Kazaklar

Kazaklar (Kazakça: қазақтар, UFA: ), Orta Asya ve Doğu Avrupa'ya yayılmış bir Türk halkıdır. Diğer Türk halklarıyla yakından ilişkili ortak bir kültürü, dili ve tarihi paylaşırlar. Etnik Kazakların büyük çoğunluğu Kazakistan'da yaşamaktadır.

Etnik Kazak toplulukları Kazakistan'ın sınır bölgeleriyle birlikte Rusya, Kırgızistan, Özbekistan, Çin (Sincan), batı Moğolistan (Bayan-Ölgii) ve kuzey İran'da (Gülistan) bulunmaktadır. Kazaklar, 15. yüzyılda Türk ve Moğol kökenli çeşitli Orta Çağ boylarının etnogenez süreci sonucunda ortaya çıkmıştır.

Kazak kimliği, 1456–1465 yılları arasında Kazak Hanlığı'nın kurulmasıyla şekillenmiştir. Türkleşmiş Altın Orda Devleti'nin dağılmasının ardından, Sultanlar Canibek ve Kerey'in liderliğindeki çeşitli boylar, kendi güçlü hanlıklarını kurma amacıyla Ebü’l-Hayr Hanlığı'ndan ayrılmıştır.

Etimoloji
Kazakların "Kazak" adını 15. yüzyıldan itibaren kullanmaya başladıkları düşünülmektedir. "Kazak" ya da "Qazaq" sözcüğünün kökenine ilişkin çeşitli teoriler bulunmaktadır. Bunlardan bazıları, kelimenin Türkçe qaz fiilinden (gezgin, akıncı/eşkıya, serbest, bağımsız, savaşçı) türediğini ileri sürerken; diğerleri ise Kazakların yurtlarını ve eşyalarını taşımakta kullandıkları tekerlekli bir arabayı ifade eden Ön-Türkçe *khasaq sözcüğünden geldiğini savunmaktadır.

"Kazak" (Qazaq) kelimesinin kökenine dair bir diğer teori, sözcüğün ilk kez 8. yüzyıla tarihlenen Uyuk-Turan yazıtında geçen eski Türkçe qazğaq kelimesinden türediğini ileri sürer. Türkolog Vasiliy Radlov ile Doğu araştırmacısı Benjamin P. Yudin'e göre qazğaq ismi, qazğan (“elde etmek, kazanmak”) fiiliyle aynı kökten gelmektedir. Bu bağlamda qazğaq, dolaşan ve kazanç arayan bir kişi tipini tanımlamaktadır.

Kazaklar için kullanılan alternatif ve tarihsel bir etnonim ise Alaştır. Bu ad, Kazak kültüründe yaygın biçimde yer alır. En yaygın kullanımda Alaş, Kazakların üç cüzünü, yani bölgesel ve boysal birliklerini ifade eder. Bu nedenle sözcük zaman zaman "Kazak" ile eş anlamlı olarak da kullanılmıştır. Ayrıca "Alaş" teriminin, Nogaylar tarafından da Kazakları tanımlamak için kullanıldığı bilinmektedir.

Dil

Kazakça, Türk dilleri içinde Kıpçak (Kuzeybatı) grubuna dâhildir; bu grupta Kırgızca, Nogayca, Karakalpakça ve Tatarca gibi diller de yer alır.

Nüfus

+Kazakistan'ın toplam nüfusu içindeki etnik Kazakların yüzdesi1897191719261937195919791989199920092021202481.7%68.0%58.5%39.8%29.8%36.2%40.1%53.5%63.1%70.4%71.0%

 Kazakların azınlık olarak bulunduğu bölgeler 

 Rusya 

2010 nüfus sayımına göre, Rusya Federasyonu'nda 647.000 Kazak yaşamaktaydı. Ancak Dünya Kazakları Birliği birinci başkan yardımcısı Kaldarbek Naymanbayev, 2003 yılında yaptığı açıklamada Rusya'da 1 milyondan fazla etnik Kazak bulunduğunu ifade etmiştir.

 Çin 

Kazaklar, 18. yüzyılda Cungar soykırımı sonucunda yerli Budist Cungar Oyrat nüfusunun büyük ölçüde katledilmesinin ardından Cungarya bölgesine göç etmiştir. Çin'de bir Kazak özerk ili bulunmaktadır: Sincan Uygur Özerk Bölgesi'ndeki İli Kazak Özerk İli. Ayrıca üç Kazak özerk ilçesi vardır: Kansu'daki Aksay Kazak Özerk İlçesi ile Sincan Uygur Özerk Bölgesi'ndeki Barköl ve Mori Kazak Özerk İlçeleri.küçükresim|upright=0.91|Kazak kültürünü resmeden bir pul|alt=

Tarihi
15. yüzyılda Altınorda Hanlığı topraklarının doğu kanadını oluşturan Deşt-i Kıpçak ahalisinde yaşayan Türk ve Moğol kökenli Orta Çağ kabileleleri bir araya gelerek Kazak Hanlığı etrafında toplandılar. 14. yüzyıldan sonra yeni bir boy olarak Orta Asya arenasında yerini almıştır. Orta Asya'da Ruslar ile ilk teması kuran Türk topluluğu Kazaklar olmuştur.

 Kazaklarda Türklük Bilinci 
Kazaklar, Asya'nın ortasında Türk Dünyasının göbeğinde yer almaktadır. Gerek Doğu Türkistan'ın kuzeyindeki Altay bölgesi, gerek Moğolistan'ı batısındaki Altay ve Bayan-Ölgey bölgesi, gerek Altay Cumhuriyeti'nin sahası Kazak Türkleri ile meskundur. Türk toplulukları arasında en çok soykırıma uğramış halktır. Bu sebeple de Orta Asya Birliği fikri Kazakistan'da ortaya çıkmıştır. Sultan Mahmut Torayğırov'un Kazak Türkçesindeki bir şiirde Türklük bilinci şöyle belirtilmiştir.

KirilLatinSözcüğü Sözcüğüne AktarımМен Қазақ, Қазақпын Деп Мақтанамын
Ұранға Алаш Деген Атты Аламын
Сүйгенім  Қазақ  Өмірі, Өзім Қазақ
Мен Неге Қазақтықтан Сақтанамын
Ер Түрік Ұрпағымын Даңқы Кеткен
Бір Кезде Европаңды Ті Тіреткен
Кіргені  Есік, Шыққаны Тесік Болып
Күнбатыс, Күншығысқа  Әмірі Жеткен
Кешегі Хан Шынғыстың Ұрпағына
Талай Царь, Талай Князь Тәжім Еткен
Мен Қазақ, Қазақпын Деп Мақтанамын
Ұранға Алаш Деген Атты Аламын
Сүйгенім  Қазақ Өмірі, Өзім Қазақ
Мен Неге Қазақтықтан Сақтанамын
(С. Торайғыров, 1893-1920)

||Men Qazaq, Qazaqpın Dep Maqtanamın
Uranğa Alaş Degen Attı Alamın
Süygenim Qazaq Ömiri, Özim Qazaq
Men Nege Qazaqtıqtan SaqtanamınEr Türik Urpağımın Dañqı KetkenBir Kezde Evropañdı Ti Tiretken
Kirgeni  Esik, Şıqqanı Tesik Bolıp
Künbatıs, Künşığısqa  Ämiri Jetken
Keşegi Khan Şınğıstıñ Urpağına
Talay Carʹ, Talay Knyazʹ Täjim Etken
Men Qazaq, Qazaqpın Dep Maqtanamın
Uranğa Alaş Degen Attı Alamın
Süygenim  Qazaq Ömiri, Özim Qazaq
Men Nege Qazaqtıqtan Saqtanamın
(S. Torayğırov, 1893-1920)

||Ben Kazak, Kazak'ım diye övünürüm
Uranıma Alaş denilen adı almaktayım 
Sevdiğim Kazak yaşantısı, kendim Kazak'ım
Ben niye Kazaklıktan çekineyim Yiğit Türk neslindenim ki şanı bilinir 
Geçmiş zamanda Avrupayı tir tir titretmişti
Girdiği kapı, çıktığı delik olup
Batıdan doğuya egemenliği ulaşmıştı
Dün Cengiz Han'ın soyuna
Birçok Kral, birçok Prens diz çöktü
Ben Kazak, Kazak'ım diye övünürüm
Uranıma Alaş denilen adı almaktayım 
Sevdiğim Kazak yaşantısı, kendim Kazak'ım
Ben niye Kazaklıktan çekineyim
(Sultan Mahmut Torayğırov, 1893-1920)Edebiyat 6, Jalpı bilim beretin mekteptin 6-sınıbına arnalgan okuvlık. Atamura yayınevi. Almatı 2006, s. 85
Kazakistan Cumhuriyeti'nin ilk Cumhurbaşkanı Nursultan Nazarbayev ise zaman zaman Kazakların Türk halklarından olduklarını ve Türk kültürüne sahip çıkılması gerektiğini belirtmiştir.

 Galeri 

 Ayrıca bakınız 

 Çin Kazakları
 Kazakça
 Kazakistan
 Türk halkları
 Türk devletleri
 Türk dünyası
 Türk dilleri

 Kaynakça 

 Dış bağlantılar 

 Tölegenin uzun yolculuğu


Kategori:Modern göçebeler
Kategori:Kazaklar