Evlilik

Evlilik, hemen hemen tüm kültürlerde evrensel olarak yer edinmiş, evli çift ile sahip olabilecekleri çocuklar arasında haklar ve yükümlülükler içeren; ve yasalar, kurallar, gelenekler, inançlar ve tutumlarla düzenlenen, yasal ve sosyal olarak onaylanmış cinsel ve ekonomik bir birliktelik olarak tanımlanır.
küçükresim|right|Endonezya düğünü

 Tarihçe 
küçükresim|William Hogarth'ın Evlilik Modası resim serisinin parçası, 1745 tarihli Evlilik Akdi tablosu. Bir İngiliz yüksek sınıf evliliğini hicveder. Zengin bir eş ve onun getireceklerinin en önemli konu olması bu evliliklerin özeti denilebilirdi.

küçükresim|Fjordda kayıklarla gelin alma|alt=|sol10. yüzyıla kadar Roma'da evlenme işlerinde yasama ve yargılama yetkileri devlete aitti. Bununla birlikte, Hristiyan Kilisesi, kuruluşundan itibaren, kendi mensuplarının evlenmelerinde uyulması gerekli bazı özel emirler ve yasaklar getirmişti; bunlara karşı gelen dini cezalara çarptırılır, en önemlisi de aforoz edilirdi. Batı Roma İmparatorluğu'nun yıkılışından sonra siyasi otoritesinin ortadan kalkması, Kilise'nin bu yasama ve yargılama yetkilerini yavaş yavaş benimsemesine yol açtı. 10. yüzyıldan itibaren birçok Avrupa krallığı Şarlman'ı örnek alarak kilise-devlet ikilisinin yan yana simbiyoz gelişmesini tercih etmiş ve kayıtları zaten her yerde bulunan ve zaten eğitimli kilise rahipleri tutmuştur. Kilisenin özellikle akraba evliliğine aşırı dini kısıtlamalar koyması sebebiyle bölünerek miras kalan küçük tarlaların genellikle kiliseye hibe edilmesi, kilisenin aşırı zenginleşmesine sebep olmuş, bu da devleti rahatsız etmeye başlamıştı. Kilise reformu ertesi yeniden güçlenen krallıklar, mülk işinde olduğu gibi evlenme konusunda da kilisenin yetkilerini kısıtladı. Bu süreç Batı'da 16. yüzyıldan 18. yüzyıla kadar sürdü. Günümüzde de din ve devlet işlerinin genelde birbirinden ayrılması ile evlenme töreninin hala kilisede yapılması revaçta olsa bile, akitlerinin belediyelere bırakılmasıyla son buldu.

Evlenmenin hukuki ve dini esasları zamanla çok değişmiştir: kan akrabalığıyla ilgili yasaklar her yerde geçerli olmadığı gibi bazı halkların egzogamik (aile veya kabile dışından evlenme) kanunları son derece karmaşıktır; bir kural haline gelen tek kişiyle evliliğin, çok kişiyle evliliği ortadan kaldırması uzun sürdü. Bazı toplumlarda nişanlı, karısını, ailesinden başlık parası ile ister, bazı yerlerde ise kocaya bir hediye veya drahoma verilir. Nişanlı, damat olarak kabulünden önce müstakbel kayınbaba ve kayınvalidesinin evinde bir süre hizmet etmek zorunda kalabilir.

 Türleri 
küçükresim|upright=1.82 |
1980 basımı Ethnographic Atlas kitabının listelediği 1,231 toplumdan, 186'sının tek eşli, 453'ünün nadiren polijinik, 588'inin sıkça polijinik ve 4'ünün poliandrik toplumlar olduğunu ortaya koymuştur.Ethnographic Atlas Codebook  derived from George P. Murdock’s Ethnographic Atlas recording the marital composition of 1,231 societies from 1960 to 1980.  Poliandri sadece Himalayalarda bulunan dağ toplumlarında gözlemlenmiştir.

 Tek eşlilik 

Monogami olarak da bilinen tek eşlilik, bir kişinin hayatı boyunca ya da belirli bir zaman süresince tek bir eşe sahip olması durumudur.

Antropolog Jack Goody'nin araştırmalarına göre monogami ve çeyiz hazırlama, pulluk ile tarım yapma ile yüksek oranda bağlantılıdır ve bu bağlantı İrlanda'dan Japonya'ya kadar Avrasya'daki pek çok toplumda gözlemlenir. Buna karşın çapa ile tarım yapan Sahra Altı Afrika toplumlarında başlık parası ve poligami yaygındır. Ayrıca bir toplumun büyüklüğü, o toplumda insan ahlakının tanrılara atfedilmesi ve toplumdaki monogami yaygınlığı arasında da istatistiksel bağlantı bulunmaktadır

 Çok eşilik 

Çok eşlilik veya poligami, bir kimsenin aynı esnada birden fazla kişiyle evli ya da birlikte olmasıdır. Terim çok karılılık (polijini), çok kocalılık (poliandri) ve grup evliliği durumlarını kapsamaktadır.

 Polijini 

Küresel insan genetik çeşitliliği üzerine yürütülmüş bir moleküler genetik çalışmaya göre, insanlar yerleşik hayata ve tarıma geçmeden önce çok karılı olarak yaşamaktaydı. Bu geçiş Avrasya'da 10.000 ile 5.000 yıl önce, Amerikalar ve Afrika'da ise daha sonra meydana gelmiştir. Yukarıda belirtildiği üzere antropolog Jack Goody'nin araştırmaları, çapa ile tarım yapan Sahra Altı Afrika toplumlarında başlık parası ve poligaminin yaygın olduğunu ortaya koymuştur. Daha sonraki karşılaştırmalı araştırmalar, bir toplumda pulluk kullanımının çok veya tek eşliliği belirleyen en önemli faktörü oluşturduğunu, savaşlarda yüksek erkek ölüm oranı (devletsiz toplumlarda) ve hastalıklar (devletli toplumlarda) da az miktarda etki gösterdiğini bulmuştur.

 Poliandri 

Poliandri, nadir görülen bir evlilik yapısıdır. En sık görüldüğü Himalaya Dağları'nda poliandri arazi azlığı ile bağdaşlaştırılmıştır. Bu bölgede gözlemlenen evliliklerde bir ailede yer alan tüm erkek kardeşler bir kadın ile evlendirilmektedir. Bu sayede arazinin paylaştırılmasından kaçınılmaktadır. Himalayalar dışında da poliandriye izin veren toplumlar keşfedilmiş, bu bölgelerde gelenek bir çocuğun birden fazla babaya sahip olabileceği inancı ile ilişkilendirilmiştir.

 Yasalar ve kurallar 
Hemen hemen her toplum, iki kişinin evlenebilmesi için şartlar belirlemiştir. Evlilik kurumu için de aynı şekilde kurallar konulmuştur. Bu şartlar ve kurallar zaman içinde de değişikliklere uğrasalar da genel olarak cinsiyetleri, ait oldukları toplumsal gruplar, sağlık ve kısırlık durumu, akrabalık derecesi, ayrı/ortak mülkiyet, birbirlerini ve ortak çocuklarını temsil edebilme, onların sorumluluklarına ortaklık, soyadı, miras, sadakat (-sizlik), ayrılma, boşanma, nafaka, çocukların veya eşin söz konusu olduğu hukuki davalar veya toplumsal meselelerde karar verme veya şahitlik etme/etmeme yetkisi/hakkı gibi konuları içerir.

Örneğin günümüzde birçok ülkede hemcins bireyler eşcinsel evlilik yapabilir. Buna karşılık aynı bu ülkelerde belli bir süre önce, eşcinsellik çok ağır cezalara layık görülürdü. Bazı ülkelerde ise hâlen eşcinsellik yasaktır. Pek çok toplum, kişinin aynı anda birkaç eşle birden evlendiği çok eşliliğe izin vermemektedir. Yakın akrabalık sınırı Orta Çağ Hristiyanları için Latin hesabıyla 6 derece, alman hesabıyla 3 derece idi; Bugünlerde akrabalık sınırlamaları en azlara yakındır. Eskiden dinler veya etnik gruplar arası evlilikler yasak olabiliyordu. 
Toplumlar arasında evlilikle ilgili derin farklar bazı gurbetçilerin oralı bir eş yerine memleketten, belki hiç tanımadığı, ama kendi evlilik anlayışına uyan bir "mektuplu gelin" ile evlenmeyi seçmelerine bile sebep olabilmiştir.

Evlilik olağan olarak, ailenin çoğalmasının temelini oluşturur. Yani, evli çiftin çocuk yaparak onları yetiştirmeleri beklenir. Nitekim, insan topluluklarının çoğunda, evlenme vardır ve dünyaya çocuk getirilmesi, bunların korunması, eğitilmesi, düzgün bir hayat için donandırılması gibi uzun soluklu amaçları gerçekleştirmek için eşlerin bir araya gelmesi, bunun gereği olan sorumlulukları toplum gözetiminde üstlenmesi olarak kabul edilir. Bununla beraber, bazı evlenmelerin böyle bir amacı bulunmadığı da bir gerçektir, örneğin geç yaşta yapılan evlilikler, eşcinsel evlilikler veya ölüm halindeyken yapılan evlenmeler gibi.

Medeni hukuk ve tarihte evlenme akdinin amacı, müstakbel eşlerin birbirlerine yaptıkları karşılıklı taahhütlere ve toplumun koyduğu kuralların muhasebesi ve kontrolüne resmî bir nitelik kazandırmak ve bu işlemler için gerekli kayıttır. Bazı ülkelerde ispatlanmış uzun süre birliktelik özellikle ortak çocuk varsa birçok konuda evlilik akdi ile eşdeğerli sayılabilmektedir.

Kavramlar
Evliliğin çok temel ve evrensel bir toplumsal oluşum olması, her yönünün her dilde farkındalık ve dikkat konusu olmasını ve adlarının konulmasını getirmiştir. Aşağıdaki liste evlilik ve aile olmakla ilgili sözcük ve kavramlardan bazılarını içerir.
  Konu  Kavram   Kısa açıklama  Durumu  Bekâr  Henüz evlenmemiş olan  Evli   Evlenmiş olan  Ayrılmış/Boşanmış  Evliliği sonlandırılmış olan   Dul   Eşi ölmüş veya eşinden boşanmış kadın veya erkek Akrabalığı Anne   Yumurtası döllenip cenin olan, mitokondrisi miras kalan   Baba   Anneyi dölleyen, Y-kromozomu miras kalan  Ebeveyn  Hukuki anne veya baba   Evlat  Annesi veya babası olunan  Torun  Annesi veya babasının annesi veya babası olunan   Taşıyıcı anne  Kendi genlerini taşımayan bebeği doğuran   Süt Anne  Kendi genlerini taşımayan bebeği emziren  Analık  Çocuğu annesiymiş gibi yetiştiren   Öz   Anne ve babalarının ikisi de aynı olan kardeş, kendinden olan çocuk   Üvey   Anne ve babalarının sadece biri aynı olan kardeş, eşin başka eşinden olan çocuk  Kayın    Akrabalık ilişkisi evlilikle edinilmiş olanlar  Kardeş  Anne, baba veya ikisi birden ortak olan   Ağabey/Abi/Birader   Anne, baba veya ikisi birden ortak olan erkek  Bacı/Abla  Anne, baba veya ikisi birden ortak olan kız  Amca  Baba ile annesi, babası veya ikisi birden ortak olan erkek   Dayı  Anne ile annesi, babası veya ikisi birden ortak olan erkek   Hala  Baba ile annesi, babası veya ikisi birden ortak olan kadın   Teyze   Anne ile annesi, babası veya ikisi birden ortak olan kadın   Baldız  Eşi olan kadının kız kardeşi   Enişte  kız kardeşin eşi olan erkek   Görümce   Eşi olan erkeğin kız kardeşi   Yenge   Erkek kardeşin eşi olan kadın  Elti   Eşi olan erkeğin erkek kardeşinin eşi olan kadın  Bacanak  Eşi olan kadının kız kardeşinin eşi olan erkek  Kayın (birader)  Eşi olan kişinin erkek kardeşi    Kaynata  Eşi olan kişinin babası    Kaynana  Eşi olan kişinin annesi    Damat  Kız evladın kocası   Kuzen  Amca, dayı, teyze veya halanın evladı   Gelin  Erkek evladın karısı  Evlatlık   Aile dışından evlat edinilmiş çocuk   Besleme  Aile dışından ev halkına dahil edilmiş çocuk  Tipleri    Monogami: Tek eşlilik   Ömür boyu     Sıralı: Peş peşe tek (toplamda çok) eşlilik   Poligami: Çok eşlilik  Poliandri: Çok kocalılık    Polijini: Çok karılılık (harem)  Grup evlilik: Grup içinde her kişinin bir öbürüyle, "resmi / imam nikahlı" ve/veya "nikahsız", “Çoklu sadakat”, "birincil eş - ikincil eş", “Yakınlık ağı”, "çok sevgililik/çoklu aşk" (poliamori), “sorumlu tek eşlilik-dışı ilişki” (responsible non-monogamy), eşcinsel olan veya olmayan ilişkiler, “Açık ilişki” (open relationship), “çapkınlık”, “tek gecelik ilişki” gibi kavramların o grubun durumuna uygun bir karması şeklinde oluşturduğu durum.  Eşcinsel    Kendi cinsinden biri ile evlilik   Geçici    Belli bir süre evli kalmak amaçlı beraberlik Roller  Gelin   Evlenen (ve kocasının evine taşınan) kadın  Güveyi/Damat    Evlenen erkek  İç Güveyisi   Evlenip karısının evine taşınan erkek  Şahit   Evlilik akdini görüp onaylayan  Sağdıç    Evlilik töreninde erkek tarafından rolü yörelere göre değişen erkek kişi Evreleri  Arkadaş/Takılma/Çıkma   Evlilik henüz söz konusu olmadan beraberlik  Söz /Sözlü   Evlenme ufukta  Nişan /Nişanlı   Evlenmeye hazırlanırken  Nikâh/Evli   Evlenme anlaşması ve sonrası  Kına   .  Düğün    .  Balayı   .  Gebelik    .  Doğum    .  Lohusa   Bebeğiyle doğum ertesi ilk günleri yaşayan anne  Kırkı çıkmış   Bebeğiyle doğum ertesi 7 haftalık veya 40 günlük ilk özel dönemi bitirmiş olan anne  Bebekli   .  Çocuklu   .  Ergen evlatlı   .  Yetişkin evlatlı    .  Kayınlık    Evlat everip kaynana, kaynata rolü üstlenenler  Torun torba sahibi    Evini evlatları, onların eşleri ve çocukları ile paylaşanlar  Boş yuva    Çocuklar kendi evlerine çıkınca yalnız kalan çift  Dul   Eşinin ölümü dolayısıyla tek kalmış olan Kural dışı  Gayri meşru    Nikâhsız birliktelik, nikâhsız çocuk doğurma durumu  Çocuk evliliği   Genellikle sadece gelinin evlilikte yaşının çok küçük olması  Kaçırma /alıkoyma  Zorla evliliğe, uzun birlikteliğe zorlama  Beşik kertme    Evlilikleri doğumda kararlaştırılmış kız ve oğlan çocuk  Hayat kadını   Para karşılığı birlikte olunan kadın  Jigolo   Para karşılığı birlikte olunan erkek

Ayrıca bakınız
Türkiye'de evlilik gelenekleri
En uzun evlilikler listesi
Evlilik öncesi cinsel ilişki
Evlilik içi tecavüz
Evlilik hukuku
Evlilik cüzdanı
Evlilik ruhsatı
Evlilik danışmanı
Evlilik terapisi
Evlilik teklifi
Evlenme yaşı
Zorla evlendirme
Evlilik yıldönümü
İki eşlilik

Kaynakça


Kategori:Demografi
Kategori:Akrabalık ve köken
Kategori:Aşk felsefesi
Kategori:Sosyal kurumlar