Litvanca dilbilgisi

Litvanca dil bilgisi, Litvancayı konuşabilmeyi sağlayan kurallar bütünüdür. Litvanca dil bilgisi aşırı derecede karmaşık ve eskidir. Sözcükler kullanımda çok fazla farklı biçimlere bürünürler ve çoğu zaman bu farklılık çok büyük olur.

Litvancada 11 çeşit sözcük vardır:

 İsim (Daiktavardis)
 Sıfat (Būdvardis)
 Eylem (Veiksmažodis)
 Sayısal (Skaitvardis)
 Zamir (Įvardis)
 Zarf (Prieveiksmis)
 Nesne (Dalelytė)
 Edat (Prielinksnis)
 Birleşme (Jungtukas)
 Ünlem (Jaustukas)
 Yansıma sözcükler (Ištiktukas)

 İsimler 
Litvanca grameri, özel ve cins isimler arasında bazı değişiklikler yapmayı öngörür. Sadece özel isimler aktifleştirilmiştir. Bazı isimlerse, örneğin Güneş ve Ay hem özel hem de cins isim olabilirler.

Litvancada sözcükler eril ve dişil olarak iki cinsiyettedirler. Genel bir kural, eril sözcüklerin yalın durumda -s ile dişil sözcüklerinse -(i)a veya -ė ile bitmesidir. Cinsiyet konusunda kesin kurallar yoktur. Örneğin upė (nehir) dişildir; ama upelis (dere) erildir. Almancadaki gibi nötr cinsiyet de yoktur. Ama birkaç sözcük eşit olarak iki cinsiyetli olabilirler. Bunlar genellikle insanları tarif eden, yan anlamlı ve -a ile biten sözcüklerdir. Örneğin; vėpla - sahte (insan), elgeta - dilenen, naktibalda - uyumayan (insan), mėmė - aptalca bakan (insan).

 Sayı 
Çoğu sözcük tekil veya çoğul türdedir. Aynı zamanda Litvanyacada çift sözcüklerde vardır; fakat bunlar sadece bazı Litvanca şivelerinde kullanılır.

Bazı sözcükler sadece tekil, (örneğin; pienas - süt, auksas - altın, gripas - grip, laimė - mutluluk.) bazıları ise sadece çoğuldur. (örneğin; lubos - tavan, miltai - un, kelnės - pantolon.) Böyle sözcüklerin çoğu soyut (dokunulamaz sözcükler, yani, şans, aşk gibi ya da ev, masa gibi bazı istisnai sözcükler), bir eşyayı tarif eden sözcükler ya da hastalıklardır. Buna rağmen, örneğin şiir dilinde, tekil sözcüklerin çoğul biçimlerde kullanıldığı da görülür.

 Sayılara Göre İsimlerdeki Değişiklikler 

 Sayılar Form Örnek 1 (11 hariç) Tekil 31 litas 2–9 (12–19 hariç) Çoğul 25 litai 0 veya 11–19 Özel Durum: 
çoğul + tamlayan hâli 110 litų
111 litų

 Çekim 
Litvanyacada isimler yalın ve tamlayan hallerde olmak şartıyla beş çekime girerler.

 Birinci Çekim 

-as, -is, -ys (eril)

  vaikas = çocuk brolis = erkek kardeş arklys = at tekilçoğultekilçoğultekilçoğulyalın hâlvaikas vaikaibrolis broliaiarklys arkliaitamlayan hâlivaiko  vaikųbrolio broliųarklio arkliųyönelme hâlivaikui  vaikamsbroliui broliamsarkliui arkliamsbelirtme hâlivaiką vaikusbrolį broliusarklį arkliusaraç hâlivaiku vaikaisbroliu broliaisarkliu arkliaisisim hâlivaike vaikuosebrolyje broliuosearklyje arkliuosehitap hâlivaike vaikaibroli broliaiarkly arkliai

 İkinci Çekim 

-a, -ė, -ti (dişil)

   motina = anne katė = kedi pati = bayan eş tekil  çoğultekil  çoğultekil  çoğulyalın hâlmotina motinoskatė katėspati pačiostamlayan hâlimotinos motinųkatės kačiųpačios pačiųyönelme hâlimotinai motinomskatei katėmspačiai pačiomsbelirtme hâlimotiną motinaskatę katespačią pačiasaraç hâlimotina motinomiskate katėmispačia pačiomisisim hâlimotinoje motinosekatėje katėsepačioje pačiosehitap hâlimotina motinoskate katėspati (veya pačia) pačios

(Pati (Karı), -ti ile biten sadece iki Litvanyaca sözcükten biridir. Diğeri ise martidir (Gelin).)

 Üçüncü Çekim 

-is (eril & dişil)

   vagis = hırsız (eril) akis = göz (dişil) tekil çoğultekil çoğulyalın hâlvagis vagysakis  akystamlayan hâlivagies vagiųakies  akiųyönelme hâlivagiui vagimsakiai akimsbelirtme hâlivagį vagisakį akisaraç hâlivagiu vagimisakimi akimisisim hâlivagyje vagyseakyje akysehitap hâlivagie vagysakie akys
 Dördüncü Çekim 

-us, -ius (eril)

  sūnus = oğul profesorius = profesör tekil çoğultekil çoğulyalın hâlsūnus sūnūsprofesorius profesoriaitamlayan hâlisūnaus sūnųprofesoriaus profesoriųyönelme hâlisūnui sūnumsprofesoriui profesoriamsbelirtme hâlisūnų sūnusprofesorių profesoriusaraç hâlisūnumi sūnumisprofesoriumi profesoriaisisim hâlisūnuje sūnuoseprofesoriuje profesoriuosehitap hâlisūnau sūnūsprofesoriau profesoriai

 Beşinci Çekim 

-uo (eril)

Fakat beşinci çekime giren iki dişil sözcük vardır: sesuo (kız kardeş) ve duktė (kız evlat)

  vanduo = Su  tekil  çoğultekil  çoğulyalın hâlvanduo vandenyssesuo/duktė seserys/dukterystamlayan hâlivandens vandenųsesers/dukters seserų/dukterųyönelme hâlivandeniui vandenimsseseriai/dukteriai seserims/dukterimsbelirtme halivandenį vandenisseserį/dukterį seseris/dukterisaraç hâlivandeniu vandenimisseserimi/dukterimi seserimis/dukterimisisim hâlivandenyje vandenyseseseryje/dukteryje seseryse/dukterysehitap hâlivandenie vandenysseserie/dukterie seserys/dukterys

 Çekilmiş Sözcükler 
 Çekilmiş Sözcüklerin Hâlleri 

 Yalın hâl (vardininkas)
 Tamlayan hâli (kilmininkas), diğer dillerde Ayrılma hâliyle benzerdir.
 Yönelme hâli (naudininkas)
 Belirtme hâli (galininkas)
 Aygıtsal hâl (įnagininkas)
 İsim hâli (vietininkas)
 Hitap hâli (šauksmininkas)

 Sıfatlar 

Litvancada, sıfatlar sayı bakımından iki çeşittir - tekil ve çoğul. Ama isimlerden ayrı olarak sıfatlarda üç cinsiyet vardır. Sıfatlarda hitap hâli de yoktur.

  geras = iyi  eril dişil tekil  çoğultekil  çoğulyalın hâlgeras gerigera gerostamlayan hâligero gerųgeros gerųyönelme hâligeram geriemsgerai geromsbelirtme hâligerą gerusgerą gerasaraç hâligeru geraisgera geromisisim hâligerame geruosegeroje gerose

  gražus = güzel  eril dişil tekil  çoğultekil  çoğulyalın hâlgražus gražūsgraži gražiostamlayan hâligražaus gražiųgražios gražiųyönelme hâligražiam gražiemsgražiai gražiomsbelirtme hâligražų gražiusgražią gražiasaraç hâligražiu gražiaisgražia gražiomisisim hâligražiame gražiuosegražioje gražiose

Örneğin, gatvė (cadde) ve kelias (yol) isimleri tiesus (düz) sıfatıyla nitelensin:
 Tiesi gatvė - tiesios gatvės (tekil - çoğul)
 Tiesi gatvė - tiesus kelias (dişil - eril)
 Tiesi gatvė - tiesią gatvę (yalın hâl - belirtme hâli)

Bu, nötr sıfatlarda uygulanmaz. Çünkü isimlerde "nötr" cinsiyet yoktur. Böyle sıfatlar, bir kavramdan ayrılan özellikleri tarif etmekte kullanılır. Örneğin;

Rūsyje buvo vėsu - Bodrum ferahtı.

Gera tave matyti - Seni görmek güzel.

Jis matė šilta ir šalta - Soğuk ve sıcağı gördü. (Ateş ve su arasından geçti)

Sonu -is ile biten sıfatların nötr cinsleri yoktur. Çoğu zaman nötr sıfatlar dişil gibi yazılırlar. Buna rağmen, konuşma dilinde nötr cinsiyet belirgin vurgu farklılıklarıyla kolayca ayrılabilir.

Litvancada üç karşılaştırma derecesi vardır. Bu üçderece İngilizcedekilerle aynıdır. Ama Litvancada düzensiz sıfat yoktur ve tüm sıfatlar aynı son eki alırlar.

 Dil  Cinsiyet  Tam Sıfat  Üstünlük derecesi En üstünlük derecesi Litvanyaca  Eril  Geras  Gerėlesnis  Geresnis  Geriausias  Pats/visų geriausiasDişil  Gera  Gerėlesnė  Geresnė  Geriausia  Pati/visų geriausia Nötr  Gera  Gerėliau  Geriau  Geriausia  Visų geriausia Türkçe   İyi  Biraz daha iyi  Daha iyi  Çok iyi  En çok iyi Litvanyaca  Eril  Gražus  Gražėlesnis  Gražesnis  Gražiausias  Pats/visų gražiausias Dişil  Graži  Gražėlesnė  Gražesnė  Gražiausia  Pati/visų gražiausia Nötr  Gražu  Gražėliau  Gražiau  Gražiausia  Visų gražiausia Türkçe   Güzel  Biraz daha güzel  Daha güzel  En güzel  En çok güzel 

 Çekim 
Litvancada sıfatlar çoğul-tekil yalın hâlde üç çekime girerler. Üç klasik çekim kurallarının yeniden dört gruba ayrılması uygundur; iki eril ve iki dişil.

 Çekim  Tekil yalın  Çoğul yalın  ÖrneklerEril  Dişil  Eril  Dişil I  -(i)as  -(i)a  -i  -os  šaltas, šalta (soğuk), šlapias, šlapia (nemli)II  -us  -i  -ūs  -ios  švarus, švari (temiz), malonus, maloni (hoş) III -is  -ė  -iai  -ės  varinis, varinė (cooper), laukinis, laukinė (vahşi) -is  -ė  -i  -ės  didelis, didelė (büyük)

 Zamirler 
 Kişi Zamirleri 
Kişi zamirleri aš (Ben), tu (sen) jis, ji (o) :

YalınTamlayan HâliYönelme HâliBelirtme HâliAraç Hâliİsim Hâli
Tekil1. Kişiašmanęsmanmanemanimimanyje
2. Kişitutavęstautavetavimitavyje
3. KişiEriljisjojamjįjuojame
Dişiljijosjaijąjajoje
Çift1. KişiErilmudumudviejųmudviemmudumudviemmudviese
Dişilmudvimudvi
2. KişiEriljudujudviejųjudviemjudujudviemjudviese
Dişiljudvijudvi
3. KişiEriljuodu veya jiedujųdviejųjiedviemjuodujiemdviemjuodviese
Dişiljiedvijųdviejųjodviemjiedvijodviemjiedviese
Çoğul1. Kişimesmūsųmumsmusmumismumyse
2. Kişijūsjūsųjumsjusjumisjumyse
3. KişiEriljiejųjiemsjuosjaisjuose
Dişiljosjųjomsjasjomisjose

 Eylem 
Her Litvanyaca eylem, üç farklı birleştirmeden birine aittir:

 İlk birleştirme Litvancadaki en yaygın olandır. Mastar hâlleri -ati, -oti, -auti, -uoti ile ya da bir sessiz harften sonra -ti gelen eylemlerin (Örneğin dirbti) etrafını sarma yoluyla yapılır. Bu birleştirme, bütün Litvanyaca eylem hâlleri içinde düzensizliği en yüksek olandır.
 İkinci birleştirme ise mastar hâlleri -ėti ile biten eylemleri kapsar. Neredeyse hiç düzensizlik yoktur.
 Üçüncü birleştirme mastar hâlleri -yti ile biten eylemlere uygulanır.

 Geniş Zaman 

Genelde yapılan rutin işleri söylemeye yarayan, Litvanyaca'nın temel zamanıdır..

  dirbti = çalışmak norėti = istemek skaityti = okumakBendirbu noriu skaitauSendirbi nori skaitaiOdirba nori skaitoBizdirbame norime skaitomeSizdirbate norite skaitoteOnlardirba nori skaito

 dirbu = 'Çalışırım', (tu) nori = 'İstersin', skaitome = 'Okuruz'

 Geçmiş Zaman 

Geçmişte olup bitmiş olayları, işleri anlatmaya yarayan temel, Litvanyaca zamandır.

  dirbti = çalışmak norėti = istemek skaityti = okumakBendirbau norėjau skaičiauSendirbai norėjai skaiteiOdirbo norėjo skaitėBizdirbome norėjome skaitėmeSizdirbote norėjote skaitėteOnlardirbo norėjo skaitė

 dirbau = 'Çalıştım!, norėjai = 'İstedin', skaitėme = 'Okuduk'

 Tekrarlanan Geçmiş Zaman 
İngilizcedeki "used to" kalıbıyla örtüşen bir Litvanca zamandır. Yapılışı basittir:

 Mastar eki -ti atılır,
 Gövdeye -dav- eki eklenir,
 Son olarak, birinci birleştirmeden ilgili geçmiş zaman eki eklenir.

  dirbti = çalışmak norėti = istemek skaityti = okumakBendirbdavau norėdavau skaitydavauSendirbdavai norėdavai skaitydavaiOdirbdavo norėdavo skaitydavoBizdirbdavome norėdavome skaitydavomeSizdirbdavote norėdavote skaitydavoteOnlardirbdavo norėdavo skaitydavo

dirbdavau = 'Çalıştım!, norėdavai = 'İstedin', skaitydavome = 'Okuduk'

 Gelecek Zaman 

Gelecekte gerçekleşecek olayları anlatmaya yarayan zamandır. Göreceli olarak kolay bir yapılışı vardır:

 Mastar eki -ti atılır,
 Gelecek zaman son eki -s- eklenir,
 Son olarak, uygun sonlandırma yapılır.

  dirbti = çalışmak norėti = istemek skaityti = okumakBendirbsiu norėsiu skaitysiuSendirbsi norėsi skaitysiOdirbs norės skaitysBizdirbsime norėsime skaitysimeSizdirbsite norėsite skaitysiteOnlardirbs norės skaitys

 dirbsiu = 'Çalışacağım', norėsi = 'İsteyeceksin', skaitysime = 'Okuyacağız'

 Fiillerin Ön Ekleri 
Fiillerden yeni fiiller türetmek için kullanılan eklerdir. Tıpkı Türkçedeki gibi yeni türeyen sözcük ile diğeri arasında yakın anlam ilişkisi vardır fakat sözcük anlamı olarak tamamen farklıdırlar. Cinsiyetleri dahi farklı olabilir, cümlede farklı durumlarda olabilirler.

 ap- (Yön anlamı)
 api- farklı bir ap-; b ve pden öce gelir
 at- -den, bir yerden ayrılma eki (yer, yön)
 ati- farklı bir at-, d ve tden önce gelir
 į- -de, içinde (yön), -ebilmek, -abılmak (tamamlanmamış)
 iš- dışarı (yön)
 nu- uzak (yön), ilk yerden uzak (yön, durum)
 pa- biraz, az, bazen (zaman-miktar), sona kadar (su- ekli basit durumlarında, zaman ya da miktar), alt (yön)
 par- tekrar - (Latince) re-
 per- boyunca, içinden (yer, durum), tamamen
 pra- vasıtasıyla ile (Arabayla, uçakla ...)
 pri- yukarı, -e, -a (yer-yön), o yere (yön, yer), çok (miktar)
 su- her yerden (yer), beraber
 už- arkada (yön), anîden, beklenmden (zaman) 
 už-''' üzerinde (yer, yön)

Bazı ön ek ekleme kuralları ise daha yaygındır:

 "ne-" ve "be-" de fiil ön ekleridir. Fakat eklenmeleri kural dışıdır. Yeni bir fiil türetmek yerine, aynı fiile farklı anlamlar yüklerler. "ne-" fiilleri olumsuz yapmaya yarayan ektir. Ama, "be-" fiilin yarıda kesilmiş ya da tamamlanamamış olduğunu bildiri. "ne-" de "be-" diğer fiil ön eklerinden önce gelirler. Aynı zamanda birleşik ön ek -nebe eklenirken de "-ne", "-be"'den önce gelir.
 -ne, -be ve -nebeyi saymazsak, bir fiilde birden fazla ön ek olmaz. Bu kuralı bozan ancak birkaç sözcük vardır.
 Yansıma göstergesi -si eki, ön ek ve sözcük kökü arasına gelir.

 nešasi ama nusineša, atsineša 
 laikytis ama susilaikyti, pasilaikyti 
 teirautis ama pasiteirautiAynı kural ne-, be- veya nebe- eklendiğinde de geçerlidir:

 nešasi ama nesineša, nebesineša, aynı zamanda nenusineša, neatsineša 
 laikytis, ama nesilaikyti, aynı zamanda nesusilaikyti, nepasilaikyti 
 teirautis ama nesiteirauti, aynı zamanda nepasiteirauti''

 Söz dizim kuralları 
 Sözcük sırası 
Litvanyaca, öğeleri aşağıdaki sırayı takip eden bir ÖYN (Özne-Yüklem-Nesne) dilidir:

     Özne + Yüklem + Nesne + Zarf + Mastar + diğer bölümler.

Litvanyaca'da sözcükler oldukça değişik şekillerde dizilebilirler. Tıpkı Latincedeki gibi her cümlede yukarıdaki gibi bir genelleme yapılamaz. Hangi sözcüğün hangi anlamda olduğu ise aldığı eklerden anlaşılır. Örneğin, "Bugün sinemada güzel bir kız gördüm" cümlesi aşağıdaki şekillerde yazılabilir:

Aš mačiau gražią mergaitę kine šiandien.
Šiandien aš mačiau gražią mergaitę kine.
Šiandien kine aš mačiau gražią mergaitę.
Gražią mergaitę mačiau aš kine šiandien.
Gražią mergaitę aš šiandien mačiau kine.
Kine šiandien aš mačiau gražią mergaitę.
Kine gražią mergaitę šiandien aš mačiau.

 Edatlar 
 İsimlerin yalın hâlleriyle kullanılan edatlar 
 iš : -den, dışından
 ant : üzerinde
 iki : -e kadar
 po : sonra, önce, -erek, -arak
 prie : yanında, üstünde
 už : arkasında

 İsimlerin aygıtsal hâlleriyle kullanılan edatlar 
 po : altında
 su : ile
 sulig : -e kadar
 ties : by, over

 İsimlerin belirtme hâlleriyle kullanılan edatlar 
 į : içinde
 pas : -e,-a, üzerinde
 per : arasında, içinde, süresinde
 apie : hakkında

 Bağlaçlar 
İki cümleyi birbirine bağlama görevi üstlenen bağlaçların, Litvanca'da en yaygın olarak kullanılanları aşağıdakilerdir:

 ir : ve
 bet : ama
 ar : bir soruya başlarken kullanılır ama aynı zamanda "veya" anlamı da vardır
 jei : eğer
 kad : -an, -en (gelen, yapan)
 kol : -e kadar
 arba : veya/ama
 nes : çünkü, ... nedeniyle
 tačiau : buna rağmen

Dil bilgisi
Kategori:Dillerine göre dilbilgisi