Hatila Vadisi

Hatila Vadisi, Artvin ili sınırları içinde, Hatila Deresi'nin su toplama havzasını kapsayan vadidir. Vadi ve derenin dışında, bugün Taşlıca olarak adlandırılan köyün eski adı da Hatila'dır. Hatila (ხატილა) adı, Gürcüce “hati” (ხატი) kelimesinden türemiştir.Roland Topçişvili- İnga Ğutidze, XIX. Yüzyıl ve XX. Yüzyıl Başlarındaki Rus Belgelerinde Şavşeti ve Klarceti Yer Adları (შავშეთისა და კლარჯეთის ტოპონიმები XIX საუკუნისა და XX საუკუნის დასაწყისის რუსულ დოკუმენტებში), 2019, Tiflis, s. 24.  ISBN 9789941485244."ხატი" - A Comprehensive Georgian-English Dictionary, Londra, 2006, 2 cilt   ISBN 0-9535878-3-5

Tarihçe

Hatila Vadisi'nin sularını toplayan Hatila Deresi, pek çok koldan oluşur ve Nacvia köyünün yakınında Çoruh Nehri'ne katılır. F. R. Maunsell'in 1902 tarihli haritasına göre Hatila Deresi Kvahidi Tepesi'nden kaynaklanmaktadır. Bu zirve, ayrıca Murgul Çayı ile Arcivan Deresi'nin kaynaklarını aldığı yerdir. Vadi, yaklaşık 20 kilometre uzunluğa sahiptir.

Hatia Vadisi, irili ufaklı yerleşim yerlerinden oluşmaktadır. Bu yerleşim yerinin başında Hatila köyü gelir. 1886 tarihli Rus nüfus sayımında vadi sınırları içinde yer alan yerleşim yerleri, idarî merkezi Hatila köyü olan Hatila nahiyesine (Хаднлинское с. о.) bağlanmıştı. Bunlar Baş-Hatila (Баш-Хатила), “İmedogli” (Имедоглы), Molasi (Моласъ), Muhnara (Мухнара), Nakeravi (Накеравъ), Şartevi (Шартевъ), Depanidze (Депанидзе) ve Mustaf-ogli (Мустаф-огли) adlı yerlerdi. Stepanidze sehven Depanidze olarak kaydedilmişti. Bu küçük yerleşim yerleri dahil, Hatila köyünün nüfusu Gürcülerden oluşuyordu. 

Rus nüfus sayımında tespit edilen yerleşim yerleri dışında, Hatila Vadisi'nde Napudzari (ნაფუძარი), Çilagara (ჭილაგარა), Çala (ჭალა), Mindori (მინდორი), Leğvieti (ლეღვიეთი), Tzitzkati (წიწკათი), Nakhevi (ნაქხევი), Agara (აგარა), Saleti (სალეთი), Daviteti (დავითეთი), Zemo Çihieti (ზემო ჩიხიეთი), Thevnarti (თხევნართი), İtlieti (ითლიეთი), Kvemo Çihieti (ქვემო ჩიხიეთი), Nasaplavi (ნასაფლავი), Golahora (გოლახორა), Tsihelta (ციხელთა), Çitimzara (ჩითიმზარა), Handzarti (ხანძართი) gibi Gürcüce yer adları bugün de kullanılmaktadır. Hanzarti'de eski yerleşim yeri ile kilisenin izleri tespit edilmiştir.2015 Yılı Tao-Klarceti Tarihi Eserleri Araştırma Gezisi Sonuçları (ტაო-კლარჯეთის ძეგლების 2015 წლის საკვლევი ექსპედიციების ანგარიშები), Tiflis, 2016, s. 181, 183, 185, 186, 191-193.  978-9941-9123-9-9Eter Beridze, Nigali (ნიგალი), Tiflis, 2009, s. 320-321  ISBN 978-9941-409-02-8Klarceti (კლარჯეთი), Mamia Pağava, Meri Tsintsadze, Maia Baramidze, Malhaz Çoharadze, Tina Şioşvili, Şota Mamuladze, Ramaz Halvaşi, Nugzar Mgeladze, Zaza Şaşikadze, Cemal Karalidze, Batum, 2016, s.187  ISBN 978-9941-0-8969-5 Rus nüfus sayımında Hatila nahiyesine bağlı Urdzuma (Урдзума) ile Nacviya (Наджвіа) köylerinin nüfusu da Gürcü olarak kaydedilmiştir. Ancak günümüzde Hatila Vadisi'nde Gürcü dili konuşulmamaktadır. Oysa Hatila Vadisi'inden 1877-1878 Osmanlı-Rus Savaşı'nın ardından Marmara Bölgesine göç edip Sakarya ilinin Hendek ilçesine bağlı İnamiye ve İkramiye köylerine yerleşmiş olan Gürcüler Gürcü dilini korumuş, İnamiye köyüne "Zomota Hatila" (Yukarı Hatila) ve İkramiye köyüne de "Komota Hatila" (Aşağı Hatila) adını vermişler, Akyazı ilçesine bağlı Reşadiye köyünü ise, "Hatila" olarak adlandırmışlardır.Klarceti (კლარჯეთი), Mamia Pağava, Meri Tsintsadze, Maia Baramidze, Malhaz Çoharadze, Tina Şioşvili, Şota Mamuladze, Ramaz Halvaşi, Nugzar Mgeladze, Zaza Şaşikadze, Cemal Karalidze, Batum, 2016, s.187-188  ISBN 978-9941-0-8969-5

F. R. Maunsell'in 1902 tarihli haritasına göre, Hatila Vadisi'nin yukarı kesimindeki ilk yerleşim yeri Nakeravi'ydi. Haritada “Nakeraff” şeklinde yazılmış olan köyün aynı adı taşıyan bir de yaylası bulunuyordu. Daha sonra Thevnarti geliyordu ve bu yerleşim yeri Hatila Deresi'in sağ tarafında yer alıyordu. Haritada “Sharteff” şeklinde yazılan Şartevi, Baş Hatila, Stepanidze, Muhrani ve Mustafaoğlu adlı yerleşim yerleri, akarsuyun sol yakasında bulunuyordu. Baş Hatila'nın bugünkü Taşlıca köyünün merkez yerleşimi olduğu anlaşılmaktadır. Hatila Deresi'nin Çoruh Nehri'ne katıldığı noktada, akarsuyun sol yakasında “Urzuma”, sağ yakasında “Najviya” köyü işaretlenmişti.

Hatila Vadisi'nin Murgul Vadisi'ine bakan kısmında "Triali Tepe" adını taşıyan bir zirve bulunmaktadır. Bu isim Gürcüce "triali" (ტრიალი: dönüp durmak) ve Türkçe "tepe" kelimelerden oluşmaktadır.Klarceti (კლარჯეთი), Mamia Pağava, Meri Tsintsadze, Maia Baramidze, Malhaz Çoharadze, Tina Şioşvili, Şota Mamuladze, Ramaz Halvaşi, Nugzar Mgeladze, Zaza Şaşikadze, Cemal Karalidze, Batum, 2016, s. 188  ISBN 978-9941-0-8969-5"ტრიალი" - A Comprehensive Georgian-English Dictionary, Londra, 2006, 2 cilt   ISBN 0-9535878-3-5 Bu tepe günümüzde Tiryal Dağı şeklinde adlandırılmaktadır.Taner Artvinli, Artvin Yer Adları Sözlüğü, İstanbul, 2013, s. 258, ISBN 978-605-5708-85-6. Orman gülünün melez taksonları olan Rhododendron x rosifaciens (R. smirnovii x R. ungernii melezi) ve Rhododendron x filidactylis (R. ponticum x R. ungernii melezi) burada tespit edilmiştir.

Hatila Vadisi, Çoruh Havzası'nda ormanlarıyla bilinen bir yerdir. Orman örtüsü ladin, kayın, gürgen, göknar, kestane, kızılağaç ve meşe gibi ağaç türlerinden oluşmaktadır. 1954 yılında yayımlanan Orman Fakültesi Dergisi'nde buradaki ormanlar "Natalmev", "Nakerav", "Kuvapt", "Sallet" gibi adlarla anılmıştır.Mesud Defne, "Ips sexdentatus Boerner Kabuk Böceğinin Çoruh Ormanlarındaki Durumu ve Tevlit Ettiği Zararlar", İstanbul Üniversitesi Orman Fakültesi Dergisi, 1954, Sayı: II Vadi, barındırdığı flora ve faunaya bağlı olarak milli park ilan edilmiştir.

Kalıntılar

Hatila Vadisi'nde ortadan kalkmış köylerin bir kısmından geriye kalıntılar kalmıştır. Bunların başında Handzarti (ხანძართი), Thevnarti (თხევნარტი) ve İtlieti (ითლეთი) gelir. Taşlıca köyünün merkezinin 6 kilometre güneyinde yer alan Handzarti, günümüzde Hatila Vadisi'ndeki yaylalardan biri olarak da bilinmektedir. Handzarti, yangın anlamına gelen Gürcüce “handzari” (ხანძარი) kelimesinden türemiştir. Bu eski yerleşim yerinde Gürcülerden kaldığı tahmin edilen kilise tamamen yıkılmıştır. Geriye kireç harçlı duvar parçaları ve kesme taşlar kalmıştır. Handzarti Kilisesi 1923 tarihli tarihsel Gürcistan haritasında da yer almıştır. Thevnarti'nin bugünkü Taşlıca köyünün merkezinin güneyinde bulunduğu, köyünün eski kilisesinin kalıntılarından anlaşılmaktadır. Osmanllların Klarceti bölgesini ele geçirmesinden önce Thevnarti köyünün nüfusunun Hristiyan olduğu dönemden kalmış olan Thevnarti Kilisesi tamamen yıkılmıştır. Kilisenin yerinde günümüze kireç harçlı duvar parçaları ve kesme taş kalmıştır. Thevnarti yakınlarında, Didbogo (დიდბოგო) denilen yerde başka bir kilisenin varlığından da söz edilmektedir. Ancak burada herhangi bir kalıntıya rastlanmamıştır. Eski İtlieti köyünün adını taşıyan İtlieti Kalesi, Hatila Vadisi'nde bulunduğu için Hatila Kalesi olarak da adlandırılmaktadır.2015 Yılı Tao-Klarceti Tarihi Eserleri Araştırma Gezisi Sonuçları (ტაო-კლარჯეთის ძეგლების 2015 წლის საკვლევი ექსპედიციების ანგარიშები), Tiflis, 2016, s. 111-113.  978-9941-9123-9-9Klarceti (კლარჯეთი), Mamia Pağava, Meri Tsintsadze, Maia Baramidze, Malhaz Çoharadze, Tina Şioşvili, Şota Mamuladze, Ramaz Halvaşi, Nugzar Mgeladze, Zaza Şaşikadze, Cemal Karalidze, Batum, 2016, s. 360  ISBN 978-9941-0-8969-5Tao-Klarceti: Tarihsel ve Kültürel Anıtlar (ტაო-კლარჯეთი: ისტორიისა და კულტურის ძეგლები), (Editör) Buba Kudava, (Yazarlar) Nestan Bagauri, Zurab Batiaşvili, İrma Beridze, Buba Kudava, Nikoloz Jğenti, Goça Saitidze, Natia Hizanişvili, Tiflis, 2018, s. 304, ISBN 978-9941-478-17-8.

Kaynakça

Kategori:Artvin
Kategori:Hatila Vadisi
Kategori:Artvin ili tarihi
Kategori:Artvin ilindeki akarsular
Kategori:Tao-Klarceti