Hikmet Kıvılcımlı

Hikmet Ali Kıvılcımlı (1902, Priştine - 11 Ekim 1971, Belgrad), Türk Marksist-Leninist siyasetçi ve kuramcı, yazar, yayıncı ve çevirmen. Kaleme aldığı 100'den fazla çalışma içerisinde en önemli düşüncelerinden birisi tarih tezidir. Ancak Kıvılcımlı'nın tarih yaklaşımına ve çalışmalarına Türkiye akademisinde yeterince yer verilmemiştir.Erdoğan, Necmi (2020), “Sunuş”. Osmanlı Tarihinin Maddesi, (İstanbul: Yordam Kitap): ss. 35-44Ümit Hassan, Kıvılcımlı'nın çalışmalarına dikkat gösteren sayılı Türk akademisyenlerinden birisiydi. Söz gelimi bkz. "İbn Haldun Metodu ve Siyaset Teorisi" (1977).  Bununla birlikte yakın zamanda yapılan çeşitli çalışmalar Kıvılcımlı'nın kendine özgü tarih tezine dikkat çekmiştir (Bkz. Tarih tezi).

Yaşamı
Babası Priştine'de Posta Telgraf Müdürlüğü yapmış Hüseyin Bey, annesi Münire Hanım'dır. 17 yaşında gönüllü olarak Türk Kurtuluş Savaşı'na katıldı, Yörük Ali Efe çetesinde Kuvâ-yi Milliye gönüllüsü oldu, Köyceğiz Kuvâ-yi Milliye Askerî Kumandanlığı görevinde bulundu. Liseyi Vefa Lisesinde okuduktan sonra sınavla İstanbul Tıp Fakültesine girdi.

Öğrencilik yıllarında siyasi faaliyetlerini sürdürüp Kurtuluş, Aydınlık gibi TKP yayınları aracılığıyla komünist fikirlerle tanıştı ve 1920'lerin başında Türkiye Komünist Partisi (TKP) üyesi oldu. 1925'te TKP'nin Beşiktaş Akaretler'de gerçekleştirdiği 2. kongrede TKP Merkez Komitesine (MK) seçildi. MK içerisinde gençlik sorumlusu olarak görev aldı. Aynı yıl Aydınlık gazetesinde ilk yazıları yayımlanmaya başladı. 1925'ten hayatının sonuna kadar kadar sürekli kovuşturmalara, işkencelere maruz kaldı ve toplam 22,5 yıl hapis yattı.

1925 yılında Kürt ayaklanmaları ile çıkan Takrir-i Sükûn Kanunu'ndan sonra İstiklal Mahkemesinde yargılandı ve 10 yıl kürek cezası aldı. 1 yıl hapis yattıktan sonra çıkan afla serbest kaldı. TKP'ye yönelik 1927 Tevkifatı ile MK Genel Sekreteri Vedat Nedim Tör ve Şevket Süreyya Aydemir'in partiden ayrılıp parti arşivini polise teslim etmesi sonucu, diğer parti üyeleriyle birlikte tutuklanarak 3 ay tutuklu kaldı. 1929 yılında TKP İzmir Davası'nda 4,5 yıl yeni bir mahkûmiyet aldı. En önemli eserlerinden olan Yol: TKP'nin Eleştirel Tarihi kitabı 1932'de yayımlandı. 1938 yılında Nâzım Hikmet'le birlikte yargılandığı Donanma Davası'nda 15 yıl hapis cezasına çarptırıldı. 12 yıl hapis yattıktan sonra, Nazım Hikmet gibi o da, 14 Mayıs 1950 seçimlerini kazanarak Cumhuriyet Halk Partisinden iktidarı devralan Demokrat Partinin ilk icraatlarından biri olarak çıkardığı afla tahliye oldu.

Parti tarihindeki o zamana dek en geniş tutuklama olan 1951 Tevkifatı dışında kalması sonucu, 1954 yılında yasal Vatan Partisini kurdu. Kıvılcımlı bu dönemde bir yandan toplum içinde yaygın dindarlık ve milliyetçiliğe, diğer yandan devlet içinde "ilerici vurucu güç" olarak gördüğü orduya hitap eden bir politika izledi. Örneğin, 1957 Eyüp mitinginde Vatan Partisinin sosyalist amaçlarının İslam dininin değerleriyle uyuşmasına ağırlık veren konuşmasından ötürü önce "dini siyasete alet etmek" suçundan soruşturma açıldı, konuşma metni incelendikten sonra ise "komünizm propagandası yapma" suçuyla yargılandı, ardından parti kapatılıp 25 partili tutuklandı. Tutuklu yargılama sürerken gerçekleşen 27 Mayıs 1960 askeri darbesinin hemen ertesi günü Kıvılcımlı "İkinci Kuvayı Milliye Gazalarının kutlu olmasını" dileyen bir telgraf çekti. Daha sonra da, Talat Aydemir gibi birçok subayla ilişkiler geliştirdi.

1965 yılında Tarihsel Maddecilik Yayınları'nı kurup yöneterek Marx, Engels ve Lenin'in eserlerinden birçok çeviriler yaptı ve yayımladı. Aynı yıl, en önemli eserlerinden olan Tarih Tezi kitabını da yayımladı. Ayrıca, Marx'ın Kapital adlı çalışmasının bir bölümünü çevirdi. İktisattan antropolojiye, Marksist düşüncenin tarihsel ve kuramsal gelişiminin açıklanmasına ve Türkiye'de bir işçi sınıfı devriminin strateji ve taktik sorunlarına kadar çeşitli konularda çok sayıda telif eseri ve Aydınlık, Türk Solu, Ant ve (kendisinin kurduğu) Sosyalist gibi çeşitli dergilerde makaleleri yayımlandı.

12 Mart 1971 Muhtırası ile yine seçilmiş hükûmetin ordu tarafından devrilmesi üzerine, Kıvılcımlı'nın tutumu yine 27 Mayıs benzeri olup Ordu Kılıcını Attı başlıklı bir yazı ile meclisin kendisini düzeltmesi umudunu yitiren ordunun yönetime el koyma durumunda kaldığını belirtti.

O sırada prostat kanseri teşhisi konmuş olan Kıvılcımlı, kendisinin de arananlar listesine dahil edilmesi üzerine yurt dışına çıkmaya karar vererek sosyalist ülkelere gidip orada tedavi görmek istedi. Fakat iltica talebi gerek Bulgaristan gerekse Doğu Almanya tarafından (Moskova'ya danışılarak) reddedilip sınır dışı edildi. SBKP MK Genel Sekreteri ve SSCB cumhurbaşkanı Brejnev'e kendisine yapılan haksızlıkları anlatıp adalet talep ettiği mektup da cevapsız kaldı. Bunun üzerine sosyalist Arnavutluk'a giderken o zamanki sosyalist federal Yugoslavya içinde olan Makedonya'da 11 Ekim 1971'de öldü.

 Tarih tezi 
Son yıllarda yapılan çalışmalar, Kıvılcımlı'nın tarih kuramına—kendi yazılarında “Tarih Tezi” olarak adlandırdığı yaklaşımına—yeniden dikkat çekmiştir.Kaya, Muzaffer (2021). "Hikmet Kıvılcımlı's Contribution to Marxist Historiography: A Turkish Perspective". In Quintern, Detlev; Knopf, Kerstin (eds.). From Marx to Global Marxism Eurocentrism, Resistance, Postcolonial Criticism. Trier: WVT, Wissenschaftlicher Verlag Trier. pp. 103-113. .Cörüt, İlker (2021). "Hikmet Kıvılcımlı's "History Thesis" and the nation-form National revolutionaries as modern barbarians?". In İlker, Cörüt; Jongerden, Joost (eds.). Beyond Nationalism and the Nation-State Radical Approaches to Nation (1st ed.). London: Routledge. pp. 23-45. . Kıvılcımlı'nın Tarih Tezi, kısmen onun “Türkiye'nin özgünlüğü” olarak tanımladığı olguyu açıklama çabasının bir parçasıydı ve özellikle kapitalizm öncesi toplumların anlaşılmasına, daha dar bir ifadeyle onun “tarihsel devrimler” olarak tanımladığı uygarlıkların yükseliş ve çöküşüne odaklanıyordu.

Lewis Henry Morgan'ın Ancient Society (1877), Friedrich Engels'in Ailenin, Özel Mülkiyetin ve Devletin Kökeni (1884) ve İbn Haldun'un Mukaddime (1377) eserlerinden ilham alan Kıvılcımlı, bu kuramı 1965 tarihli Tarih Devrim Sosyalizm adlı çalışmasında geliştirdi. Modern toplum içi mücadelelerin ürünü olan “sosyal devrimlerden” farklı olarak Kıvılcımlı, “tarihsel devrimleri” topluluklar arası çatışmaların bir sonucu olarak görüyordu—özellikle de “barbar göçebeler” ile yerleşik uygarlıklar arasındaki mücadelelerin.Kaya, Muzaffer (2021). "Hikmet Kıvılcımlı's Contribution to Marxist Historiography: A Turkish Perspective". In Quintern, Detlev; Knopf, Kerstin (eds.). From Marx to Global Marxism Eurocentrism, Resistance, Postcolonial Criticism. Trier: WVT, Wissenschaftlicher Verlag Trier. pp. 106. . Kıvılcımlı'nın “ilkel sosyalist”lerKıvılcımlı, Hikmet (2020), Osmanlı Tarihinin Maddesi, (stanbul: Yordam Kitap. ss. 68-71. olarak tanımladığı, ortak mülkiyete dayalı, eşitlikçi bir yaşam sürdüren “barbar göçebeler”, sınıfsal olarak katmanlaşmış uygarlıklarla çatışma içerisinde kalıyordu; bu uygarlıklar ise onları durdurmak için gereken kolektif eylemi örgütleyemiyordu. Eski uygarlıkların yükselişi ve yıkılışı, bu karşıtlığın sonucuydu.Cörüt, İlker (2021). "Hikmet Kıvılcımlı's "History Thesis" and the nation-form National revolutionaries as modern barbarians?". In İlker, Cörüt; Jongerden, Joost (eds.). Beyond Nationalism and the Nation-State Radical Approaches to Nation (1st ed.). London: Routledge. p. 23-4. .

 Eserleri 
+Eser Adıİlk Yayınlanan YayıneviYayın Yılı27 Mayıs ve Yön  Hareketinin Sınıfsal EleştirisiAnt Yayınları1970Allah - Peygamber - KitapBumerang1999Anarşi Yok! Büyük Derleniş!Tarihsel Maddecilik Yayınları1975AnılarYol Yayınları1980BergsonizmSosyal İnsan Yayınları2008Bilimsel Sosyalizmin DoğuşuTarihsel Maddecilik Yayınları1970Cennet Sözcüğü Nereden Gelir?Diyalektik Yayınları1994Deccal Kapımızı Nasıl Çalıyor?Tarihsel Maddecilik Yayınları1975Devrim Nedir?Derleniş Yayınları1977Devrim Zorlaması Demokratik ZortlamaTarihsel Maddecilik Yayınları1970Dinin Türk Toplumuna EtkileriYol Yayınları1980Diyalektik MateryalizmTarih ve Devrim Yayınevi1974Diyalektik Materyalizm Nedir? Nasıl  Kullanılır? Ne DeğildirDerleniş Yayınları2000Durum YargılamasıDerleniş Yayınları1999Eyüp KonuşmasıDerleniş Yayınları1977Fetih ve MedeniyetTecelli Matbaası1953Finans-Kapital ve TürkiyeKıvılcım Yayınları1978Genel DüşüncelerKıvılcım Yayınları1978Genel Olarak Sosyal Sınıflar ve PartilerTarih ve Devrim Yayınevi1974Halk Savaşının PlanlarıTarihsel Maddecilik Yayınları1970İhtiyat Kuvvet Milliyet (Şark)Yol Yayınları1979İlkel Sosyalizmden Kapitalizme Son Geçiş: JaponyaTarih Bilimi Yayınları2000İlkel Sosyalizmden Kapitalizme İlk Geçiş: İngiltereTarihsel Maddecilik Yayınları1965İnkılapçı Münevver (Devrimci Aydın) Nedir?Aydınlık Basımevi1935Kadın Sosyal SınıfımızSosyal İnsan Yayınları2009Kim Suçlamış? - Brejnev'e MektupYol Yayınları1979Komün GücüTarih Bilimi Yayınları2000Kısaca Marksizm DüşünüşüTarih ve Devrim Yayınevi1974Metafizik SosyolojilerArarat1970Oportunizm Nedir?Kıvılcım Yayınları1977Osmanlı Tarihi ("Hüseyin Himmet  Kırşehirli")Tarih Bilimi Yayınları1982Osmanlı Tarihinin MaddesiTarihsel Maddecilik Yayınları1974Parti ve FraksiyonYol Yayınları1980Partide Konaklar ve KonuklarKıvılcım Yayınları1978Soğan Ekmek KongresiStrateji Plan / Düşman:Burjuvazi /  Müttefik:Köylü / Türkiye'de Ulusal Sorun / Legaliteyi istismarŞeyh BedrettinTaktik Ana Halkası: Legaliteyi İstismarTarih Üzerine YazılarTarih-Devrim-SosyalizmToplum Biçimlerinin GelişimiTürkiye Köyü Ve SosyalizmTürkiye'de Kapitalizmin GelişimiTürkiye'de Sınıflar ve PolitikaTürkçenin Üreme Yolları ve Dil  DevrimciliğimizUyarmak İçin Uyanmalı – Uyanmak İçin  UyarmalıÜretim Nedir?Üç SeminerVatan Partisi Tüzük ve ProgramıYakın Tarihten

 Dipnotlar 

 Dış bağlantılar 

 Hollanda Sosyal Tarih Enstitüsü'nde Bulunan Hikmet Kıvılcımlı Arşivi
 Dr. Hikmet Kıvılcımlı (Hayatı ve Eserleri)

Kategori:1902 doğumlular
Kategori:Priştine doğumlular
Kategori:1971'de ölenler
Kategori:Türkiye Komünist Partisi (1920) mensubu siyasetçiler
Kategori:Vatan Partisi (1954) mensubu siyasetçiler
Kategori:Türk Marksistler
Kategori:Türk komünistler
Kategori:Türk devrimciler
Kategori:Türk sosyalistler
Kategori:Marksist teorisyenler
Kategori:Marksist yazarlar
Kategori:Leninizm
Kategori:Vefa Lisesinde öğrenim görenler
Kategori:İstiklâl mahkemeleri sanıkları
Kategori:Topkapı Mezarlığı'na defnedilenler
Kategori:Türk edebiyatında toplumcu gerçekçi kişiler
Kategori:Türk Müslümanlar
Kategori:Türkiye tarafından tutuklanan kişiler