Balâ

Balâ, Ankara ilinin ilçesidir. İlin güneydoğusunda, Ankara şehir merkezine 70 km mesafededir.

Ankara'nın, Cumhuriyet döneminden önce kurulmuş en eski yerleşim yeridir. İlçeye 16. yüzyıldan itibaren Bozulus Türkmenleri ve Orta Anadolu Kürtleri yerleştirilmiş; 93 Harbi'nden sonra Kartal Dağı mevkiine Kafkas göçmenleri yerleşmiştir. İlçeye 35 km. mesafedeki Beynam Ormanları hem ilçenin hem de Ankara'nın en önemli mesire yerlerindendir. Kesikköprü Barajı ve Hidroelektrik Santrali ilçe sınırları içinde bulunur.

Bala ilçesinin deniz seviyesinden ortalama yüksekliği 1.313 metredir. İlçenin yüzölçümü 1.851 km²'dir.

 Konumu 
Ankara ilinin yüksek yaylarından birisi olan Kartal Yaylası üzerine kurulmuştur. Doğusunda Kırşehir'in Kaman, Kırıkkale'nin Karakeçili ilçeleri, batısında Ankara'nın Haymana ve Gölbaşı ilçeleri, güneyinde Şereﬂikoçhisar, kuzeyinde Elmadağ ilçesi ile çevrilidir.

 İklimi 
Yazları sıcak, kışları soğuk ve kar yağışlı geçer. Yüksekliği nedeniyle kış aylarında Ankara ilinin en soğuk ilçelerindendir.

 Tarihçe 
 Antik yerleşimler 
Afşar Höyük, Balâ ilçesi Afşar mahallesinin merkezinde; doğal bir kayalık üzerine kuruludur. Demir Çağı'nda ve Roma döneminde iskân gördüğü tespit edilen olan Afşar Höyük, 2007'de 1. Derece Sit Alanı olarak tescil edilmiştir.

Afşar Kasabası içindeki Yavaşlar Höyük, İlk-Orta ve Geç Tunç Çağı'nın tamamında iskân görmüş bir yerleşimdir; 2003 yılında alınan bir kararla 1. Derece Arkeolojik Sit Alanı ilan edilmiştir.

Beynam mahallesinde bulunan Beynam Höyük'''te, Kalkolitik ve İlk Tunç Çağı'ndan kalma seramikler ele geçmiştir. 1997'de 1. Derece Arkeolojik Sit Alanı ilan edilmiştir.

İlçeye 25 km. uzaklıkta, Karaali mahallesi yakınındaki Roma döneminden kalma Tomu harabeleri ilçenin çevresindeki eski yerleşimlerden biridir.

 Bozulus Türkmenlerinin yerleşmesi 
16. yüzyılda Türkmenistan'daki Daşoğuz'dan Türkiye'ye gelen Bozulus Türkmenleri, Erzurum dağlarında yaylak, Aydın ovalarında kışlak olmak üzere konar göçer hayatı yaşamakta iken Osmanlı Devleti'nin 1690'da çıkardığı bir fermanla konargöçerleri yerleşmeye zorlaması üzerine, Bozulus Türkmenleri'ne bağlı Tabanlı aşireti mensupları Balâ havalisine yerleşmiştir. Böylece Balâ, 1690-1691'de dönemin aşiret reisi İmirzalıoğlu Şeyh Ali Mirza tarafından kuruldu.

Bozulus Türkmenlerinin Aydın Beyliği Danişmentli Cemaati kolu, 1699'daki ikinci bir fermanla Aydın eyaletine bağlı Söke-Koçarlı havalisine gönderildi. Böylece Aşıkoğlu, Çatalören, Karadalak ve Üçem köyünün bir kısmı göç etti. Ancak bu köyler yerleşik düzene geçmedi ve bir kısmı 1820 yılında tekrar Balâ havalisine geldi.

 Orta Anadolu Kürtlerinin yerleşmesi 
Bala, Osmanlı İmparatorluğu'nun iskân ve nüfus düzenleme politikaları doğrultusunda 16. yüzyıldan itibaren Orta Anadolu Kürtlerinin  yoğun biçimde yerleştirildiği ilçelerden biri oldu. Kürt aşiretleri, ilçenin güneydoğusundan geçen Kızılırmak havzası boyunca ve kuzey kesimlerde bulunan toplam 18 köyde iskan edilmiştir. Bu dağılım, Orta Anadolu'daki diğer Kürt topluluklarının mekânsal düzeni ile paraleldir ve bölgedeki tarihsel iskân politikaları ve coğrafi koşulların etkisiyle şekillenmiştir.

Konar-göçer yapıya sahip aşiretlerin bir kısmı Balâ ve çevresinde kademeli olarak yerleşik hayata geçmiş; böylece ilçe, bölgedeki Kürt aşiretlerinin kültürel, sosyal ve ekonomik varlığının merkezlerinden biri hâline gelmiştir. Balâ Kürtleri, Kürtçenin Kurmancî lehçesini konuşmaktadır ve Sünni-Hanefi mezhebine bağlıdır. Tarihsel olarak Heciban, Bilikan, Atmani, Terikan ve Direjan aşiretlerine mensupturlar. Günümüzde aşiret yapısı, geçmişteki toplumsal önemini büyük ölçüde kaybetmiş olmakla birlikte, kültürel ve tarihî kimlik açısından hâlâ belirli bir rol oynamaktadır.

 93 Harbi 
93 Harbi'nden sonra Kafkasya'dan Anadolu'ya geçen bir grup Kafkasya göçmeni  Kartal Dağı mevkiine yerleşmiş ve burayı Kartaltepe olarak adlandırmıştır. Kentin adı daha sonra II. Abdülhamit'e ithafen Hamidiye olarak değiştirildi. İlçe, Ankara'nın yüksek bir yaylası kurulduğundan Farsçada "yüksek, yukarı" anlamlarına gelen Balâ adını aldı.

Başlangıçta Karaali'ye bağlı olan yerleşimin nüfusu, çevreden gelen göçmenlerle arttı. 1887'de Balâ Ankara Vilayet Sancağına bağlı bir kaza (ilçe )oldu. Kurulduğu dönemde Hasanoğlan, Elmadağı gibi yerleşim yerlerini de kendi sınırları içinde bulunduran büyük bir ilçeydi. Merkesi Hisar kabası idi. 1900 yılında Bala adıyla ilçe merkezi oldu.

 Mustafa Kemal Atatürk ve Balâ 
Ülkede I. Dünya Savaşı'ndan sonra başlayan bağımsızlık mücadelenin başında, Erzurum ve Sivas kongreleri yapılmış ve milletin temsilcilerinin Ankara'da toplanmasına karar verilmişti. Heyet-i Milliye üyeleri ile Sivas'tan çıkan Mustafa Kemal Paşa, 26 Aralık 1919 Cuma günü Keskinlilerin koruma ve gözetiminde İğdebeli–Köprüköy yolu ile Balâ'ya geldi ve geceyi Beynam köyünde geçirdikten sonra 27 Aralık 1919'da Dikmen sırtlarından Ankara'ya girdi. Beynam Köyü'nde Mustafa Kemal ve arkadaşlarının konakladığı köy evi Türk Silahlı Kuvvetlerini Güçlendirme Vakfı tarafından onarılmış; 2004 yılında Bala Belediyesine tahsis edilmiş; bir müze ve kültür merkezi haline gelmiştir.

 Hasat Festivali 
1921 yılında itibaren ilçede  Haziran ayında "Hasat Festivali" düzenlenmeye başladı. Festival her yıl 20–30 Haziran tarihleri arasındaki bir Pazar günü düzenlenmeye devam eder.
 Ekonomi 
Balâ'nın ekonomisi büyük ölçüde tarım, sanayi ve ticarete dayalıdır. Ayrıca ilçede buğday arpa  ayçiçeği, mercimek, nohut, fasulye, şeker pancarı, kavun ve karpuz yetiştirilmektedir. Sanayi özellikle tekstil, gıda ve inşaat sektörlerinde yoğunlaşmıştır. Yörede alçıtaşı işlemeciliği de yapılmaktadır.Kızılırmak üzerinde kurulan Kesikköprü Barajı ilçe sınırları içerisindedir.

 Turizm 
Kızılçam ağaçlarıyla kaplı Beynam Ormanları ve Kesikköprü Barajı hem ilçenin hem de Ankara'nın önemli mesire yerlerinden biridir. Ankara Büyükşehir Belediyesi'nin Kesikköprü mahallesinde yaz kampı bulunmaktadır.

 Eğitim 
İlçe merkezinde biri genel, üçü meslek olmak üzere dört lise vardır.
 Kültür 

 Folklor 
Yörede Türkmen/Abdal kültürü yaşamaktadır. Bala ilçesi Kırklareli'nin Keskin ilçesi ile ortak karakteristik özellik gösterir. Bu iki ilçe İç Anadolu'nun en zengin halay ve bozlak bölgelerindendir. Balâ ve Keskin yöresi halayları ayak ve bel hareketlerine dayanır. Yöre, halaylara eşlik eden davul, zurna ve bağlamanın en iyi icra edildiği yerlerdendir.

Balâ ve Keskin türküleri mahalli sanatçı Hacı Taşan tarafından gün yüzüne çıkarılmıştır. "Kerpiç Kerpiç Üstüne", "Allı Turnam", "Bugün Ayın Işığı", "Köprüden Geçti Gelin", "Suda balık Yan Gider", "Adem Olan Adem Sever", "Hopbarlem" adlı halay türküleri yöreyle özdeşleşmiştir. "Ankara'da Yedim Taze Meyvayı" adlı uzun hava ise, yörenin en karakteristik uzun havalarındandır.

Saz ve söz kültü, özellikle Türkmen/Abdal yerleşim yeri olan Koçyayla ve Yeniköy köylerinde  hayatın ayrılmaz bir parçasdır. Davul, zurna ve bağlamanın yanı sıra keman da yöresel enstrümanlar arasına girmiştir.

 Yöresel yemekler 
Balâ Tavası, Topalak, Hoşmerim, Katmerli Çörek, Yufka Ekmeği, Bazlama, Kömbe, Oğmaç, Mantı, Madımalak, Su Böreği, Kavurga, Kara Kabak, kabak gülü dolması, Besmet, Hedik, Erişte, Sızgıt, İncir uyutması, Pekmez Peltesi (helvası), Etli Mercimekli Bulgur Pilavı, Ağuz, Kuymak yemekleridir.

 Nüfus 
İlçenin nüfusu 2020 yılı adrese dayalı nüfus kayıt sistemine göre 25.780'dir. Bu nüfus, 14.109 erkek ve 11.671 kadından oluşmaktadır. Balâ'ya bağlı toplam 55 mahalle bulunmaktadır. İlçe, sürekli olarak dışarıya göç vermektedir. 2007 – 2017 döneminde i nüfusunda yaklaşık %26 azalma olmuştur

 Mahalleler 
Balâ'nın 55 mahallesinin 4'ü merkezde bulunmaktadır. Merkez mahallelerinde 2.568 kişi (%11,8) yaşamaktadır. En uzak mahallesi ise 58,5 km uzaklıktaki Kuyular'dır. Merkez mahalleleri dışında nüfusu en fazla olan, 1.723 kişi ile Afşar mahallesidir.

İlçenin 2016 Yılı Belediye Tüzüğünde 21 Bozulus Türkmeni köyü, 2 Türkmen Abdal köyü, 8 Türk köyü, 1 Kazan Tatar Türkü köyü, 18 Kürt köyü olmak üzere toplam 47 köyü (mahallesi) bulunmaktadır.

 Abazlı
 Afşar
 Ahmetçayırı
 Akkoyunlu
 Aşağıhacıbekir
 Aşıkoğlu
 Aydoğan
 Bahçekaradalak
 Bektaşlı
 Belçarşak
 Beynam
 Büyükbayat
 Büyükboyalık
 Büyükcamili
 Çatalçeşme
 Çatalören
 Çiğdemli
 Davdanlı
 Derekışla
 Eğribasan
 Ergin
 Göztepe
 Gülbağı
 Hamidiye
 Hanburun
 İsmetpaşa
 Karahamzalı
 Kartaltepe
 Keklicek
 Kerişli
 Kesikköprü Erdemli
 Kesikköprü Kızılırmak
 Kesikköprü
 Koçyayla
 Köseli
 Kuyular
 Küçükbayat
 Küçükbıyık
 Küçükboyalık
 Küçükcamili
 Sarıhüyük
 Sırapınar
 Sofular
 Suyugüzel
 Şehriban
 Şentepe
 Tatarhüyük
 Tepeköy
 Tolköy
 Üçem
 Yaylalıözü
 Yeniköy
 Yeniyapançarşak
 Yeniyapanşeyhli
 Yöreli
 Yukarıhacıbekir

 Yönetim 
 Belediye başkanları 
 Seçim  İsim  Parti 1963  Esat Bayat   Adalet Partisi 1968 1973  Hacı Şahsuvaroğlu   Cumhuriyet Halk Partisi 1977  Neşet Altıntop 1984  Fethi Bayat   Anavatan Partisi 1989  Selahattin Çakır   Bağımsız 1994  Neşet Altıntop   Sosyaldemokrat Halkçı Parti 1999  Selahattin Çakır   Milliyetçi Hareket Partisi 2004  Halil İbrahim Gürbüz 2009 2014   Adalet ve Kalkınma Partisi 2019  Ahmet Buran 2024

 Notlar 

 Kaynakça

Orta Anadolu Kürtleri ile ilgili ek okuma
Ceyhan Suvari (Derleyici), Ayşe Yıldırım (Derleyici), Tülin Bozkurt  (Derleyici), İlker M. İşoğlu  (Derleyici), Artakalanlar/Anadolu'dan Etnik Manzaralar, 20 Mart 2006, E Yayınları, 
Ingvar Svanberg, 'Kazak Refugees in Turkey: A Study of Cultural Persistence and Social Change, Academiae Ubsaliensis, 1989