1977 Türkiye genel seçimleri

1977 Türkiye genel seçimleri, 5 Haziran 1977 tarihinde TBMM 16. dönem milletvekillerini belirlemek için yapılan erken genel seçimlerdir.

 Gelişmeler 
14 Ekim 1973 genel seçimleri iki parti için önemli olmuştu. Geniş çaplı "düzen değişikliği" ve siyasal özgürlük talebini savunagelen Bülent Ecevit'in Cumhuriyet Halk Partisi (CHP) yüzde 33 oy oranıyla 185 milletvekilliği elde ederek başarılı olmuştu. Böylece CHP, 1961 Anayasası sonrasındaki seçim sayılmazsa çok partili döneme geçildiğinden beri ilk kez seçim kazanıyordu. Milli Selamet Partisi (MSP) ise bu seçimlerde 48 milletvekilliği elde etmiş ve İslamcı görüşleri savunarak bu kadar çok milletvekili çıkaran ilk parti olmuştu.Encyclopædia Britannica Fifteenth Edition

CHP tek başına iktidara gelecek çoğunluğu elde edemediği için, yeni bir koalisyon dönemi açıldı. CHP ve MSP 26 Ocak 1974'te Bülent Ecevit başkanlığında bir koalisyon hükûmeti kurdu. Temmuz 1974'te Kıbrıs cumhurbaşkanı Makarios darbeyle devrildi. Yunanistan'daki Albaylar Cuntası'nın desteklediği bu darbenin başında Kıbrıs'ın Yunanistan'a bağlanmasını savunan EOKA örgütü liderlerinden Nikos Sampson vardı. Bu darbeyi Kıbrıs'ı Yunanistan'a bağlamak isteyen bir komplo olarak değerlendiren Ecevit, garantör devletlerden biri olan Britanya'ya darbeye karşı birlikte davranma çağrısında bulunduysa da Londra'da yapılan görüşmelerden sonuç çıkmayınca Türk hükûmeti Kıbrıs'a müdahale kararı aldı. 20 Temmuz 1974 Türk birliklerinin adaya çıkmasından kısa süre sonra Türkiye'nin adaya müdahale etmesini beklemeyen Yunanistan'daki askeri yönetim iktidardan uzaklaştırıldı, Kıbrıs'taki darbeciler de amaçlarına ulaşamadılar. Ecevit tarafından "Barış Harekatı" olarak tanımlanan harekât Türkiye, Yunanistan ve Kıbrıs'ın Türk ve Rum temsilcilerini bir araya getirdi. Görüşmelerden bir sonuç çıkmaması üzerine adada çok dar bir alanda mevzilenmiş olan Türk birlikleri 13 Ağustos 1974'te ikinci harekâta girişti. Türk birliklerinin Kuzey Kıbrıs'ta önemli bir alanı ele geçirmesinden sonra 16 Ağustos tarihinde harekât sona erdi.

Batılı büyük devletler ve Sovyetler Birliği özellikle ikinci müdahaleye büyük tepki gösterdiler. Adayı fiilen ikiye bölen Kıbrıs Harekâtı'ndan sonra Amerika Birleşik Devletleri (ABD), 5 Şubat 1975'te Türkiye'ye yaptığı askeri yardımı keserek silah ambargosu uygulamaya başladı.

Kıbrıs Harekâtı ülke içinde Başbakan Ecevit'in ve CHP'nin saygınlığını artırmıştı. CHP-MSP koalisyon hükûmeti ise Kıbrıs başta olmak üzere birçok konuda kendi içinde anlaşmazlığa düşmüştü. Ecevit bir an önce erken seçime gidebilmek için 18 Eylül 1974'te başbakanlıktan istifa etti. Ama bu istifa erken seçimin yapılmasını sağlayamadı; 200 günü aşkın süre yeni hükûmet kurulamadı ve partilerüstü Sadi Irmak hükûmeti (Kasım 1974-Mart 1975) güvenoyu alamadığı halde görevde kaldı. Sonunda 31 Mart'ta, Adalet Partisi (AP) Genel Başkanı Süleyman Demirel'in başkanlığında AP, MSP, Milliyetçi Hareket Partisi (MHP) ve Cumhuriyetçi Güven Partisi'nden (CGP) oluşan koalisyon hükûmeti kuruldu. Sola karşı hemen bütün sağ partilerin birliğini oluşturan Demirel hükûmeti, "I. Milliyetçi Cephe hükûmeti" olarak anıldı. Milliyetçi Cephe hükûmeti kurulunca karşıt öğrenci grupları arasında çatışmalar arttı. Hükûmetin bu olaylarda etkili olamaması  çatışmaların yoğunlaşmasına yol açtı.Büyük Larousse Sözlük ve Ansiklopedisi

Bu dönemde ABD'nin silah ambargosunun etkisi oldukça derin oldu. Bir dış güvenlik sorunuyla karşı karşıya kalan Türkiye uluslararası forumlarda da yalnız bırakıldı. Ekonominin işleyişi için gerekli dış yardım ve krediler kesildi. Ardından patlak veren petrol krizinin de etkisiyle Türkiye, Cumhuriyet döneminin en ağır ekonomik bunalımlarından birine girdi. Bu arada ambargo kararı üzerine Türkiye, ABD üsleriyle ilgili ikili anlaşmaların uygulanmasını tek taraflı olarak durdurdu. ABD Kongresi'nin ambargoda ısrar ettiğinin anlaşılması üzerine Türk hükûmeti 25 Temmuz 1975'te, NATO'ya bağlı İncirlik Üssü dışında, tüm ABD üslerinin devralınmasını kararlaştırdı. ABD silah ambargosu ancak Eylül 1978'de kaldırılabildi.

1974 petrol krizi nedeniyle dış ticaret açığının çok büyümesi, döviz darboğazı yanında sürekli enflasyonun getirdiği sosyal huzursuzluklar sol meslek örgütlerini, sendikaları halkın tepkilerini yansıtmaya itti. Sosyal huzursuzluklara koşut olarak sağ-sol çatışmaları da tırmandı. Milliyetçi Cephe'nin önlem olarak Devlet Güvenlik Mahkemeleri'ni kurmaya kalkışması CHP ve sendikaların direnişi karşısında başarılı olamadı. 1 Mayıs 1977'de, Taksim Meydanı'nda İşçi Bayramı'nı kutlayan kişilere ateş açılması ve kargaşada 33 kişinin yaşamını kaybetmesine karşın, suçluların yakalanamaması Milliyetçi Cephe hükûmetini zan altında bırakılmıştır.

Demirel'in koalisyon hükûmeti iki yıl sürdü. Seçimin 1977 yılının ekim ayında yapılması gerekiyordu; fakat 5 Nisan 1977 tarihinde, CHP ve AP'nin daha önce Anayasa Komisyonu'nda birleştirilen erken seçim önergelerinin, TBMM Genel Kurulunda yapılan oylamada kabul edilmesiyle erken seçim kararı alındı. Milletvekili genel seçimleri ile Cumhuriyet Senatosu kısmi seçimlerinin 5 Haziran günü yapılmasının kabul edildiği oylamada CHP, AP, CGP ve MHP'liler olumlu oy kullanırken, Demokratik Partililer çekimser oy kullandı, MSP'liler ise 1 üye dışında oylamaya katılmadı.Seçim 5 Haziranda , Milliyet, 6 Nisan 1977

 Kampanya dönemi 
Seçim kampanyası boyunca terör eylemleri sürdü. Bülent Ecevit ve seçim konvoyuna 26 Nisan'da Tokat'ın Niksar ilçesinde, 27 Nisan'da da Gümüşhane'nin Şiran ilçesinde saldırılar düzenlendi. Ecevit, 29 Mayıs 1977 günü seçim gezisi için bulunduğu İzmir Çiğli Havalimanı'nda suikasta uğradı. Bülent-Rahşan Ecevit çiftinin zarar görmeden atlattığı suikast girişiminde, CHP İzmir İl Başkanı Mehmet İsvan ağır yaralandı.Siyasetin şairi Karaoğlan , Hürriyet. Ecevit'in 3 Haziran 1977'de Taksim Meydanı'nda düzenleyeceği miting öncesinde Başbakan Demirel kendisini uyararak miting sırasında suikast yapılacağını bildirdi. Ecevit'in miting günü Taksim'de olacağını ve hiç kimsenin mitinge gelmemesini söylemesine rağmen 3 Haziran günü yapılan miting CHP tarihinin en geniş katılımlı ve en coşkulu mitinglerinden biri oldu.

 Sonuçlar 
Barajsız D'Hondt sisteminin uygulandığı seçimlere 8 siyasi parti katıldı, katılım oranı yüzde 72 olarak gerçekleşti. Seçimlerde hiçbir parti çoğunluğu sağlayamadı; CHP 213 (%41,4), AP 189 (%36,9), MSP 24 (%8,6), MHP 16 (%6,4), CGP 3 (%1,9), DP 1 (%1,9) milletvekili çıkardı. 67 ilden 31'inde CHP, 31'inde AP, 5'inde de bağımsız adaylar birinci oldu. Seçimin en belirgin özelliği, toplam geçerli oyların % 78,26'sının iktidar adayı iki büyük partide toplanmasına karşılık, geri kalan % 21,73'ünün seçime katılan diğer altı parti ile bağımsızlar arasında dağılmasıdır. 1973 genel seçimlerinde oyların % 63'ünü alan bu iki siyasi partinin oy oranlarındaki 15 puanlık yükseliş geçen yasama döneminin hükûmet formüllerine bir tepki olarak, seçmenlerin çok geniş çoğunlukla oylarını tek parti iktidarı oluşturma yönünde kullandıkları şeklinde yorumlandı.

Seçimden birinci parti olarak çıkması beklenen CHP tahminleri boşa çıkarmadı. Ekonomik ve sosyal sıkıntılar, siyasal düzlemdeki silâhlı çatışmalar, CHP'nin bütün bunlara bir çözüm olabileceği yönündeki beklentiyi artırmıştı. ‘Halkçı Ecevit’ sloganı, bir yandan geniş yığınların ekonomik, sosyal ve siyasal taleplerini içerirken; diğer yandan da hayli popülist bir söyleme karşılık geliyordu. 1973 seçimlerine göre oylarını yaklaşık 8 puan, milletvekili sayısını da 28 sandalye artırmasına rağmen tek başına iktidar olması için gereken 226 milletvekilliğini elde edemedi. AP ise 1973 seçimlerinde DP ve MSP'ye kaptırdığı oylarının bir kısmını geri almayı başardı. MHP de oylarını neredeyse ikiye katladı. Buna rağmen MSP, CGP ve DP'de ise büyük oy kaybı yaşandı.

1977 genel seçimlerinin sonuçları:1950 - 1977 Yılları Arası Seçim Çevresine Göre Milletvekili Genel Seçimi Sonuçları , ysk.gov.tr

 Toplam Seçmen  21.207.303 Toplam Kullanılan Oy  15.358.210 Toplam Geçerli Oy  14.827.172 Katılım Oranı (%)  72,41 Milletvekili Sayısı  450

 Parti Genel Başkan Oy % +/– Sandalye +/–  Cumhuriyet Halk Partisi  Bülent Ecevit  6.136.171  41,38  8,08  213   28  Adalet Partisi  Süleyman Demirel  5.468.202  36,88  7,06   189   40  Millî Selamet Partisi  Necmettin Erbakan  1.269.918  8,56   3,24  24   24  Milliyetçi Hareket Partisi  Alparslan Türkeş  951.544  6,42  3,04  16   13  Bağımsızlar  370.035  2,50   0,25  4   2  Cumhuriyetçi Güven Partisi  Turhan Feyzioğlu  277.713  1,87   3,39  3   10  Demokratik Parti  Ferruh Bozbeyli  274.484  1,85   10,04  1   44  Türkiye Birlik Partisi  Mustafa Timisi  58.540  0,39   0,71  0   1  Türkiye İşçi Partisi  Behice Boran  20.565  0,14     0   Toplam  14.827.172  100   450 

 İllere göre seçim sonuçları 
İllere göre 5 Haziran 1977 genel seçim sonuçları;5 Haziran 1977 Milletvekili Genel Seçimi Sonuçları , ysk.gov.tr

 İl  CHP %  AP %  MSP %  MHP %  Diğerleri %  ToplamAdana  14  210.026  46,46  7  144.709  32,01  5  28.490  6,30  1  51.146  11,31  1  17.701  3,92 0   452.072Adıyaman  4  49.243  41,86  2  33.807  28,74  1  22.625  19,23  1  6.028  5,12  0  5.944  5,05  0  117.647Afyon  6  53.674  27,28  2  102.785  52,24  4  16.042  8,15  0  17.043  8,66  0  7.114  3,62  0  196.658Ağrı  4  11.769  12,34  1  20.051  21,03  2  6.047  6,34  0  6.149  6,45  0  51.346  53,84  1  95.362Amasya  4  57.594  45,15  2  48.026  37,65  2  9.305  7,29  0  8.091  6,34  0  4.541  3,56  0  127.557Ankara  29  460.509  50,70  16 277.130  30,51  10  55.223  6,08  1  77.178  8,49  2  38.186  4,20  0  908.226Antalya  7  87.944   34,15  3  139.354  54,11  4  7.962  3,09  0  10.898  4,23  0  11.374  4,42  0  257.532Artvin  3  37.841  44,44  1  39.021  45,83  2  4.912  5,77  0  1.959  2,30  0  1.412  1,66  0  85.145Aydın  7  97.818  38,53  3  131.198  51,67  4  7.053  2,78  0  7.285  2,87  0  10.548  4,15  0  253.902Balıkesir  9  136.448  37,47  4  188.145  51,67  5  17.451  4,79  0  10.093  2,77  0 12.020  3,30  0  364.157Bilecik  2  23.258  39,22  1  29.042  48,97  1  3.806  6,42  0  1.689  2,85  0  1.511  2,55  0  59.306Bingöl  2  15.966  25,44  1  18.593  29,63  1  15.922  25,37  0  674  1,07  0  11.597  18,48  0  62.752Bitlis  2  10.665  17,09  0  21.378  34,25  1  17.013  27,26  1  184  0,29  0  13.177  21,11  0  62.417Bolu  5  48.712  28,28  2  95.491  55,43  3  16.371  9,50  0  5.907  3,43  0  5.781  3,36  0  172.262Burdur  2  34.383  39,83  1  37.316  43,24  1  5.897  6,83  0  5.754  6,67  0  2.972  3,44  0  86.322Bursa  11  158.364  36,71  4  223.157  51,73  7  23.640  5,48  0  12.660  2,93  0  13.597  3,15  0  431.418 Çanakkale  4  68.048  38,74  2  88.138  50,18  2  8.564  4,88  0  3.857  2,20  0  7.034 4,00  0  175.641Çankırı  3  19.664  22,54  1  40.816  46,78  2  8.697   9,97  0  14.807  16,97  0  3.275  3,75  0  87.259Çorum  6  74.884  36,14  2  77.754  37,52  3  17.120  8,26  0  26.414  12,75  1  11.047  5,33  0  207.219Denizli  6  98.491  43,48  3  99.428  43,90  3  7.358  3,25  0  8.379  3,70  0  12.852  5,67  0  226.508Diyarbakır  7  64.991   34,82  3  48.694  26,09  2  33.324  17,85  1  2.035  1,09  0  37.607  20,15  1  186.651Edirne  4  74.727  53,83  2  54.795  39,48  2  3.005  2,16  0  1.916  1,38  0  4.366  3,15  0  138.809Elazığ  5  39.847  28,81  2  27.751  20,06  1  19.423  14,04  0  25.881  18,71  1  25.430  18,38  1  138.332Erzincan  3  43.812  45,39  2  26.918  27,89  1  5.662  5,87  0  18.180  18,84  0  1.946  2,02  0  96.518Erzurum  8  54.078  21,67  2  107.589  43,11  4  38.670  15,49  1  32.074  12,85  1  17.185  6,89  0  249.596Eskişehir  5  83.497  41,59  2  92.525  46,08  3  8.451   4,21  0  10.218  5,09  0  6.088  3,03  0  200.779Gaziantep  8  109.255  44,69  4  79.306  32,44  3  20.870  8,54  0  27.172  11,12  1  7.851  3,21  0  244.454Giresun  5  56.732  36,96  2  61.819  40,27  3  13.629  8,88  0  14.177  9,24  0  7.141  4,65  0  153.498Gümüşhane  3  26.535  28,52  1  37.591  40,40  2  13.824  14,86  0  13.867  14,90  0  1.228  1,32  0  93.045Hakkâri  1  14.577  36,50  0  17.336  43,40  1  7.372  18,46  0  -  -  - 656  1,64  0 39.941Hatay  8  148.967  55,05  5   77.395  28,60  3  13.853  5,12  0  24.444  9,03  0  5.923  2,19  0  270.582Isparta  4  25.711  21,27  1  84.133  69,61  3  4.629  3,83  0  3.743  3,10  0  2.654  2,20  0  120.870İçel  8  117.080  44,77  4  101.462  38,79  4  6.910  2,64  0  23.897  9,14  0  12.187  4,66  0 261.536İstanbul  44  891.772  58,22  27  434.879  28,39  13  101.078  6,60  3  41.261  2,69  1  62.821  4,10  0  1.531.811İzmir  19  383.333  52,67  11  288.645  39,66  8  21.389  2,94  0  12.042  1,65  0  22.417  3,08  0  727.826Kahramanmaraş  7  74.283  34,39  3  57.250  26,50  2  33.772  15,64  1  33.470  15,50  1  17.225  7,97  0  216.000Kars  8  110.826   52,92  5  38.848  18,55  2  20.831  9,95  1  17.470  8,34  0  21.442  10,24  0  209.417Kastamonu  5  52.614  31,51  2  80.748  48,37  3  7.748  4,64  0  13.277  7,95  0  12.549  7,52  0  166.936Kayseri  8  75.204  31,30  3  76.448  31,82  3  21.672  9,02  0  31.744  13,21  1  35.213  14,65  1  240.281Kırklareli  3  55.127  48,52  2  52.747  46,43  1  1.662  1,46  0  1.157  1,02  0  2.914  2,56  0  113.607Kırşehir  3  32.320  45,50  2  14.527  20,45  1  8.468  11,92  0  10.120  14,25  0  5.593  7,87  0  71.028Kocaeli  5  82.278  43,79  3  75.193  40,02  2  19.951  10,62  0  3.387  1,80  0  7.075  3,77  0  187.884Konya  16  147.126  31,35  5  132.232  28,17  5  92.694  19,75  3  50.056  10,66  2  47.260  10,07  1 469.368Kütahya  5  44.827  23,29  1  117.478  61,03  4  13.491  7,01  0  9.498  4,93  0  7.196  3,74  0   192.490Malatya  6  99.107  52,32  4  32.247  17,02  1  38.516  20,33  1  17.371  9,17  0  2.193  1,16  0  189.434Manisa  10  140.668  38,66  4  176.967  48,64  6  18.840  5,18  0  13.605  3,74  0  13.758  3,78  0  363.838Mardin  6  39.008  21,20  2  30.385  16,52  1  42.751  23,24  2  252  0,14  0  71.562  38,90  1  183.958Muğla  4  73.105  42,40  2  86.667  50,26  2  3.849  2,23  0  2.908  1,69  0  5.892  3,42  0  172.421 Muş  3  13.776  16,39  1  15.115  17,98  1  15.079  17,94  1  190  0,23  0  39.914  47,47  0  84.074Nevşehir  3  29.074  34,53  1  34.841  41,38  2  8.344  9,91  0  9.291  11,03  0  2.652  3,15  0 84.202Niğde  5  50.932  35,09  2  54.801   37,76  2  13.546  9,33  0  18.928  13,04  1  6.932  4,78  0 145.139Ordu  7  102.929  47,41  4  64.352  29,64  3  17.226  7,93  0  20.877  9,62  0  11.713  5,40  0 217.097Rize  4  39.111  32,03  2  55.865  45,75  2  15.095  12,36  0  7.374  6,04  0  4.673  3,83  0  122.118Sakarya  5  70.233  36,13  2  86.124  44,30  3  20.689  10,64  0  8.082  4,16  0  9.262  4,76  0  194.390Samsun  10  132.905  41,21  5  142.106  44,06  5  19.955  6,19  0  12.068  3,74  0  15.500  4,81  0  322.534Siirt  4  18.907   15,94  1  20.422  17,22  1  26.074  21,98  1  709  0,60  0  52.500  44,26  1  118.612Sinop  3  41.989  44,18  2  36.187  38,08  1  7.344  7,73  0  3.903  4,11  0  5.615  5,91  0  95.038Sivas  8  106.082  42,93  4  58.044  23,49  2  34.701  14,04  1  32.539  13,17  1  15.747  6,37  0  247.113Tekirdağ  4  61.468   47,01  2  57.551  44,02  2  3.269  2,50  0  1.713  1,31  0  6.741  5,16  0  130.742Tokat  7  93.940  42,18  4  69.429  31,18  2  23.167  10,40  0  23.678  10,63  1  12.472  5,60  0  222.686Trabzon  8  95.188  39,94  4  92.979  39,02  3  23.942  10,05  1  14.906  6,26  0  11.283  4,73  0  238.298 Tunceli  2  31.958  66,38  2  3.938  8,18  0  498  1,03  0  2.271  4,72  0  9.476  19,68  0  48.141Urfa  7  65.910  33,46  3  64.785  32,89  3  38.432  19,51  1  11.876  6,03  0  15.961  8,10  0  196.964Uşak  3  43.849  47,41  2  37.538  40,59  1  5.431  5,87  0  2.859  3,09  0  2.813   3,04  0  92.490Van  4  22.569  19,38  1  17.943  15,41  1  23.798  20,44  1  3.282  2,82  0  48.856  41,96  1  116.448Yozgat  6  49.532  30,08  2  48.285  29,32  2  21.347  12,96  1  37.750  22,92  1 7.779  4,72  0  164.693Zonguldak  9  149.111   45,72  5  139.983  42,92  4  16.149  4,95  0  7.831  2,40  0  13.038  4,00  0  326.112Türkiye 450  6.136.171  41,38  213  5.468.202  36,88  189  1.269.918  8,56  24  951.544  6,42  16  1.001.337  6,75  8  14.827.172

 Kaynakça 


Kategori:Türkiye'de genel seçimler