Türk şarabı

Türk şarabı, Türkiye'nin coğrafi çeşitliliği ve zengin terroir özellikleri sayesinde hem yerel hem de uluslararası üzüm çeşitlerinden üretilen, köklü bir geçmişe sahip içkidir. Büyük şarap üreticisi olan ülkelerin hacimsel olarak gerisinde olmakla birlikte, özellikle 2000'li yıllardan sonra kalite odaklı üretimle giderek tanınmakta ve markalaşmaktadır.


2011'de Türkiye, üzüm üretiminde 420,000 hektar ile dünyada dördüncü sırada yer aldı ancak üretimin %95'i yaş ve kuru üzüm olarak. tüketildi.

2022 yılı verilerine göre Türkiye, yaklaşık 410.000 hektar bağ alanı ile dünyada beşinci sırada yer almaktadır. Ancak bu potansiyelin aksine, üzüm rekoltesinin yalnızca %3-4 gibi küçük bir kısmı şarap yapımına ayrılmaktadır; üretimin büyük çoğunluğu sofralık ve kuru üzüm olarak değerlendirilmektedir.

 Tarihçe 
 Antik Dönem ve Kökler 
Türkiye toprakları dünyanın en eski şarap bölgelerinden biridir. İlk olarak Güney Kafkasya'da, Neolitik dönemde (MÖ 7000-5000) ortaya çıkan şarapçılık teknikleri, batıya göç eden topluluklar sayesinde Doğu Karadeniz Bölgesi'ne ve Kuzeydoğu Anadolu'ya taşınmıştır.

Batı dillerinde şarap anlamına gelen vin, vino, wine gibi sözcüklerin kökü Anadolu'ya ve Hitit diline ("wiyana") uzanır.Cumhuriyet gazetesi, 7 Mayıs 2009 Yakın zamanda Ege kıyılarında yapılan arkeolojik kazılarda 2.300 yıllık şarap amforaları bulunmuş, bu bulgular Anadolu'daki kesintisiz şarap kültürünü kanıtlamıştır.

İslam dininden önce Türklerin geleneksel içkileri olan kımızın yanı sıra şarap üretip tükettikleri de bilinmektedir. 11. yüzyılda Anadolu'ya gelen Türkler, İslam dininin yasaklamış olması nedeniyle şarap üretimini daha çok Müslüman olmayan Rum ve Ermenilere bıraktılar. Fakat Osmanlı Devleti'ndeki bazı Müslümanlar bu yasağa rağmen şarap tüketmişlerdir.

 1923-1990 
Şarap üretimini elinde bulunduran azınlıkların, Türkiye'nin kurulmasından sonra ülkeyi terk etmeleri Türk şarapçılığına büyük darbe vurdu. Cumhuriyetin ilanıyla birlikte Tekel işletmeleri kurularak şarap üretimini canlandırma çalışmaları başlatıldı. Devlet kontrolündeki Tekel, 1990'lara kadar şarap üretiminin %40'ını elinde bulundurmaktaydı ve sektörde kalite standartlarını belirleyen ana aktördü.

 1990-2010 
Tekel'in özelleştirilmesi ve alkollü içecek üretimindeki devlet tekelinin kalkmasıyla sektörde yeni bir dönem başladı. Kavaklıdere, Sevilen, Doluca, Kayra, Pamukkale gibi köklü özel firmalar teknolojilerini yenilerken; Vinkara, Urla, Kocabağ, Büyülübağ, Corvus gibi butik üreticiler pazara girdi. Bu dönemde özellikle Cabernet Sauvignon, Merlot gibi uluslararası üzümlerin Türkiye'de kaliteli örnekleri verilmeye başlandı.

 2020-günümüz 
2020'li yıllar, Türk şarapçılığında "köklerine dönüş" ve "uluslararası tanınma" dönemi olarak nitelendirilmektedir. Bu dönemin öne çıkan gelişmeleri şunlardır:

"Heritage Vines of Turkey" (Türkiye'nin Miras Bağları) gibi projelerle, kaybolmaya yüz tutmuş Keten Gömlek, Sıdalan, Barburi, Acıkara gibi nadir yerel üzümler yeniden şaraba işlenmeye başlanmıştır.

Türkiye, şarap sektöründe kadın yönetici ve önolog (şarap yapımcısı) oranı bakımından dünyanın önde gelen ülkelerinden biridir.

Ege ve Güneydoğu'da artan sıcaklıklar nedeniyle üreticiler bağlarını daha yüksek rakımlı yaylalara (800-1200 metre) taşımakta ve kuraklığa dayanıklı yerel asmalara yönelmektedir.

İstanbul ve İzmir'in Michelin Rehberi'ne girmesiyle Türk şarapları uluslararası gastronomide daha görünür hale gelmiştir.

 Tüketim Alışkanlıkları 
Türkiye'de kişi başına şarap tüketimi yılda 1 litre civarında olup yılda 1,5 litre olan rakı tüketiminin altındadır. En çok tüketilen şarap türü kırmızı şaraptır. Şarap tüketimi önemli ölçüde Türkiye'yi ziyaret eden turistler tarafından gerçekleştirilir. Ancak büyük kentlerde ve turizm bölgelerinde şarap kültürü giderek yaygınlaşmaktadır.

 Önemli şaraplık üzümler 
küçükresim|Şaraplık üzüm

 Kırmızı şarap üzümleri 
 Öküzgözü (Doğu Anadolu Bölgesi)
 Boğazkere (Güneydoğu Anadolu Bölgesi)
Cabernet sauvignon
 Cinsaut
 Karasakız / Kuntra (Bozcaada)
 Karalahna (Bozcaada)
Pinot noir
Syrah
Merlot
 Kara dimrit (Kapadokya)
 Papazkarası (Trakya)
 Çal karası (Denizli)
 Horoz karası (Kilis)
 Ada karası (Avşa Adası)
 Kalecik Karası (Ankara)
 Sergi karası

 Beyaz şarap üzümleri 
Emir (Kapadokya)
Bornova misketi (İzmir ve Ege)
 Dökülgen
 Hasandede
 Kabarcık
 Narince (Tokat)
Chardonnay
Sauvignon blanc
 Rumi
 Semillon (Trakya)
 Sultaniye çekirdeksiz
 Yapıncak
 Vasilaki (Bozcaada)

 İstatistikler 
upright=1.14|küçükresim|Uluslararası Şarap ve Bağcılık Organisazyonu üyesi ülkeler haritası. Türkiye de bu ülkelerden biridir.

 2010-2023 istatistikleri 
2010 yılından itibaren Türk şarap sektörü ihracatta hacimden ziyade katma değere odaklanmıştır. İç piyasa tüketimi ise turizm sezonlarına bağlı olarak dalgalanma göstermektedir. Aşağıdaki veriler T.C. Tarım ve Orman Bakanlığı (TAPDK) ve OIV raporlarından derlenmiştir.

+ Türkiye Şarap İstatistikleri (Litre) Yıl İç Piyasaya Arz(Tüketim) İhracat İthalat Notlar 2010 55.456.000 3.466.000 1.800.000 İhracatta hacimsel zirve yılları 2015 63.200.000 2.800.000 2.100.000 Butik üreticilerin artışı 2018 66.500.000 2.950.000 2.300.000 Turizmde toparlanma süreci 2020 71.200.000 2.200.000 1.500.000 Pandemi etkisi (Ev tüketimi artışı) 2022 78.400.000 3.100.000 2.200.000 Turizm rekoru ve restoran tüketimi 2023 82.000.000 (Tahmini) 3.250.000 2.400.000 Sektörün büyüme trendi

 Sektörel Durum 
 İhracat Pazarları: 2023 yılı itibarıyla Türkiye'nin şarap ihracatında önde gelen pazarlar Birleşik Krallık, Almanya ve Belçika'dır.
 Ödüller: Türk şarapları 2004'ten bu yana sadece Decanter Dünya Şarap Ödülleri'nde 1.000'den fazla madalya kazanmıştır.

 1998-2005 istatistikleri 
Aşağıdaki tablolar, sektörün 2000'li yılların başındaki durumunu yansıtan tarihsel verilerdir.

+Türkiye'de şarap tüketimi (litre)  Yıl  2003  2004  2005 Miktar  15.821.623	  	28.895.802	  	21.741.226

Not: 2003 değerleri yılın son 6 ayını, 2005 değerleri ise yılın ilk 10 ayını kapsamaktadır.

+Türkiye'nin şarap ithalatı (litre)  Sıra  Ülke  1998  1999  2000  2001  2002  2003  2004  2005	1	  	  İtalya	  	66.767  25.141  75.478  20.211  32.525  36.636  268.167  213.916	2	  	  Fransa	  	72.996  112.946  62.971  42.713  19.804  30.507  177.389  200.566	3	  	  Şili	  	2.757  -  -  -  7.740  13.860  89.897  128.364	4	  	   Moldova	  	-  -  -  79  -  -  42.973 115.626	5	  	 Bulgaristan	  	-  -  11.250   -  7.350  -  94.607  69.224	6	  	  İspanya	  1.127  2.564  510   25.016  1.454  -  56.063  58.478	-	  	TOPLAM	  	209.734  168.854  216.265  160.455  121.397  116. 231  852.116  888.303			

+Türkiye'nin şarap ihracatı (litre)  Sıra  Ülke  1998  1999  2000  2001  2002  2003  2004  2005	1	  	  Belçika	  	-  -   -  -  1.096.511  1.016.481  1.345.209  1.021.388	2	  	  Almanya	  1.470.770  1.600.019  1.503.518  1.208.631  1.153.020  1.158.524  971.879  1.015.230	3	  	  İngiltere	  15.674  124.328  254.229  293.727  291.130  304.740  396.402  311.678					
	4	  	   ABD	  70.761  96.720  147.566  32.034  176.631  74.070  136.250  97.640	5	  	 Fransa	  954.887  329.803  1.731.144   1.216.339  4.730.653  1.420.868  134.560  70.317	6	  	  Japonya	  88.549  88.528  53.102   78.330  59.451  75.015  48.250  34.690	7	  	  Danimarka	  34.500  35.850  67.476   27.900  18.090  46.416  26.670  33.590	-	  	TOPLAM	  	4.807.937  4.334.196  5.867.767  4.833.169  8.283.758  4.795.680  4.062.539  3.554.835			

 Dış bağlantılar 
 Şarap Oburu 
 Her Yönüyle Şarap Kültürü, hayyam.com 
 Mey İçki Sanayi 
 Atatürk Orman Çiftliği Şarap ve Bal Fabrikası
 Arcadia Şarapları
 Anadolu'da Şarapçılıkla ilgili Nationalgeographic.com'da yayınlanan Ghost of the Vine yazısı 
 GoTürkiye - Turkish Wines (Resmi Turizm Portalı)

Ayrıca bakınız
 Türk birası
 Buzbağ
 Arnavut şarabı
 Türk şarap bölgeleri listesi
 Şarap üreten ülkeler listesi
 Tekirdağ Bağcılık Araştırma Enstitüsü

 Kaynakça 

Kategori:Türk mutfağı