Reconquista

Reconquista, İber Yarımadası'nda 711 yılındaki İslam fethinden 1492'de Granada'nın düşüşüne kadar uzanan, yaklaşık sekiz yüzyıllık uzun bir siyasi, toplumsal ve kültürel dönüşüm sürecidir. Geleneksel anlamda "yeniden fetih" olarak yorumlanan bu dönem, modern tarih araştırmalarında basit bir "Hristiyan–Müslüman savaşının" aksine çok dinli, çok etnisiteli, zaman zaman çatışmalı, zaman zaman işbirlikçi bir dünya olarak değerlendirilir.

 Kavramın doğuşu ve tartışmalı niteliği 
Reconquista terimi Orta Çağ'da sistematik bir ideoloji olarak kullanılmamış, esas anlamını 19. yüzyıl ulus-devlet tarih yazımında kazanmıştır. İspanya'nın ulusal kimliğini Kutsal Roma-Cermen dünyasıyla özdeşleştirmek isteyen romantik tarihçiler, bu uzun dönemi "ulusal kurtuluş mücadelesi" olarak tanımlamışlardır. Ancak çağdaş akademisyenler, İber Yarımadası’nın Orta Çağ boyunca keskin dinî bloklara ayrılmadığı, ittifakların dini sınıfı aşabildiği ve sınırların oldukça geçirgen olduğu konusunda hemfikirdir.Thomas F. Glick, Islamic and Christian Spain in the Early Middle Ages, Princeton University Press, 1979.

En güncel araştırmalar, Reconquista’nın tek bir ideolojik proje değil, yüzlerce yerel hanedan çatışması, ekonomik rekabet, iç isyanlar ve diplomatik pazarlıklardan oluştuğunu gösterir. Aynı dönemde Müslüman emirliklerin birbirleriyle, Hristiyan krallıkların ise Müslüman yönetimleriyle ittifak kurması olağandır. Bu nedenle Reconquista, modern anlamda “medeniyet çatışması” olarak değil, Akdeniz ortaçağının karmaşık siyasetinin bir ürünü olarak değerlendirilir.David Nirenberg, Communities of Violence, Princeton University Press, 1996.

 Endülüs’ün ortaya çıkışı 
711'de Tarık bin Ziyad'ın İberya'ya çıkışı, Vizigot aristokrasisinin zaten bölünmüş olduğu bir döneme rastlamıştır. Bazı Vizigot soyluları yeni gelen güçle anlaşma yapmış, bazı şehirler kendi yöneticileri aracılığıyla barış yoluyla teslim olmuş, bazı bölgelerde ise direniş gösterilmiştir. Fethin ardından kurulan Endülüs, kısa süre içinde İslam dünyasının en parlak kültür merkezlerinden biri hâline gelir. 10. yüzyılda Emevî Halifesi III. Abdurrahman döneminde Kurtuba, astronomi, felsefe, tıp, matematik ve mimaride Avrupa'nın en gelişmiş kentidir.
sol|küçükresim|Halife Mansûr döneminde Endülüs Emevi Devleti sınırları 
Endülüs'te Müslümanlar, Yahudiler ve Hristiyan Mozaraplar uzun süre aynı kentlerde yaşadı. Arapça hem bilim dili hem yönetim dili hâline gelirken, İbn Meymun gibi yahudi düşünürler ve Hristiyan entelektüeller çeviri hareketlerinde kritik rol oynadı. Bu dönem "hoşgörü çağı" olarak romantize edilse de, tüm Orta Çağ toplumlarında olduğu gibi vergi farklılıkları, hukuki ayrımlar ve dönemsel gerilimler zaman zaman çatışmalara yol açmıştır.

 Kuzeyde krallıkların yükselişi 
718'de Covadonga'da Pelayo'nun küçük fakat sembolik zaferi, Reconquista'nın geleneksel başlangıcı olarak kabul edilir. Ancak gerçek dönüşüm 9. ve 10. yüzyıllarda kuzeydeki Asturias, León, Navarra ve Aragon'un güçlenmesiyle görülür. Bu krallıklar, Müslüman emirliklerle ticaret yapmış, saray kültüründen etkilenmiş, hatta bazı Hristiyan hükümdarlar Müslüman lejyonerleri ordularında kullanmıştır. Bu dönemde sınırlar defalarca değişmiş, yeni kurulan Kastilya Kontluğu zaman içinde güçlü bir krallığa dönüşmüş, Portekiz ise 12. yüzyılda bağımsızlığını ilan etmiştir.

 Toplumsal yaşam, ekonomi ve kültürel etkileşim 
Orta Çağ İberya'sı, Akdeniz'in en karmaşık sosyal dokularından biriydi. Ekonomik yaşam sulama teknolojileri, ziraat bilimi, Doğu'dan gelen yeni ürünler (pirinç, turunçgiller, safran, şeker kamışı) ve şehirleşme sayesinde değişmiştir. Kültürel alışveriş çok yoğundur. Hristiyan krallar Arapça belgeler düzenletmiştir. Müslüman tüccarlar Hristiyan bölgelerinde serbestçe dolaşmıştır. Yahudiler ise vergi toplama, tıp ve diplomatik görevlerde önemli rol oynamıştır. Müdeccen sanat üslubu, Müslüman estetik anlayışının Hristiyan yönetiminde devamını temsil eder (ör. Teruel, Toledo). Tüm bunlar, Reconquista'nın sadece savaş değil, karşılıklı etkileşim ve dönüşüm olduğunu gösterir.

 Askeri çatışmalar 
küçükresim|Granada'nın düşüşü|sol
küçükresim|Asturias Krallığı’nın ilk hükümdarı Pelayu’yu Covadonga Muharebesi sırasında betimlemektedir. Bu çarpışmada Pelayu, İber Yarımadası’ndaki Müslüman güçlere karşı Hristiyanların ilk zaferini kazanmıştır.
Reconquista süreci her ne kadar kültürel alışveriş, diplomasi, göç ve ekonomik dönüşüm gibi çok yönlü unsurları barındırsa da, dönem boyunca yaşanan askerî çatışmalar da İberya tarihinin şekillenmesinde belirleyici rol oynamıştır. Ancak bu savaşlar modern milliyetçi söylemlerde anlatıldığı gibi kesintisiz ve tek taraflı bir "kutsal mücadele" değildir. Zamanın siyasetini belirleyen ittifaklar, yerel hanedan çıkarları ve bölgesel güç dengeleri de en az dinî motivasyon kadar etkili olmuştur. 711 sonrası ilk yüzyıllarda Müslüman fetih ordularının ilerleyişi hızlı olmuş, ancak kuzey dağlık bölgelerde çeşitli yerel beylerin önderliğinde direniş odakları ortaya çıkmıştır. 8. ve 9. yüzyıllardaki bu çatışmalar, büyük orduların karşı karşıya geldiği savaşlardan ziyade yerel savunma hatları, akınlar ve sınırlı kuşatmalar şeklinde yaşanmıştır. 10. ve 11. yüzyıllarda Endülüs Emevî Devleti'nin siyasî açıdan zayıflaması, kuzeydeki Hristiyan krallıklarının genişlemesini kolaylaştırmıştır. 1085'te Toledo'nun Kastilya tarafından alınması çok kritik bir kırılmadır. Bu, hem Endülüs şehirleri arasında panik yaratmış hem de Müslüman güçleri Murâbıtlar'ın desteğini istemeye yöneltmiştir. Bu dönemde León, Navarra, Aragon ve özellikle Kastilya güç kazanmış; şehirler zaman zaman diplomasiyle, zaman zaman uzun süren kuşatmaların ardından ele geçirilmiştir. 1085'te Toledo'nun Kastilya tarafından ele geçirilmesi, güç dengelerini belirgin biçimde değiştiren stratejik bir dönüm noktasıdır. 12. yüzyılda Kuzey Afrika'dan gelen Murâbıtlar ve ardından Muvahhidler, Müslüman yönetimini yeniden merkezileştirmeye çalışmış; İberya'da askerî mücadeleler yoğunlaşmıştır. 1212'deki Las Navas de Tolosa Muharebesi, Hristiyan koalisyon ordusunun kesin zaferiyle sonuçlanmış ve Müslüman güçlerin geri çekilmesiyle Reconquista'nın hız kazanmasında kritik rol oynamıştır. 13. ve 14. yüzyıllarda savaşların niteliği büyük çaplı meydan muharebelerinden çok uzun kuşatmalara, şehir savaşlarına ve ekonomik abluka yoluyla yürütülen baskı politikalarına dönüşmüştür. Bu dönemde Aragon Krallığı Akdeniz'e genişleyerek deniz gücünü artırırken, Kastilya iç isyanlarla mücadele etmek zorunda kalmıştır. Granada Emirliği'nin varlığını sürdürdüğü son iki buçuk yüzyıl boyunca mücadele daha çok sınır kaleleri, vergi anlaşmaları ve dönemsel saldırılar üzerinden yürümüştür. 1482–1492 arasındaki son savaşlarda Kastilya–Aragon birleşik ordusu, top teknolojisini geniş ölçekte kullanarak Müslüman savunma hatlarını aşmış ve 1492'de Granada'nın teslim olmasıyla süreç askerî açıdan sona ermiştir. Bununla birlikte askerî çatışmaların yoğunluğuna rağmen dönem boyunca karşılıklı anlaşmalar, geçici ateşkesler, esir değişimleri ve işbirliği örnekleri sıkça görülmüştür.

 Toplumsal dışlama, baskı politikaları ve din temelli dönüşümler 
sol|küçükresim|Toledo'nun VI. Alfonso tarafından yeniden ele geçirilmesi 
Reconquista süreci yalnızca askerî ilerlemeler ve siyasal dönüşümlerle sınırlı kalmamış, özellikle 12. yüzyıldan itibaren dinî kimlik temelinde belirginleşen bir toplumsal dışlama sürecini de beraberinde getirmiştir. Endülüs'ün erken dönemlerinde görece esnek olan çok dinli yapı, Reconquista ilerledikçe giderek katılaşmış; Hristiyan yöneticilerin dinî-hukukî politikaları Müslüman ve Yahudi toplulukların yaşamını doğrudan etkilemiştir. Hristiyan krallıklar başlangıçta Müslüman nüfusu Mudejar statüsüyle yerel hukuk düzeni içinde korumaya çalışsa da bu statü zamanla daralmıştır. Özellikle Kastilya ve Aragon'daki Müslüman topluluklar yüksek vergiler, mülkiyet sınırlamaları, seyahat kısıtlamaları ve meslek yasaklarıyla karşı karşıya kalmıştır. Bazı bölgelerde camilerin kiliseye çevrilmesi, Arapça belgelerin yasaklanması ve ibadet pratiklerinin denetim altına alınması sistematik bir politika hâline gelmiştir. 15. yüzyıla gelindiğinde, Hristiyanlaştırma baskısı daha görünür olur. 1492'de Granada'nın teslim anlaşması Müslümanlara dinî özgürlük vaat etse de, bu hükümler kısa sürede uygulanmaz hâle gelmiş ve 1499–1502 arasında zorla vaftizler ve Arapça kitapların yakılması gibi uygulamalar yaygınlaşmıştır. Aynı süreç Yahudi topluluğu için daha da sert yaşanmıştır. 1492'de yayımlanan Elhamra Fermanı ile Yahudilerin İspanya'dan topluca sürülmesi, Avrupa Orta Çağ tarihindeki en büyük zorunlu kitlesel göç hareketlerinden birini doğurmuştur. Hristiyanlaşan Müslümanlar "Morisko" adıyla yeni bir statüye sokulmuş, ancak bu statü de onlara uzun süreli bir koruma sağlamamıştır. 1560'lardan itibaren Moriskolar "güvenlik şüphesi" gerekçesiyle gözetim altında tutulmuş v e 1609–1614 yılları arasında Morisko nüfusun tamamı İspanya'dan sürülerek Müslüman varlığı yasal olarak sona erdirilmiştir. Bu süreç yalnızca din değiştirme baskısını değil, etnik ve kültürel kimliğin sistemli biçimde silinmesini de içermektedir.

 1492 sonrası kimlik politikaları 
1492 sadece askeri bir dönüm noktası değil, toplumsal bir kırılmadır.  Aynı yıl Yahudiler İspanya'dan sürülmüş, Müslüman nüfus ise zorla vaftiz edilerek "Morisko" kimliğine sokulmuştur.Lütfi Şeyban, Reconquista Endülüs'te Müslüman - Hristiyan İlişkileri, İz Yayıncılık, İstanbul 2007 ISBN 9789753555265 1609–1614 yılları arasında Moriskoların toplu sürgünü, ortaçağ İberya'sının çok dinli yapısına darbe vurmuştur. Bu süreçte, Kurtuba Ulu Camii katedrale çevrilmiştir. Elhamra Sarayı kaderine terk edilmiş, bazı bölümleri yıkılmıştır. Arşivler, medreseler, kitaplıklar ve bilim merkezleri kapanmıştır.

 Modern tarih yazımında Reconquista 
Günümüz tarihçiliği, Reconquista'yı ulusal bir "yeniden fetih destanı" olarak değil, İberya'nın Orta Çağ boyunca yaşadığı çok yönlü bir güç mücadelesi olarak ele alır.  Bazı yorumlar Reconquista'yı Haçlılar bağlamında bir "kutsal savaş" gelenekleri içinde değerlendirirken, diğerleri ekonomik çıkarları, şehirleşmeyi, aristokrat rekabetini ve Akdeniz ticaret ağlarını ön plana çıkarır. Modern akademi, Reconquista'nın anlamını tek bir tanıma indirgemekten kaçınır. Süreci, Avrupa'nın İslam dünyasıyla sınır ilişkilerinin doğal bir ürünü olarak kabul eder.

 Kaynakça