Şuşa

Şuşa, Azerbaycan'ın Karabağ bölgesinde yer alan bir şehir. Azerbaycan'ın kültür başkenti. Şuşa rayonunun idarî merkezi olan yerleşim. 1992'de Şuşa Muharebesi sonucu Ermenistan Silahlı Kuvvetleri tarafından işgal edildi ve hiçbir ülke tarafından tanınmayan Dağlık Karabağ Cumhuriyeti'nin de facto yönetimi altına girdi. Şuşi ilinin merkezi oldu. 8 Kasım 2020'de ise şehir Şuşa Muharebesi sonucunda Azerbaycan kuvvetlerince ele geçirildi ve 28 yıllık fiili yönetim son buldu.

Şuşa, deniz seviyesinden 1300 ila 1600 metre yükseklikte bulunmakta olup, 2015 verilerine göre yaklaşık 4 bin kişilik bir nüfusa sahiptir. Şuşa Kalesi, Yukarı Gövher Ağa Camii, Revan Kapısı, Ağoğlan Kapısı, Hacı Kulular'ın mülkü, Hoca Mercanlı mahallesi, Karabüyük Hanım sarayı, Molla Panah Vagif Büstü, Safi Bey'in Evi, Şirinsu Hamamı, Şuşa Halı Müzesi, Şuşa Yerel Tarih Müzesi, Üzeyir Hacıbeyovun ev müzesi, Vagif Anıt mezarı, Zöhrapbeyov'un evi, Yeşil Kilise, Gazançetsots Katedrali ve Kanaç Zam Baptist Kilisesi şehirdeki önemli tarihi yapılardır.

 Etimoloji 
Şuşa isminin Klasik Farsça kökenli olduğu ve bu dilde cam veya şişe manasına gelen Shīsha kelimesinden türediği düşünülmektedir. Oxford Concise Dictionary of World Place Names eserine göre şehir, Türk Kaçar Hanedanı kökenli İranlı yönetici Ağa Muhammed Şah'ın İbrahim Halil Han ile şehre girerken yaptığı konuşması üzerine bu ismi almıştır.

Şehrin eski ismi olan Penahabad ise Karabağ Hanlığı'nın ilk lideri olan Penah Ali Han'a atfen konulmuştur ve Penah şehri anlamına gelir.

 Tarih  
Şuşa şehrinin güneyinde Kafkasya'nın en eski yerleşim bölgelerinden biri bulunmaktadır. 1970'lerde Şuşa Mağarası'nda yapılan arkeolojik kazılarda Paleolitik Çağ'a ait taş aletler bulunmuştur.

Şuşa'nın çevresinde bulunan araziler tarih boyunca Med İmparatorluğu, Ahameniş İmparatorluğu, Ermenistan Krallığı, Albanya, Ermeni Bagratuni Krallığı, Safevîler, Karabağ meliklikleri ve Karabağ Hanlığı gibi çeşitli devlet ve otoritelerin kontrolünde bulunmuştur.

 Kuruluş 
Şuşa'dan bir yerleşim yeri olarak tarihte ilk olarak Orta Çağ'da, 15. yüzyıla ait bir Ermeni dini metinde bahsedildiği öne sürülmektedir. Bu metin Erivan'ın Matenadaran müzesinde sergilenmektedir. Bu yazıt, aynı zamanda bu şehirde üretilmiş ilk yazılı eser olmuş, Ter-Manuel tarafından 1428'de yazılmıştır.Boris Baratov. A Journey to Karabakh. Moscow, 1998, pp. 32-33Hravard Hakobian. Miniatures of Artsakh and Utik 13.-14. centuries. p. 25, Yerevan, 1989Епископ Макар Бархутарянц, История Албании, том 1, Вагаршапат, 1902, с. 384 (на арм. яз); Bishop Makar Barkhudariants. History of Aghvank. Volume 1, Vagharshapat, 1902, p. 384Ulubabyan B. A. (1972), The Principality of Lower Khachen from the 14. to the 15. centuries. , Historico-philological journal of Academy of Sciences of ArmSSR № 11. pp. 95-108, p. 105. (in Armenian)Khachikyan L. S., (1955), Memorial records in Armenian manuscripts of 15 c., Part I (1401-1450) , Publish. of Academy of Sciences of ArmSSR, p. 384. (in Armenian)Bishop Makar Barkhudariants. Artsakh. Baku, Aror publishing house, 1895, Chapter - City of Shushi (Շուշի քաղաք) Ayrıca bazı kaynaklara göre bölgede Varanda Melikliği döneminde, Şahnazeryan ailesine ait Şuşi isimle antik bir Ermeni kalesi yer aldığı da belirtilmiştir.Bournoutian, George A. Armenians and Russia, 1626-1796: A Documentary Record. Costa Mesa, CA: Mazda Publishers, 2001, page 133, Kekhva Chelebi's Report to the Collegium of [Russian] Foreign Affairs (17 Aralık 1725)

Azerbaycanlı ve bazı 19. yüzyıl Ermeni kaynaklarına göre ise Şuşa şehrinin 1750-51 yıllarında Karabağ Hanlığı'nın banisi Penah Ali Han tarafından Penahabad ismi ile kurulduğu belirtilmiştir. Bu teori, Büyük Sovyet Ansiklopedisi ve İslam Ansiklopedisi gibi kaynaklar tarafından da desteklenir.The Encyclopaedia of Islam, Volume 4, Parts 69-78, Brill, 1954, p. 573.  İbrahim Halil Han Şuşa'yı başkenti gibi genişletip, şehrin savunma kabiliyetini güçlendirmiştir.

 Rus egemenliği 
1805 yılında Rus İmparatorluğunun Karabağ'ı ele geçirmesine kadar, Şuşa birkaç defa Kaçarlar tarafından kuşatılmıştır. Rus İmparatorluğu'nun yönetimi altında da Karabağ, Azerbaycan kültürünün, edebiyatının ve müziğinin merkezi olmuştur.

1851'de Şuşa'nın toplam nüfusu 15.194 olup,Kavkazskiy kalendar, 1853, p. 128 1886'da 30.000,A.g.e., p. 319 1910'da 39.413,"Obzor Yelizavetpolskoy goubernii za 1910 g.", Tbilisi, 1912, p. 141 1916'da 43.869 kişi ile önemli bir büyüme göstermiştir.Kavkazskiy kalendar, p. 190 1916'da nüfusun çoğunluğunu 23.396 kişi ve %53 oran ile Ermeniler oluştururken, Azerbaycanlılar da 19.121 kişi ile halkın %44'ünü oluşturmuştur.A.g.y.

Rus İmparatorluğu'nun yıkılmasından sonra bölgede Azerbaycan-Ermenistan Savaşı yaşanmıştır.

 Sovyetler Birliği 

16 Temmuz 1923 tarihli AK(b)P Merkez Komitesi Başkanlık Divanı toplantısının özel kararıyla Şuşa, Dağlık Karabağ Özerk Oblastı'na Şuşa Rayonu olarak dahil edildi. 1989'da kentin toplamda 23.156 kişilik olan nüfusunun %92'sini Azerbaycanlıların, geriye kalan azınlık nüfusunu ise 1.620 kişi ile (%7) büyük oranda Ermeniler oluşturmaktaydı.Amirbayov, Elchin. "Shusha's Pivotal Role in a Nagorno-Karabagh Settlement" in Dr. Brenda Shaffer (ed.), Policy Brief Number 6, Cambridge, MA: Caspian Studies Program, Harvard University, December 2001,  

 Modern tarih 
Sovyetler Birliği'nin dağılmasından sonra gerçekleşmiş Karabağ Savaşı sırasında 8-9 Mayıs 1992 tarihlerinde meydana gelen Şuşa Muharebesi'nin sonucu Ermenistan Silahlı Kuvvetleri tarafından bölge, Rus destekli Ermeniler tarafından işgal edilmiştir. İşgal sonrasında Şuşa kentinin nüfusunun büyük çoğunluğunu oluşturan Azerbaycanlılar şehirden göç etmeye mecbur bırakılmıştır.

 2020 Dağlık Karabağ çatışmaları 

2020 Dağlık Karabağ çatışmalarının bir parçası olan Şuşa Muharebesi çevresince şehirde 4 Kasım tarihinde Azerbaycan ve Ermenistan güçleri arasında çatışmalar baş gösterdi. Fransız medya kuruluşu Le Monde 6 Kasım'da çatışmaların Azerbaycan lehine devam ettiğini açıklayan bir haber yayımladı. Çatışmalar sonucunda şehirdeki sivillerin bir kısmının Dağlık Karabağ Cumhuriyeti'nin başkenti olan Hankendi'ye kaçtığı bildirildi.

Şehirin, 8 Kasım 2020'de Azerbaycan Silahlı Kuvvetleri tarafından ele geçirildiği öne sürüldü. Bu iddia, Azerbaycan Cumhurbaşkanı İlham Aliyev tarafından 8 Kasım 2020 tarihinde Şehitler Hiyabanında yapılan bir açıklamada duyuruldu. Bu ifadelerin ise Dağlık Karabağ Cumhuriyeti yetkilileri ile Ermenistan Savunma Bakanı tarafından doğru olmadığı iddia edildi. Dağlık Karabağ Kurtarma Servisi “Şuşa Azerbaycan için erişilemez bir rüya olmaya devam ediyor. Yoğun yıkıma rağmen kale şehir düşmanın saldırılarına karşı koyuyor" açıklamasında bulundu, fakat 9 Kasım'da Karabağlı yetkililer şehrin Azerbaycanlıların kontrolüne girdiğini onayladı. Azerbaycan Cumhuriyeti Savunma Bakanlığı 9 Kasım 2020 tarihinde, şehirde Azerbaycan bayrağının çekilmiş olduğu bir video yayınladı. Şehrin diğer birimleri Rusya, Ermenistan ve Azerbaycan arasında imzalanan 2020 Dağlık Karabağ Ateşkes Antlaşması'na göre Rus barış gücü denetiminde Ermeni kontrolünde kaldı. 2023 Dağlık Karabağ çatışmaları sonrası ilin kalan yerleşim birimleri, 26 Eylül 2023'te Azerbaycan kontrolüne devredilmiştir..

 Demografi 
+'''YılErmeniAzeri(Tatar)DiğerToplam182342127.5%111172.5%15321830762 44.2%96355,8%17251851 Caucasian Calendar (Кавказский Календарь), 1853, p. 12815,1941886 НАСЕЛЕНИЕ НАГОРНОГО КАРАБАХА 15,18856.7%11,59543.3%230.1%26,8061897 г. Шуша  Первая всеобщая перепись населения Российской Империи 1897 г. Демоскоп Weekly14,42055.7%10,77841.6%6832.6%25,881190456.5%43.2%25,6561916 Caucasian Calendar (Кавказский Календарь), 1917, p. 19023,39653.3%19,12143.6%1,3523.1%43,869Mart 1920:  Şuşa katliamı1926931.8%4,90096.4%1112.2%5,1041939 ШУШИНСКИЙ РАЙОН (1939 г.) 1,47627.2%3,70168.2%2474.5%5,4241959 ШУШИНСКИЙ РАЙОН (1959 г.) 1,42823.3%4,45372.8%2363.9%6,1171970 ШУШИНСКИЙ РАЙОН (1970 г.) 1,54017.7%6,97480.2%1792.1%8,6931979 ШУШИНСКИЙ РАЙОН (1979 г.) 1,40913.1%9,21685.5%1591.5%10,784Eylül 1988: Dağlık Karabağ sorunu ve Ermenilerin tehcir edilmesi1989 Всесоюзная перепись населения 1989 г. Численность городского населения союзных республик, их территориальных единиц, городских поселений и городских районов по полу 98%Amirbayov, Elchin. "Shusha's Pivotal Role in a Nagorno-Karabagh Settlement" in Dr. Brenda Shaffer (ed.), Policy Brief Number 6, Cambridge, MA: Caspian Studies Program, Harvard University, December 2001, .15,039Mayıs 1992: Ermenilerin Şuşa'yı alışı ve Azerilerin tehcir edilmesi2005De facto and De Jure Population by Administrative Territorial Distribution and Sex  Census in NKR, 2005. THE NATIONAL STATISTICAL SERVICE OF NAGORNO-KARABAKH REPUBLIC3,105100%3,10520093,900100%3,90020154,064100%4,064
1823 Rus nüfus sayımına göre  Şuşa'da 1,111 (72.5%) Müslüman, 421 (27.5%) Ermeni aile yaşamaktaydı."Description of the Karabakh province prepared in 1823 according to the order of the governor in Georgia Yermolov by state advisor Mogilevsky and colonel Yermolov 2nd" ("Opisaniye Karabakhskoy provincii sostavlennoye v 1823 g po rasporyazheniyu glavnoupravlyayushego v Gruzii Yermolova deystvitelnim statskim sovetnikom Mogilevskim i polkovnikom Yermolovim 2-m" in Russian), Tbilisi, 1866. Yedi yıl sonraki 1830 verilerine göre Şuşa'daki Müslüman ailelerin sayısı 963'e (55.8%) gerilemiş, Ermeni aile sayısı ise 762'ye (44.2%) çıkmıştır.The Penny Cyclopædia of the Society for the Diffusion of Useful Knowledge . 1833."Review of Russian possessions in Transcaucasus" ("Obozreniye Rossiyskih vladeniy za Kavkazom"), vol. III, St.-Petersburg, 1836, p. 308 Bölgeyi 1824'te ziyaret etmiş İngiliz general Albemarle earlü George Keppel Şuşa'nın 2000 ev ihtiva ettiğini, kasabada yaşayanların dörtte üçünün Tatar, geri kalanının da Ermeni olduğunu kaydetmiştir.George Thomas Keppel; earl of Albemarle. Personal Narrative of a Journey from India to England. . 1826-1828 İran-Rus Savaşı sonucunda bu nüfus değişimi ve göçlerin gerçekleştiği düşünülmektedir.

1851'de Şuşa'nın nüfusu  15.194 kişi olup, 1886'da 30.000, Caucasian Calendar (Кавказский Календарь), 1886, p. 319 1910'da 39.413"Review of the Yelizavetpol goubernia as of 1910" ("Obzor Yelizavetpolskoy goubernii za 1910 g." in Russian) Tbilisi, 1912 p. 141 ve 1916'da 43.869 kişiye yğkselmiştir. 1916'da  23.396 (53%) kişinin Ermeni, 19.121 (44%) kişinin Tatar olduğu tespit edilmiştir.

1920'de meydana gelmiş Şuşa katliamı sonucunda şehrin nüfusunda önemli bir azalma meydana gelmiş ve bölgedeki Ermeni sayısında ciddi bir düşüş yaşanmıştır. 1989 yılı nüfus verilerine göre Şuşa bölgesinin %91,7'si, Şuşa şehrinin ise %98'i Azeri kökenlidir. Bu dönemde şehir nüfusu 17.000, il nüfusu 23.000 kişi olarak kaydedilmiştir. Ermeni nüfus Karabağ'ın dağlık bölgelerinde yoğunlaşmıştı.

1992'de Şuşa'nın Ermeni güçlerince ele geçirilmesinin ardından bölgedeki Azeri nüfusu Şuşa'yı terk etmiştir. 1992'den 2020 Dağlık Karabağ Savaşı'na kadarki süreçte Şuşa'nın nüfusunun tamamını Ermeniler oluşturmuş, bu kişiler çoğunlukla Karabağ'ın ve Azerbaycan'ın bölgelerinden (Bakü) gelen savaş mültecileri olmuştur. 1992'den 2020 yılına kadar süren Ermeni işgali sırasında Şuşa'da Azeri nüfusu bulunmamaktaydı. 2020 Dağlık Karabağ Savaşı sırasında Şuşa'nın kontrolünün tekrar Azerbaycan güçlerine geçmesiyle birlikte Şuşa'daki Ermeni nüfusunun büyük bir kısmı şehri terk etmiştir.

Ayrıca bakınız
 Şuşa'daki camilerin listesi
 Füzuli–Şuşa Otoyolu
 Şuşa Beyannamesi
 Şuşa Devlet Tarih ve Mimari Koruma Alanı
 Şuşa Katliamı
 Şuşa Müzikal Drama Tiyatrosu
 Şuşa Devlet Sanat Galerisi
 Şuşa Yerel Tarih Müzesi

 Galeri 

 Kaynakça 

Dipnotlar