1973 Türkiye genel seçimleri

1973 Türkiye genel seçimleri, 14 Ekim 1973 tarihinde TBMM 15. dönem milletvekillerini belirlemek için yapılan genel seçimlerdir.

 Seçim öncesi gelişmeler 
1969 seçimlerinde tek başına iktidara gelen Süleyman Demirel liderliğindeki Adalet Partisi (AP) hükûmeti 12 Mart Muhtırası'na kadar görevde kaldı. 12 Mart 1971'de Genelkurmay Başkanı Memduh Tağmaç ve kuvvet komutanları, daha sonra "12 Mart Muhtırası" olarak anılacak olan muhtırayla Demirel Hükûmetinin istifasını istedi, bu muhtıra üzerine Demirel aynı gün istifa etti. Böylece ordunun etkisinin hemen her alanda hissedildiği, partilerüstü hükûmetlerin33, 34, 35 ve 36. hükûmetler birbirini izlediği, 1961 Anayasası'nın temel hak ve özgürlüklere ilişkin maddelerinde önemli kısıtlamalara gidildiği olağanüstü bir dönem başladı. Bakanlar Kuruluna kanun hükmünde kararname çıkartma yetkisi verilmesi, TRT'nin özerkliğinin kaldırılması, üniversitelerin özerkliğinin azaltılması, memurlara sendika hakkının kaldırılması bu değişikliklerden bazılarıydı.

12 Mart Muhtırası'na daha ilk günden karşı çıkan Cumhuriyet Halk Partisi (CHP) genel sekreteri Bülent Ecevit'le, kurulan partilerüstü hükûmetlere katılmayı savunan Genel Başkan İsmet İnönü arasında derin bir anlaşmazlık doğdu. Bu çatışma giderek genişledi ve sonunda 5 Mayıs 1972'de bu gruplaşmayı çözmek amacıyla CHP olağanüstü kurultaya gitti. Kurultayın, İnönü'nün istifa uyarısına karşın Ecevit'e destek vermesi üzerine İsmet İnönü CHP genel başkanlığından ayrıldı. 14 Mayıs'ta yeniden toplanan kurultay Bülent Ecevit'i CHP'nin üçüncü genel başkanı seçti.

1972 yılının ikinci yarısına girildiğinde, bir yandan 12 Mart müdahalesini sürdüren ve istedikleri değişikliklerin mutlaka gerçekleşmesini bekleyen Türk Silahlı Kuvvetleri ile askerî müdahalenin bir an önce bitmesini isteyen Demirel ve Ecevit arasındaki saflaşma netleşmeye başladı. Sonunda, komutanlarla TBMM'deki parti grupları arasında 1973 ilkbaharında yapılan cumhurbaşkanlığı seçiminde büyük bir güç gösterisi yaşandı. Görev süresi dolan Cumhurbaşkanı Cevdet Sunay'ın yerine bu göreve seçilmek isteyen ve genelkurmay başkanlığı görevinden ayrılarak kontenjan senatörlüğüne getirilen Faruk Gürler, bütün baskı ve çabalara karşın TBMM'de seçilmek için gerekli desteği sağlayamadı. İki büyük parti CHP ve AP'nin adaylığı üzerinde anlaşma sağladığı kontenjan senatörü emekli Oramiral Fahri Korutürk 6 Nisan 1973'te Türkiye Cumhuriyeti'nin altıncı cumhurbaşkanı seçildi. Bu seçim, askerî müdahaleyi gerçekleştiren güçlerin ağırlığının azaldığını gösteriyordu. 14 Ekim 1973 genel seçimlerine de bu havayla gidildi.

 Seçim süreci 
12 Mart askerî müdahalesinin ardından Anayasa'ya geçici 12. Madde eklenmişti. Maddeye göre 12 Mart koşulları nedeniyle 10 Ekim 1971 tarihinde yapılması gereken Cumhuriyet Senatosu üçte bir yenileme seçimleri ve milletvekilliği ara seçimleri ertelenmişti. Ertelenen bu seçimlerin 12 Ekim 1973'te milletvekilleri genel seçimleriyle birlikte yapılması, 12. maddeyle bir hüküm haline getirilmişti. Anayasa'da seçimlerin yapılması için öngörülen tarih olan 12 Ekim, 'pazar' gününe değil, 'cuma' gününe denk düşüyordu. Oysa Seçim Kanunu gereği, seçimlerin 14 Ekim'de yapılması gerekiyordu. Anayasa değişikliği için yeterli zaman olmaması nedeniyle devreye giren Yüksek Seçim Kurulunun (YSK) 10 Mart 1973 tarih ve 24 sayılı düzeltme kararı gazetelerde yayımlandı. Karara göre seçim tarihinin belirlenmesinde 'maddi bir hata' olduğu kabul edildi ve seçimlerin 12 Ekim Cuma günü değil, 14 Ekim 1973 Pazar günü yapılması gerektiği belirtildi.

Adalet Partisi seçimlere Demirel liderliğinde girerken CHP ise yeni lideri Ecevit'e umudunu bağlamıştı. Alparslan Türkeş liderliğindeki Milliyetçi Hareket Partisi (MHP) ve Milli Görüş siyasetinin lideri Necmettin Erbakan'ın kurduğu Milli Selamet Partisi ile AP'den ayrılanların kurduğu Demokratik Parti de siyaset sahnesindeydi. Daha çok AP ve CHP'nin mücadelesi gibi geçen seçimlerde, geniş çaplı "düzen değişikliği" ve siyasi özgürlük talebini dile getiren Bülent Ecevit mavi gömleği ve mitinglerde uçurduğu ak güvercinlerle özgürlük kahramanı gibi algılanırken, Celal Bayar Demokratik Partinin kampanyalarına katıldı.

Genel seçimle birlikte aynı gün Cumhuriyet Senatosu C Grubu üyeleri için de seçim yapıldı. İlk defa bu seçimlerde "tercihli oy" kullanıldı. Seçmenler birleşik oy pusulasında seçim çevresi için belirtilen sayıda aday için tercih de bulunabildi. Barajsız d'Hondt sisteminin uygulandığı 1973 seçimlerinde katılım oranı Türkiye seçim tarihinin yüzde 64,3 ile en düşük katılımlı genel seçimi olan 1969 seçimlerini 2,5 puan geçerek % 66,8'de kaldı. Sekiz partinin katıldığı seçimlerde yedi parti milletvekilliği kazandı.

Seçimin sonucu, bazı çevrelerce beklenmedik bir gelişme şeklinde karşılandı. Beklenen, Süleyman Demirel liderliğindeki AP zaferi iken; seçimin birinci partisi, 1965 yılı sonrasında geliştirdiği merkez sol açılım ve 1972'de yenilediği parti önderliği ile CHP oldu. % 33 oy oranı ile 185 milletvekilliği kazanan Cumhuriyet Halk Partisi, 1961 seçimleri sayılmazsa, çok partili döneme geçildiğinden beri ilk kez birinci oldu.

Sağ oyları hemen her seçimde yanında bulan, 1965 ve 1969 seçimlerinden tek başına iktidar olarak çıkan AP, bu kez büyük oy yitirdi. Milli Selamet Partisi (yüzde 11 oy ile 48 milletvekilliği) ve Demokratik Parti (% 11 oy oranıyla 45 milletvekilliği) sağ oyları bölerek AP'nin 1965'ten beri sürdürdüğü tek başına iktidarı yitirmesine neden oldu. Diğer partilerden Cumhuriyetçi Güven Partisi % 5 ile 13, Milliyetçi Hareket Partisi % 3 ile 3 ve Türkiye Birlik Partisi % 1 ile 1 milletvekili çıkardı. Milli Selamet Partisi İslamcı görüşleri savunarak milletvekili kazanan ilk parti oldu.

 Seçim sonuçları 
1973 genel seçimlerinin sonuçları:1950 - 1977 Yılları Arası Seçim Çevresine Göre Milletvekili Genel Seçimi Sonuçları , ysk.gov.tr

 Toplam Sandık  Toplam Seçmen  16.798.164 Toplam Kullanılan Oy  11.223.843 Toplam Geçersiz Oy  500.185 Toplam Geçerli Oy  10.723.658 Katılım Oranı (%)  66,81 Milletvekili Sayısı  450

 Parti Genel Başkan Oy % +/– Sandalye +/–  Cumhuriyet Halk Partisi  Bülent Ecevit  3.570.583  33,30   5,93  185   42  Adalet Partisi  Süleyman Demirel  3.197.897  29,82   16,73  149   107  Demokratik Parti  Ferruh Bozbeyli  1.275.502  11,89    45    Millî Selamet Partisi  Süleyman Arif Emre  1.265.771  11,80    48    Cumhuriyetçi Güven Partisi  Turhan Feyzioğlu  564.343  5,26   1,32  13   2  Milliyetçi Hareket Partisi  Alparslan Türkeş  362.208  3,38   0,36  3   2  Bağımsızlar  303.218  2,75    2,87  6   7  Türkiye Birlik Partisi  Mustafa Timisi   121.759  1,10   1,70  1   7  Millet Partisi  Cemal Tural  62.377  0,70   2,53  0   6 Toplam  10.723.658  100   450 

 İllere göre seçim sonuçları 
İllere göre 14 Ekim 1973 genel seçim sonuçları aşağıdaki tabloda listelenmiştir:

 İl Mv Sayısı CHP %  AP %  DP  %  MSP %  Diğerleri %  ToplamAdana  13 128.076  39,8  6  74.264 23,1  3 40.627   12,6  2  26.270   8,2  1 52.185  16,3  1  321.422 Adıyaman  4  28.856  32,7  2   24.009  28,1  1   3.448  3,9  0  19.504  22,1  1  11.109  12,6  0  88.210Afyon  7   26.939   19,1  2  50.948   36,2  3  19.757  14,0   1  23.061   16,4  1  20.176  14,2  0   140.881Ağrı  4   12.638   15,5  1   12.620   15,5  1   7.107  8,7  0   12.063   14,8  1  37.228  45,6  1   81.656Amasya  4   26.079   28,1  2  23.892   25,8  1   5.246  5,7  0  16.523  17,8 1  20.941  22,6  0  92.681Ankara  26  269.007   41,9  13   178.515   27,8  8  60.563  9,4  2  59.837   9,3  2  73.959  11,6  1   641.881Antalya  7  48.019   29,5  3   63.736  39,2  3  27.653  17,0  1   9.098   5,6  0  14.235  8,7  0   162.741Artvin  3  27.587   43,7  2  21.635  34,3  1   3.982  6,3  0  4.974   7,9  0  4.963  7,8  0   63.141Aydın  7  54.185   30,1  2  62.547  34,7  3   51.911  28,8 2  5.479  3,0  0  6.133  3,4  0   180.255Balıkesir  9   77.341   32,1  3   113.402   47,1  5  14.241  5,9  0   20.669   8,6  1  15.032  6,3  0  240.685Bilecik  2   13.626   31,7  1   18.886  44,0  1   1.630  3,8  0  6.199   14,4  0  2.577  6,0  0   42.918Bingöl  2   12.285   23,3  1   10.870   20,6  0   5.546 10,5  0  13.424  25,5  1  10.561  20,0  0  52.686Bitlis  2  8.094  15,5  0  21.185  40,6  1  590  1,1  0   5.917  11,3  0  16.430  31,4  1  52.216Bolu  5   20.487   15,0  1  56.480  41,3  2  6.601 4,8  0  23.597   17,3  1  29.089  21,3  1   136.254Burdur  3  17.944  30,8  2   14.949  25,6  1  8.314   14,3  0   5.427  9,3  0  11.672  20,0  0  58.306Bursa  11  84.257   28,0  3  152.367  50,7  6  23.078   7,7 1 28.395  9,4  1  12.596  4,2  0  300.693Çanakkale  5   44.003   35,6  2  54.563   44,2  3   11.991   9,7  0  6.776   5,5  0  6.106  5,0  0   123.439Çankırı  3  10.717  14,5  0  28.663   38,7  2  12.715   17,1  1  12.065   16,3  0  9.969  13,4  0  74.129Çorum  7   47.276   30,7  3  29.282  19,0  1  27.575   17,9  1  33.450   21,7  2  16.358  10,6  0   153.941Denizli  6   49.698   33,5  2   50.279  33,9  2  33.827  22,8  2  7.903  5,3  0   6.624  4,5  0   148.331Diyarbakır  7  45.264   30,4  3  30.822   19,9  2   18.176 12,2  1   27.566   18,5  1  26.849  19,0  0  148.677Edirne  4  44.247   44,2  2  41.668   41,6  2  6.420   6,4  0  2.230  2,2  0  5.512  5,5  0  100.077Elazığ  5   29.790  29,5  2  25.811  25,5  1   7.819 7,7  0  28.153   27,8  2  9.532  9,4  0   101.105Erzincan  3  33.924   45,3  2  19.131   25,6  1  2.075   2,8 0  12.074   16,1  0  7.668  10,2  0  74.872Erzurum  9  37.848   19,7  2   43.919  22,9  2    20.611  10,7  1  56.513  29,5  3  32.961  17,1  1   191.852Eskişehir  6  47.488   31,9  3  60.452  40,6  3   12.134  8,1  0  13.650   9,2  0  15.194  10,2  0   148.918Gaziantep  8  61.213  37,0  4  29.332   17,7  1  25.742  15,5  1   19.162   11,6  1  30.130  18,1  1   165.579Giresun  6  39.899  31,7  3   34.422   27,3  2   25.429  20,2  1   10.909   8,6  0  15.366  12,2  0  126.025Gümüşhane  4  15.230   19,5  1   28.481  36,5  2  1.890  2,4 0 19.427   24,9  1  13.051  16,7 0   78.079Hakkâri  1   11.373  35,4  1  10.612   33,0  0   8.252  25,7  0  687  2,1  0  1.237  3,8  0  32.161Hatay  7  56.382   37,5  4   35.117  23,3  2  22.621  15,0  1   9.680   6,4  0  26.698  17,7  0   150.498Isparta  4  12.093   14,4  0  52.297  62,0  4  9.702   11,5  0   6.002  7,1  0  4.172  5,0  0  84.266İçel  7  75.229  39,2  4   56.327   29,4  2  30.028   15,7  1  5.436   2,8  0  24.812  12,9  0  191.832İstanbul  38  499.225  48,9  20   290.763  28,5  11  72.775  7,1 3  85.454   8,4  3  72.099  7,0  1  1.020.316İzmir  18  224.332  44,0  9  199.971  39,3  8  40.271  7,9  1  21.333  4,2  0  23.328  4,6  0   509.235Kahramanmaraş  7  51.043  32,9  3  27.774   17,9  1   16.776   10,8  1  41.454   26,7  2  18.059  11,7  0   155.106Kars  8  79.510   45,5  5  26.262  15,1  1   23.406  13,4  1   13.536  7,7  1  32.045  18,3  0  174.759Kastamonu   6  28.922  21,4  2  52.540   39,0  3  14.101  10,5  0  8.101  6,0  0  31.171  23,1  1   134.835Kayseri  8  38.731  23,3  2  45.373   27,3  3  8.578   5,1 0  27.383   16,5  1  46.238  27,9  2   166.303Kırklareli  3   36.594  43,7  2   35.141  42,0  1   6.432 7,7  0  2.179    2,6  0  3.331  3,9  0   83.677Kırşehir  3  17.757   31,0  2  8.055   14,1  1  7.249 12,7  0  7.907   13,8  0  16.205  28,4  0   57.173Kocaeli  5  43.128   33,6  2  41.474  32,3  2  12.166  9,5  0  23.247  18,1  1  8.218  6,6  0   128.233Konya  16   74.869   20,9  4  48.249   13,5  2  121.470  33,9  6  59.242   16,5  3  54.229  15,2  1  358.059Kütahya   5  21.734  17,4  1   53.824   43,0  3   18.234 14,6  1 17.874    14,3  0  13.436  10,7  0  125.102Malatya  6  64.422   44,1  4  20.224  13,8  1  6.644  4,5  0  29.138   19,9  1  25.803  17,5  0  146.231Manisa  10  81.966  31,4  3  110.351  42,3  5  28.332 10,9  1   24.140   9,3  1  15.970  6,0  0   260.759Mardin  6  24.417   17,7  1  25.853   18,7  1   24.213   17,6  1  16.694  12,1  1  46.676  33,9  2  137.853Muğla  5  44.489  35,2  2   45.725  36,2  2   23.212   18,4 1  4.594   3,6  0  8.237  6,5  0   126.257 Muş  3   12.208  17,3  1  6.609  9,4  0   4.260  6,0  0   10.383   14,7  1  36.955  52,4  1   70.415Nevşehir  3  15.723  26,0  1  21.424  35,4  1  3.165   5,2 0 11.161   18,4  1  9.099  15,0  0  60.572Niğde  5   24.259   22,4  1   27.411   25,3  2   26.164  24,1  2  12.337  11,4  0  18.229  16,8  0  108.400Ordu  8  50.188  29,9  3  26.474  15,8  2  35.981 21,4  2  12.183   7,3  0  43.109  25,6  1  167.935Rize  4   30.613   31,1  2  29.303  29,7  1  12.164   12,3  0   21.614   21,9  1  4.852  5,0  0   98.546Sakarya  6  33.705  24,7  2  39.928  29,3  2  28.441  20,8  1  24.792  18,2  1  9.589  7,0  0  136.455Samsun  10   75.296  30,7  4   93.822   38,3  4  25.161 10,3  1   32.872  13,4  1  17.852  7,2  0  245.003Siirt  4   12.576  14,2  1   14.515  16,4  1  9.715  11,0  0  8.349   9,5  0  43.179  48,9  2  88.334Sinop  3  22.129   30,8  2   17.739   24,7  1   9.672  13,4  0  5.504  7,7  0  16.821  23,4  0  71.865Sivas  9  63.259  32,9  3  32.437  16,9  2  12.845  6,7  0  49.532  25,7  3  34.304  17,8  1  192.377Tekirdağ  4  31.558  34,4  2   36.861  40,2  2   7.717   8,4  0  3.008  3,3  0  12.663  13,7  0   91.807Tokat   7   49.308   29,8  3   32.058  19,3  2  21.762  13,1  1  30.082   18,2  1  32.474  19,6  0  165.684Trabzon  8   61.679  35,0  4  44.193  25,1  2  27.853   15,8  1  26.565   15,1  1  15.837  9,0  0  176.127Tunceli  2  33.003  70,0  2  6.767  14,3  0   430  0,9  0  1.219   2,6  0  5.757  12,2  0   47.176Urfa  7  36.615   28,9  2  42.365   33,5  3   21.609 17,1  1  22.198   17,6  1  3.687  2,9  0   126.474Uşak  3  23.724   39,0  2   20.058  33,0  1  8.266   13,6  0  4.096  6,7  0  4.619  7,6  0   60.763Van  4  10.027  10,3  0  21.750  22,3  1   1.344  1,4  0  6.779  7,0  0  57.403  59,0  3  97.303Yozgat  6  34.801   27,0  2   22.596  17,5  1   20.204   15,7  1   27.767   21,5  1  23.616  18,3  1   128.984Zonguldak  9   101.319   39,8  4   97.241 38,2  4   17.599   6,9 0  20.889  8,2  1  17.690  6,9  0  254.738Türkiye 450  3.570.583   33,3  185  3.197.897  29,8  149  1.275.502  11,9  45   1.265.771  11,8  48  1.413.905  13,2  23  10.723.658

 Notlar 

 Kaynakça 


Kategori:Türkiye'de genel seçimler