Ubıhça

Ubıhça veya Vubıhça (Ubıhça: tʷaxəbza veya paxəbza) Kuzeybatı Kafkas dillerinden bir tanesiydi. 1992'de bu dili konuşan son kişi Tevfik Esenç'in yaşamını yitirmesiyle birlikte ölü dil hâline geldi. Alfabesi yoktur.

 Etimoloji 
Ubıh sözcüğü Adigece "Vub Irmağı aşağısında oturanlar" anlamına gelen Vıbıyıh deyiminden gelmiştir. Ubıh dili "Ubuh", "Ubih", "Ibıh", "Wıbıh", "Vubıh" ya da "Wubıh" gibi değişik biçimlerde de yazılmaktadır. Adigece özgün telaffuz biçimi "Vıbıh" ya da "Wıbıh" iken diğerleri Rusça telaffuzundan aktarmadır.

Ubıhlar ise kendilerine "Kıyıda oturanlar" anlamına gelen Pehı ya da Tahe adını vermiş, dillerine de "Karadeniz kıyısında oturanların dili" anlamına gelenleri yani Pehıbze ya da Tahebze demişlerdir. Bze Ubıh ve Adige dillerinde "dil" demektir.

 Sesbilim 

Standart Ubıhçanın sesbilimi
Standart Ubıhçanın ünsüz envanterinin Uluslararası Fonetik Alfabe gösterimi aşağıda verilmiştir:

 Çiftdudaksıl Dişyuvasıl Artdişyuvasıl Damaksıl Artdamaksıl Küçükdilsil Gırtlaksıl öndilsilkapalı öndilsil uçdilsil - yut. - dud. yan. - dud. - dud. dam. - dud. yut. dam. - dud. yut. yut. & dud. Patlamalı ötümsüz              ötümlü        dışgırtlaksıl             Patlamalı sürtünmeli ötümsüz      ötümlü      dışgırtlaksıl      Sürtünmeli ötümsüz                 ötümlü                dışgırtlaksıl  Genizsil    Sürtünmesiz     Titrek 

Ubıhça 84 ünsüze karşın [a] ve [ə] olmak üzere yalnız iki ünlüye sahiptir.

Karacalar ağzının sesbilimi
Balıkesir'in Karacalar köyünde yaşayan Osman Güngör tarafından konuşulan ve farklı özellikler gösteren bir Ubıhça ağzı, 1960'lı yıllarda Georges Dumézil tarafından belgelenmiştir. Karacalar Ubıhçasının ünsüz envanterinin Uluslararası Fonetik Alfabe gösterimi aşağıda verilmiştir:

 Dudaksıl Dişyuvasıl Artdişyuvasıl Damaksıl Artdamaksıl Küçükdilsil Gırtlaksıl öndilsilkapalı öndilsil uçdilsil yum. güç. yut. yum. dud. yan. yum. dud. yum. dud. yum. güç. dud. güç. dud. yum. güç. dud. güç. dud. yut. dam. Patlamalı ötümsüz             ötümlü        dışgırtlaksıl           Patlamalı sürtünmeli ötümsüz      ötümlü      dışgırtlaksıl      Sürtünmeli ötümsüz              ötümlü            dışgırtlaksıl  Genizsil    Sürtünmesiz     Titrek 

 Gramer 

 İsimler 

 Çoğulluk 

Ubıh isimleri çoğulluğu belirtmez ve çoğulluk gösteren tek durum ilişki eki olan -/na/ 'dır. Ancak çoğulluk fiilin köküyle (ör. /akʷən blas/ 'o arabanın içindedir' ve /akʷən blaʒʷa/ 'onlar arabanın içindedir') veya eklerle (ör. /akʲˈan/ 'gidiyor' ve /akʲˈaːn/ 'gidiyorlar') belirtilebilir.

 Kesinlik 

Belirlilik artikeli /a/- önekidir (/atət/ 'o adam"). Direkt olarak bir belirsizlik edatı bulunmamasına karşın Türkçedeki "-in biri" edatının karşılığı olan /za/-(kök)-/ɡʷara/ kalıbı bulunmaktadır. (ör. /zanajnʃʷɡʷara/ 'gencin biri')

 İsmin hâlleri 

Ubıhça'da iki adet temel hâl, dört adet temel olmayan hâl vardır. Temel haller şunlardır: ilişkisel, mutlak. Temel olmayan hâller ise şunlardır: zarf, bulunma, enstrümantal ve enstrümantal-komitatif.

+İsmin hâlleri tekilçoğulilişkisel - -mutlak -zarf -bulunma -enstrümantal -enstrümantal-komitatif -

 İlişkisel hâl 
Bu durum; ergatif, genitif ve datif işlevi görür. Tekillikte -/n/, çoğunlukta -/nə/. Bu hal, çoğulluk farkı barındıran tek haldir.

sətʷaməzənjəbjaq'asə-tʷa-məzə-nØ-jə-bja-q'abenim-baba.MUTLAKartikel-çocuk-ergatifonu-o-gör-geçmiş zamanbabamçocuğugördü

 Mutlak hâl 
Yalın kökle belirtilir. Geçişsiz fiilin nesnesini, geçişli fiilin direkt öznesini belirtir. (ör. /tət/ 'bir adam')

sətʷakʲ'aq'asə-tʷa-kʲ'a-q'abenim-baba.MUTLAKo-git-geçmiş zamanbabamgitti

 Zarf hâli 
-/n(ə)/; ismin durum, değişim ve oluş durumlarını bildiren ektir

 Bulunma hâli 
Türkçedeki karşılığı -de/-da olan - ekidir.

 Enstrümantal hâl 
-, işin yapılmasına araç olan nesneyi belirtir.

 Enstrümantal-Komitatif hâl 
-, "ile" manasına gelir.

 Diğer ekler 
Sentetik datif oldukları kaydedilen ancak kendi başlarına birer hâl olmayan bir çift sonek de vardır: -/laːq/ '-a doğru' ve -/ʁaːfa/ 'için. ör. /aχʲə```laːq``` aːstadaw/ 'onu prense göndereceğim'.

 Sıfatlar 
Sıfatlar isme eklenerek sonek gibi davranırlar: /tʃəbʒəja/ 'biber' kelimesi /pɬə/ 'kırmızı' kelimesiyle beraber /tʃəbʒəjapɬə/ 'kırmızı biber' olur.

 Zamirler 
+Serbest kişilik zamirleri1. Şahıs2. Şahıs3. ŞahısNormalŞakacıTekilStandardAli BilaşÇoğulStandardTevfik EsençOsman Güngür
"Standart" zamirler, hızlı konuşma nedeniyle belirli konuşmacıların kullandığı varyasyonlarla birlikte görüntülenir. Tüm konuşmacılar Tevfik Esenç'in /ʃaɬa/ kullanımını kınadılar ancak Esenç'in tüm kayıtları ne olursa olsun /ʃaɬa/ içeriyor.

 İyelik 

+İyelik ekleri1. Şahıs2. Şahıs3. ŞahısNormalŞakacıTekil----Çoğul---

İyelik ekleri, kendi çoğul eklerine sahiptir. .

ʃawtʃəʃ(ə)-aw-tʃəbizim-çoğul-atatlarımız

 Fiiller 

 Uzlaşım 
1. yalın dışı hâlin belirteçleri, bir ismin ilişkisel bi önekten önceki uzlaşımını belirtmekle sınırlıdır ve 1. yalın dışı hâlin belirteçleri, yanlışca bulunma ve yönsel öneklerle değil, aynı zamanda basit yalın dışı veya datif, argümanlarla da uzlaşımı belirtmek için kullanılır.
+Adıl görevi gören uzlaşım belirteçleriMutlak(1 ve2.) yalın dışıErgatif1. Şahıstekil ~  ~ çoğul ~  ~ 2. Şahıstekilçoğul ~  ~ tekil şakacı3. Şahıstekilçoğul
İkinci kişi , atıfta bulunulan kişinin bir kadın olduğunu veya konuşmacının sözünü keserek yorum yaptığını göstermek için kullanılan arkaik bir zamirdir. Son konuşmacıların erkek olması nedeniyle dilin ölümünden önce yok oldu.

Üçüncü kişi uzlaşım belirteçleri, izlemesi gereken kurallar nedeniyle adil bir varyasyona sahiptir.
+mutlak belirteçlerBelirteçKuralÖrnekCümlede başka üçüncü şahıs nesnesi yoktur. "o dedi" –  "onu gördüm"Sonraki belirteç de 3. şahıs olduğunda görünür. "X, Y'ye vurdu"'nin nadir bir allofonudur ve genellikle sonraki belirteç vurgu taşıdığında belirir. "X, Y'yi kazıyor"Sonraki belirteç 3. çoğul şahıs olduğunda belirir. "onlara X'i veriyoruz"
Çoğul belirteçler, tekil 'nın silinebileceği ancak çoğul  silinemeyeceği durumalr dışında, tekil kurallarla aynı kurallara tabidir.

 Dinamik Fiil Çekimi 
Dinamik Ubıh fiilleri iki gruba ayrılır: basit zamanları içeren Grup I ve türetilmiş muadil zamanları içeren Grup II. Sadece Karacalar lehçesi aşamalı zaman kullanır ve çoğul bilinmemektedir.

Tekil-çoğul ayrım, özne, ergatif, tekil veya çoğul olduğunda kullanılır.

Köşeli parantezler yutulmuş ünlüleri gösterir; parantez, sapın isteğe bağlı kısımlarını gösterir; ve kolon bir morfemin sınırını gösterir.
+fiil çekimiGrup ITekilÇoğul Geçmiş --Mişli geçmiş--Şimdiki--Gelecek I--Gelecek II--(Aşamalı)-?Grup IIGeçmiş zamanın hikâyesi-- ~ -/qʼa:na:jtʼ/Şimdiki zamanın hikâyesi --Şartlı I--Şartlı II--

 Basit Geçmiş Zaman 
Basit geçmiş zamanlı fiil tekil durumda - ile ve çoğul durumda - ile çekimlenir.

Örnekler:

  – söylemek →  o söyledi
  – yemek →  o yedi
  – bilmek →  o bildi
  – gitmek →  o gitti

ÇoğullukŞahıs UbıhçasıManasıTekil1. ŞahısYedim2. ŞahısYedin3. ŞahısYediÇoğul1. ŞahısYedik 2. ŞahısYediniz3. ŞahısYediler 

 Mişli Geçmiş Zaman 
Tekil durumlarda - ile, çoğul durumlarda - ile çekimlenir.

Örnekler:

  – söylemek →  demiş
  – yemek →  yemiş
  – bilmek →  bilmiş
  – gitmiş →  gitmiş

ÇoğulŞahısUbıhçasıManasıTekil1. ŞahısYemişim2. ŞahısYemişsin3. ŞahısYemişÇoğul1. ŞahısYemişiz2. ŞahıaYemişsiniz3. ŞahısYemişler

 Şimdiki Zaman 
Tekilde -, çoğulda - ile çekimlenir.

Örnekler:

  – söylemek →  söylüyor
  – yemek →  yiyor
  – bilmem →  biliyor
  – gitmek →  gidiyor

ÇoğullukŞahosUbıhçasıManasıTekil1. ŞahısYiyorum2. ŞahısYiyorsun3. ŞahısYiyorÇoğul1. ŞahısYiyoruz2. ŞahısYiyorsunuz3. ŞahısYiyorlar 

 Gelecek I 
Tekilde -, çoğulda -. Kesinlik, dolaysızlık, yükümlülük veya niyet duygusu taşır.

Örnekler:

  – söylemek →  söyleyecek
  – yemek →  yiyecek
  – bilmek →  bilecek 
  – gitmek →  gidecek

ÇoğulukŞahıs UbıhçasıManasıTekil1. ŞahısYiyeceğim2. Şahıs Yiyeceksin3. ŞahısYiyecekÇoğul1. ŞahısYiyeceğiz2. Şahıs Yiyeceksiniz3. Şahıs Yiyecekler

 Gelecek II 
Tekilde -, çoğulda -. Geleceğin genel bir duygusunu ve aynı zamanda teşvik edici bir duyguyu iletir:  (gidelim!).

Örnekler:

  – söylemek →  söyleyecek
  – yemek →  yiyecek
  – bilmek →  bilecek
  – gitmek →  gidecek

ÇoğulukŞahıs UbıhçasıManasıTekil1. ŞahısYiyeceğim2. ŞahısYiyeceksin3. ŞahısYiyecekÇoğul1. ŞahısYiyeceğiz2. Şahıs Yiyeceksiniz3. Şahıs Yiyeceksiniz

 Geçmiş Zamanın Hikayesi 
Tekil, -, çoğul -.

Örnekler:

  – söylemek →  söylemişti
  – yemek →  yemişti
  – bilmek →  bilmişti
  – gitmek →  gitmişti

ÇoğulukŞahıs UbıhçasıManasıTekil1. ŞahısYemiştim2. ŞahısYemiştin3. ŞahısYemiştiÇoğul1. ŞahısYemiştik2. Şahıs Yemiştiniz3. ŞahısYemişlerdi

 Şimdiki Zamanın Hikayesi 
Tekil -, çoğuk -.

Örnekler:

  – söylemek →  söylüyordu 
  – yemek →  yiyordu
  – bilmek →  biliyordu
  – gitmek →  gidiyordu

ÇoğulukŞahıs UbıhçasıManasıTekil1. ŞahısYiyordum2. ŞahısYiyordun3. Şahıs YiyorduÇoğul 1. Şahıs Yiyorduk2. ŞahısYiyordunuz3. ŞahısYiyordular

 Şartlı I 
Tekil -, çoğul -.

Örnekler:

  – söylemek →  söylerdi
  – yemek →  yerdi
  – bilmek →  bilirdi
  – gitmek →  giderdi

ÇoğulukŞahıs UbıhçasıManasıTekil1. ŞahısYerdim2. ŞahısYerdin3. ŞahısYerdiÇoğul1. ÇoğulYerdik2. ŞahısYerdiniz3. ŞahısYerdiler

 Şartlı II 
Tekil -, çoğul -.

Örnekler:

  – söylemek →  söyleyecekti
  – yemek →  yiyecekti
  – bilmek →  bilecekti
  – gitmek →  gidecekti

ÇoğulukŞahıs UbıhçasıManasıTekil1. ŞahısYiyecektim2. Şahıs Yiyecektin3. ŞahısYiyecektiÇoğul1. ŞahısYiyecektik2. ŞahısYiyecektiniz3. ŞahısYiyecektiler

 Durgun Fiil Çekimi 
Tüm lehçe ve konuşmacılarda yalnızca iki durgun zaman vardır: geçmiş ve şimdiki zaman.
+TekilÇoğul Şimdi--Geçmiş --

 Görünüş 
Ubıh zaman sistemindekilerin dışında beş temel görünüş vardır: rutin, yinelemeli, kapsamlı, aşırı ve potansiyel.

Bir konuşmacı, kiplerle birlikte daha karmaşık yönleri iletmek için bu yönlerden birini diğeriyle birleştirebilir.
+GörünüşEk ('yemek') ('içmek')UbıhçaTürkçeUbıhçaTürkçeRutin-Hep yerimHep içerim Yinelemeli-Yine içiyorum Yine içiyorumKapsamlı-Hepsini yiyorumHepsini içiyorumAşırı-Çok yiyorumÇok içiyorumPotansiyel-Yiyebiliyorumİçebiliyorum

 Ruh hâli 
Ubıhça'da on bir farklı ruh hâli vardır. Gösteren; doğrudan, kibar ve empatik olmak üzere üç türü bulunan zorunluluk; potansiyel ve sinir bozucu olarak ayrılmak üzere istek; irrealis ve realis olarak ayrılmak üzere koşullu; ikili ve karmaşık olarak ayrılmak üzere soru.

 Gösteren 
Bunun için bir belirteç yoktur.

 Zorunluluk ruh hâlleri 
Zorunluluğun iki biçimi vardır: resmi, daha kibar bir zorunluluk ve doğrudan, kısa bir zorunluluk.

 Doğrudan 
Doğrudan zorunluluk genellikle tekil kip belirteçinin ihmal edilmesidir
wəkʲʼawə-kʲʼasen-gitGit!

 Kibar 
Bu, fiil köküne bir - soneki eklenerek oluşturulur. Ancak bu bazen atlanır.

 Empatik 
Bu, zorunlu bir fiilin sonuna - eklenerek oluşturulur.

 İstek ruh hâlleri 
Mevcut iki istem form vardır: potansiyel ve sinir bozucu istek.

 Potansiyel 
Fiil köküne - soneki veya 'dan sonra gelen bir /aχ/ sonekiyle oluşturulur.

 Sinir bozucu 
- soneki.

 Şartlı ruh hâlleri 
Realis ve irrealis olarak ayrılır.

 Realis 
- soneki.

 İrrealis 
- soneki.

 Soru ruh hâlleri 
Açık sorular - ile, kapalı sorular - ile oluşturulur.

 Varlık Koşaçları 
+TekilÇoğulManasıdurgunhareketlidurgunhareketli(küçük bir nesne için) oturma pozisyonunda olmak ya da (büyük bir nesne için) ayakta duruyor olmakasılmış olmak, asılı duruyor olmakyatıyor durumda olmak

 Zarf-fiiller 

Ubıh, karmaşık cümleleri iletmek için serbest bir zarf-fiil kullanımına sahiptir.
+Zarf-fiilManası ~ Birincil fiil ile anlık eylem.Birincil fiil ile devam eden eylem. ile benzer ancak fiilin doğada devam ettiğini veya uzadığını ima eder. ~ 'Vasıtasıyla' gibi enstrümantal benzeri çağrışımlar.İstenenin ne olduğunu belirtmek için sadece  ('istemek') ile kullanılır. ~ Mutlak belirteçe benzer ve "X ve sonra Y" hissine sahiptir. Genellikle bu kullanıldığında fiillerde kip kullanılmaz.Koşullu veya hafif bir zorunlu güç oluşturur. Genellikle Gelecek I ve Gelecek II zamanlarına eşlik eder.Her zaman Gelecek I'e eşlik eder. Son derece nadirdir, bu yüzden nüansı bilinmemektedir.Bir hedef duygusu vardır ve işaretlediği fiilin gerekli olduğunu, ancak görevin yerine getirilmediğini ve tamamlandığını ima eder.

 Tarihçe 
Ubıh dili, 1864'te Ubıhların diğer Çerkes toplulukları ile birlikte Türkiye'ye sürülmelerinden önce, Çerkesya'nın Karadeniz kıyısında, kuzeyde Şahe (Şex-Шэх) Irmağından güneyde Adler'e değin uzanan bir alana yayılmış Ubıhlar tarafından konuşulmuştur. Fransız Lullié'ye göre, 1846'da sadece 1-2 köy halkı tarafından konuşulmaktaydı.Prof. Dr. Sumru Özsoy, Nart dergisi, sayı 50 eki, Ankara, 2006, s.44. Lavrov'a göre de Ubıhların bir bölümü, Ubıhça dışında Adığece ve Ciget Abhazcasını benimsemişti.L. İ. Lavrov, Vubıkhlar Hakkında Etnografik Bir Araştırma, Kafkasya Gerçeği, sayı 8, Samsun, 1992, s.47.

 Osmanlı'ya göç 

1864'te Osmanlı Türkiyesi'ne yapılan göçler sonucu Ubıhların bir bölümü, diğer Çerkeslerle birlikte, Kuzey Anadolu ve Balkan topraklarına yerleştirildi, boşaltılan yerler ise gerilla tipi direnişlerin temizlenmesinden yani 1880 yılından sonra Rus yerleşimine tahsis edildi.Jineps gazetesi, Eylül 2006 Ek-1, Şubat 2007. 1864'te Orta Laba Irmağı soluna yerleştirilen ya da saklandıkları dağlardan sağ kurtulup Kuban Irmağı civarına yerleşmiş olan Ubıhların çoğu ise, Rus yönetiminin baskıları sonucu, özellikle 1878 yılından sonra, diğer Adigelerle birlikte Türkiye'ye göç etmiştir. Bunun sonucunda Kafkasya'da artık bir Ubıh yerleşimi kalmamıştır. Kafkasya'da kalmış Ubıh sayısı 1880'de 80'e düşmüş, bu Ubıhlar da, oralardaki Şapsığ ve diğer Adigelere karışmışlardır. Örneğin İlk Adige Cumhuriyeti Devlet Başkanı Aslan Carıme Ubıh asıllıdır.

Balkanlara yerleştirilen Ubıhların tamamı, 1878 Berlin Antlaşması gereğince, diğer Çerkeslerle birlikte, Osmanlı'nın Asya ve Afrika'daki topraklarına göç etti. Ubıhça konuşmakta olan küçük kalıntı gruplar da şimdiki Kocaeli'nin Maşukiye köyü ile Sakarya ilinin Sapanca ilçesinin Kırkpınar ve Yanık köylerine yerleşti. Ayrıca daha fazla sayıda olmak üzere Manyas'ta yerel halkın Boğaz, Adigelerin Psışha dedikleri Kocaçay Irmağı vadisi boyunca yukarı doğru sıralanan Hacıyakup (hepsi Ubıh), Işıklar (birkaç hanesi Ubıh), Değirmenboğazı (hepsi Ubıh idi), Darıca (200 hane içinde en son 20 hanesi Ubıh kalmıştı) ve Hacıosman (Ubıhça adı: Lek'uaşe, hepsi Ubıh) köylerine yerleştiler. Ubıhların tamamı Adigece, azı da Adigece ile birlikte Ubıhça konuşuyordu. Kafkasya'da iken üç dil (Adige, Ubıh ve Ciget dili) konuşan Ubıhlar da vardı.

 Tükeniş 
Ubıhça en son Hacıosman köyü yaşlıları arasında konuşuluyor, diğer köylerin yaşlıları arasında biliniyor, ama artık konuşulmuyordu. Hacıosman köyünden olup Ubıh dilini konuşan son birey olarak kabul edilen Tevfik Esenç'in 8 (7?) Ekim 1992'de ölmesiyle de Ubıh dili bir ölü dil olarak sınıflandırılmaya başlandı. Bugün sadece Adigece konuşmakta olan Ubıhlar, Sakarya, Balıkesir, Bilecik, Sinop, Samsun, Kahramanmaraş ve birçok ilde Adigelerle beraber yaşamaktadır.

Ubıh dili üzerine Dirr, Dumézil, Mészaros, Vogt ve Özsoy gibi dilbilimciler çalışmalarda bulunmuşlardır.Nart dergisi, sayı 50 eki. Ubıh dilinin Abhaz-Adige dil grubu içindeki konumu ise halen araştırılmaktadır.Dr. Vuçujıko Zek'oğ, Marje dergisi, tanıtım sayısı, s.37-38.Dr. Vuçujıko Zek'oğ, Nart dergisi, sayı 8, s.13.

 Kaynakça 

 Dış bağlantılar 
 http://www.omniglot.com/writing/ubykh.htm
 Gülcan Altan - Setenay (Ubıhça) 
 Ubıhça şarkı -  Ҳаҟоуп ҳара 

Kategori:Kuzeybatı Kafkas dilleri
Kategori:Doğal diller
Kategori:Asya kökenli ölü diller

Kategori:Çerkesçe