Buhûrîzâde Mustafa Itrî

Buhûrîzâde Mustafa Itrî (Osmanlı Türkçesi: بخورى زاده مصطفى عطرى) (1640-1630 civarları, İstanbul – Ocak 1712, İstanbul), Osmanlı İmparatorluğu döneminde yaşamış Türk bestekâr, şair ve hattattır. 

Itrî, yaklaşık 400 civarında eser bestelemiş olmakla birlikte, bu eserlerin yalnızca yirmisi günümüze ulaşabilmiştir. Buna rağmen, Klasik Türk musikisinin en önemli bestecilerinden biri olarak kabul edilmektedir.

 Hayatı 
Buhûrîzâde Mustafa Itrî, 1630-1640 yılları arasında, İstanbul'un Mevlanakapı civarındaki Yayla (eski adıyla Yaylak) semtinde doğmuştur. Asıl adı Mustafa'dır. "Buhûrîzâde" lakabını, babasının koku ticaretiyle uğraşmasından dolayı almıştır. "Itrî" mahlasını ise çiçekçilik ve meyvecilikle ilgilenmesi nedeniyle aldığı rivayet edilmektedir.

Musiki eğitimini, dönemin önemli isimlerinden Kasımpaşalı Koca Osman Efendi'nin yanında almış, ayrıca Küçük İmam Mehmed Efendi'den de istifade etmiştir. Hâfız Post'un öğrencisi olduğuna dair güçlü kanaatler bulunmaktadır. Segâh makamında bestelediği Mevlevî Âyin-i Şerîfi nedeniyle Mevlevî tarikatına mensup olduğu düşünülmektedir.

Hayatı boyunca birçok padişah ve devlet adamının himayesini görmüş, özellikle IV. Mehmed ve I. Selim Giray ile yakın ilişkiler kurmuştur. Saraya olan yakınlığı sayesinde bir dönem Osmanlı İmparatorluğu'nda Esirciler Kethüdalığı görevini yürütmüş, ayrıca sarayda musiki dersleri vermiştir.

Itrî'nin Neva Kâr'ı, Klasik Türk musikisi repertuvarının en seçkin eserlerinden biri olarak kabul edilir. Bu eser, makamsal geçkileri, zengin melodik yapısı ve orijinalliği sayesinde başyapıt niteliği taşımaktadır. Kâr'ın güftesi, ünlü İranlı şair Hâfız-ı Şirâzî'ye aittir. Ayrıca Pençgâh makamında iki murabba, Isfahan, Râhatü'l-ervâh, Hisar, Bestenigâr, Dügâh, Bûselik ve Nikriz makamlarında murabba besteleri ile çeşitli makamlarda semâîleri ve birkaç saz eseri günümüze ulaşmıştır.

Itrî'nin küçük formdaki eserleri (şarkı, türkü, köçekçe vb.) günümüze ulaşmamıştır. Günümüze gelebilen eserlerinin tamamı büyük formlardadır. Segâh Bayram Tekbiri, Segâh Salât-ı Ümmiye, Cuma Salâtı ve Dilkeşhâverân Gece Salâsı gibi bazı cami musikisi eserleri, 20. yüzyılda Itrî'ye atfedilmiştir. Ancak, onun cami musikisine eser verdiğine dair tarihsel bir veri bulunmamaktadır. Besteciliği daha çok sanat musikisi alanındadır. Yalnızca birkaç tevşih ve ilahi bestelediği bilinmektedir; bu eserler de klasik üslubu andıran, oldukça sanatlı yapıdadır.

Itrî'nin mezarının, İstanbul'daki Mevlanakapı surlarının dışında bulunduğu belirtilmektedir. Ancak mezar bugün itibarıyla kayıptır. Edirnekapı Şehitliği yakınlarında bulunan ve zamanla Itrî'ye izafe edilen bir kabir ise gerçekte Buhurcu Şeyh Yakub Efendi'ye aittir. Bu kişinin Itrî ile herhangi bir ilgisi bulunmamaktadır.

 Eserleri 
Günümüze ulaşan Itrî eserlerinin tamamı büyük formlardan oluşmaktadır. Sanat musikisinin klasik formlarında bestelediği bu eserler, yapısal ve melodik açıdan yüksek sanatsal nitelikler taşımaktadır.

 Günümüze Ulaşan Eserlerinden Bazıları 
 Segâh Mevlevî Âyini
 Rast Na't-ı Mevlânâ
 Nühüft İlâhî
 Nevâ Kâr
 2 adet Pençgâh Beste
 Hisar Devr-i Kebîr Beste ve Aksak Semâî
 Bûselik Hafîf Beste
 Segâh Ağır Semâî
 Bayâtî Çember Beste
 Bestenigâr Darb-ı Fetih Beste
 Dügâh Hafîf Beste
 Isfahan Zencîr Beste ve Ağır Aksak Semâî
 Nikriz Muhammes Beste
 Râhatü'l-ervâh Zencîr Beste
 Irak Aksak Semâî
 Rast Aksak Semâî
 Nühüft Aksak Semâî
 Rehavî Peşrev
 Nühüft Peşrev ve Saz Semâîsi

 Itrî'ye Yanlışlıkla Atfedilen Eserler 
Aşağıdaki eserler, uzun yıllar Itrî'ye ait sanılmış olmakla birlikte, yapılan araştırmalar neticesinde farklı bestekârlara ait olduğu anlaşılmıştır:

 Segâh Kurban Bayramı Tekbiri
 Segâh Salât-ı Ümmiye
 Dilkeşhâverân Gece Salâtı
 Mâye Cuma Salâtı
 Segâh Yürük Semâî – Tûtî-i mucize-gûyem (Bestekârı: Koca Osman Efendi)
 Acemaşîrân Yürük Semâî – Bileydi dil gibi diler (Bestekârı: Hâfız Post)

 Popüler kültürde 
küçükresim|Itrî'nin portresi, 100 TL'lik banknotların arka yüzünde yer almaktadır.|331x331pik

1 Ocak 2009 tarihinde tedavüle giren 100 Türk lirasının arka yüzünde, notalar, kudüm ve ud gibi geleneksel enstrümanlar ile ney üfleyen bir Mevlevî derviş figürü eşliğinde Buhûrîzâde Mustafa Itrî'nin portresine yer verilmiştir. Ancak banknot tasarımında, Itrî'nin başında bulunan destâr (Mevlevî sarığı) ile ilgili tarihî bir hata olduğu belirtilmiştir. Zira bu tür bir başlık, yalnızca Mevlevî tarikatında şeyhlik makamına ulaşan kişiler tarafından takılabilmektedir. Itrî'nin Mevlevî olduğu düşünülse de, Mevlevî şeyhi olduğuna dair herhangi bir kayıt bulunmamaktadır.

Türk edebiyatının önemli isimlerinden Yahya Kemal Beyatlı, "Itrî" adlı şiirinde onun Türk mûsikisindeki yerini yüceltmiştir. Ayrıca Rüştü Şardağ ve Yılmaz Öztuna tarafından Itrî'nin hayatını konu alan biyografik kitaplar kaleme alınmıştır.

2012 yılı, UNESCO tarafından Buhûrîzâde Mustafa Itrî ve şair Nâbi adına anma yılı ilan edilmiştir. Bu karar, 25 Ekim – 10 Kasım 2011 tarihleri arasında düzenlenen UNESCO'nun 36. Genel Konferansı'nda alınmıştır. Anma yılı kapsamında, 2 Mart 2012 tarihinde Ankara'da UNESCO Türkiye Millî Komisyonu ve Yunus Emre Enstitüsü iş birliğiyle resmi bir açılış etkinliği düzenlenmiştir.

Aynı yıl içerisinde, Itrî'nin hayatı ve geçim kaynakları hakkında detaylı bilgilerin yer aldığı Itrî İzleri adlı kitap yayımlanmıştır. Bu eser, Recep Uslu, Nilgün Doğrusöz ve Ali Tan tarafından hazırlanmıştır.

Ayrıca, Mustâbey adı verilen bir armut çeşidinin de Itrî tarafından yetiştirildiği kabul edilmektedir.

2013 yılında Ertan Tekin, Murat Aydemir ve Çağ Erçağ tarafından hazırlanan Itrî & Bach adlı albüm, Kalan Müzik etiketiyle yayımlanmıştır. Postmodern klasik müzik türünde değerlendirilen albümde, aynı yüzyılda fakat farklı coğrafyalarda yaşamış iki büyük bestecinin eserlerinden ilham alınarak sentezlenmiş 14 parça yer almaktadır.

 Kaynakça 

Kategori:1640 doğumlular
Kategori:1712'de ölenler
Kategori:Edirnekapı Şehitliği'ne defnedilenler
Kategori:Osmanlı bestecileri
Kategori:Osmanlı müzisyenleri
Kategori:Banknotlarda tasvir edilen insanlar
Kategori:1711'de ölenler
Kategori:Klasik Türk müziği bestecileri