Gülbank

Gülbank, gülbenk, gulvang, gulbang ya da gulweng  Farsça ''Gül'' sözcüğünden ve yine Fârsça ''Ses'' anlamına gelen ''Bâng'' sözcüğünden oluşmadır ve "Gül sesi" anlamındadır. Ayrıca Abdülbaki Gölpınarlı bu birleşik sözü ''Bülbül sesi'' biçiminde Türkçeleştirilmiştir.  Terim olarak ise Mevlevilik, Bektaşilik, Halvetilik, Kadirilik, Rufailik gibi tarikatlarda hep bir ağızdan yüksek sesle söylenen alkış, dua içerikli sözlü edebiyat ürünü anlamı taşır. En eski örnekleri ''Mir’âtu’l-Mekâsid fî Def’i’l-Mefâsid''de kayıtlıdır.

Terceman veya tercüman türünün gülbank yerine eş anlamlı kullanımına rastlansa da gülbankın ayin ve törenlerde belirli nitelikte kişiler tarafından söylenmesine karşılık tercemanların gündelik hayatın akışındaki olaylarda herkesçe söylenebilir nitelikte olmasıyla ayrışırlar.

Gülbanklar genellikle "Allah Allah illallah", "Allah Allah eyvallah" ve "Bismi şah Allah Allah" girişiyle başlarlar ve peşinden de okunduğu yer veya duruma uygun iyi dilekler ve temenniler ile devam eder.

Bektaşilerde ve Alevilerde,elin göğse ya da sağ elin sol el üzerine konularak "Allah Allah" şeklinde bağırılmasıyla başlanır. Çerağ, ikrar, sofra, ölüm, sünnet, aşure ve nevruz gibi ritüellerde okunur. Bunu da sadece Muhammed'in soyundan gelenler okuyabilir. Talibin pirinden gülbank alması ayrıca bir ritüeldir ve çeşitli şartlara bağlıdır.

Mevlevîler;  ayni cem, bayram, çerağ, cenaze, hatim, hücreye  giriş ve çıkış, İsmi Celâl, evlilik, seyahat, Şebi Arûs, yemeğin ateşten indirilmesi, yemek sonrası, türbe ziyareti törenlerine bir gülbankla başlar ya da bir gülbankla bitirir. Okuyan kişi postnişin, dede ya da şeyh olmalı, dinleyenler okuma esnasında sessiz kalmalıdır. Mesnevî veya Dîvâni Kebîr gibi kitaplarından alıntı yaparak başlayabilirler.

Gülbanklar aynı zamanda camilerde farz namazlardan önce müezzinler tarafından da okunmuştur. Günümüzde genellikle selatin camilerinde Cuma namazının farzını kılmadan iç ezandan hemen önce okunmaya devam etmektedir.

 Örnekler 
Yüksek lisans tezi kapsamında yapılan bir çalışmada çerağ gülbankı şu şekilde örneklenmiştir:

Yeniçeriler, Hacı Bektaş Veli adına şu gülbankı okumuşlardır: 
Saraybosna Hacı Sinan Tekkesi'nin devrânından ve ayininden sonra şöyle bir gülbank okunmaktadır: 

Mevleviler'de Şebi Arûs töreni bitince şeyh-dede şu gülbankı okur:
Cuma namazlarında müezzinler tarafından şu gülbank okunur:

 Edebî eserlerde kullanımı 
Lütfi Kaleli'nin Kardeşlerin Kini romanında Cafer Dede karakteri kadehini kaldırarak bir gülbank okur.

Mustafa Yeşilova'nın Kopo romanında, Molla Ağa yemeğe davet edilir ve sofrada gülbank okur.

Fakir Baykurt'in Kaplumbağalar romanında Kır Abbas karakteri su içmeden önce ellerini açıp gülbank okur.

Kaynakça


Dış bağlantılar
Aday, Erdal. (2018) ŞEYH ÇAKIR (IŞIK ÇAKIR)  OCAĞI İKRAR CEMİ RİTÜELİ (Bir cem ayininde gülbankların okunuşu ve törendeki konumlarına dair örnek) 

Kategori:Sözlü edebiyat