Koçgiri aşireti

Koçgiri veya Koçkiri aşireti, Çoğunlukla İmranlı, Zara ve Refahiye ilçelerinde yaşayıp Tokat, Kayseri ve Kahramanmaraş illerinde de görülmektedir. Alevi inancına sahiplerdir, köy yaşantılarında çoğunlukla Kurmanci Kürtçesini konuşmakta olup şehirlere göç etmenin etkisiyle bu durum azalmakta olan Kızılbaş topluluğudur. Aşiretin adı aynı zamanda Osmanlı döneminde Zara'dan İmralı'ya uzanan coğrafi bölgeyi adlandırmak içinde kullanılmış olan Sivas Vilayetine bağlı kazadır.

 Etnik köken 
Aşiretin etnik kökeni hakkında tartışmalar mevcuttur. Irène Mélikoff, Koçgiri aşiretinin gelenekleri bakımından Türk kökenli bir kimliği yansıttığını ifade etmektedir. Melikoff, Koçgiri aşiretinden bir kaynağının kendisine şu sözleri aktardığını belirtir: “Soy olarak Kürt değiliz; ancak inançlarımız nedeniyle eza (eziyet) gördük, dağlara sığındık, Kürtlere karıştık ve Kürtler olarak adlandırıldık.". "Eza gördük" şeklinde belirtilen olaylar genellikle İdris-i Bitlisi'nin Selim Şah-name eserinde belirttiği I. Selim Döneminde Safevi taraftarlığı yapan Kızılbaşlara uygulanan baskı ve katliamlardır, bu neticede birçok Türkmen alevisi inançlarını ve kimliklerini saklamak için çaba sarf etmiştir.küçükresim|316x316px|Koçgiri Yerleşim YerleriAynı zamanda yapılan diğer araştırmalarda da bölge halkı "Yaşadığımız bölge Orta Asya’dan göçen Türklerin vatanıdır. Bizler de bu göçlerle beraber Horasan’dan gelmişiz. Bizim itikadımız Ahmet Yesevi’ye ve onun talebesi Hacı Bektaş-ı Veli’ye dayanır, O da Horasan erenidir. Biz Horasan’dan beri Aleviyiz ve asıl Müslüman da biziz. Geldiğimizde bu topraklarda biraz Rum ve Ermeni varmış, hatta bir kısmına dedelerimiz yetişmiş, ama sonra göçmüşler." şeklinde konuşmuş ve kökenlerini Horasan'da bulunan Türkmenlere dayandırmışlardır. Macit Gürbüz de aynı şekilde aşireti Horasan Türkmenlerinin bir kolu olan Oğuzların Avşar boyundan geldiğini savunur ki Kızılbaşları oluşturan yedi Türk boy ve oymaklarından biri de Avşarlardır bir diğeri ise Şamlu oymağıdır. Aşiret I. Süleyman döneminde Anadolunun iskanı neticesinde Dersim'den (günümüzde Tunceli) Zara'ya yerleştirilmiştir, bu iskanlarda Avşar ve Beğdili boylarının oluşturduğu bir kısmının Safevî Devleti'nin ilk dönemlerinde Alevi yörük aşiretlerine öncülük etmiş Şamlu oymağınında yine Zara'ya yerleştirildiği bilinmektedir. Baki Öz'ün görüşüne göre Koçgiri aşiretinin kökeni Orta Asya'dan Tunceliye göçenlerdir, Karahanlılar arasında boy isimlerinde "koç" çok kullanıldığını buna örnek olarak "Koçurganlar" adında bir boy olduğunu da aktarır.

Bu görüşlere karşı olarak aşiretin tamamının Kürt kökenli olduğu görüşünü savunanlar da bulunmaktadır. Koçgiri aşireti, Osmanlı Devlet Arşivleri'nde 1780'lerden itibaren "Ekrad (Kürt)" ve "Kızılbaş" olarak anılmıştır. 1834 nüfus sayımında ise, bölgedeki diğer azınlık Kürt aşiretleriyle birlikte "Kürt aşiretleri" olarak özel bir deftere kaydedilmiştir. Bu tutum Melikoff'un araştırmasında ki "Soy olarak Kürt değiliz (...) Kürtlere karıştık ve Kürtler olarak adlandırıldık" ifadesinin de temelini oluşturur. 2025 yılında basılan ve Osmanlı arşivlerine dayanan bir çalışmada, Koçgiride yerleşik nüfusunun önemli bir kısmının Çemişgezek Beyliği'nden gittiği ifade edilmektedir.

Kısaca Koçgiri Aşireti'nde kendini Türk veya Kürt olarak tanımlayan bireyler bulunsa da, bu toplulukta Alevilik bilinci etnik kimlikten çok daha önemli ve önceliklidir. Alevilik, aşiretin birleştirici ve belirleyici unsuru olarak öne çıkmaktadır. Ayrıca, Koçgiri toprakları, coğrafi olarak Doğu ve İç Anadolu'yu birbirine bağlarken, sosyo-politik açıdan da Türk ve Kürt yerleşim yerleri arasında bir köprü işlevi görmektedir.

 Kökbilim 
Koçgiri adının kökeni tartışmalıdır, iki ana karşıt görüş bulunmaktadır:

● Qoçgirî, Kürtçede aslen “Büyük göç” anlamına geliyor olabilir; qoç kelimesi de Türkçe göç kelimesinden alıntıdır aynı zamanda eski Türkçede aşiretin isminde ki kullanıma benzer şekilde köç- şeklinde de kullanılmıştır, gir ise Kürtçe de büyük anlamı taşır, Türkçe de kullanılan yine büyük anlamına gelen iri (eski türkçede; irig) kelimesinden de geliyor olabilir. Gir kelimesi aynı zamanda eski Türkçe de dağ anlamına gelen kır kelimesine benzeyen Kürtçe de tepe anlamına gelmektedir. Melikoff'un aktardığı "dağlara sığındık" ifadesindekine benzer şekilde "Dağ'a göç (eden)" anlamına da geliyor olabilir.

● Ömer Lütfü Barkan'a göre, “Koçkiri” adı tamamen Türkçe bir kelimedir. Koç-gri/Gri-koç anlamında olan bu isim Akkoyunlu, Karakoyunlu gibi adlarla karşılaştırılabilir veyahut yine Kürtçe de Qeregêçî olarak adlandırılan Koçgiri gibi Kürtleşmiş Türkmen aşireti olduğu düşünülen Karakeçili Aşireti veya Kürtçe de Qereçorlû olarak adlandırılan yine kökenleri tartışmalı olan Karaçorlu halkı buna örnektir fakat gri kelimesi Fransızca kökenlidir ve Türkçeye sonradan geçmiştir, bu kelime için eski Türkçe de boz kullanılmıştır, bu yüzden direkt eski Türkçede de var olan kir anlamında da kullanılmış olabilir.

Koçgiri yöresi ve kültürü
Yörede ki sadece 16 köy tamamıyla Koçgiri aşiretinin bireylerinden oluşur ve geriye kalan 119 köyün içerisinde aşirete mensup kişiler olsa dahi kökensel olarak tamamıyla aşiretin bir parçası değildir fakat zamanla kimlik haline gelmiştir. Bölge 1836 yılında Koçgiri adıyla nahiye olmuştur ve 18 yıl ardından Sivas vilayetine bağlanmış, 1870 yılında Hafik (eski ismiyle Koçhisar bucağı) ile birlikte Sivas Merkez Sancağı’na bağlı kaza statüsü verilmiştir. Sivas'ın Zara ilçesinde Koçgiri aşiretinin yaşadığı köyler ve ayrıca başta İmranlı olmak üzere diğer ilçelerle başka illerin sınırları içerisinde kalmakla birlikte bu bölgenin etrafındaki bulunan köylerden oluşan ve kültürel bütünlüğe sahip olan bir yöredir. Nüfus'un çoğunluğunu Alevilik inancına mensup bireyler oluşturur, köylerde yaşayanların birçoğu hayvancılık ve tarımla uğraşmaktadır. Yöre coğrafik olarak genellikle dağlık ve kırsaldır, Karasal iklim özellikleri taşımakla birlikte Kızılırmak havzasını da bir bölümünü kaplar. En yüksek noktaları Osmanlı döneminde Koçgiri kazasına bağlı, Hamidabad nahiyesinin (günümüzde İmranlı) içerisinde bulunan Kızıldağ (3015m) zirvesi ve Zara'da bulunan Beydağı (2800m) zirvesidir. İki dağ'da da dağcılık faaliyetleri yapılmaktadır ve aynı zamanda madencilik açısından doğal kaynaklarca zengindir.
küçükresim|949x949px|Geminbeli, Zara - Sivas|solKoçgiri yöresi Osmanlı'dan Cumhuriyet dönemine farklı ozanlar yetiştirmiştir ve bu neticede özellikle Alevi ve Türk kültürüne katkı da bulunmuştur. Bunlardan Bazıları;

Aşık Feryadi, asıl adı Yusuf olan 1824 yılında Zara'nın Zoğallı'da doğmuştur, Deli Derviş lakabıyla da tanınan ozandır. Eserleri Sabahat Akkiraz'ın seslendirmesiyle TRT Repertuarına da girmiştir.

İsyanî, asıl adı İsmail Elçioğlu olan aşık, Zara'nın Kırıkkilise köyünde doğmuştur. Kendisi aynı zamanda Feryadi'nin öğrencisidir. Köylerde çocuklara okuma-yazma da öğretmiştir.

Karaoğlan, asıl adı Hüseyin olduğu bilinen Anadolu Türkçesiyle eserler veren ozan, 17. Yüzyılda Zara ilçesinin Akören köyünde doğmuştur.

 Koçgiri İsyanı 

Mart 1921'de, aşiret reisleri ve Kürdistan Teali Cemiyeti üyeleri öncesinde sünni olan sonradan Baba Mansur dedelerince alevileştirilen Alişan ve Haydar Beylerin desteğiyle Sivas'ta başlayan ve devam eden Koçgiri İsyanı, 11 Nisan 1921 tarihinde Ankara Hükûmeti tarafından uygulanan bastırma hareketi ile kısa sürede son bulmuştur. İsyan, Nurettin Paşa ve Topal Osman yönetimindeki Abazıkalı Giresun Gönüllü Alayları tarafından bastırılmıştır.

 Ayrıca bakınız 
 Aleviler
 Kızılbaş
 Dersim aşiretleri
 Horasan Türkmenleri
 Alevilere yapılan haksızlıklar

 Kaynakça 


Kategori:Alevi aşiretler