Amerika Birleşik Devletleri Senatosu

Amerika Birleşik Devletleri Senatosu (), iki meclisli Amerika Birleşik Devletleri Kongresinin üst meclisidir. Amerika Birleşik Devletleri Temsilciler Meclisi ise alt meclistir. Senato, Temsilciler Meclisi ile birlikte Amerika Birleşik Devletleri Anayasası'nın 1. maddesi uyarınca federal yasaları yapmak, kabul etmek veya reddetmek yetkisine sahiptir.

Senatonun yapısı ve yetkileri, 4 Mart 1789'dan beri yürürlükte olan Anayasa'nın 1. maddesi ile belirlenmiştir. 50 eyaletin her biri, toplamda 100 üye olmak üzere altışar yıllık görev süreleri farklı zamanlarda biten iki senatörle temsil edilir. 1789'dan 1913'e kadar senatörler kendi eyaletlerinin yasama organları tarafından atanıyordu. Ancak 1913'ten itibaren, 17. değişikliğin onaylanmasının ardından, senatörler eyalet genelinde halk oyu ile seçilmeye başlandı. 

Senato ve Temsilciler Meclisi, yürütme ve yargı organlarının yetkileri üzerinde denge ve denetleme sağlar. Senatonun tavsiye ve onay yetkileri bulunmaktadır. Bu yetkiler: antlaşmaların onayı, Kabine üyelerinin, federal yargıçların (Yüksek Mahkeme yargıçları dahil), amirallerin, düzenleyici yetkililerin, büyükelçilerin, diğer federal yürütme yetkililerinin ve federal silahlı görevlilerin onayı gibi konuları kapsar. Amerika Birleşik Devletleri başkanının atamalarını onaylama, antlaşmaları kabul veya reddetme ve Temsilciler Meclisi tarafından başlatılan azil davalarında suçlama veya aklama kararı verme konusunda münhasır yetkiye sahiptir.

Başkan yardımcısı olmak için hiçbir adayın seçici oyların çoğunluğunu alamaması durumunda başkan yardımcısını seçme görevi Senatoya düşer. Senato, en çok seçici oy alan iki adaydan birini bu göreve seçer. Senato, Temsilciler Meclisi tarafından azledilen yetkililerin yargılamalarını yürütür. Daha uzun görev süresi, daha az üyeli yapı ve eyalet çapındaki seçimler nedeniyle, Senato tarihsel olarak Temsilciler Meclisine kıyasla hem daha ağırbaşlı hem de daha prestijli bir kurum olarak kabul edilmiştir. Bu durum genellikle daha uyumlu ve daha az partizan bir ortam yaratmıştır.

Senato salonu, başkent Washington, DC'deki Amerikan Kongre Binası'nın kuzey kanadında yer almaktadır. Başkan yardımcısı, senatör olmamasına rağmen Senatonun görevi gereği (ex officio) doğal başkanı ve başkanlık görevini yürüten kişidir. Yalnızca Senato eşit bölünürse eşitlik bozucu olarak oy kullanabilir. Başkan yardımcısının bulunmadığı durumlarda geleneksel olarak çoğunluk partisinin en kıdemli üyesi olan başkanvekili Senatoya başkanlık eder. Çoğu zaman kural gereği, daha genç bir senatöre kürsüde görev verilir ve bu süreç içtüzük danışmanı tarafından yürütülür. 1920'lerin başında, çoğunluk ve azınlık partilerinin grup liderlerini seçme uygulaması başladı. Senatonun yasama ve yürütme işleri, gerektiğinde bazı konuların azınlık lideri ile müzakere edildiği Senato çoğunluk lideri tarafından yönetilir ve programlanır. Senatonun karakteristik uygulamalarından biri, bazı konularda filibuster yapma (uzun konuşma) ve buna karşılık konuşmayı bitirmek için yapılan cloture (oylamayı sonlandırma) uygulamasıdır.

 Tarihçe 
Anayasa'yı hazırlayanlar, Anayasa'nın herhangi bir başka bölümü yerine daha çok Senatoda temsilin nasıl verileceği konusunda tartıştılar. Çift meclislilik ve orantılı bir "halk meclisi" fikri yaygın biçimde popülerken Senatodaki temsil tartışmaları çekişmeli geçti. En sonunda, Konfederasyon maddeleri uyarınca büyük eyaletlerle sahip oldukları eşit gücü kaybetmek istemeyen bazı küçük eyaletler, 1787'de birlikten ayrılmakla tehdit ettiler. Daha sonra Connecticut Uzlaşması olarak bilinen düzenlemede 5'e 4 oyla istediklerini kabul ettirdiler. Connecticut Uzlaşması, diğer hususların yanı sıra her eyaletin - nüfusuna bakılmaksızın - iki senatörle temsil edilmesini öngörüyordu.

İlk kez 1789'da toplanan Amerika Birleşik Devletleri Senatosu, antik Roma Senatosu örnek alınarak oluşturuldu. Adı, Latince "yaşlı adam" anlamındaki "senex" kelimesinden türeyen "yaşlılar konseyi" anlamına gelen "senatus" sözcüğünden gelmektedir. Anayasa'nın 5. maddesi, bir eyaletin rızası olmaksızın o eyaletin Senatodaki eşit oy hakkını ortadan kaldıracak hiçbir anayasa değişikliğinin yapılamayacağını hükme bağlar. Amerika Birleşik Devletleri 1959'dan beri 50 eyalete sahip olduğu için Senato da 1959'dan beri 100 senatöre sahiptir.

küçükresim|1855'ten beri Senato, Temsilciler Meclisi ve başkanlık makamının partiler tarafından nasıl kontrol edildiğini gösteren bir grafik|sol|260px

1913'te, 17. değişikliğin kabulünden önce, senatörler tek tek eyalet yasama organları tarafından seçiliyordu. Yasama organlarının senatör seçmekte zorlanması nedeniyle sandalyelerin tekrar tekrar boş kalması, rüşvet, gözdağı ve eyalet içi siyasi mücadeleler zamanla senatörlerin doğrudan seçilmesine izin verecek bir anayasa değişikliği yapılması yönünde giderek büyüyen bir harekete yol açtı.

Temsilciler Meclisine kıyasla, Senato tarihsel olarak üyeleri için daha güçlü davranış ve usul normlarına sahip oldu.

 Üyelik 

 Nitelikler 
Anayasa'nın 1. maddesinin 3. bölümü, senatörler için üç nitelik şartı belirler: en az otuz yaşında olmaları, en az dokuz yıldır Amerika Birleşik Devletleri vatandaşı olmaları ve seçildikleri sırada temsil etmeyi amaçladıkları eyalette ikâmetgahları olması gerekir. Senatörler için öngörülen yaş ve vatandaşlık şartları, temsilciler için öngörülenlerden daha sıkıdır. Federalist No. 62'de James Madison, bu düzenlemeyi "senatoryal emanetin daha geniş bir bilgi birikimi ve karakter istikrarı gerektirdiğini" savunarak gerekçelendirmiştir:

Senato, bir senatörün niteliklerinin tek hakimi ve denetleyicisidir. Ancak ilk yıllarında Senato, üyelerinin niteliklerini yakından incelemiyordu. Bunun sonucunda yaş şartını karşılamayan dört senatör yine de Senatoya kabul edildi: Henry Clay (1806'da 29 yaşındaydı), John Jordan Crittenden (1817'de 29 yaşındaydı), Armistead Thomson Mason (1816'da 28 yaşındaydı) ve John Eaton (1818'de 28 yaşındaydı). Bu tür bir durum o tarihten sonra bir daha yaşanmadı.

1934'te Rush D. Holt Sr., 29 yaşında Senatoya seçildi. Bir sonraki 19 Haziran'da 30 yaşına girmesini bekledi ve ancak aylar sonra o zaman yemin ederek göreve başladı. 7 Kasım 1972'de ise Joe Biden, 29 yaşında Senatoya seçildi. Bu tarih, 20 Kasım 1972'deki 30. doğum gününden yalnızca 13 gün önceydi. Bu sayede Ocak 1973'te yeni senatörler için yapılan yemin töreninden önce 30 yaşına ulaşmış oldu.

Anayasa'nın 14. değişikliği, Anayasa'yı destekleyeceğine dair gerekli yemini etmiş olup daha sonra isyana katılan veya Amerika Birleşik Devletleri'nin düşmanlarına yardım eden federal ya da eyalet görevlilerinin senatör olmasını yasakladı. İç Savaş'ın hemen ardından yürürlüğe giren bu hüküm, Konfederasyon'un tarafını tutmuş kişilerin görev yapmasını engellemeyi amaçladı. Aynı değişiklik, Kongrenin her iki kanadında üçte iki oy alınması şartıyla bu engelin kaldırılabilmesini de hükme bağladı.

 Seçimler ve görev süresi 
Başlangıçta senatörler halk oylamasıyla değil, eyalet meclisleri tarafından seçiliyordu. 20. yüzyılın başlarına gelindiğinde 29 eyaletin meclisi, referandumlar yoluyla senatörlerin halk tarafından seçilmesini sağlamıştı. Senato için halk oylaması, 1913 yılında 17. değişikliğin onaylanmasıyla ülke genelinde standart hale getirildi.

 Seçimler 
Senato seçimleri, çift sayılı yıllarda Kasım ayının ilk Pazartesi gününü takip eden ilk Salı gününde yapılır ve Temsilciler Meclisi seçimleriyle eş zamanlı olarak gerçekleşir. Senatörler, eyaletlerinin tamamı tarafından seçilirler. Amerika Birleşik Devletleri Anayasası'nın 1. maddesinin 4. bölümü, senatörlerin hangi yöntemle seçileceğine karar verme yetkisini öncelikle eyaletlerin kendisine bırakmaktadır. Ancak eğer Kongre isterse federal düzeyde tek tip yasa yapma hakkına da sahiptir. Bağımsız ve küçük parti adayları için pusulaya erişim kuralları da eyaletten eyalete farklılık gösterir.

Eyaletlerin büyük kısmında önce Cumhuriyetçiler, Demokratlar ve eyalete bağlı olarak değişen birkaç üçüncü parti için ayrı ayrı ön seçimler yapılır. Bu ön seçimleri birkaç ay sonra genel seçimler takip eder. Bu eyaletlerin çoğunda, adayların sadece en fazla oyu alması yeterliyken bazı eyaletlerde salt çoğunluk sağlanamazsa ikinci tur yapılması gerekir.

Bu eyaletlerin dışında kalan bazı eyaletlerde farklı yöntemler kullanılmaktadır. Georgia'da, genel seçimde en çok oyu alan aday salt çoğunluğu sağlayamazsa en çok oy alan iki aday arasında ikinci tur yapılır. Kaliforniya, Washington ve Louisiana'da, partisiz seçimle beraber tüm adayların beraber katıldığı bir ön seçim yapılır. Burada en çok oyu alan ilk iki aday genel seçime katılır. Louisiana'da bu sistemin bir benzeri bulunur. Ancak ön seçimler, genel seçimin ilk turu kabul edilir ve oyların salt çoğunluğunu alan aday genel seçime gerek kalmadan kazanan ilan edilir. Maine ve Alaska'da ise, Senato dahil federal makam adaylarını belirlemek ve seçmek için dereceli oylama sistemi kullanılır.

 Boş pozisyonlar 
17. değişiklik, Senatodaki boşlukların ara seçimle doldurulmasını gerektiğine hükmeder. Bir senatörün atanması veya seçilmesi gerektiğinde Senato sekreteri, yeni bir senatörün atandığını onaylamak için uygun kelimeleri içeren üç formdan birini eyalet valisine gönderir. Bir sandalye için yapılan ara seçim, eyaletin diğer sandalyesi için yapılan standart genel seçimle çakışırsa iki sandalye için de ayrı ayrı yarışılır. Ara seçimde seçilen bir senatör, seçimden sonra mümkün olan en kısa sürede göreve başlar ve tamamlanamayan altı yıllık dönemin kalan süresi sona erene kadar görev yapar.

17. değişiklikte, eyalet meclislerine gerekli ara seçim yapılana kadar geçici atamalar yapmaları için valilerini yetkilendirme izni verir. 17. değişikliğin uygulanma şekli eyaletler arasında farklılık gösterir. 2018 tarihli bir rapor bunu üç ana kategoriye ayırır: 

 Kuzey Dakota, Oregon, Rhode Island ve Wisconsin eyaletleri valilerine geçici atama yapma yetkisi vermez. 
 Alaska, Connecticut, Louisiana, Massachusetts, Mississippi, Teksas, Vermont ve Washington eyaletleri valiye atama yetkisi verir ancak aynı zamanda hızlandırılmış bir takvimle ara seçim yapılmasını şart koşar. 
 Kalan otuz sekiz eyalet ise valiye atama yetkisi verir, atanan senatör dönemin geri kalanında veya bir sonraki eyalet genel seçimine kadar görev yapar.

Bu son kategorideki on eyalette, vali önceki temsilciyle aynı siyasi partiden birini atamak zorundadır. 

Eylül 2009'da Massachusetts, Senatör Ted Kennedy'nin yerine ara seçime kadar geçici bir halef atanabilmesi için yasasını değiştirdi. 2004 yılında Alaska, valinin atama yetkisini elinden almayı planlayan ancak bu durumun 17. değişikliğe göre yetkiyi verme gücünü genel olarak halka veya eyalete değil, yasama organına verdiğinden referandumun bu yetkiyi veren yasama organının kanununu geçersiz kılıp kılmadığı anayasal geçerliliği belirsiz olan bir yasayı kabul etti. Mayıs 2021'de Oklahoma, bir sandalye boşalması çift numaralı yıllarda meydana geldiğinde, valisinin önceki senatörle aynı partiden olan ve son beş yıldır o partide bulunan birini geçici olarak ataması şartlarıyla valinin atama yapmasına tekrar izin verdi. Ancak bu atamanın geçerli olabilmesi için atanacak kişinin ne normal seçimde ne de özel seçimde aday olmayacağına dair yemin etmesi gerekmektedir.

 Görev süresi 
küçükresim|Kademeli görev sistemi kapsamında 119. Amerika Birleşik Devletleri Kongresindeki ABD senatörlerinin partilere ve sınıflara göre dağılımı

Senatörler altışar yıllık dönemler için görev yaparlar. Bu dönemler, sandalyelerin yaklaşık üçte birinin her iki yılda bir seçime girmesini sağlayacak şekilde kademelendirildi. Bu, 1. Kongre senatörlerinin "sınıf" adı verilen üç gruba ayrılmasıyla oluşturuldu. Bir grubun süresi iki yıl sonra, diğer grubun süresi dört yıl sonra ve son grubun süresi altı yıl sonra doldu. Bu düzenleme, birliğe yeni eyaletlerin kabulünden sonra da takip edildi. Dönemlerin kademelendirilmesi, boş bir koltuğun doldurulması durumu haricinde belirli bir eyalete ait her iki koltuk için de aynı genel seçimde yarışılmayacak şekilde düzenlendi. Bir sonraki Senato seçimleri, altı yıllık görev süreleri 3 Ocak 2027'de sona erecek sınıf 2 senatörleri kapsamaktadır. Bir senatörün görev yapabileceği dönem sayısı için anayasal bir sınır yoktur.

Anayasa'nın 1. maddesinin 4. bölümü, Kongrenin toplanma tarihini belirlemiştir. Başlangıçta bu tarih Aralık ayının üçüncü günü olarak belirlenmişti. Ancak 20. değişiklik, eyaletler kanunla farklı bir gün belirlemedikleri sürece oturumların açılış tarihini 3 Ocak günü öğle vakti olarak değiştirdi. 20. değişiklik ayrıca Kongrenin her yıl en az bir kez toplanacağını belirtir ve Kongrenin toplanma ve tatil tarihlerini, diğer tarih ve programları dilediği gibi belirlemesine izin verir. Anayasa'nın 1. maddesinin 3. bölümü, başkanın olağanüstü durumlarda kendi takdirine bağlı olarak Kongreyi toplama yetkisine sahip olduğunu hükme bağlar.

Seçilmiş ancak henüz göreve başlamamış üyeye "senator-elect" (seçilmiş senatör), bir sandalyeye atanmış ancak henüz göreve başlamamış üyeye ise "senator-designate" (atanmış senatör) denir.

 Ant içme 
Anayasa, senatörlerin Anayasa'yı desteklemek için ant içmelerini gerektirir. Kongre, senatörler de dahil olmak üzere tüm federal yetkililer (başkan hariç) için aşağıdaki ant metnini belirlemiştir:

 Notlar 

 Kaynakça 

 Dış bağlantılar 

 Amerika Birleşik Devletleri Senatosu resmî web sitesi

Kategori:Amerika Birleşik Devletleri Senatosu
Kategori:1789'da Amerika Birleşik Devletleri'nde kurulan oluşumlar
Kategori:Amerika Birleşik Devletleri hükûmeti yasama organı
Kategori:Ulusal üst meclisler