Lokma

Lokma, mayalı hamurla hazırlanan, şerbetle tatlandırılan bir  tatlı.

Un, maya, tuz ve şekerle hazırlanan hamurun fırında pişirildikten sonra veya yağda kızartıldıktan sonra koyu kıvamlı şerbetle tatlandırılarak servisi edilir. Yunanistan'dan, Arabistan'a uzanan geniş bir coğrafyada değişik isimlerle ve benzer tariflerle bilinir.

Türkiye'nin Ege bölgesinde dinî ve kültürel öneme sahip günlerde hayır amaçlı olarak halka ücretsiz dağıtılır. İzmir'de ortası delikli yuvarlak şekilde yapılan türü, "İzmir Lokması" adıyla coğrafi işaret almıştır. Bazı yörelerde pişi gibi şerbetsiz, peynir ile de yenilmektedir.

Kelime kökeni
Lokma kelimesi bir ağız, bir yudum, bir parça yemek anlamına gelenMehmet Zeki Pâkalın "Osmanlı tarih deyimleri ve terimleri sözlüğü" sf. 369, Millî Eğitim Basımevi (1971). Arapçadaki "لقمة"Diran Kélékian, "Dictionnaire Turc-Français" (Osmanlıca), 1911 yani "lukma"Elvân-ı Şirâzî "Elvân-ı Şîrâzî'nin Gülşen-i Râz Tercümesi" sf. 549, Niğde Üniversitesi Yayınları (2004). kelimesinden gelmiştir. Lokmanın bir çeşidi olan bugün Arap kültüründe var olan "لقمة القاضي" yani "kadı lokması" El-Bağdadi tarafından 13. yüzyılda tarif edilmiştir.Charles Perry "A Baghdad Cookery Book" Oxford Companion to Food, (2006) ISBN 1-903018-42-0.

Lokma, Filippo Argenti tarafından yazılan 1533 tarihli Regola del Parlare Turco adlı kitapta lokma, "hamur kızartması" anlamında bir tatlı olarak açıklanmıştır.

Günümüzde ortası delikli halka şeklinde yapılmış lokma tatlısına "İzmir lokması"; deliksiz, küçük yuvarlak şeklinde olanlarına "saray lokması" denilmektedir.

Lokma hamuru sulu ve akışkan olduğundan lokma hazırlama işine  "lokma dökmek" ya da "lokma döktürmek" denir.

 Tarihçe 
Birçok toplumda benzer malzeme ve şekillerle yapılan hamur kızartması, Türkiye'de lokma ve pişi olarak adlandırılır. Türklerin birçok ritüelinde yer alan un, su ve tuzu içeren hamur kızartması, Eski Türkler tarafından Tanrı'ya yaklaşmak için kutsal bir araç olarak kullanılmış; bireylerin hayatlarındaki önemli evreler için yapılan törenlerde, dinî ve millî bayramlarda hamur kızartılmıştır.
Bir rivayete göre lokma, Doğu Türkistan İmparatoru Buğra Bey döneminden beri Türkler tarafından tüketilmektedir. Buğra Bey'in bir özel tören için yaptırdığı ıslak hamurları, kızgın yağın içine attığı ve üzerine pekmez dökerek yenmesini buyurduğu anlatılır.

Hamur parçalarının susam yağında kızartıldıktan sonra şurup içine atılması ile ilgili ilk örnekler 13. yüzyılda Arap mutfağında kaydedilmiştir. Filippo Argenti'nin 1533 tarihli Regola del Parlare Turco adlı kitabı, lokma tatlısının betimlendiği ilk kitap olarak kabul edilir.

Osmanlı Devleti'nde lokma önemli ve değerli bir tatlı idi. Evliya Çelebi'ye göre 17. yüzyılda İstanbul'da 20 civarında lokmacı bulunmaktaydı. Lokma, porselen tabaklarda dağıtılırdı. Yahudiler özellikle kaliteli olan susam yağında lokma kızartırlardı.

19. yüzyılda İstanbul'da, ham zeytinyağı-susam yağında kızaran ve üzerine taze üzüm şırası dökülen İzmirli ustalar meşhur olmuştu.

İzmir'de sünnet düğünü, kandil, mevlit ya da cenazelerde, düğün ya da cenaze sahiplerinin evinin önünde ya da belirlenen başka bir mekânda lokma hazırlatıp hayır kazanma amacıya  ustalara lokma hazırlatıp halka ücretsiz olarak dağıtması yaygınlaşmıştır; bu âdet, günümüzde de devam eder.

Türkiye'de malzemesinin genellikle çikolatadan oluştuğu yeni nesil lokmalar da üretilmektedir. Beyaz, sütlü, karamel ya da bitter çikolata  ile kaplanan lokmaları üzerlerine fındık, fıstık, ceviz, pekmez gibi ürünlerle "lokma" adıyla servis eden üreticiler mevcuttur.  Bonibon ve krema kullanılarak yapılan lokma türleri de görülmüştür.Ayfer Tunç "Bir maniniz yoksa annemler size gelecek: 70'li Yıllarda Hayatımız" sf. 284, Yapı Kredi Yayınları (2001).

Osmanlı mutfağındaki lokma çeşitleri
Basılı ilk yemek kitabı Melceü’t-Tabbâhîn'de lokma tarifleri vardır. Lokum, saray lokması, yumurta lokması olarak kitapta geçmektedir. Bunlar:
 Âdi Lokum
 Yumurtalı Lokum (Hacı Lokumu)
 Saray Lokması
 Yumurta Lokması

 Yörelere göre çeşitleri 
Lokma, Türkiye'deki bazı yörelerde şerbet dökülerek tatlı olarak yenilir, bazı yörelerde pişi gibi şerbetsiz peynir ile yenilmektedir.

 Erzurum kaz lokması 
Erzurum Kaz Lokması 02.03.2023 tarihinde Türk Patent ve Marka Kurumu tarafından tescillenmiş ve coğrafi işaret almıştır.

 Bırtlak (Güdül) lokması 
Ankara'nın Güdül-Ayaş yörelerinde Bırtlak diye bilinen bir lokma çeşidi vardır."Türkiyede Halk Ağzından Söz Derleme Dergisi" cilt. 1 sf. 201, Maarif Matbaası (1939).

 Zıngıl tatlısı 
Mardin, Diyarbakır ve Şanlıurfa yöresel mutfağında zıngıl veya zingil tatlısı olarak adlandırılır. Zingil Osmaniye ve Seyhan'da yumurta şeklinde lokma tatlısı şeklinde yapılır.

 Ayrıca bakınız 
 Donut
 Tulumba tatlısı
 Kemalpaşa tatlısı
 Demir tatlısı
 Çakçak (Orta Asya menşeli olan tatlı, lokmaya oldukça benzerdir)

 Notlar 

Kategori:İzmir mutfağı
Kategori:Türk mutfağındaki şerbetli tatlılar
Kategori:Osmanlı mutfağındaki şerbetli tatlılar
Kategori:Bahreyn mutfağı
Kategori:Bosna-Hersek mutfağı
Kategori:Irak mutfağı
Kategori:Mısır mutfağı