Amasya Protokolü

Amasya Protokolü veya Amasya Görüşmeleri, İstanbul Hükümeti ile Heyet-i Temsiliye arasında 22 Ekim 1919'da yapılan protokoldür.

Mustafa Kemal Paşa, Rauf Orbay ve Bekir Sami Beyler ile birlikte 18 Ekim 1919'da Amasya'ya gelerek Salih Paşa ile 20 Ekim'de Amasya Görüşmesine başladılar ve Sivas Kongresince kabul edilen esaslar üzerinde görüşmeler başladı.

 Görüşülen maddeler 
Sivas Kongresince kabul edilmiş bulunan esaslar üzerinde görüşmeler 22 Ekim'e kadar sürdü ve taraflar şu esaslar üzerinde anlaştılar:

 Türk illerinin düşmana şu veya bu suretle terk olunmaması, hiçbir himaye ve manda kabul edilmemesi, Türk vatanının bütünlüğünün ve bağımsızlığının korunması.
 Müslüman olmayan topluluklara Türk memleketlerinin siyasi egemenlik ve sosyal dengesini bozacak biçimde ayrıcalıklar verilmemesi.
 Anadolu ve Rumeli Müdafaa-i Hukuk Cemiyetinin hukuki bir kurul olmak üzere İstanbul Hükûmeti tarafından tanınması.
 İtilaf Devletleri ile Osmanlı Devleti arasında barışın kurulması için toplanacak konferansa Heyet-i Temsiliye tarafından da uygun görülen kimselerin gönderilmesi.
 Osmanlı Meclis-i Mebûsan'nın İstanbul'da toplanmasının güvenlik bakımından uygun olmadığı.
Son madde, yani meclisin İstanbul dışında toplanacağı hükmü, anayasaya aykırı olacağı gerekçesiyle İstanbul Hükûmeti tarafından kabul edilmedi. Mustafa Kemal Paşa da ısrar etmedi. Amasya'da varılan anlaşma ile İstanbul Hükûmeti Heyet-i Temsiliye'yi resmen tanımış oluyordu.

Ancak Sadrazam Ali Rıza Paşa'nın kısa sürede istifa etmek zorunda kalışı İstanbul'da Heyet-i Temsiliye ile görüşme ve işbirliği yanlısı kanadı zayıflatmış ve İstanbul Hükûmeti yeniden Anadolu'daki harekete karşı bir tavır takınmıştır.

 Karar Tutanakları 
20 Teşrinievvel 35’den 22 Teşrinievvel 35 tarihine kadar Amasya’da Bahriye Nazırı Salih Paşa Hazretleriyle Anadolu ve Rumeli Müdafaa-i Hukuk Cemiyeti Heyet-i Temsiliyesi âzasından Mustafa Kemal Paşa Hazretleri, Rauf ve Bekir Sami Beyefendiler Hazeratı arasında cereyan eden müzakeratın zabıtnamesidir.

Osmanlı kavminin hükümdarlarına karşı asırlardan beri muhafaza eyledikleri rabıta-i kudsiye memleketi maruz kaldığı son felâketler muvacehesinde bir kat daha kesb-i kuvvet etmiş olup bütün âlem-i İslâm için bugün dahi kâvi ve mukaddes bir istinatgâh ve yegâne penah teşkil eylemekte olan Makam-ı Hilâfet-i İslâmiye ve Saltanat-ı Osmaniyyenin temin-i beka ve mahfuziyeti gayesi Anadolu ve Rumeli Müdafaa-i Hukuk Cemiyetinin hedef-i aslîsi olduğu müdellelen şerh ve tafsil edildikten sonra umumî kongrenin 11 Eylül 1335 [1919] tarihli beyannamesi mevaddının tezekkürüne başlandı.

 Beyannamenin birinci maddesinde Devlet-i Osmaniye’nin tasavvur ve kabul edilen hududu, Türk ve Kürtlerle meskûn olan araziyi ihtiva eylediği ve Kürtlerin camaat-i Osmaniye’den ayrılması imkânsızlığı izah edildikten sonra bu hududun en asgari bir talep olmak üzere temini istihsali lüzumu müştereken kabul edildi. Maahaza Kürtlerin serbestî-i inkişaflarını temin etmek ve bu surette hukukî ırkıyye ve içtimaiyeye mazhariyet-i müsadat olmaları dahi tervic ve ecnebî tarafından Kürtlerin istiklâli maksad-ı zâhirisi altında yapılmakta olan tezviratın önüne geçmek için de bu hususun şimdiden Kürtlerce malûm olması hususu tensib edildi. Halen ecnebî taht-ı işgalinde bulunan mıntıkadan Kilikya’yı Fransız ve İngilizlerin Arabistan ile Türkiye arasında bir “Etat tampon” vücuda getirmek maksadiyle ana vatandan ayırmak arzusunda bulundukları mevzu-ı bahis edildi. Anadolu’nun en koyu Türk muhiti ve en mahsuldar ve zengin bir mıntakası olan bu kıtanın hiçbir suretle ayrılmasına muvafakat edilmeyeceği, Aydın’a gelince bunun da daha kat’î bir ehemmiyetle eczâ-yı vatandan gayr-ı kabil-i infikâk olduğu esası umumiyetle kabul edildi. Trakya meselesine gelince burada da İngiliz ve Fransızların Bulgarlar ile Türkler arasında âtiyen bu iki devletin müştereken hareketlerine mâni olmak maksadiyle zâhiren bir hükûmet-i müstakille ve hakikatte bir müstemere tesis ve bu halde Şarkî Trakya’dan dahi Midye–Enez hattına kadar olan mıntakayı bizden ayırmak arzusunda olmaları ihtimali derpiş edildi.
 Beyannamenin dördüncü maddesinde anasır-ı gayr-ı müslimeye hâkimiyet-i siyasîye ve muvazenet-i içtimaiyemizi ihlâl edecek mahiyette imtiyazat itasının kabul edilemeyeceğine dair olan fıkra, ehemmiyetli bir surette tezekkür olundu. Bu kaydın, istiklâlimizi fi’len temin için, istihsali mübrem bir taleb mahiyetinde telakkî edilmesi ve bundan yapılacak en ufak bir fedakârlığın istiklâlimizi esaslı bir surette rahnedar eyleyeceği dermiyan edildi. Anasır-ı gayr-ı müslimenin asırlardan beri haiz oldukları bazı imtiyazatın Devletin bugünkü hal-i acz ve ıztırarında ilgası müşkül olduğu da nazar-ı itibara alınmıştır. Mezkûr dördüncü maddede mevzu-ı bahis olan ve anasır-ı hristiyaniyeye fazla imtiyazat verilmesine ma’tuf olan gaye, lâzimü’l-istihsal bir hedef olarak kabul edilmiştir. Maahaza gerek bu bâbda ve gerek hakk-ı hayatımızın müdafaası emrindeki metalib-i sairemize ait hususatta Meclis-i Millînin rey ve kararı muta’dır.
 Beyannamenin yedinci maddesine nazaran istiklâlimiz, tamamen mahfuz kalmak şartıyla fennî, sınaî ve iktisadî ihtiyacatımızın suret-i tesviyesi hususu münakaşa edildi. Memleketimize pek çok sermaye dökecek olan bir devletin umur-ı maliyemiz üzerinde bir hakk-ı murakabeye mâlik olması zarurî olacağından derece-i şümulü kestirilemeyen bu hakk-ı murakabenin istiklâlimizi ve menafi-i hakîkiye-i milliyemizi zarar-dide etmeyecek vechile mütehassıslarca esaslı bir surette düşünülerek tahdid ve tesbitinden sonra Meclis-i Millîce tensib edilecek suretin kabulü tezekkür olundu.
 11 Eylül 1919 tarihli Sivas Kongresi mukarreratının mevadd-ı sairesi de Meclis-i Mebusanın kabulüne iktiran eylemek şartıyla esas itibarıyla muvafık görüldü.
 Bundan sonra, Sivas Kongresinin 4 Eylül 1919 tarihli mukarreratının teşkilât kısmına ait on birinci maddesi muhteviyatı olan Anadolu ve Rumeli Müdafaa-i Hukuk Cemiyetinin vaziyeti ve bundan sonraki şekil ve saha-i faaliyeti hususu mevzu-ı bahis olundu.

Bu maddede, irade-i milliyeyi hâkim kılacak olan Meclis-i Millînin, hukuk-ı teşriiye ve murakabesine emniyet ve serbestî ile sahib olduktan ve bu emniyet Meclis-i Millîce teyid edildikten sonra, cemiyetin şekli kongre karariyle tâyin edileceği musarrahtır. Burada mevzu-ı bahis olan kongrenin, şimdiye kadar vuku bulan Erzurum ve Sivas Kongreleri gibi hariçte ayrı bir kongre halinde olması meşrut değildir.

Cemiyetin programını kabul eden mebusan, cemiyetin nizamnamesinde müsarrah olan murahhaslar add ve telâkki edilerek akdedecekleri içtima-ı mahsus, kongre makamına kaim olabilir.

Meclis-i Millînin İstanbul’da tamamen hal-i emniyette serbest olarak icray-ı vazife edebilmesi şarttır. Bunun şerait-i hazraya göre ne dereceye kadar temin edilebileceği teemmül edildi. İstanbul’un ecnebi taht-ı işgalinde bulunması hasebiyle mebusanın vazife-i teşriiyelerini hakkıyla ifaya pek müsait olmayacağı fikri hâsıl oldu. Yetmiş Seferinde Fransızların Lyon’da ve ahîren Almanların Weimar’da yaptıkları vechile sulhün akdine kadar muvakkaten Meclis-i Millînin Anadolu-yı şahanede hükûmet-i seniyyenin tensib edeceği emin başka bir mahalde içtimai muvafık görüldü. 

Meclis-i Millînin içtimaından sonra, derece-i emniyet ve mahfuziyeti taayyün edeceğinden emniyet-i tamme görüldüğü takdirde, cemiyet Heyet-i Temsiliyesinin ilgasıyla teşkilât-ı hazrasının hedef-i mesaisinin tâyini, balâda tasrih olunduğu vechile, kongre makamına kaim olacak olan içtima-ı mahsusta kararlaştırılacaktır. Mebusanın intihabında serbestî-i tam bulunması lüzumu hükûmetçe emredilmiş olması hasebiyle intihabatın icrasında, Cemiyet Heyet-i Temsiliyesince, müdahale vaki olmamaktadır.

Mebusan meyanında İttihat ve Terakki’ye mensup ve o devrin  siyasetinde zi-medhal eşhas bulunduğu takdirde bunların, İtilaf Devletlerince iyi bir nazarla görülemeyeceği tabi olduğundan bu kabil eşhasın mebus intihap edilmesine meydan verilmemek için Heyet-i Temsiliyece irşad suretinde suret-i münasipede bazı telkinat yapılması muvafık olacağı da düşünüldü ve muvafık görüldü. Bu babda kabulü arz olunan tarz merbuttur.

İşbu zabıtname iki nüsha olarak Amasya’da tahrir ve Bahriye Nazırı Salih Paşa Hazretleriyle Heyet-i Temsiliye Azay-ı muhteremesi arasında teati edildi.

Anadolu ve Rumeli Müdafaa-i Hukuk Cemiyeti Heyet-i Temsiliyesi namına M. Kemal    Hüseyin Rauf    Bekir Sami

 Sonuç ve Önemi 

 Osmanlı yönetimi İstanbul'da toplanması şartıyla Meclis-i Mebûsan'ın açılmasını kabul etti.
 Heyet-i Temsiliye'nin rızasını almadan barış görüşmesine gitmeme kararını reddetti.
 İstanbul Hükümeti, Anadolu ve Rumeli Müdafaa-i Hukuk Cemiyeti'ni ve Heyet-i Temsiliye'yi tanıdı.
 Anadolu hareketi İstanbul hükûmetine karşı siyasal bir başarı kazandı.
 İstanbul Hükûmeti, Atatürk'ün deyimiyle Anadolu'ya tabi olmak zorunda kaldı.
 İstanbul Hükûmeti Heyet-i Temsiliye'yi tanımak istemedi.

 Kaynakça 

Kategori:Türk Kurtuluş Savaşı kongreleri
Protokol
Kategori:1919'da Türkiye