Ötüken

Ötüken, Ötügen veya Ötüken Ormanı, (Eski Türkçe: 𐰇𐱅𐰜𐰤:𐰖𐰃𐱁, Ötüken yış); Türklerin Orta Asya'daki kutsal başkentidir ve Moğollar tarafından da kutsal kabul edilir. Ormanlarla kaplı bir dağ olan "Ötüken Dağı" da eski Türkler tarafından kutsal kabul edilir. Çince kaynaklarda U-te-kien şeklinde geçtiği ve Çin kaynaklarında dağ ismi olarak geçen Tu-kin, Yü-tü-kiün ile ilişkili olabileceği belirtilmektedir.V. Thomsen, Samlede Afhandlinger, III, Kopenhagen, 1922); Alm. trc. H. H. Schaeder, Alttürkische Inschriften aus der Mongolei, in Übersetzung und mit Einleitung (aus dem Dänischen in den 'Samlede Afhandlinger), Z D M G, XXV (Leipzig, 1924), 121-175; Türk. trc. Ragıp Hulusi (1926), Moğolistan'daki Türkçe kitâbeler Ötügen (Ötüken) Türklerin yeryüzünde ilk var olduğu ve oradan Dünya'ya dağıldığı yerin adı olarak da kabul edilmektedir. Teoman tarafından kurulan Büyük Hun Devleti'nin başkenti de Ötüken idi. Ayrıca Orhun Nehri kaynaklarını bu bölgeden alır ve Göktürk Kağanlığı'nın da başkenti yine bu yörede kurulmuştur.Bahaeddin Ögel, Türk Mitolojisi (Cilt-1, Sayfa 15) İnanca göre bütün büyük devletlerin başkenti burada kurulmalı idi. Gerçekten de pek çok Türk ve Moğol Devleti biraz genişledikten sonra başkentlerini bu bölgeye taşımışlardır. Ötüken dağının Nama (Namı veya Namu) adında bir koruyucu ruhu vardı.

Ötüken eski Türklerin (Göktürk vb.) geleneksel inancı Tengricilikte Toprak Ana'ya verilen isimlerden biridir. Moğollarda Etugen, Itügen ya da Odigan gibi şekillerine de rastlanır. Ötüken-Kültü, Tengri-Kültü ile birlikte özellikle Göktürk Kağanlığı sırasında büyük önem kazanmıştır.

Köktürkler, Uygurlar ve Kırgızların merkezleri, uzun süre, kutsal kabul edilen, Ötüken ormanı olmuştur. Ötüken Ormanı'nın merkez olmasını ve buraya adeta kutsallığın verilmesi, Orhun Yazıtlarında da göze çarpmaktadır. Ötüken ormanı, adeta; dışarıdaki kötülüklere karşı, sığınılacak güvenli bir ev olarak tasvir edilir.Erdem,KONUR,"Orhun Yazıtlarında Sosyal ve Siyasi Mesajlar ",Çukurova Üniversitesi Türkoloji Merkezi

Eski inanca göre, Toprak Ana'nın keyfi ağaçların durumundan belli olur. Eğer ağaçlar sağlıklı ve güçlü yetişiyor ve bol meyve veriyorlarsa, Toprak Ananın insanlardan memnun olduğuna inanılır. Toprak Anaya edilen bir dua, güçlü ve büyük bir ağaca doğru yöneltilir.

Ötüken, günümüz Moğolistan'ın Arhangay Eyaleti ve Övörhangay Eyaleti sınırları içerisinde yer almaktadır.

Natıkay
Natıkay veya Natıgay - Türk ve Moğol mitolojisinde Toprak Tanrısı. Ötüken'in eşi olarak görülür. Çocukları, hayvanları ve bitkileri korur. Marko Polo'nun SeyahatnamesindeThe Travels of Marco Polo, Aldo Ricci, Luigi Foscolo Benedetto, Translated Into English from the Text of L.F. Benedetto adı geçer.Original Institutions of Self-Organization Among Mongols, Erjen Khamaganova, Indiana University, Bloomington, USA Moğollar tarafından saygı gösterilen bir Tanrı olduğundan bahsedilir. Onun için keçeden ve kumaştan bir saygı alanı yapılırdı. Erkekler sağ, kadınlar sol ve çocuklar önüne dizilirdi.Travels Of Marco Polo, Henry Yule - (London, J. Murray, 1871) Chapter LIII and Chapter XX 

Eski Kayıtlar

 Bilge Kağan Yazıtı 
Bilge Kağan, Orhun Yazıtları'nda Ötüken Dağı'nın 'Türk memleketinin yüreği' olarak önemini dile getirmiştir. Hatta yazıtlarda, Çinlilerin oyunlarına karşı koyup direnebilmek için "Ötüken Ormanı'ndan ayrılmayın." öğüdünü vermiştir. Ötüken şu an Rusya ve Moğolistan arasında bir yerde, yani Orhun Nehri'nin kaynaklarına yakındır.Bahaeddin Ögel, Türk Mitolojisi (Cilt-1, Sayfa 2)

 Divânu Lügati't-Türk 
Kaşgarlı Mahmud, Divânu Lügati't-Türk'te; "اتوكان Ötüken" "Tataristan çöllerinde bir yer adı. Uygur iline yakındır."TDK Divanü Lugati't-Türk veritabanı şeklinde tanımlanmıştır. Ayrıca Kaşgarlı, çizdiği haritada, Basmıl bozkırlarının altında, "Feyafi-yi Tatar" (فإيافي تتار) Tatar bozkırlarını İli Nehri'nin sol tarafında (batısında) göstermiştir.

 Çin Kaynaklarında 
Ötüken (Eski Türkçe: 10px10px10px 10px10px10px10px, Ötüken yış, Çince: 於都斤山,Chou Kitabı, , Kuzey Hanedanlar Tarihi,  都尉揵山,Tang Kitabı,  烏德鞬山/乌德鞬山,Tang Kitabı,  都斤山,Sui Kitabı, , Yeni Tang Kitabı, , Tzu chih t'ung chien,  大斤山,Kuzey Hanedanlar Tarihi, , , , Sui Kitabı, , , , Tzu chih t'ung chien,  郁督軍山/郁督军山; "Ötüken Ormanı", 10px10px 10px10px10px10px, Ötüken yer; "Ötüken Yeri") adı verilen, ormanlarla kaplı bir dağ, eski Türkler için çok kutsal sayılır.

Benzer yer adları
Günümüzde Ötüken toponomisi ile ilgili Tıva Cumhuriyeti'nde Ödügen Tayga (orman) bulunmaktadır. Eskiden Türklerin yaşadığı yörelerden Buryatya'nın başkenti ise Ulan Ude olup Ude sözü aslında Öde olup anlamı da vakit, zaman anlamındadır. Köktürk Yazıtları'nda Ötüken ile birlikte orman ve orman halkı zikredilir. Ormanlık bölgedeki Türk halkını anlatmaktadır. Selenge ve Yenisey bölgesini ele geçiren Moğollar daha sonra ormanlık bölgedeki Türkleri tanımlamak için ormanlık bölge halkı anlamında Uranhay tabirini kullanmaya başlamışlardır. Ötüken ormanları Sayan Dağları ile Baykal gölü arası yani günümüzde Tıvalar, Tofalar, Duhalar, Dolganlar, Duhalar, Hoton Türkleri ve Soyotların yaşadığı yerlerdir.

 Kaynakça 

 Ayrıca bakınız 
 Etügen

 Dış bağlantılar 
 Türk Mitolojisi Sözlüğü, Pınar Karaca 
 Tatar Türkçesinde өтүген/Ötügen sözünün anlamı 
  Tuva Türkçesinde Ötüken ormanı şarkısı
  Kırgız Türkçesinde Ötüken'in tanımı
 Kazak Türkçesinde Ötüken'in tanımı ve Orhun-Yenisey Yazıtlarında geçtiği yerler 
 Kırgız Türkçesinde Tarih Boyunca Türk merkez şehirleri 
  Kazak Türkçesinde Ötüken ile ilgili bilgiler 
  Batı Moğolistan Bayölke şehrindeki Türklerin portali-Kazak Türkçesinde
 Kazak Türkçesi Vikipedisinde Ötüken etimolojisi 
 Ötüken-Kazak Türkçesinde 
 Ötüken ve dolayı-Kazak Türkçesinde
 Rus tariçi Gumilev'in Tarih kitabı -Kırgız Türkçesinde 

Kategori:Türk mitolojisi
Kategori:Göktürk Kağanlığı
Kategori:Moğolistan coğrafyası
Kategori:Moğol mitolojisi
Kategori:Türk tarihi
Kategori:Şyung-nu