Türkiye'de futbol

Türkiye'de futbol, ülkedeki en popüler spor konumundadır.

 Tarihçe 
 İlk yıllar 
küçükresim|Bornova'da Bornova Futbolcu Heykeli Türkiye'de ilk futbol oynanan yerde bulunur.
küçükresim|sağ|Türkiye'de ilk futbol oyunu 1877 yılında burada oynanmıştır yazılmıştır.
küçükresim|sağ|Türkiye'de ilk futbol takımı Football Club Smyrna (İzmir Futbol Kulübü) Bornova'daki anıtı
küçükresim|sağ|Football Club Smyrna (İzmir Futbol Kulübü)1894
küçükresim|sağ|Football Club Smyrna (İzmir Futbol Kulübü)1910
Modern futbol, Türkiye'de 19. yüzyılın sonlarında oynanmaya başlandı. Dönemin anlayışına göre futbol İslam gelenekleriyle bağdaşmadığından bu spor dalının öncüleri Müslüman olmayan azınlık mensuplarıydı. Özellikle İzmir ve Selanik'teki Rum, Ermeni, İngiliz ve İtalyan asıllılar, kendi aralarında kurdukları takım ve kulüplerde futbol oynamaya başladılar. 1875 yılında Selanik'te, 1877'de İzmir'de futbol, azınlıkların oynadığı, Müslümanların da seyrettiği bir oyun olarak dikkati çekti. İzmir'de Giraud, Chernaud ve Whittal aileleri futbolun öncüleri oldu. 1894'te İzmir'de kurulan Football Club Smyrna (İzmir Futbol Kulübü), 1906 Ara Olimpiyatlarına katıldı ve Danimarka takımının ardından ikinci oldu.

İzmir'de futbolun öncülüğünü yapanlardan James La Fontaine, 1889'da İstanbul'a yerleşti.

1901 yılında Kadıköy'de Reşat Danyal, Fuat Hüsnü Kayacan ve arkadaşları ilk Türk takımı Black Stockings Futbol Kulübü'nü kurdular, ancak kulüp aynı yıl faaliyetine son verdi.

küçükresim|upright=1.36|İlk Türk futbolcusu Fuat Hüsnü Kayacan Galatasaray Futbol Takımında, 1910 yılı Şampiyonluk şildi ile - orta sıranın en sağında

1902 yılında James La Fontaine ile Horace Armitage, Cadi-keuy Football Club'ı kurdu. Bu kulüpten ayrılan İngilizler 1903'te kurdukları Moda Football Club'da toplandılar. 1904'te Rumlar Elpis kulübünü, aynı yıl İngiliz Imogene gemisi de aynı adı taşıyan bir futbol takımını kurunca, James La Fontaine Pazar Ligi adıyla anılan ilk ligi düzenledi. 1904'te ilk Pazar Ligi şampiyonluğunu Imogene FC, 1905'te ise Cadi-keuy FC kazandılar.

1905 yılında Galatasaray, 1907'de Fenerbahçe ve 1903'te kurulan ancak futbol branşında 1910'da faaliyetlere başlayan Beşiktaş ile birlikte Pazar Ligi'nde Türk futbolcular çoğunluğu sağladılar.

1908'de II. Meşrutiyet'in ilanı ise futbola hız kazandırdı. Kulüp ve takım sayısı artarken, gençler arasında futbol en çok sevilen spor dalı oldu. Kulüp sayısının artması üzerine İstanbul Futbol Kulüpleri Birliği kuruldu ve İstanbul Pazar Ligi ile birlikte Cuma Ligi olarak anılan ikinci bir lig oluşturuldu.1908 yılında Beykoz1908 ve Üsküdar Anadolu, 31 Ağustos 1910'da kurulan Altınörs İdmanyurdu ve Turan Sanatkarangücü'nün birleşmesiyle kurulmuştur. Sonradan adı Ankaragücü Spor Kulübü oldu (1910) ve takım Ankara'ya taşınmıştır. İzmir'de kurulan ilk futbol kulübü Karşıyaka oldu (1912). Altay 1914'te, Altınordu ve Gençlerbirliği 1923'te, Göztepe 1925'te, Bucaspor ise 1928'de kuruldu.

 Cumhuriyetin kuruluşu ve sonrası 
Cumhuriyet dönemi, Türk futbolunun yurt ölçüsünde örgütlendiği kulüp sayısının beklenenin üzerinde arttığı bir dönem oldu. 1923'te Cumhuriyet'in ilanından önce kurulan Türkiye Futbol Federasyonu, aynı yıl 21 Mayıs'ta FIFA üyeliğine kabul edildi. 26 Ekim 1923'te Türkiye millî futbol takımı ilk millî maçını Romanya ile İstanbul'da oynadı. 1924 yılında Türkiye Futbol Şampiyonası adı altında ilk kez ülke çapında bir futbol şampiyonası yapıldı. 1954 yılında kurulan UEFA (Avrupa Futbol Birliği), 1962 yılında Türkiye'yi bir Avrupa ülkesi olarak üyeliğe kabul etti.

 Profesyonelliğin kabulü 
1951 yılında profesyonelliğin kabul edilmesi, futbolun bir meslek dalına dönüşmesini ve gelişmesini sağladı. Türkiye futbol ligleri günümüzdeki yapısına kavuşuncaya değin çeşitli adlar altında oynandı. Millî Küme adı altında toplanan ve 1937'den 1943'e değin Maarif Mükafatı, 1944'ten 1951'e değin de Millî Eğitim Kupası olarak anılan ligden sonra 1959'da Millî Lig (bugünkü adıyla Süper Lig) kuruldu. 1959'dan itibaren düzenlenen Millî Lig organizasyonları ve Kupa müsabakaları ile II. ve III. ligler, Türkiye'de futbolun önde gelen spor dallarından bir hâline getirdi.

Spor araştırmaları şirketi Nielson Sports'un 2018 yılındaki verilerine göre Türkiye nüfusunun %75'i futbola ilgi göstermektedir.

 1991-2002 
1991'de Akdeniz Oyunları'nda finale çıkan genç nesil Türk Futbol Tarihi'nde milat oldu. 1992 Avrupa Futbol Şampiyonası elemelerinde son, 1994 FIFA Dünya Kupası elemelerinde 5. torba olan millî takım, bu nesille birinci torbaya kadar yükseldi. Akdeniz Oyunları finalinde Türk ümit millî futbol takımı sonradan 2006 FIFA Dünya Kupası'nı kaldıran İtalya'ya elendi. Oyuncuları A millî takıma yükselen bu nesille Fatih Terim teknik direktörlüğünde takım Avrupa Futbol Şampiyonası elemelerinde İsviçre ve İsveç'i 2-1 yendi; İsveç'i saf dışı bırakarak 1996'da İngiltere'de düzenlenen Avrupa Futbol Şampiyonası'na katılmaya hak kazandı. Türk millî takımı turnuvada Hırvatistan, Danimarka ve Portekiz ile aynı grupta yer aldı. Hırvatistan'a son dakikalarda yediği golle yenilen millî takım Portekiz'e 1-0 ve Danimarka'ya 3-0 mağlup oldu. Turnuvada hiç gol atamayan ve hiç puan alamayan Türk millî takımı ilk kez katıldığı Avrupa Şampiyonası'ndan umduğunu bulamayarak döndü.

1998 FIFA Dünya Kupası elemelerinde grupta Hollanda ve Belçika'nın ardından üçüncü olan takım turnuvaya gitme şansını son maçlarda kaybetti. Mustafa Denizli yönetiminde 2000 Avrupa Futbol Şampiyonası elemelerinde Almanya'nın ardından grup ikincisi olarak play-off maçlarına kaldı. Play-offlarda İrlanda'yı 1-1 ve 0-0'lık sonuçlarla eleyerek Belçika ve Hollanda'nın ortaklaşa düzenlediği 2000 Avrupa Futbol Şampiyonası'na katılmaya hak kazandı. Türk millî takımı B Grubu'nda İsveç, İtalya, Belçika ile eşleşti. İlk maçta İtalya'ya 2-1 kaybeden milliler, gruptaki ikinci maçında İsveç ile golsüz berabere kaldı. Gruptan çıkan takımı belirleyecek son maçta ev sahibi Belçika'yı Hakan Şükür'ün attığı 2 golle deviren Türk millî takımı İtalya'nın ardından ikinci olmayı başardı ve futbol tarihinde ilk defa bir uluslararası organizasyonda çeyrek finale yükseldi. Çeyrek finalde Portekiz ile eşleşen milliler rakibine 2-0'lık sonuçla yenilerek turnuvaya veda etti.

2000 yılında, önce UEFA Kupasını, sonra da Süper Kupayı kazanan Galatasaray, A millî takımın iskeletini oluşturan oyuncuların önemli bir kısmını da kadrosunda bulunduruyordu.

 Dünya Üçüncüsü Türkiye 
2002 FIFA Dünya Kupası elemelerinde Şenol Güneş yönetiminde İsveç'in ardından ikinci olan milliler kupaya gitme hakkını da play-off'larda Avusturya'ya 1-0 ve 5-0'lık sonuçlarla üstünlük sağlayarak kazanan ay-yıldızlılar, tarihinin en büyük başarısını bu turnuvada elde etti. Temelini 1991 yılındaki Akdeniz Oyunları'nda ikinci olan futbolcuların oluşturduğu takım Brezilya, Kosta Rika ve Çin ile birlikte C Grubu'nda yer aldı. Grup maçlarını Kore'de oynayan Ayyıldızlılar ilk maçında Brezilya karşısında Hasan Şaş'ın attığı golle öne geçmesine rağmen karşılaşmayı 2-1 kaybetti. İkinci maçında da Kosta Rika ile 1-1 berabere kalan milliler, grubun son maçında Çin'i 3-0 yenerek gruptan ikinci olarak çıkmayı başardı. 2.Tur'da ev sahiplerinden biri olan Japonya'yı Ümit Davala'nın attığı golle 1-0 geçen ekip, çeyrek finalde turnuvada Fransa ve İsveç gibi takımları yenen Senegal ile eşleşti. Türk millî takımı karşılaşmayı İlhan Mansız'ın attığı altın golle 1-0 kazandı. Sonradan kupayı kazanacak olan, grupta karşılaştığı ve kaybettiği Brezilya'ya yarı finalde grupta olduğu gibi yine kaybeden Türk millî takımı Güney Kore'yi 3-2 yenerek Dünya Üçüncüsü oldu. Üçüncülük maçında Hakan Şükür maçın başlamasından 10,8 saniye sonra attığı golle Dünya Kupası tarihinin en hızlı golünü attı ve tarihe geçti. Kupanın ardından turnuvanın en iyi oyuncularının oluşturduğu all-star kadrosuna Rüştü Reçber, Alpay Özalan ve Hasan Şaş seçildi.

 Futbol ligleri 
Türkiye'de futbol profesyonel olarak 4 seviyede oynanır.

+Not: Türkiye Futbol Federasyonu, 2020-21 sezonunda Süper Lig'de mücadele edecek takım sayısının 21, sonraki sezonlarda mücadele edecek takım sayısının 20 olacağını açıklamıştır.SeviyeLigler/Bölümler1Süper Lig
 20 takım21. Lig
19 takım32. Lig Kırmızı Grup
20 takım2. Lig Beyaz Grup
19 takım43. Lig 1.Grup
18 takım3. Lig 2.Grup
19 takım3. Lig 3.Grup
18 takım5Bölgesel Amatör Lig
(Her sene grup sayısı değişir 2021-2022 sezonunda 27 grup olarak oynandı)

260 Takım6İl Amatör Ligleri
(32 ilde Süper Amatör Lig 1. Amatör ve 2. Amatör olarak, 49 ilde ise 1. Amatör ve 2. Amatör olarak oynanır)
İllerdekii En Üst Amatör Liglerİstanbul Süper Amatör LigiHatay Süper Amatör LigiAğrı 1. Amatör LigiErzincan 1. Amatör LigiMuş 1. Amatör Ligiİzmir Süper Amatör LigiKayseri Süper Amatör LigiAksaray 1. Amatör LigiErzurum 1. Amatör LigiNevşehir 1. Amatör LigiAnkara Süper Amatör LigiKırklareli Süper Amatör LigiAmasya 1. Amatör LigiGümüşhane 1. Amatör LigiNiğde 1. Amatör LigiAdana Süper Amatör LigiKocaeli Süper Amatör LigiArdahan 1. Amatör LigiHakkâri 1. Amatör LigiOrdu 1. Amatör LigiAfyon Süper Amatör LigiKonya Süper Amatör LigiArtvin 1. Amatör LigiIğdır 1. Amatör LigiOsmaniye 1. Amatör LigiAntalya Süper Amatör LigiKütahya Süper Amatör LigiBartın 1. Amatör LigiIsparta 1. Amatör LigiRize 1. Amatör LigiAydın Süper Amatör LigiManisa Süper Amatör LigiBatman 1. Amatör LigiKahramanmaraş 1. Amatör LigiSiirt 1. Amatör LigiBalıkesir Süper Amatör LigiMersin Süper Amatör LigiBayburt 1. Amatör LigiKarabük 1. Amatör LigiSinop 1. Amatör LigiBursa Süper Amatör LigiMuğla Süper Amatör LigiBilecik 1. Amatör LigiKaraman 1. Amatör LigiSivas 1. Amatör LigiÇanakkale Süper Amatör LigiSakarya Süper Amatör LigiBingöl 1. Amatör LigiKars 1. Amatör LigiŞırnak 1. Amatör LigiDenizli Süper Amatör Ligi Samsun Süper Amatör LigiBitlis 1. Amatör LigiKastamonu 1. Amatör LigiTokat 1. Amatör LigiDiyarbakır Süper Amatör LigiŞanlıurfa Süper Amatör LigiBolu 1. Amatör LigiKırıkkale 1. Amatör LigiTrabzon 1. Amatör LigiDüzce Süper Amatör LigiTekirdağ Süper Amatör LigiBurdur 1. Amatör LigiKırşehir 1. Amatör LigiTunceli 1. Amatör LigiEdirne Süper Amatör LigiYalova Süper Amatör LigiÇankırı 1. Amatör LigiKilis 1. Amatör LigiUşak 1. Amatör LigiEskişehir Süper Amatör LigiZonguldak Süper Amatör LigiÇorum 1. Amatör LigiMalatya 1. Amatör LigiVan 1. Amatör LigiGaziantep Süper Amatör LigiAdıyaman 1. Amatör LigiElazığ 1. Amatör LigiMardin 1. Amatör LigiYozgat 1. Amatör LigiGiresun Süper Amatör Ligi

 Kupa geçmişi (erkekler) 
Resmî futbol yönetim organları tarafından düzenlenen müsabakalarda kazandığı kupalara göre en başarılı Türk kulüpleri şu şekildedir:

yerel ve alt seviye organizasyonları içermemektedir.
TakımUlusalUluslararasıGenel ToplamSüper LigTürkiye Futbol ŞampiyonasıMillî KümeFederasyon KupasıTürkiye KupasıSüper KupaBaşbakanlık KupasıSpor Toto Kupası50. Yıl KupasıUlusal ToplamUEFA Avrupa LigiUEFA Süper KupasıBalkanlar KupasıUluslararası ToplamGalatasaray 25-1-19175--16811-270Fenerbahçe1936-710811-55--1156Beşiktaş142321110613-52----52Trabzonspor7---9105---31----31Ankaragücü -1--212---6----6Eskişehirspor ----113---5----5Gençlerbirliği -2--2-----4----4Bursaspor1---1-2---4----4Göztepe -1--21----4----4Harp Okulu -3--------3----3İstanbulspor -1------1-2----2Altay ----2-----2----2Kocaelispor ----2-----2----2Akhisarspor ----11----2----2Konyaspor ----11----2----2Boluspor ------2---2----2Samsunspor ----------0--111Sarıyer ----------0--111Ankara Demirspor -1--------1----1Başakşehir1---------1----1Eskişehir Demirspor -1--------1----1Güneş --1-------1----1Muhafızgücü -1--------1----1Kayserispor ----1-----1----1Sakaryaspor ----1-----1----1Sivasspor ----1-----1----1İzmir Denizgücü ------1---1----1Mersin İdmanyurdu ------1---1----1Gaziantepspor --------1-1----1Türk Telekom --------1-1----1

 İtalik yazıyla gösterilen maddeler feshedilmiş ligleri ve feshedilmiş kupaları göstermektedir.
 Kalın yazıyla gösterilen rakamlar bir turnuvanın en çok hangi takım tarafından kazanıldığını göstermektedir.
Balkanlar Kupası bir UEFA yarışması olarak kabul edilmez ancak  Arnavutluk, Bulgaristan, Romanya, Türkiye, Yunanistan ve Yugoslavya futbol federasyonları tarafından ortaklaşa düzenlendiği için tabloda yer almaktadır.

 Kupa geçmişi (kadınlar) 
Resmî futbol yönetim organları tarafından düzenlenen müsabakalarda kazandığı kupalara göre en başarılı Türk kulüpleri şu şekildedir:

TakımUlusalUluslararasıGenel ToplamKadınlar Süper LigiKadınlar 1. Ligi (1993–2021)Federasyon KupasıUlusal ToplamUEFA Kadınlar Şampiyonlar LigiUluslararası ToplamKonak Belediyespor  -5 - 5---5Dinarsuspor -415---5Ataşehir Belediyespor -3 - 3---3Gazi Üniversitesi -3 - 3---3FOMGET 2- - 2---2Beşiktaş -2 - 2---2Zara Ekinlispor -112---2ALG 1- - 1---1Galatasaray  1- - 1---1Delta Mobilyaspor -1 - 1---1Marshall Boyaspor -1 - 1---1Samsungücü -1 - 1---1Trabzonspor -1 - 1---1Yalıspor -1 - 1---1Zeytinburnuspor -1 - 1---1Acarlarspor - - 11---1Gürtaşspor - - 11---1

 İtalik yazıyla gösterilen maddeler feshedilmiş ligleri ve feshedilmiş kupaları göstermektedir.
 Kalın yazıyla gösterilen rakamlar bir turnuvanın en çok hangi takım tarafından kazanıldığını göstermektedir.

 Kupa geçmişi (ampute futbol) 
Resmî futbol yönetim organları tarafından düzenlenen müsabakalarda kazandığı kupalara göre en başarılı Türk kulüpleri şu şekildedir:

TakımUlusalUluslararasıToplamAmpute Futbol Süper LigAvrupa Ampute Futbol Şampiyonlar LigiAYBESK 6-6Şahinbey Belediyespor 325Ortotek Gaziler SK 314Etimesgut Belediyespor 213Alves Kablo Ampute SK 112

 İtalik yazıyla gösterilen maddeler feshedilmiş ligleri ve feshedilmiş kupaları göstermektedir.
 Kalın yazıyla gösterilen rakamlar bir turnuvanın en çok hangi takım tarafından kazanıldığını göstermektedir.

 Halı saha futbolu 
Türkiye'de 2021 yılı itibarıyla 14 bin halı saha vardır. Bu halı sahalarda yüzbinlerce insan futbol oynamaktadır.

 Ayrıca bakınız 
 Türkiye futbol şampiyonları listesi
 Türkiye profesyonel futbol liglerinde mücadele eden takımlar listesi
 Türk kadınlar futbolunda lig sistemi

 Kaynakça