Hamidiye Alayları

Hamidiye Alayları ya da Hamidiye Hafif Süvari Alayları, Osmanlı Padişahı II. Abdülhamid döneminde Doğu Anadolu Bölgesi'nde oluşturulan ve çalışmalarına 1890 yılında başlayan, fiilen 1891 yılında kurulmuş Osmanlı birlikleridir. Birlikler çoğunlukla Sünni Kürtlerden oluşmuş ancak Doğu Anadolu'da yaşayan Karapapak (Terekeme) Türkleri, Çerkesler,Palmer, Alan, Verfall und Untergang des Osmanischen Reiches, Heyne, München 1994 (engl. Original: London 1992), pp. 249, 258, 389. . Türkler,Palmer, Alan, Verfall und Untergang des Osmanischen Reiches, Heyne, München 1994 (engl. Original: London 1992), pp. 1-448, ISBN 3-453-11768-9, S. 249, 258 und 389Van Bruinessen, Martin. Agha, Shaikh and State - The Social and Political Structures of Kurdistan . London: Zed Books, 1992, p. 185. Van Bruinessen mentions the "occasional" recruiting of a Turkish tribe (the Qarapapakh) TürkmenlerShaw, Stanford J. & Ezel Kural Shaw, Reform, Revolution, and Republic: The Rise of Modern Turkey, 1808-1975, in: Shaw, Stanford Jay, History of the Ottomoman Empire and Modern Turkey, 2, pp. I-XXV + 1-518, Cambridge University Press, Cambridge et al. 1977, ISBN 0-521-21449-1 + ISBN 0-521-29166-6, S. 246 ve YörükleriÖhrig, Bruno, Meinungen und Materialien zur Geschichte der Karakeçili Anatoliens, in: Matthias S. Laubscher (Ed.), Münchener Ethnologische Abhandlungen, 20, Akademischer Verlag, München 1998 (Edition Anacon), zugleich Inaugural-Dissertation zur Erlangung des Doktorgrades der Philosophie an der Ludwig-Maximilians-Universität zu München, München 1996, 1-355 + 2 S., ISBN 3-932965-10-8, S. 36, u. a. mit Verweis auf Ş. Beysanoğlu, Ziya Gökalp´in İlk Yazı Hayatı - 1894-1909, Istanbul 1956, S. 164-168 de içermiştir.

Ermenilerin 13 Haziran 1878'de Berlin Konferansı'na "Ermenistan'a ilişkin proje" sunması ve bu projenin olumlu karşılanmasından sonra Osmanlı Devleti sınırları içinde tedhiş ve katliam eylemleri hızlandı. Ermeni Hınçak ve Taşnak örgütleri düzenli ordu hâline dönüştü. Rusya, "şark vilayetleri"ne yönelik emellerini açıkça ifade etmekteydi ve işgal hazırlıklarına başlamıştı. II. Abdülhamid, doğu meselesi adı altında Avrupalı devletler tarafından istenilen reformların Hristiyan tebaa için önce özerklik, sonra bağımsızlık; Osmanlı Devleti için de zayıflama ve parçalanma anlamına geldiğini düşünüyordu. Bölgede "asayişin temini, Ermeni şaki ve katillerin tedip edilmesi ve Rus işgaline karşı" halktan silahlı güçler oluşturulması kararlaştırdı. Bu sebeple 1890 yılı sonrasında Doğu Anadolu'da bir Ermeni devletinin kuruluşunu engellemek amacıyla Hamidiye Alayları kuruldu.

 Kuruluş sebepleri 
Resmî kaynakların dışında Hamidiye Alaylarının kuruluş gerekçeleri farklılık arz etmektedir. M. S. Lazarev, Hayal Olan Kürdistan ve Kürt Sorunu isimli kitabının 151. sayfasında alayların kuruluş gerekçesini şöyle açıklamaktadır:

"Hamidiye Alayları ile, Kürtleri Rusya karşısında güçlü bir askerî siper, İran'a karşı saldırı aracı durumuna getirme amacı yanında önemli amaçlarından biri Kürtleri, Türk idari makamlarının sıkı gözetimi altında durmaya alıştırmaktı. Bununla birlikte Hristiyan ulusal azınlıkların, özellikle de Ermenilerin yükselen özgürlük hareketlerine karşı kullanmak amacıyla kuruldu."M.S. Lazarev, Kürdistan ve Kürt Sorunu sy. 151

Nihat Gültepe, alayların kuruluş amacını şöyle açıklıyor:

"Hamidiye Alayları'nın kurulması ile şunlar amaçlanmıştır: Askeri disiplin içine alınan aşiretlerden Doğu Anadolu için kolluk kuvveti olarak faydalanmak, düzenli süvari birlikleri oluşturarak, olası bir Rus işgaline karşı elde hazır kuvvet oluşturmak, dış tahriklere kapılan ve isyana kalkışacakları açık olan unsurları yola getirme, aşiretleri iskan ettirmek ve bunları medenileştirmek; onları disiplin altına alarak eğitmek, aşiret kavgalarına son vererek bu yöndeki bütün potansiyeli devlet lehine kullanmak, bu vesile ile yol, köprü, okul binaları vs. yaparak Doğu Anadolu'nun imarına çalışmak."Nihat Gültepe, Hayat Tarih Mecmuası, Temmuz 1976 sy. 48Türkiye'de İstihbaratçılık ve Mit, Erdal Şimşek, sy 56

 Kuruluşu 
Dördüncü Ordu Kumandanı Müşir Zeki Paşa'nın da desteklediği bu projeye paşaların büyük bir kısmı karşı çıktı. Buna rağmen Abdülhamid, Zeki Paşa'yı bu işle görevlendirdi. Kendisine Erzincan'ı merkez seçen Müşir Zeki Paşa, 1891 ilkbaharında faaliyete geçti. İlk iş olarak Mirlivâ Mahmûd Paşa'yı Van, Malazgirt, Hınıs taraflarına gönderip aşiretlerin desteğiyle Hamidiye Alaylarının kurulumunu başlattı. Bu faaliyet beş yıl sürdü. 1896'da Erzincan, Dersim, Erzurum, Diyarbakır, Van, Malazgirt, Urfa ve doğuda daha birçok yerde Hamidiye Süvari Alayı meydana getirildi. Bu dönemde sadece Erzurum vilayeti dâhilinde sekiz alay kuruldu.

II. Abdülhamid'in emri ile alaylar, İbrahim ve Kerim Paşalar tarafından kurulmaya, altyapıları oluşturulmaya başlandı. Böylece Türk tarihinde ilk gayr-i nizami harp usullerini uygulayanlar İbrahim ve Kerim Paşalar olmuştur.Türkiye'de İstihbaratçılık ve Mit, Erdal Şimşek, sy 57 Daha sonra resmî statüde yapılan ilk düzenleme, 1891'de yapıldı. 1896 ve 1910 yılında da bu yasa düzenlemelerden geçmiştir. İlk başta alay sayısı 50 civarında iken zaman içinde alay sayısı artarak 1908 yılında 65 olmuştur. Teşkilat büyük ölçüde Vilayet-i Sitte'nin Erzurum, Van, Bitlis, Diyarbakır ve Erzurum vilayetlerinde görülür. Sivas vilayetinde ise bir alay kurulmuştur. Kurulan alaylardan sadece dört tanesi 5. Ordu, diğerleri ise 4. Ordu mıntıkasındadır. Ancak Anadolu dışında Trablusgarp'ta da bu teşkilatın kurulduğu görülmektedir. İsim olarak ise ilk kez 1880 yılında biraz farklı olmakla beraber Yemen'de görülür. II. Abdülhamid'in tahttan indirilmesinden sonra teşkilatın mahiyeti ve adı değişmiştir. Hamidiye ismi 1910 yılında İttihat ve Terakki tarafından Aşiret Hafif Süvari Alayları Nizannamesi ile ortadan kaldırılmıştır. Bu alayların yeni ismi Aşiret Süvari Alayları olarak değiştirilmiştir.

 Kaynakları ve altyapısı 
küçükresim|sol|upright=1.45|Hamidiye Alayları'ndan bir süvari bölüğü
Hamidiye Alayları ile ilgili kanunun 19. maddesinde alayların yapısı ve kimliği hakkında şu bilgilere yer verilmiştir:

1891'de ilk olarak çıkarılan elli üç maddelik nizamnamede Hamidiye Süvari Alaylarının nasıl kurulacağı ve özelliklerinin nasıl olacağı açıklanmıştır. Buna göre bu alayların isimleri "Hamidiye Süvari Alayları"dır. Bu alaylar; dört bölükten az, altı bölükten fazla olmayacaktır. Her bölük; dört takımdan, her takım da otuz iki neferden az, kırk sekiz neferden fazla olmayacaktır. Her alay en az 512, en fazla 1.152 kişiden meydana gelecektir. Her dört alay, bir liva sayılacaktır. Büyük aşiretlere bir veya birden fazla alay, küçük aşiretlere ise birkaç bölük kurma hakkı verilecektir. Ancak alay kurulması ve eğitim maksadıyla aşiretlerin birleştirilmesi önlenecek, merkezî otoritenin veya ordu kumandanlarının emri ile sadece savaş zamanında birleştirilecekti. Her alaydan iki çavuş Ordu-i Hümayun merkezine gönderilip mektep alayında eğitime tabi tutulacaktı. Ayrıca her alaydan bir çocuk seçilerek İstanbul'a gönderilecek, orada süvari mektebinde tahsil gördükten sonra mülazımlık (teğmen) rütbesiyle memleketine ve alayına dönecekti.

"Asakir-i Hamidiye Süvari Alayları Kürt ve Arab aşairinden mürettep olduğundan bu akvama mensup olanlardan her birinin mensup olduğu kabail ve eşairin iktiza edegeldikleri şekil ve kıyafette bulunması münasip ve muvafık olacağından şimdilik üç nümune intihab olunmak ... şarttır. Üzerlerindeki ahali-yi saireden fark olunacak surette alayın isim ve numarası yazılı bir alamet-i farika bulunacaktır."Türkiye'de İstihbaratçılık ve Mit, Erdal Şimşek, sy 59

Alayların subayları ise İstanbul'da askerî eğitim görmüş aşiret çocuklarından oluşacaktı. Bu ihtiyacı karşılamak için İstanbul'da Aşiret Mektebi adıyla askerî okullar kuruldu. Bu subaylar gösterdikleri başarılar ile üst mertebelere çıkabileceklerdi.

Ruslara yönelik olarak Şafii Kürtlerden oluşturulan Hamidiye Alayları amacına uygun faaliyette bulunmaz. Hamidiye Alayları daha çok eşkıyalık yapar. Ermeni ve Alevi köylerine baskınlar düzenleyip çapulculuk yaparlar 23 Temmuz 1908'de İkinci Meşrutiyet'in ilanından hemen sonra Eylül 1908 ayında Kürt Hamidiye Alaylarının silahlarını ellerinden almak isteyen İttihatçılar bunu başaramazlar.

Şafii Kürtlerin ağa ve aşiret reislerinin çocuklarının eğitildiği İstanbul'daki “Aşiret Mektebi”nde ve Hamidiye Alaylarında ise Kürt milliyetçiliği filizlenmiş ve örgütlenmeye başlamıştır. Bu durum Doğu Anadolu’da Alevi-Şafii çatışmasını beraberinde getirir. Sonuçta Okul Müdürü Kolağası Kâmil Bey, “Bunlar aşiret değil haşerat!” der.

40. Alay Sivas'ta olup, Mihrali Bey tarafından Kars'tan Sivas'a yerleşen Karapapak (Terekeme) Türklerinden teşkil edilmiştir. 1892 yılında kurulmuştur. Diğer alaylar, civariyet itibarıyla birbirine yakın olmasına karşılık 40. Alay onlardan ayrı, bağımsız ve müstakil görülmektedir. Bu yüzden diğer alaylar livalar şeklinde örgütlenmişken 40. Alay diğerlerinden uzak olduğu için herhangi bir livaya bağlanmamış, doğrudan doğruya Sivas Vilayeti'ne bağlı olarak kalmıştır. Bu alayın en önemli özelliklerinden birisi, mensuplarının çoğunun Mihrali Bey ile birlikte 1877-1878 Rus savaşında Kafkas cephesindeki savaşlarda görev yapan kahramanlardan meydana gelmiş olmasıdır. Diğer yandan 40. Alay, tarihe komutanı Mihrali Bey ile birlikte 1905 yılında Yemen'e gitmesi ile geçmiştir. Mihrali Bey başta olmak üzere alayın büyük kısmı Yemen'den gelememiştir.

Sultan Abdülhamid'in tahttan indirilmesinden sonra iktidara geçen İttihat ve Terakki Fırkası, Hamidiye Alaylarının teşkilatını lağvetti. Aşiret hafif süvari alayları adıyla yeniden düzenlendi ve sayıları da azaltılarak yirmi dörde indirildi. Doğuda meydana gelen Ermeni isyanlarında önemli faydası görülen bu alaylar, Balkan Savaşı'nda yerinden oynatılmadı.

1913 yılında, alaylar yeni bir teşkilatlanma içerisine sokularak İhtiyat Süvari Alayları adı altında, iki fırka hâlinde, merkezi Erzurum olan Dokuzuncu Kolordu'ya bağlandılar. I. Dünya Savaşı'nda doğuda dinç ve zinde olarak Ruslara karşı çarpışan bu alaylar, Rus birliklerini geri çekilmeye zorladılar. Ermenilerin tehcir edilmesinde etkin oldular.

SıraAşiretYeriSüvariPiyadeToplam 1 Sipkan Tutak 400 250 650 2 Sipkan Hosuna 400 175 575 3 Sipkan Cemal Verdi 400 225 625 4 Zilan Toprakkale 250 360 610 5 Zilan Karakilise 450 250 700 6 Karapapaklar ve Kürtler Eleşkirt ve Karakilise 400 150 650 7 Karapapaklar ve Kürtler Tulak - Kalakilise 300 200 500 8 Keşvan Hasankale 200 175 475 9 Şapikan ve Badayan Kızıldiz 250 325 575 10 Taşkesen, Diyadin Kasatkanlı 198 350 548  11 Mikaili Karakilise, Diyadin 175 325 500 12 Hamdiki, Başımi, Hal Hesini Karakilise, Diyadin 225 350 525 13 Haydaran Bergiri Muradiye 200 318 518 14 Haydaran Bergiri Muradiye 175 350 525 15 Şevli Van, Timar 200 350 550 16 Kalıkan, Livi Erciş 255 270 525 17 Mukuri Saray 215 315 530 18 Takarı Zermaniz, Saray 300 380 680 19 Millî, Şemsiki Saray 225 425 650 20 Şkeftka Eblak 327 213 540 21 Adaman, Zilan, Hecidıran Erciş 250 275 525 22 Haydaran Erciş 175 350 525 23 Haydaran Adilcevaz 200 350 550 24 Heydaran Erciş 175 350 525 25 Marhoran Adilcevaz 250 300 550 26 Hasenan Hınıs (Kumdeban) 335 205 540 27 Hasenan Malazgirt 340 200 540 28 Hasenan Malazgirt (Diknuk, Dinbut) 304 230 534 29 Hasenan Moranköyü 310 230 540 30 Hasenan Bullanık 308 232 540 31 Cibran Gümgüm 308 232 540 32 Cibran Hınıs 310 235 545 33 Cibran Varto 315 330 545 34 Zirkan Tekman 300 250 550 35 Zirkan Söylemez 375 500 875 36 Cibran Kiği 285 265 550 37 Celali Bayezit (Örtülü kışlağı) 305 370 540 38 Celali Bayezit (Şeyhlu kışlağı) 300 240 540 39 Takori Mahmudiye (Saray) 305 301 606 40 Kafkasya muhacirleri Sivas 275 500 775 41 Millî Mardin 275 265 540 42 Millî Siverek 255 375 630 43 Millî Siverek 303 247 550 44 Karakeçili Siverek 305 225 530 45 Kikan Res ül Eyn, Mardin 350 270 620 46 Tay (Arap) Nusaybin 445 185 630 47 Karakeçili Siverek 310 230 540 48 Miran Cezire 335 205 540 49 Miran Cezire 308 232 540 50 Ertoşi Başkale,Norduz 375 300 625 51 Kays Urfa 450 200 650 52 Kays Harran 400 150 550 53 Berazı Urfa 250 300 550 54 Berazı Urfa 300 300 600 55 Berazı Urfa 275 300 575 56 Gevdan Hakkâri 200 300 500 57 Şadili Hasankale 300 250 550 58 Adaman Erciş 200 350 550 59 Pinyan Hakkâri 150 400 550 60 Şidan Hakkâri 350 300 650 61 Kasıkan Söylemez 250 300 550 62 Kiki Harran 250 350 600 63 Millî Viranşehir 550 250 800 64 Millî Viranşehir 600 225 825 65 Belideyi Erciş, Patnos, Malazgirt 250 200 450 * TOPLAM * 19306 18410 37581

 Ayrıca bakınız 
 Ertoşi
 Hamidiye katliamları

 Kaynakça 
 Avyarov, Osmanlı - Rus ve İran Savaşlar'ında Kürtler 1801 - 1900, SİPAN, Ankara, 1995, ISBN 975-59829-1-0.

*
Kategori:1891'de Osmanlı İmparatorluğu'nda kurulan oluşumlar