevlevilik, Nakşibendilik ve Rifailik gibi tarikatlar Anadolu’da zaviye ağı üzerinden yayılmıştır.

 Eleştiriler 
Osmanlı arşivlerinde bazı zaviyelerin vakıf gelirlerini kötü yönettiği veya kurumun amaçlarından uzaklaştığına dair şikâyetler yer almaktadır. Bu nedenle dönem dönem sıkı denetim altına alınmışlardır.

 Kaynakça 

 Ayrıca bakınız 
 Tekke
 Tasavvuf

Kategori:Tasavvuf
Kategori:Osmanlı kültürü
Kategori:İslam mimarisi
Kategori:İslami eğitim kurumları
Kategori:Batı Sahra'da eğitim