Hilbert'in uçlar aritmetiği

Alman matematikçi David Hilbert'in 1871'deki bir makalesindeHilbert, "A New Development of Bolyai-Lobachevskian Geometry" (Bolyai-Lobachevski Geometrisinin Yeni bir Gelişmesi), 1971. incelemiş olduğu hiperbolik geometri'nin Poincaré modeli için verdiği cebirsel geometrik yapı. Doğruların uçlarının oluşturduğu bir cisim ve bu cisim üzerinde tanımlı bir çarpımsal uzaklık fonksiyonu içeriyor. Öklit geometrisine ters olarak, doğruların koordinatları ve noktaların denklemleri bulunuyor.

Hiperbolik geometride her paralel ışın, hiperbolik düzlemin dışında bulunan bir noktada kesişir (bknz. izdüşümsel geometri). Ayrıca her yakınsak paralel ışın sınır çember denilen ideal noktalarda kesişir. Bu yüzden Hilbert, her ışının barındırdığı ideal noktaya "uç" terimini kullanarak her doğrunun tam iki uç ile tanımlanmasını sağlar. Noktayı da bir doğru demeti denklemiyle elde eder.Robin Hartshorne, "Geometry: Euclid and Beyond", Springer-Verlag, 2000, 41. bölüm.

Bu şekilde yapılanmış cebirsel geometrinin üzerine bir hiperbolik analitik goemetri veya bir hiperbolik trigonometri inşa edilebilir. Böylece geometrik her problem uçların üzerine tanımlı bir cisim ile cebirsel bir probleme indirgenmiş olur.

 Uçlarda Toplama 
Öncelikle, toplama tanımında toplamın varlığını veren üç yansıma teoremini vermek gerekir.

Sav (üç yansıma teoremi).
Ortak uçları  olan üç tane m, n, p doğrusu verilsin. Ucu  olan öyle bir dördüncü r doğrusu vardır ki bu doğrudaki yansıma, diğer üç doğrunun yansımalarının çarpımına eşittir.

ki burada , d doğrusundaki yansımayı ifade eder.

Şimdi buna dayanarak bir toplama tanımı verilebilir. Eğer yukarıdaki savda , n=0 ve  alınırsa  olarak tanımlanabilir:

ki burada herhangi bir  için,  o ucun  doğrusundaki yansımasını ifade eder.
sağ|küçükresim|Hilbert'in uçlar artimetiğinde toplama tanımı
Tanım.
 ucundan farklı herhangi iki ,  uçları ve  doğrusundaki bir C noktası verilsin. A noktası, C 'nin  doğrusuna olan yansıması ve B noktası da C 'nin  doğrusuna olan yansıması olsun. O halde  toplamı,  ucundan farklı AB doğrusuna dik gelen kenarortay olarak tanımlanır.

Toplama, iyi tanımlıdır ve (H,+) kümesini birim ögesi 0 olan Abelci bir öbek yapar. Eğer  kümesi tanımlanırsa, her uç düzlemdeki yakınsak paralel ışınların bir denklik sınıfı olduğundan, bu küme düzlemdeki tüm uçların kümesi olacaktır. Bu kümedeki her iki uç bir doğruyu temsil ettiğinden, toplama için birim öge niyetine bir doğruyu sabitleyip onu  uçlarına eşleyebiliriz.

 Uçlarda Çarpma 
Çarpmayı tanımlamak için öncelikle  doğrusuna O noktasında dik, birim öge niyetine bir doğru çekilebilir. Bu doğrunun bir ucuna 1 ve diğer ucuna da -1 denir. Bu şekilde  doğrusunu A ve B noktalarında dik kesen doğruların uçları çarpımı; Öklitçi doğru parçaları cinsinden
OA+OB=OC
eşitliğini sağlayan C noktasındaki dikmenin ucu olarak tanımlanır. Bu tanım aslında, paralel doğruların orijinle olan Öklitçi uzaklıklarının toplamı kadar uzaklıktaki paraleli üretmek sezgisidir. Daha matematiksel olarak,

Tanım.
 doğrusunu dik açıda A ve B noktalarında kesen  ile  doğruları için yine o doğruyu C noktasında kesen  doğrusu; A' noktası Anın bakışığı olmak üzere,
BA'=OC
eşliğini sağlayan doğrudur.

Bu tanımın,  kümesini birim ögesi 1 olan değişmeli bir öbek yaptığı kanıtlanabilir. Artık bu iki işlemle birlikte  kümesi, birimleri 1 ve 0 olan değişmeli bir cisim olur.

 Kaynakça 

Kategori:Cebirsel geometri