Çuvaşça

Çuvaşça (Çuvaşça: Чӑвашла / Căvašla), Rusya'nın orta kesiminde, Ural Dağları’nın batısında konuşulan çağdaş dönem Türki dillerden biridir. Türk dillerinin Ogur-Bolgar grubu öbeğinden varlığını korumuş tek dilidir. Çuvaşça, Çuvaşların anadili ve Çuvaşistan’ın resmî dilidir. Yaklaşık iki milyon kişi tarafından konuşulur. 2002 verilerine göre Çuvaşistan’da bu dili konuşan nüfusun % 92 etnik olarak Çuvaş, % 8’i ise başka etnik kökenlidir. Çuvaşça, okullarda eğitim dili olmasına ve medyada kullanılmasına karşın, Rusçanın yaygın kullanımından dolayı tehlike altında olan bir dildir.

Çuvaşça diğer Türki dillerden büyük oranda ayrışmıştır. Öyle ki, diğer Türki diller karşılıklı anlaşılabilirken, Çuvaşça için bu geçerli değildir. Hatta, dil bilimciler tarafından ilk olarak bir Fin-Ugor dili olduğu sanılmıştır. 13. ve 14. yüzyılda dikilmiş, bugünkü Tataristan'da yoğunlaşan, İdil Bulgar kitabelerinde Çuvaşların atası olan bir dil kullanılmıştır.

Bazı akademisyenler Çuvaşça'nın diğer Türki dillerinden çok uzak olduğunu savunup eski Bulgar dilinin Hunca ile bağlantılı olduğunu savunmuş ve bu genişletişmiş Oğur öbeğinin Türk dillerinin lehçesi olarak değerlendirilmesi yerine Hun-Bulgar veya Hun dillerinin bir parçası olarak değerlendirilmesi gerektiğini savunmuştur.

Volga dirseğindeki Kazan'da, ileride -Tatarlar ve Başkırlar arasında dağılmış olarak- Volga ve Ural arasındaki bölgede, nispeten az olan sayılarına rağmen (1959 sayımına göre 1.470.000) dil bilim ve etnoloji açısından en ilgi çekici ve en önemli Türk halklarından biri olan Çuvaşlar (Çavaş) yaşar. Hem farklı etnik hususiyetleri hem de ağız hususiyetlerine göre Çuvaşlar iki ana gruba ayrılırlar: Kozmodem'jansk, Çeboksary, Jadrin ve Kurmyş kasabalarında Yukarı Çuvaşlar (viryal < *üz el "yukarı memleket, yukarı halk") ve Aşağı Çuvaşlar (anatri < *enet ôegi ? 'aşağıda [Volga ve devamında] bulunanlar'), ayrıca, bilhassa Volga kıyısı dağları boyunca Cyvil'sk'den, Tetyuşi üzerinden Ul'janovsk (eski Simbirsk, Step Çuvaşlarının merkezi) bölgesine kadar olan yerdeki Step Çuvaşları önemle kaydedilmelidir.J.BENZİNG,"ÇUVAŞÇA",Türkoloji Makaleleri 

 Yazı sistemi 

a, bă, vă, gă, dă, ye, yo, jă, ză, i, yă, kă, lă, mă, nă, o, pă, ră, să, şă, tă, u, ü, fă, hă, tsă, çă, şă, şçă, hıtălăhpalli, ı, şemşelĕhpalli, e, yu, ya

 Ses bilgisi 
 Ünsüzler 

Çuvaşçanın ünsüzleri şunlardır: /p/ (п), /t/ (т), /k/ (к), /tɕ/ (ч), /ʂ/ (ш), /ɕ/ (ç), /χ/ (х), /ʋ/ (в), /m/ (м), /n/ (н), /l/ (л), /r/ (р), /j/ (й).

 Ünlüler 
  İnce  Kalın  Düz  Yuvarlak  Düz  Yuvarlak Yüksek i (и)  y ()   (ы)  u (у) Alçak e (е)   (ĕ)  а (а)  ŏ (ă)

 Ses evrimi 
Günümüzde diğer Türkî dillere çok uzak olan Çuvaşçanın önemli ses değişimleri vardır:

 Ş>L dönüşümü: “Taş” sözcüğündeki ş, “l” sesine dönüşmüştür: çul (burada ayrıca t>ç ve a>u değişimleri de vardır.)
Gümüş sözcüğünün Çuvaşçası “kĕmĕl” şeklindedir.
 A>U dönüşümü: Örneğin “at” sözcüğü Çuvaş Lehçesinde ut şeklindedir.
 Z>R dönüşümü: Örneğin “biz” kişi zamiri Çuvaşçada ebir  şeklindedir.
Örnekler:'' Türkiye Türkçesi “sekiz”, Çuvaşçada sakăr. “Siz” kişi zamiri Çuvaşçada “esir”. “Buzağı” sözcüğü Çuvaşçada “păru”
 D>R dönüşümü: Örnekler: “ayak” sözcüğünün eski Türkçesi “adaq/azaq” şeklindedir. Çuvaşçada “ayak” sözcüğü a'nın u'ya, d'nin y'ye ve k harfinin yumuşak g'ye dönüşmesiyle şöyle bir gelişme izlemiştir: adaq/azaq>urak>urağ>ura. Çuvaşçada “ura” ayak anlamındadır.
 Koymak sözcüğünün eski Türkçesi (kod-) şeklindedir. Bugünkü Çuvaşçada o'nun u'ya, k'nin de sert h (x)’ye dönüşmesiyle (xur-) şeklindedir.
 T>Ç dönüşümü: Bazı sözcüklerde olmayabilir. Bu değişime şu örneği verebiliriz: “taş” sözcüğünün Çuvaşçası çul şeklindedir. Bazı fiillerde bu tip değişmelere rastlamayabiliriz; dolmak fiilinin Çuvaşçası (tul-) şeklindedir.
 K>Y dönüşümü: k>ğ>y şeklinde gelişmiştir. Bazı sözcüklerde vardır: “kan” sözcüğünün Çuvaşçası  “yun” şeklindedir.

 Metin örnekleri 

 Diğer Türk dilleri ile karşılaştırma 
Aşağıdaki tablo, Şaz grubuna ait Türkçe ile Tatarcanın Lir grubuna ait Çuvaşça ile kelime karşılaştırmalarını içermektedir:Ármin Vámbéry, Das Türkenvolk in seinen Ethnologischen und Ethnographischen Beziehungen - 1885 
 Çuvaşça Tatarca Türkçe amak  emek  emek ala  elek  elek ala el  el ada  öt, öd  ötmek ar  ir, er  er ojir  ajir  ayır şidik  tişük  açık şina  sinek  sinek hir  kız  kız sir  cer  yer bü  büke  büğet haşpa  çapka  şapka ças  kaş  kaş pa  bav  bağ chol  kol  kol kibe  kebi  giysi puş  baş  baş
 Çuvaşça Tatarca Türkçe halha  kolak  kulak asajak  asak  asık tuvı  türe  tören hora  kara  kara Tora  Tänri  Tanrı tatla  tatlı  tatlı sjok  yuk  yok kümül  kömiş  gümüş iltin  altın  altın hunazam  janım  canım oj  ay  ay gon  kün  gün jon kan  kan kisne  kiçi  küçük sjül  jüle  yüksek
 Çuvaşça Tatarca Türkçe sjoradan  jaratan  yaratan con  jan  can kebe  kiyim  kebe, giysi pül  böl  böl jit  it  it(köpek) ter  tür  tür sjülen  jilan  yılan asşi  jasatşi  yaşatıcı sil jel  yel sjüren  -  süren ijis  aş  yiğiş/yemek ij  eb  ev az  ad  ad jomzja  kamcı  kamcı(şaman)
 Çuvaşça Tatarca Türkçe kür  köz  güz anne  ana  anne kör  köz  göz atte  ata  ata kin  kilen  gelin here  jörek  yürek vilim  ölüm  ölüm voda  odun  odun vurz  vuruş  dövüş vuru  uri  uğru vot  ot  od kvak  kök  gök(mavi) ivil  oul  oğul ivis  auş  avuç awlanas  ewlenmek  evlenmek biras  birmek  vermek bolas  bolmak  olmak

Sayılar

 1 - pĕrre
 2 - ikkĕ
 3 - vişşĕ
 4 - tăvattă 
 5 - pillĕk
 6 - ulttă
 7 - şiççĕ
 8 - sakkăr
 9 - tăhhăr
 10 - vunnă
 11 - vunpĕr
12 - vunikkĕ
13 - vunvişşĕ
14 - vuntăvattă
15 - vunpillĕk
16 - vunulttă
17 - vunşiççĕ
18 - vunsakkăr
19 - vuntăhhăr
20 - şirĕm
30 - vătăr
40 - hĕrĕh
50 - allă
60 - utmăl
70 - şitmĕl
80 - sakărvunnă
90 - tăhărvunnă
100 - şĕr
1000 - pin

 Kişi zamirleri 

 Ben: Epĕ (Эпĕ)	
 Sen: Esĕ (Эсĕ)
 O: Văl (Вăл)
 Biz: Epir (Эпир)
 Siz: Esir (Эсир) 
 Onlar: Vĕsem''' (Вĕсем)

 Çuvaş dili hakkında yapılan araştırma eserleri 

 Nikolay Aşmarın - Çuvaş dili sözlüğü

 Kaynakça 

 Dış bağlantılar 
 Çuvaşça-Türkçe Sözlük
 E. Čaušević: Tschuwaschisch. in: M. Okuka (Hg.): Lexikon der Sprachen des europäischen Ostens. Klagenfurt (= Wieser Enzyklopädie des europäischen Ostens 10) 2002. S. 811.
 Çuvaşça-İngilizce İngilizce-Çuvaşça Sözlük