Salarlar

Salarlar ya da SalırlarTeres, Ersin (2012). Salır Türklerinin kaynakları ve Salır Türkçesi üzerine araştırmalar. Türkiyat Mecmuası, cilt 22, Güz 2012, sayı 2, sayfa: 103-126 (Salarca: Salarlar, Salırlar; Çince: 撒拉尔 Pinyin: Sālāěr), Günümüzde Çin'in resmî olarak tanınmış 56 etnik grubundan bir Türk halkıdır. Tarih boyunca Salar, Salır, Salgur, Salur boyu adları verilmiştir.
küçükresim|upright=1.19|Salarlar, Çin'de Nevruz'u kutluyor.
Türkmenistan'daki araştırmacılar Salarları Sincan Uygur Özerk Bölgesindeki Türkmenler ile birlikte Çin Türkmenleri adı altında ele alırlar.Marat Durduyev (yazan), S. Gömeç (çeviren). Çin Türkmenleri . Aşkabat, 1992

Sarı Irmak (Çince: 黃河, Huáng Hé) yakınlarında yaşarlar. Başlıca geçim kaynakları tarım ve hayvancılıktır.
küçükresim|upright=1.19|Salarlar, sabantoy kutluyor.
Salarlar kendilerine Salır, dillerine de Salırca derler.

 Nüfus 

2000 yılı nüfus sayımında 104.503 Salar kaydedilmiştir. 2020 sayımlarında ise 165.159 Salar kayda geçmiştir. Başlıca nüfusun en kalabalık olduğu eyaletler, 128.779 ile Qinghai, 15.807 ile Kansu ve 4.525 ile Sincan olmuştur. 2020 sayımına göre toplam nüfustan 87489 kişi, yani %52,97'si, Haidong sınırları içerisindeki Şunhua Salar Özerk İlçesinde; 11284 kişi, yani %6,83'ü, Hualung Hui Özerk İlçesinde; 12585 kişi, yani %7,61'i, Gansu eyaletinde Linxia'da, ağırlıklı olarak da Jishishan Bao'an Dongxiang ve Salar Özerk İlçesinde; 12650 kişi, yani %7,66'sı Chengdong'da ve 4525 kişi, yani %2,73'ü, Şincan Uygur Özerk Bölgesinde, ağırlıklı olarak İli Kazak Özerk İlinde ikamet etmektedir.
+2020 Nüfus SayımıEyaletNüfusErkekKadınToplam1651598323881921Pekin391213178Tianjin706377329Hebei517277240Şansi332178154İç Moğolistan211104107Liaoning251144107Jilin242134108Heilongjiang824735Şanghay1361806555Jiangsu578334244Zhejiang1083612471Anhui231124107Fujian331192139jiangxi570330240Şantung228312471036Henan561297264Hubei550297253Hunan20512580Guangdong231213101002Guangxi411922Hainan502624Chongqing1397762Siçuan454260194Guizhou1266561Yünnan598323275Tibet768473295Şensi937511426Kansu1580779887819Çinghay1287796383364946Ningşia1386771Sincan452524482077
+Yaş 2020 SayımıYaşNüfusErkekKadın0-417674912485505-91965310117953610-14184039364903915-19127466437630920-24114745712576225-29121986078612030-34130276579644835-39116015822577940-44108755392548345-4998014772502950-5483874220416755-5957192915280460-6436571801185665-6934821790169270-7429011418148375-79189291597780-84105250055285-8942920322690-94148678195-99381226 +10022

 Diller 

Nüfusun yaklaşık üçte biri Türkmence'ye yakın bir Türk dili olan Salarca'yı, bir kısmı ise Tibet dilini ve hemen hemen hepsi devlet dili olan Çinceyi konuşur. Salarca'nın iki lehçesi mevcut olup biri Tibet dili ve Çinceden etkilenmiş, diğeri Uygurca ve Kazakça'dan etkilenmiştir. Önceleri Salar alfabesi (撒拉文 Sālā wén)Çin'deki müslüman çocuklarına Kur'an'ı okutmak için yaratılmış Arap alfabe sistemi (小儿经/小兒經 Xiǎo'érjīng)'nin Salarcası kullanılmaktaydı. Salarlar günümüzde latin alfabesini kullanma isteği içerisindedirler.

Örnekler:

Sen yaxşimi?; Sen nasılsın?

Men yaxşidir.; Ben iyiyim.

 Tarihçe 

Kâşgarlı Mahmud, Divân-ı Lügati't-Türk'te; ".... beşincisi:  "صاَلغُر Salgur"lardır. Belgeleri şudur: 25px  "Atalay, Besim (2006). Divanü Lügati't - Türk. Ankara: Türk Tarih Kurumu Basımevi. ISBN 975-16-0405-2, Cilt I, sayfa 56. şeklinde tanımladığı Salarlar, Oğuzların Salgur boyundandır. Yuan Hanedanı zamanında 14. ve 15. yüzyılda Semerkand ve Turfan'dan göç etmişlerdir. İlk olarak Moğol hükümdarı Cengiz Han, 13. yüzyılda Karaman Han'ı esir alıp Salur boyundan oluşan bir grup orduyla doğuya göndermiştir. Bu tarihlerde ilk kez Salurlar Xunhua'yı merkeze alarak Qinghai'a yerleşti. Daha sonra Akkoyunlular ve Karakoyunlular ile yaşadıkları olumsuzluklardan ötürü bir grup Salur daha Xunhua'ya göç etti. Xunhua'ya yerleşen bu Oğuzlar'ın Tibetliler, Han ulusu ve Huiler ile karışarak günümüze kadar geldikleri düşünülmektedir.

1781'de Salarlar Qing Hanedanı'na karşı isyan etmiş ve Salar nüfusun %40 katledilmiştir. Çağdaş Türkmenlerin kökeni Salır(bakınız the Salïr tribe; Clark 1998: 811, 1718) boyu Türkmenistan, Özbekistan, Afganistan, Irak ve İran'da ve aynı kökden olan Çin'deki Salar uyruğu Salur boyundan gelmektedir.Houtsma, M. Th. "E.J. Brill's First Encyclopaedia of Islam, 1913-1936". Brill Publishers, 1987. pp. 119 , 120  Salarca başlıca Tsinghai (Qinghai) eyaletinde konuşulur, 1928 yılına  kadar bir kesime Tibet'te Amdo denilirdi.Lars Johanson, Discoveries on the Turkic Linguistic Map, Svenska Forskningsinstitutet i Istanbul, Stockholm 2001

Salarlar, 1958 yılında Tibetlilere katılarak Komünist rejime karşı Şunhua Vakası olarak bilinen başkaldırıyı düzenledi. Kanaihua Rinpoche'nin serbest bırakılmasına yönelik protestolar, silahlı eylemlere dönüştü. Salar şefi Han Yinu ve imam Han Yisifu'nun önderliğinde tüm etnik gruplardan 4.000'den fazla kişi ilçe merkezini kuşatıp dükkanları yağmalayarak şiddet eylemlerinde bulundu. Tan vaktinde 26 Nisan 1958'de Halk Kurtuluş Ordusu bölgeye girdi. Halk Kurtuluş Ordusu'na isyancıların yok edilmesi emredilmişti. Rejim silahsız protestoculara ateş açtı. Toplamda 435 kişi öldü. Öldürülenlerin çoğu Kanaihua Rinpoche'nin serbest bırakılmasını isteyen silahsız protestocuydu. Han Yinu ve İmam Han Yisifu'nun silahlı adamları geceleyin kaçmıştı. Ölenlerin yalnızca 17'si isyancılar tarafından öldürülmüştü. Olaydan sonra 1.581 Salar, 537 Tibetli, 38 Han ve 343 Hui olmak üzere 2.499 kişi tutuklandı. Olayın sonraki yıllardaki azınlık politikaları üzerinde etkisi oldu. Olayı öğrenen Kanaihua Rinpoche intihar etti. İntihardan sonra isyanı organize etmekle suçlandı ama nasıl yaptığı hiç açıklanamadı.

 Kültür 

Salarlar tipik giyimleri bölgedeki müslüman diğer insanlara çok benzer. Erkekler çoğunlukla sakallı ve beyaz gömlekli ve beyaz veya kara takkeler giyerler. Genç bekar kızlar parlak renkli Çin giysileri ile giyinirler. Evlenmiş kadınlar beyaz veya siyah renkli olan geleneksel giysilerini giyerler.

Salarlar, müzikal bir alet olan Kouxuan çalarlar. Kouxuan bir gümüş veya bakır telli olup ve tek kadınlar tarafından çalınır.

 Din 

Salarlar İslâm dinine çok sadıktırlar ve her köyde bir camileri bulunur. 1750 yılında Salarların büyük çoğunluğu İslâm dinini benimsemiştir. 1980'li yıllarda 80'den fazla camileri vardı. Tibetlilerle çok yakın ve beraber yaşadıkları halde Budizm dinine çok şiddetli karşı gelmişler ve baskılara rağmen budist olmamışlardır.

Salırlar kendi yerleşimlerinde karışık halde değilse de büyük şehirlerde Döngen olarak bilinen müslüman Çinliler'le bir arada yaşarlar. İslâmî eğitim Sanlanbahai ilçesine bağlı Gaizi/Jiezi köyünde Gaizi Mişit adı verilen bir medresede yapılır.

Nakşibendi tarikatının iki önemli kolundan biri olan Aktağlık (Afakiyye) Qinghai ve Gansu'da yaşayan Salarlar ve Huiler'in çok önemli katkıları olmuştur.Encyclopedia Iranica  

 Notlar 

 Kaynakça 

 Dwyer, Arienne, Salar, A Study in Inner Asian Language Contact Processes, Part I: Phonology, Wiesbaden 2007, ISBN 978-3-447-04091-4
 Lin, Lianyun 林莲云: Han Sala, Sala Han cihui 汉撒拉、撒拉汉词汇 (Chinesisch-Salar, Salar-Chinesischer Wortschatz). 四川民族出版社 Sichuan minzu chubanshe (Nationalitätenverlag Sichuan). 成都 Chengdu 1992.
 Salazu de wenhua xingtai 撒拉族的文化形态 (Die kulturelle Formation der Salar). In: Hao, Sumin 郝苏民 u. Wenhua 文化 u. He, Weiguang 贺卫光 [Hg.], 甘青特有民族文化形态研究 Gan Qing teyou minzu wenhua xingtai yanjiu (Forschungen zur kulturellen Formation der Nationalitäten, die nur in Gansu und Qinghai leben). 民族出版社 Minzu chubanshe (Nationalitätenverlag). 北京 Beijing 1999/2000. ISBN 7-105-03420-3. S. 103-179.
 Tenišev, E.R: Stroj salarskogo âzyka. Moskau, Nauka 1976.
 Dwyer, Arienne M. 1998. The Turkic strata of Salar: An Oghuz in Chaghatay clothes? Turkic Languages 2, 4983.
 2003 Çin İstatistik yıllık kitabı  
 Uygur Karızlarına Yolculuk; Dursun Özden, Kaynak Yayınları, 2005, İstanbul
 Turfan Karız Cenneti, Dursun Özden, Yoleri Yayınları, 2010, İstanbul

 Dış bağlantılar 
 Çin Halk Cumhuriyeti resmî sitesi "Salarlar" 
 Salarca örnekler 
 Arienne M. Dwyer: Salarca Dilbilgisel taslak 
 Salar Dilbilimsel soyu 
 Türkiye'de tarih boyunca Salarların yaşadığı yerler