Tortumkale, Tortum

Tortumkale, Erzurum ilinin Tortum ilçesine bağlı bir kırsal mahalledir.

 Tarihçe 

Tortumkale'nin eski adı Tortum veya Tortomi (თორთომი) olarak bilinir. Tortum bir akarsu ile bir bölgenin de adıydı. Ancak Tortum adını taşıyan yerleşim bugünkü Tortum kenti değil, Tortumkale köyüydü. Bu yerleşim, buradaki kaleden dolayı Tortumkale olarak adlandırılmıştır. Bugünkü Tortum adını taşıyan yerleşimin eski adı Nihahi (ნიხახი) idi. Nitekim F.R. Mausell'in 1902 tarihli İngilizce "Oltu-Tortum" haritasında Tortumkale "Tortum Kale", Tortum kenti ise "Nikhagh" olarak geçer.

Tortumkale köyü, Orta Çağ'da Gürcistan'ı oluşturan bölgelerden biri olan Tao'da yer alır. Evliya Çelebi'nin seyahatnamesinde köydeki Tortum Kalesi'nin Memaroz/Mamrel olarak adlandırılan Gürcü hükümdarı tarafından inşa edildiği belirtilmiştir. Nitekim kalenin kesin inşa tarihi bilinmese de Osmanlılar Tao bölgesini ve buradaki kaleyi 16. yüzyılın ortalarında Gürcülerden ele geçirmiştir. Vezir Ahmed Paşa komutasındaki Gürcistan seferi sırasında 9 Eylül 1549'da kuşatılan Tortum Kalesi, 13 Eylül'de teslim olmasıyla kesin olarak Osmanlı topraklarına katılmıştır. Nitekim Tortum Kalesi'ndeki kilise de bu yapının Osmanlı döneminden önce inşa edildiğini göstermektedir. Osmanlı hakimiyetine girmesiyle Çıldır Eyaleti'ine bağlı Tortum sancağı oluşturuldu ve Tortumkale yerleşimi de bir süre bu sancağın merkeziydi.Özger, Y., 19. Yüzyılda Tortum'un Nüfus Durumu. Atatürk Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi, Ciltː8, Sayı: 2, Erzurum 2010. URL:http://e-dergi.atauni.edu.tr/ataunisosbil/article/viewFile/1020000357/1020000351 . Erişim: 2017-01-18

Tortumkale, 1574 tarihli ve Defter-i Mufassal-i Vilayet-i Gürcistan adı Osmanlı tahrir defterine "Kilise" ve "Rabat-i Kala-i Tortum" adıyla kaydedilmiştir. Bu tarihte yerleşim Tortum sancağının Tortum nahiyesine bağlıydı ve nüfusu, tamamı Hristiyan olan 168 haneden oluşuyordu.Tao (ტაო), Mamaia Pağava, Meri Tsintsadze, Maia Baramidze, Malhaz Çoharadze, Tina Şioşvili, Ramaz Halvaşi, Nugzar Mgeladze, Zaza Şaşikadze, Merab Halvaşi, Cimşer Çhvimiani, Cemal Karalidze, Batum, 2020, s. 92.  ISBN 978-9941-25-828-2

Tortumkale, 1835 tarihli nüfus defterinde "Tortum" adıyla geçer. Sadece erkek nüfusunun tespit edildiği bu tarihte Tortum, Tortum sancağına bağlı Tortum kazasının köylerinden biriydi. Köydeki 48 hanede 140 erkek kaydedilmiştir. Erkek sayısı kadar kadın eklenince, köyün toplam nüfusunun yaklaşık 280 kişiden oluştuğu ortaya çıkar.Tao (ტაო), Mamaia Pağava, Meri Tsintsadze, Maia Baramidze, Malhaz Çoharadze, Tina Şioşvili, Ramaz Halvaşi, Nugzar Mgeladze, Zaza Şaşikadze, Merab Halvaşi, Cimşer Çhvimiani, Cemal Karalidze, Batum, 2020, s. 96.  ISBN 978-9941-25-828-2

Tortumkale köyü, 1928 tarihli Osmanlıca köy listesinde Tortum Kala (تورتوم قلعە) adıyla Erzurum vilayetinin Tortum kazasının merkez nahiyesine bağlı köylerden biriydi.Son Teşkilat-i Mülkiyede Köylerimizin Adları (Osmanlıca), İstanbul, 1928, s. 234. 1940 genel nüfus sayımında bu yerleşim aynı idari konuma sahipti ve nüfusu 738 kişiden oluşuyordu. Bu tarihte Nihahi'nin adı Tortum olarak değiştirilmiş ve 1.534 kişinin yaşadığı Tortum, Tortum kazasının idari merkezi olmuştu.1940 Genel Nüfus Sayımı, Ankara, 1946, s. 252.  1965 genel nüfus sayımında Tortumkale köyünün nüfusu 525 kişiden oluşuyor ve bu nüfus içinde 158 kişi okuma yazma biliyordu.1965 Genel Nüfus Sayımı, Ankara, 1968, s. 263.

1993 yılında Büyükşehir olan Erzurum'da, 2012 yılında 6360 Sayılı Yasa ile, tüm köylerin tüzel kişiliği kaldırılmıştır. Bu köy de Tortum Belediyesi'nin bir mahallesi olmuştur.

 Coğrafya 
Mahalle, Erzurum il merkezine 68 km, Tortum ilçe merkezine 16 km uzaklıktadır. Mahalle, Tortum'un kuzeybatısında olup,  numaralı Artvin-Erzurum (Uzundere-Tortum) devlet yoluna 4,8 km.lik bir köy yoluyla ulaşmaktadır.

 Nüfus 
Yıllara göre mahalle nüfus verileri 2022 357 2021 506 2020 900 2019 515 2018 256 2017 193 2016 221 2015 258 2014 351 2013 620 2012 239 2011 264 2010 294 2009 398 2008 550 2007 159 2000 332 1990 465 1985 458 1965 525

 Kaynakça 

 Dış bağlantılar 


Kategori:Tortum'un mahalleleri
Kategori:Tao-Klarceti