Bulgaristan Türkleri

Bulgaristan Türkleri (Bulgarca: Български турци), soyları Osmanlı İmparatorluğu döneminden itibaren iskan politikası ile Balkanlar'a göç etmiş Türklerden gelen, günümüzde Bulgaristan topraklarında yaşayan Türklerdir. 2021 yılında 514,836 Türk asıllı Bulgaristan vatandaşı vardır ve bu da onları ülkenin en büyük etnik azınlığı yapmaktadır. Bulgaristan Türkleri aynı zamanda Balkanlar'daki en büyük Türk nüfusunu oluşturmaktadır. Genel olarak güneydeki Kırcaali ilinde ve kuzeydoğudaki Şumnu, Silistre, Razgrad ve Eski Cuma illerinde yaşarlar.

 Tarih 

Bulgaristan'daki Türkler, Oğuzların ve KıpçaklarınHupchick 2002, p.11Nicole 1990, pp.45 soyundan gelmektedirler. Oğuz Türkleri, Anadolu üzerinden ve çoklukla Osmanlı devrinde o bölgeye geçen Türklerdir. Kıpçak Türkleri ise bölgeye Proto-Bulgarlar olarak gelmiştir.

Bulgaristan ile Osmanlı arasındaki gerilim 1900'lerden itibaren yükselerek artmış ve Birinci Balkan Harbinden sonra ırkçılık baş göstermeye başlamıştır. 1944 yılında Bulgar Komünist Partisinin iktidara gelmesinin ardından, 1951 yılında Türk azınlık üzerinde baskılar hayli artmıştır. 1956 yılında çıkarılan "Tek Millet Kararı (Edinna Natsiya)" ile Türk azınlığın Bulgar halkı ile entegrasyon sorunu olduğu ve bu entegrasyonun sağlanması amacıyla azınlıkların Bulgar isimlerini benimsemesi, Bulgar örf ve adetleri ile yaşaması hedeflenmiştir. Bu kapsamda, belirli dönemlerde yaşanan göçler ile Türk azınlık nüfusu büyük oranda azaltılmış, kalan nüfus ise baskılar kapsamında asimile edilmeye çalışılmıştır.

Aralık 1984'te "Yeniden Canlanma Süreci" (ya da "Diriliş") adı verilen bir kampanya ile baskılar yeni bir seviyeye yükseldi. Türk azınlığın yoğun olarak yaşadıkları köylere ani baskınlar düzenlendi. Bu baskınlarda Türklerin isimleri zorla değiştirilmeye çalışıldı. Bunun yanında anadilde konuşmanın yasaklanması başta olmak üzere, ibadethanelerin kapatılması, cenaze veya sünnet gibi dini vecibelerin yerine getirilmesi konularında getirilen kısıtlamalar ile birçok insan hakları ihlali yaşandı. Türk azınlık bu baskılara karşı direndi fakat birçok Türk köyünde işkenceler ile vatandaşlara zorla Bulgarca isimler verildi.

Baskıların ve insan hakları ihlallerinin artmasıyla birlikte Türk azınlığın direnişleri de hızlanmaya başladı. Bu direnişlerinden en çok ses getireni, 24 Aralık 1984 tarihinde Kırcaali ilinin Eğridere ilçesinin Sütkesiği kazasında yaşandı. Civar köylerden katılan binlerce insan, bu insan hakları ihlallerine karşı büyük bir yürüyüş ve eylem düzenledi. Türk azınlığın barışçıl eylemlerine karşı asker ve polisin aldığı sert tavır neticesinde onlarca Türk yaralandı. Bu olayın ertesi günlerde basına yansıması ile Bulgaristan'ın çeşitli bölgelerinde eylemler artmaya başladı. Yine o günlerde Kırcaali'nin Killi ve Mestanlı ilçelerinde de eylemler düzenlendi. Killi ilçesindeki olaylarda henüz 18 aylık Türkan bebek hayatını kaybetti. Daha sonra eylemler Bulgaristan'ın diğer illerine de sıçradı ve bu eylemlerle Türk azınlık sesini duyurmaya çalıştı.

Büyüyen olaylar karşısında çaresiz kalan iktidar 27 Aralık 1984 tarihinde olaylarda başı çeken gençleri ve aydınları gözaltına aldı. Bu gözaltılarda çok sayıda Türk Belene Kampı'na götürüldü. Belene Kampı'nda hapis yatan aydınlar çeşitli işkencelere maruz kaldılar. Asimilasyon kampanyası kapsamında Türkçe isimlerinden vazgeçmeleri ve kendilerine isnat edilen sözde suçları kabul etmeleri için baskılar gördüler.

Olayların Bulgaristan'ın dışına taşarak Avrupa kamuoyuna yansıması sonucu, Belene Kampı 1987 yılında kapatıldı. Aydınlar Bulgaristan'ın çeşitli bölgelerine sürgüne gönderildi.

1989 yılına kadar süren baskılar sonucu iktidar mahkûm olan Türkleri sınır dışı edeceğini bildirdi. Bu olay sonrası dönemin Türkiye Cumhuriyeti Başbakanı Turgut Özal'ın devreye girmesiyle Türkiye Cumhuriyeti sınır kapıları Türk mültecilere açıldı. 1989 yılında yaşanan bu göç olayı II. Dünya Savaşı sonrasında Avrupa'da gerçekleşen en büyük göç olayı olarak tarihe geçti. Haziran-Temmuz-Ağustos 1989 döneminde yoğunlaşan göç hareketi neticesinde bir yıl içinde 345 bin 960 kişi Türkiye'ye göçtü ve bu sayı 1990 yılı sonu itibarıyla 360 bine ulaştı.

Ülkeyi terk eden Türklerin büyük çoğunluğu Türkiye başta olmak üzere çeşitli Avrupa ülkelerine yerleştiler fakat yaşadıkları bu trajediyi unutmadılar. Her yıl 24 Aralık günü Kırcaali ilinin Eğridere ilçesinin Sütkesiği kazasında gerçekleştirilen anma etkinlikleri bunlardan yalnızca biridir.

Bulgaristan Türklerinden 300.000'den fazla kişinin göçüne sebep olan Jivkov rejiminin çöküşünden sonra yeni kurulan Bulgaristan hükûmeti 29 Aralık 1989'da Bulgaristan'daki Türklerin Türkçe adlarını alma özgürlüğünü, ibadeti yapma özgürlüğünü ve Türkçe konuşma hakkını tanımıştır.Ömer Turan, 'Geçmişten Günümüze Bulgaristan Türkleri', Balkan Türkleri - Balkanlar'da Türk Varlığı, ASAM, Ankara, 2003, ISBN 978-975-6769-71-3, s. 27.

Nisan 2012'de Bulgaristan Parlamentosu 1987-1989 yıllarında Bulgaristan'da yapılmış olan Türk asimilasyonunu kınamıştır.

 Demografi 
 Nüfus 
küçükresim|upright=1.14|2021 Nüfus sayımına göre kendini Türk olarak tanımlayan nüfus oranı
upright=1.14|küçükresim|Bulgaristan'daki illerde Türk nüfusu dağılımı (%)

Özellikle 1989 göçü sonrası ülkedeki nüfus büyük oranda azalmıştır. Bu göç, II. Dünya Savaşı sonrası Avrupa'da yaşanan en büyük göç olarak tarihe geçmiştir.

Bulgaristan'da başta Hasköy, Filibe, Kırcaali, Sofya, Razgrad, Şumnu, Eski Cuma, Silistre, Dobriç, Burgaz ve Rusçuk şehirleri olmak üzere birçok yerleşim bölgesinde Türkler yaşamaktadırlar. Bulgaristan'ın demografik durumu itibarıyla en son 2001'de yapılan etnik sayım üzerinden geçen süre içerisinde Bulgaristan nüfusu genel olarak düşmüş, Avrupa Birliğine girilmesi sebebiyle Batı Avrupa ülkelerine göç olmuştur. 1989 sürgünüyle Türkiye'ye gitmek zorunda kalan Türklerin yeniden Bulgaristan vatandaşlık haklarını almalarıyla gelen Türk göçü bu nüfus düşüşünü bir ölçüde frenlemiştir. Ülkedeki etnik Bulgar nüfus yaşlanmış olup nüfus artışı %0 ile -0,5 arasında seyrederken, Türk nüfusu geri dönüş ve nüfus artışıyla  %0,5 ile 1 arasında bir oranda yükselmektedir. Ayrıca, Roman azınlığın nüfus artış hızının Bulgar ve Türk nüfusundan daha yüksek olduğu bilinmektedir.

 2021 nüfus sayımı 
Bulgaristan 2021 nüfus sayımına göre Bulgaristan Türklerinin illere göre dağılımı.
+İllerEtnik Türkler(nüfus)Etnik Türkler(yüzde)Toplam il nüfusuKırcaali83,280 59.0% 141,177Razgrad 49,318 47.8% 103,223Burgaz 47,286 12.4% 380,286Şumnu 44,263 29.2% 151,465Filibe 39,585 6.2% 634,497Eski Cuma 34,729 35.4% 98,144Silistre 34,392 35.1% 97,770Varna 25,678 5.9% 432,198Hasköy 25,555 11.9% 215,565Rusçuk 23,958 12.4% 193,483Dobriç 18,835 12.5% 150,146Blagoevgrad  14,028 4.8% 292,227Sliven 13,217 7.7% 172,690Eski Zağra 12,170 4.1% 296,507Veliko Tırnovo 11,348 5.5% 207,371Pazarcık 6,782 3.0% 229,814Sofya 5,881 0.5% 1,274,290Plevne 5,367 2.4% 226,120Gabrova 4,723 4.8% 98,387Smolyan 3,049 3.2% 96,284Lofça 2,789 2.4% 116,394Yanbolu 994 0.9% 109,963İvraca 424 0.3% 152,813Sofya 342 0.1% 231,989Montana 136 0.1% 119,950Pernik 128 0.1% 114,162Vidin 65 0.1% 75,408Köstendil 56 0.1% 111,736Toplam 508,378 7.80% 6,519,789

 Din 
küçükresim|sağ|upright=1.14|Banyabaşı Camisi

2021 nüfus sayımına göre, 508.378 kişi kendisini Türk olarak beyan etmiştir. Bu Türklerin 447.893'ü (%89,1) Müslüman, 4.435'i (%0,9) Ortodoks Hristiyan, 13.195'i (%2,6) herhangi bir dine inanmadığını ifade etmiştir. Geriye kalan %7,4'lük kesim ise yanıt vermemeyi tercih etmiştir.

Karşılaştırıldığında, 2001 nüfus sayımında Türklerin %95'ten fazlası Müslüman olarak kaydedilmiş ve toplam nüfusları 746.664 olarak belirlenmişti. Dini aidiyet açısından, Bulgaristan Türkleri ile Bulgar çoğunluğu arasındaki temel fark burada ortaya çıkmaktadır. 2021 nüfus sayımına göre, Bulgarların %79,9'u Ortodoks Hristiyan kimliği beyan etmiştir. 2021'de, Bulgaristan'daki Müslüman topluluğun %70,1'ini Türkler oluştururken, %16,9'unu (107.777) Bulgarlar, %7,2'sini (45.817) ise Romanlar meydana getirmiştir. 2001 yılında yaklaşık 10.052 Hristiyan Türk bulunmaktaydı (%1,3), ancak Bulgarların aksine, Türk Hristiyanlar Ortodoks, Katolik ve Protestan mezhepleri arasında neredeyse eşit olarak bölünmüştü.

Bulgaristan'da 2001 nüfus sayımına göre dini kimlik beyanı sonuçlarını gösteren bir tablo:
+ Dini Grup Türk nüfus Toplam Nüfus Sayı % Sayı % Müslümanlar 713,024 95.5 966,978 12.2 Dinsiz 23,146 3.1 308,116 3.9 Ortodoks Hristiyan 5,425 0.7 6,552,751 82.6 Katolik Hristiyan 2,561 0.3 43,811 0.6 Protestan Hristiyan 2,066 0.3 42,308 0.5 Diğerleri 442 0.1 14,937 0.2 Toplam Nüfus 746,664 100.0 7,928,901 100.0Kaynak: 2001 Nüfus sayımı:

 Dil 

küçükresim|Bulgaristan'daki 2011 nüfus sayımına göre belediyelere göre anadil dağılımı
Bulgaristan'da 2001 nüfus sayımına göre dilsel kimlik beyanı sonuçlarını gösteren bir tablo:
+
Bulgaristan'daki Türk nüfusu ve anadiline göre dağılımı (2001 nüfus sayımı): Anadil Türk nüfusundan konuşmacılar Toplam nüfustan konuşmacılar Sayı % Sayı % Türkçe 720,136 96.4 762,516 9.6 Bulgarca 26,147 3.5 6,697,158 84.5 Diğerleri ve belirtilmemiş 381 0.1 469,227 5.9 Toplam nüfus 746,664 100.0 7,928,901 100.0Kaynak: 2001 nüfus sayımı:

 Türklerin Bulgaristan'dan Türkiye'ye Göçü ve Sürgünü
+ 1877-2007 Yılları Arasında Müslümanların (Osmanlı) Türkiye'ye Göçü Yıllar Toplam 1877–78 130,000 (yarısı geri döndü) veya 500,000 1887'ye kadar 145,284„Турската етническа група в България
(1878–2001)” н.с.д-р Надежда Илиева от НИГГГ – БАН 1887–1892 64,613 1892–1900 50,267 1900–1905 44,718 1905–1910 52,684 1878–1912 350,000The International Migration Review Vol. 26, No. 2, Special Issue: The New Europe and International Migration (Summer, 1992), pp. 342–352 1912–1925 100,000 1923–1949 220,085 (1940'a kadar Romanya Türkleri hariç ) 1950–1959 154,473 1960–1969 2,582 1970–1979 113,562 1980–1989 225,892 (369,839, to 1990, 154,937 geri döndü)U.S. Committee for Refugees, Immigration and Refugee Services of America – Social Science p.176 1989–2001 16,000 veya 74,564 2000–2007 138

 Yerel Ağızlar 
Bulgaristan'daki Türkçe başlıca olarak ikiye ayrılabilir: Kuzey Bulgaristan'da (Deliorman) ve Güney Bulgaristan'da (Kırcaali ve Rodop) konuşulan Türkçe.

 Deliorman Ağzı 

Deliorman ve Dobruca Türklerinin kökeni Celali İsyanlarından sonra gerçekleşen büyük Türkmen sürgününe dayanır. 16. yüzyılın başından itibaren Celali isyanlarının çıktığı Tokat, Yozgat, Sivas, Kırşehir, Maraş, Adana, Toros dağları, Mersin, Karaman civarından Deliorman ve Dobruca'ya yoğun bir Türkmen göçü (sürgün-iskan) olmuştur. Fakat bu Türkmenler Deliorman'a geldiklerinde Sarı Saltuk ile birlikte gelen Türklerle ve Kıpçak-Peçenek halkla karşılaşmışlar ve onlarla karışmışlardır. Deliorman'da ve Dobruca'da kullanılan Türkçe özellikle bu Orta Anadolu Türkmen ağızları ve Kıpçak şivesinin izlerini taşıyan bir ağızdır.

Deliorman-Dobruca yöresinde şimdiki zaman çekimlerinin farklı örnekleri:

1. tekil: Geliyerim, Geleerim, Geleerin, Geleem, Geliim, Geloorum, Geliyörüm

2. tekil: Geliyersin, Geleersin, Geleesin, Geliisin, Geloosun, Geliyörsün

3. tekil: Geliyeri, Geleeri, Gelee, Geliyi, Gelooru, Geliyörü

1. çoğul: Geliyeriz, Geleeriz, Geleez, Geliiz, Gelooruz, Geliyörüz

2. çoğul: Geliyersiniz, Geleersiniz, Geleesiniz, Geliisiniz, Geloorsun, Geliyörsün

3. çoğul: Geliyerlee, Geleerlee, Geleelee, Geliilee, Geloolar, Geliyörlar

Kelime sonlarındaki "r" ünsüzü düşme temayülü gösterir fakat örneklerde verilen son iki çekim Razgrad-Torlak yöresi ağzının çekimi olup buralarda "r" düşmez. Şimdiki zaman ekinde yuvarlak ünlü barındıran örnekler Razgrad-Torlak kazası ağzının özellikleridir. Bu yöre Türklerinin menşei günümüz Tokat, Amasya illerinin tümü ile Sivas ilinin merkez ilçesi ve Tokat'a sınır ilçelerinden iskan edilen Türkmen halk olup ağırlıklı olarak Çepni boyundan gelirler. Diğer örnekler ise, Razgrad (Torlak ilçesi hariç), Şumnu, Silistre, Rusçuk, H. Pazarcık ve Eskicuma illeri Türklerinin ağızlarıdır. Bu Türkler ağırlıklı olarak Oğuzların Avşar boyundan gelmektedirler. Menşeleri günümüz Niğde, Kırşehir, Maraş, Mersin, Adana, Antep, Halep, Malatya illeri ile Sivas'ın güney ilçelerinden iskan edilen Türkmenlerdir.

 Güney Bulgaristan, Kırcaali Ağzı 

Güney Bulgaristan'da Orta ve Güney Anadolu şivesi hakimdir. Konya, Kayseri, Sivas gibi illerle ortak ağza sahip olan Güney Bulgaristan çeşitli nedenlerle iskan ettirilen Avşar, Cerit ve Tecirli gibi Orta ve Güney Anadolu Türkmen aşiretlerinin yerleştiği bir bölgedir. Özellikle Avşar Türkmenleri Kahramanmaraş, Adana, Kayseri, Sivas, Karaman, Konya, Aksaray vb. illerden gelerek çoğunlukla Güney Bulgaristan'a yerleşmiştir.

Kırcaali ve çevresinde de aynı şekilde kullanılan Orta ve Güney Anadolu şivesinden örnekler:

 "K" harfi "g" olarak telaffuz edilir.
Konya -> Gonya

Karaman -> Garaman

Kırcaali -> Gırcalı

 "Y" ve "e" harfi bir araya geldiğinde "e" "i" olur.
Yemek -> Yimek

 "yor" eki kısaca "yo" olarak telaffuz edilir.
Ne ediyorsun? -> N'ediyon?

Ne yapıyorsun? -> N'apiyon?

 Bazı sessiz harflerden önce (genelde "l" ve "r") "i" ya da "ı" harfi getirilir.
Ramazan -> Iramazan

Limon -> İlimon

Bazı yerlede 'ye bakalım' 'bak bakalım' gibi kelime gurplarında 'bakalım' kelimesi 'kam' sesine dönüşür

-}Ye kam

-}Bak kam

 Kaynakça 

 Ayrıca bakınız 
 Pomaklar
 Torbeşler
 Çingeneler
 Belene Kampı

 Dış bağlantılar 
 BULTÜRK Derneği Bulgaristan Türkleri Kültür ve Hizmet Derneği
 BULTÜRK Gazetesi Bulgaristan Türklerinin Sesi Gazetesi
 BG Haber Bulgaristan Haber sitesi
 Kırcaali Haber - 1984 Sütkesiği Olayları Anma Törenleri (2013)
 Belene mağdurlarından Rıfat Yağcı'nın CnnTürk Oradaydım Belgeseli Mülakatı (Mayıs 2010)
 Bulgaristan'da Türkçe Eğitim ve Kültür Sanat Kuruluşları
 BALKAN TÜRKLERİ - Balkan Türkleri Tarih sitesi

*
Kategori:Ülkelerine göre Türkler
Kategori:Balkan Türkleri
Kategori:Bulgaristan'daki etnik gruplar
Kategori:VikiProje Tarih kaynak bekleyen maddeler