1965 Türkiye genel seçimleri

1965 Türkiye genel seçimleri, 10 Ekim 1965 tarihinde yapılan bu genel seçimler ile TBMM 13. dönem milletvekilleri seçildi. İlk kez Millî bakiye sisteminin uygulandığı bu seçimlerde, Türkiye tarihinde ilk defa bir sosyalist parti olan Türkiye İşçi Partisi milletvekili çıkararak meclise girdi.

 Seçim öncesi 
28 Kasım 1964'te yapılan genel kongrede Adalet Partisi Genel Başkanlığına seçilen Süleyman Demirel hızlı bir muhalefete başladı. Meclisteki diğer partilerle anlaşarak İsmet İnönü'nün bağımsızlarla kurduğu azınlık hükûmetini düşürmeyi başardı. 13 Şubat 1965'te, 1961 Kasım'ından itibaren dört senede art arda üç ayrı hükûmet kuran İnönü'nün başkanı olduğu 28. Hükümet'in TBMM'ye sunduğu 1965 mali yılı bütçe tasarısı, yapılan oylama sonucunda 197'ye karşılık 225 oyla reddedildi. İnönü oylamanın neticesinin açıklanmasından hemen sonra istifa etti. İnönü'nün istifasından sonra liderlerle bir araya gelen Cumhurbaşkanı Cemal Gürsel tarafsız bir başbakan aradı ve görevi o sırada Kayseri'den bağımsız senatör olan Suat Hayri Ürgüplü'ye verdi. Ürgüplü'nün başkanlığında, Adalet, Yeni Türkiye, Cumhuriyetçi Köylü Millet ve Millet partilerinin katılımıyla kurulan koalisyon hükûmetinde, Adalet Partisinin yeni genel başkanı Demirel başbakan yardımıcısı oldu. Ürgüplü hükûmeti seçimlere kadar görevde kaldı.

 Seçim sistemi 

1965 yılının başlarında, Adalet Partisi'nin muhalefet etmesine rağmen, CHP ve meclisteki diğer partilerin iş birliği ile partilerin seçimlerde aldıkları oy oranlarıyla TBMM'de kazandıkları sandalye sayılarının oranlarının birbirine çok yakın olmasını sağlayacak Millî bakiye sistemi getirildi. 306 sayılı Milletvekili Seçim Kanunu'nun 32. maddesinde yapılan değişiklik ile seçim çevresi barajı kaldırıldı ve 1965 seçimleri milli bakiye sistemi ile yapıldı.

Her seçim çevresindeki artık oyların ülke düzeyinde değerlendirilmesi amacıyla geliştirilmiş millî bakiye sistemine göre her seçim çevresindeki geçerli oylar toplamı, o seçim çevresinin çıkaracağı milletvekili sayısına bölünerek “seçim sayısı” bulunur. Her parti listesinin aldığı geçerli oy sayısında “seçim sayısı” ne kadar varsa, o parti o seçim çevresinde o kadar milletvekilliği kazanmış olur. Her partiye ait geriye kalan geçerli oylar, seçimin yapıldığı bütün seçim çevrelerini içine alan “millî seçim çevresi” içerisinde toplanır. Bu toplam, seçim çevrelerinde açık kalan milletvekilliklerinin toplamına bölünerek “millî seçim sayısı” bulunur. Yani, artık oylar boşta kalan sandalye sayısına bölünür. Daha sonra her partinin millî seçim çevresi içindeki geçerli oy toplamı
millî seçim sayısına bölünür ve bu sayıya göre milletvekillikleri bölüştürülür. Bu işlem sonucunda yine doldurulamamış milletvekillikleri kalırsa; bunlar, partiler arasında boş
kalan geçerli oyların büyüklük sırasına göre partiler arasında bölüştürülür. Milli Bakiye sistemi, seçmenlerin verdikleri oylar seçim çevrelerinde etkili olmasa dahi ülke genelinde etkili olacağı için, küçük partilerin de temsil oranını artıran bir sistemdir. Cumhuriyet tarihinde milli bakiye sistemi ile yapılan tek seçim 1965 seçimleridir.

 Seçim süreci 
1961 Anayasası'nda Millet Meclisi seçimlerinin «dört yılda bir», ara seçimlerinin «her iki yılda bir Cumhuriyet Senatosu seçimiyle birlikte» yapılması öngörüldüğü için TBMM 13. dönem milletvekilliği seçimi 10 Ekim 1965'te düzenlendi. Seçim takivimi 3 Ağustos tarihinde başladı.

1965 seçimlerine gidilirken Cumhuriyet Halk Partisi siyasal yelpazedeki yerini 'ortanın solu' ifadesi ile tanımlayarak Türkiye İşçi Partisi'ne kayabilecek tabanını korumaya çalıştı. Adalet Partisi, “heyecanlı anti-komünizm sloganlarına dayanan” bir seçim kampanyası yürüttü.

Milli bakiye sistemi bir partinin çoğunluk elde etmesine çok az ihtimal vermesine karşın 10 Ekim 1965'te yapılan seçimlerde AP, diğer sağ partilerin -özellikle de kendisi gibi Demokrat Parti'nin mirasçısı olan Yeni Türkiye Partisi'nin- tabanlarını eritip yüzde 53 oy ve 240 milletvekili ile tek başına iktidar olmayı başardı. CHP yüzde 28,7 oy ile 134 milletvekili, MP yüzde 6 oy ile 31 milletvekili, YTP yüzde 3,7 oy ile 19 milletvekili, TİP yüzde 2,9 oy ile 15 milletvekili, CKMP yüzde 2.2 oy ile 11 milletvekili kazandı.

Cumhuriyet döneminde Meclise girebilen ilk sosyalist parti olan Türkiye İşçi Partisi (TİP), 54 ilde, yüzde 3'le 15 milletvekili kazanarak Mecliste grup kurdu.

Demirel 27 Ekim 1965'te, 27 Mayıs darbesinden (1960) sonraki ilk tek parti hükûmetini kurarak Türkiye'nin 12. başbakanı oldu.

Adalet Partisi'nin çoğunlukta olduğu mecliste, 1968 yılında Seçim Kanunu değiştirilerek D'Hondt yöntemi geri getirildi.

 Sonuçlar 
1965 genel seçimlerinin sonuçları:1950 - 1977 Yılları Arası Seçim Çevresine Göre Milletvekili Genel Seçimi Sonuçları , ysk.gov.tr

 Toplam Sandık   Toplam Seçmen  13.679.753 Toplam Kullanılan Oy  9.748.678 Toplam Geçerli Oy  9.307.563 Katılım Oranı (%)  71,26 Milletvekili Sayısı  450
sağ|küçükresim|Cumhuriyet Halk Partisi'nin il bazında oy oranlarını gösteren harita
 Parti Genel Başkan Oy % +/– Sandalye +/–  Adalet Partisi  Süleyman Demirel  4.921.235  52,87   18,1   240   82  Cumhuriyet Halk Partisi  İsmet İnönü  2.675.785  28,75   8,0  134  39  Millet Partisi  Osman Bölükbaşı  582.704  6,26    31    Yeni Türkiye Partisi  Ekrem Alican  346.514  3,72   10,0  19   46  Bağımsızlar  296.528  3,19   2,4  1   1  Türkiye İşçi Partisi  Mehmet Ali Aybar  276.101  2,97    14    Cumhuriyetçi Köylü Millet Partisi  Alparslan Türkeş  208.696  2,24   11,7  11   43 Toplam  9.307.563  100   450 

 İllere göre seçim sonuçları 
İllere göre 10 Ekim 1965 genel seçim sonuçları;

 İl Mv Sayısı AP  %  CHP %  MP  %  YTP %  Diğerleri %  ToplamAdana  12   133.799    53,9  7   88.229   35,6  4   8.628 3,5  0   3.289  1,3  0  14.063  5,7  1   248.008Adıyaman  4  29.309   41,8  2  18.711   26,7  1  -  -  -  8.437  12,0  1  13.675  19,5  0  70.132Afyon  7  91.565    62,3  4  27.206  18,5  1  16.828  11,5  1  2.727   1,9  0  8.632  5,8  1  146.958Ağrı  3   14.746  20,9  1  13.173  18,6  0  670  0,9  0  30.270  42,8  1  11.819  16,7  1   70.678Amasya  4   38.687  42,4  2  18.743  20,6  1  19.715  21,6  1  -  -  -  13.996  15,3  0  91.141Ankara  21    218.821  46,5  10 141.919   30,2  6  66.813  14,2  3   7.325   1,6  0  35.418  7,4  2  470.296Antalya  7  92.690   66,6  5  35.808  25,7  2  4.162  3,0  0  -  -  -  6.553  4,7  0  139.213Artvin  3   36.983   60,8  2  23.375  38,5  1  -  - -  -  -  -  429  0,7  0  60.787Aydın  8  130.247   72,3  6  37.771 21,0  2  5.408 3,0  0  -  -  - 6.733   3,7  0   180.159Balıkesir  11   152.847  62,9  7   69.040  28,4  3  8.406  3,5  1  2.855  1,2  0  9.986  4,1  0  243.134Bilecik  2   29.793   56,9  1  16.315   31,2  1   2.526  4,8 0  -  -  -  3.716  7,1  0  52.350Bingöl  2  9.866    25,3  0  13.942  35,7  1  1.476   3,8  0  12.079   30,9  1  1.709  4,4  0   39.072Bitlis  2  18.644    49,2  1   6.608 17,4  1  532  1,4  0  3.955   10,4  0  8.139   21,5  0  37.878Bolu  6  79.537   59,3  4  29.921   22,3  1   11.265  8,4  1   7.806   5,8  0  5.700  4,2  0  134.229Burdur  3  26.944    52,1  2 18.975   36,7  1  -  -  -  2.147  4,1  0  3.695  7,1  0  51.761Bursa  11  189.515    68,6  8   63.891  23,1  3   8.589   3,1  0  2.525  0,9  0  11.866  4,3  0  276.386Çanakkale  5  75.863   63,4  3  32.099   26,8  2   5.067   4,2 0  -  -  -  6.661  5,6  0  119.690Çankırı  4  44.151  56,4  2  12.546 16,0  1  15.603  19,9  1  -  -  -  5.963  7,7  0  78.263Çorum  7   73.486  50,7  4  35.066  24,2  2  18.456  12,7  1  9.899   6,8  0  8.013  5,6  0  144.920Denizli  7  86.887   61,2  4  44.929  31,6  2  4.391  3,1  0  2.248   1,6  0  3.523  2,5  1   141.978Diyarbakır  7   31.936  28,8  2 25.695  23,2  2  1.867  1,7  0  25.599   23,1  2  25.659  23,1  1   110.756Edirne  4   53.736   56,4  2 29.180   30,6  1   6.309   6,6  1  1.489   1,6  0  4.621  4,8  0  95.335Elazığ  5  38.111   48,6  3  31.014   39,6  2  - -   -  3.147  4,0  0  6.068  7,8  0  78.340Erzincan  4   31.013    43,8  2  20.389   28,8  1  -  -  -  2.774   3,9  1  16.690  23,5  0   70.866Erzurum  9  95.875    55,8  5  43.854  25,5  2  13.265  7,7  1  10.197   5,9  1  8.591  5,0  0   171.782Eskişehir  6   81.711  59,6  4 36.873  26,9  2  8.636  6,3  0  2.632  1,9  0  7.334  5,3  0   137.186Gaziantep  7   76.799    51,7  4 56.133  37,8  3  3.788   2,6  0   4.412  3,0  0  7.350  4,9  0  148.482Giresun  6  71.686   54,9  3  39.780   30,5  2   6.869  5,3  1   6.590  5,1  0  5.523  4,2  0  130.448Gümüşhane  4   32.983    41,1  2   23.011  28,6  1  -  -  -   5.706  7,1  1  18.619  23,2  0   80.319Hakkâri  1    1.373  5,5  0 9.338    37,5  0  253  1,0 0  13.710  55,1  1  205  0,8  0  24.879Hatay  7   66.956    57,5  4  36.342  31,2  2   2.376  2,0  0   3.731  3,2  0  7.083  6,1  1   116.488Isparta  4   48.868  63,8  2  17.640  23,0  1  -  - -  10.086   13,2  1  -  -  -   76.594İçel  7  89.569   59,5  4 48.358  32,2  2   6.265  4,2  1   1.950   1,3  0  4.271  2,8  0 150.413İstanbul  31  331.447   53,2  16  185.479  29,7  9  30.471  4,9  2  5.781   0,9  0  70.358  11,3  4  623.536İzmir  17   251.189    62,2  11  120.337  29,8  5   11.461  2,8  0  -  -  -  20.961  5,2  1  403.948Kars  9  58.361    37,3  3  53.706  34,3  3  4.519  2,9 0  15.169   9,7  2  24.626  15,8  1   156.381Kastamonu  7  90.738   61,5  4  29.315  19,9  1  14.385   9,7  1  4.888  3,3  0  8.246  5,6  1  147.572Kayseri  8   91.769  54,3  4 58.025   34,3  3  10.530  6,2 1  -  -  -  8.796  5,2  0  169.120Kırklareli  4  53.104   60,6  3  27.123  31,0  1   3.541 4,0  0  -  -  -  3.838  4,4   0  87.606Kırşehir  3    14.074   24,9  1 10.912   19,3  1  28.766  50,8  1  -  -  -  2.830  5,0  0  56.582Kocaeli  5   58.931   55,5  3  31.622 29,8  2  9.192 8,7  0  1.315   1,2  0  5.136  4,8  0   106.196Konya   16   169.612    54,2  9  78.308  25,0  4  29.389  9,4  2   4.967  1,6  0  30.851  9,9  1  313.127Kütahya  6   81.850   63,7  4   25.059 19,5  1   14.187  11,0  1  3.019  2,3  0  4.418  3,5  0   128.533Malatya   6  38.350   31,0  2 63.310   51,2  3  4.352  3,5 0  3.530   2,9  0  14.049  11,4  1  123.591Manisa  11  160.713   65,2  7 61.760   25,1  3  15.553  6,3  1  -  -  -  8.468  3,4  0  246.494Maraş  6  55.640   48,2  3  27.609  23,9  2  11.329  9,8  1  4.099   3,5  0  16.854  14,6  0  115.531Mardin  6  26.828    22,6  1   26.611  22,5  2  -  -   -  14.567   12,3  1  50.439  42,6  2  118.445Muğla  5  67.805   61,9  3 35.586  32,5  2  -  -  -  -  -  -  6.080  5,5  0  109.471Muş  3   10.149  18,3  1 10.615  19,1  1  4.418 8,0  0  7.568  13,6  0  22.728  41,0  1   55.478Nevşehir  3   28.660   47,3  1  15.497 25,6  1  16.408 27,1  1  -  -  -  -  -  -  60.565Niğde  5    47.080  45,6  2  26.228   25,4  1   11.135   10,8  1   4.362   4,2  0  14.423  14,0  1   103.228Ordu  8   79.845    53,2  4 54.275   36,2  3  -  -  -  5.783   3,8  1  10.191  6,8  0  150.094Rize  4    51.530   62,3  3 18.692  22,6  1   7.883   9,5  0  1.608  1,9  0  3.031  3,7  0  82.744Sakarya  6  71.625   57,3  4  26.334  21,1  1  8.521  6,8  0  13.159  10,5  1  5.400  4,3  0  125.039Samsun  11   130.874   56,0  6   73.031 31,2  4  18.019  7,7  1  -  -  -  11.947  5,1  0  233.871Siirt  4  22.310   36,7  2  21.798  35,8  1  1.192 2,0  0   8.995   14,7  1  6.558  10,8  0   60.853Sinop  4   26.742  34,7  1   20.763  26,9  1  11.660 15,1  1  -  -  -  17.905  23,3  1   77.070Sivas  11  82.060    39,4  4  69.172   33,2  4  14.683  7,1  1  10.318  5,0  1  31.805  15,2  1  208.038Tekirdağ  4   54.100  58,7  2   30.206  32,8  1  3.751  4,1 0  -  -  -  4.003  4,4  1  92.060Tokat  7  75.494   50,0  4  55.329   36,6  3  -  -  -  9.974 6,6  0  10.298  6,8  0  151.095Trabzon   9   90.380    53,8  5  62.789  37,4  3  10.747 6,4  1  -  -  -  3.965  2,4  0  167.881Tunceli  2  10.985   26,8  1  13.705   33,5  1  - - -   8.916   21,8  0  7.302  17,8  0  40.908Urfa  7   41.486    34,9  3  36.307  30,5  2  -  -  -   10.833  9,1  1  30.215  25,5   1  118.841Uşak  3  31.187    55,1  2  18.737 33,1  1  -  - -  -  -  -  6.641  11,7   0 56.565Van  4    21.585   30,2  1  32.276   45,2  2  -  -  -  14.067  19,7  1  3.510  4,9  0 71.438Yozgat  6   53.761   40,1  2  34.689   25,8  2  29.514  22,0  1   2.977  2,2  0  13.233  9,9  1  134.174Zonguldak  9   145.975   65,6  6  54.706   24,6  2  8.935  4,0  1   3.034  1,4  0  9.917  4,5  0  222.567Türkiye 450  4.921.235   52,87  240  2.675.785  28,75 134  582.704  6,26  31 346.514  3,72  19  781.325  8,39 26  9.307.563 

 Kaynakça 


Kategori:Türkiye'de genel seçimler