Avusturya-Macaristan İmparatorluğu

Avusturya-Macaristan, Avusturya-Macaristan İmparatorluğu veya İkili Monarşi olarak da anılır, 1867 ve 1918 yılları arasında Orta Avrupa hüküm sürmüş ve I. Dünya Savaşı'ndan sonra yıkılmış çok uluslu bir anayasal monarşi idi. Askerî ve diplomatik bir ittifak olan bu birlik, hem Habsburg Hanedanı'na mensup tek bir imparator hem de Macaristan Kralı unvanlarına sahip tek bir hükümdar tarafından yönetiliyordu. Avusturya-Macaristan, Habsburg monarşisi'nin anayasal evrimindeki son aşamayı oluşturuyordu ve Avusturya-Prusya Savaşı'nın ardından Macaristan'ın Habsburg yönetimine karşı bağımsızlık savaşlarını takiben 1867 Avusturya-Macaristan Uzlaşması ile kuruldu. Macaristan'ın 1918'de Avusturya ile birliğini feshetmesinden kısa bir süre sonrada feshedilmiştir. Resmî para birimi Kron'du.

Avrupa'nın en büyük güçlerinden biri olan Avusturya-Macaristan, coğrafi olarak Avrupa'nın en büyük ikinci ülkesi ve en kalabalık üçüncü ülkesiydi (Rusya ve Alman İmparatorluğu'ndan sonra) ve dünyanın en kalabalık on ülkesi arasındaydı. İmparatorluk dünyanın en büyük dördüncü makine yapım endüstrisini kurmuştur. Bosna Kondominiyumu toprakları dışında, Avusturya İmparatorluğu ve Macaristan Krallığı uluslararası hukukta ayrı egemen ülkelerdi.

Özünde, eski Avusturya İmparatorluğu'nun kuzey ve batı kısımları olan Cisleytanya ile Transleytanya (Macaristan Krallığı) arasında bir  olan  vardı. 1867 reformlarının ardından Avusturya ve Macaristan devletleri eşit güce sahip oldu. İki ülke birleşik diplomatik ve savunma politikaları yürüttü. Bu amaçlar doğrultusunda, “ortak” dışişleri ve savunma bakanlıkları hükümdarın doğrudan yetkisi altında tutuldu ve yalnızca iki “ortak” portföyün finansmanından sorumlu üçüncü bir maliye bakanlığı kuruldu. Birliğin üçüncü bir bileşeni, 1868'de Hırvat-Macar Uzlaşması'nı müzakere eden Macar tacına bağlı özerk bir bölge olan Hırvatistan-Slavonya Krallığı idi. 1878'den sonra Bosna-Hersek Avusturya-Macaristan'ın ortak askerî ve sivil yönetimi altına girdi 1908 yılında tamamen ilhak edilene kadar Bosna krizi'ne neden oldu."

Avusturya-Macaristan, 28 Temmuz 1914'te Avusturya-Macaristan'ın Sırbistan Krallığı'na savaş ilan etmesiyle başlayan I. Dünya Savaşı'nda İttifak Devletleri'den biriydi. 3 Kasım 1918'de Villa Giusti Ateşkesi imzalandığında Avusturya-Macaristan'ın dağılması zaten fiilen gerçekleşmişti. Macaristan Krallığı (1920-1946) ve Birinci Avusturya Cumhuriyeti, “de jure” olarak kabul edilirken, sırasıyla Birinci Çekoslovak Cumhuriyeti, İkinci Polonya Cumhuriyeti ve Yugoslavya Krallığı'nın bağımsızlığı ve Romanya Krallığı ve İtalya Krallığı'nın toprak taleplerinin çoğu da 1920'de galip güçler tarafından tanındı.

 İsim ve terminoloji 
sağ|küçükresim|Gümüş sikke: 5 kron, 1908 - I. Franz Joseph'in sağa bakan büstü, “Franciscus Iosephus I, Dei gratia, imperator Austriae, rex Bohemiae, Galiciae, Illyriae et cetera et apostolicus rex Hungariae”
Krallığın resmi adı Avusturya-Macaristan Monarşisi (,  idi; , ), ancak uluslararası ilişkilerde “Avusturya-Macaristan” kullanılıyordu (; ). Avusturyalılar ayrıca  ()) (ayrıntılı olarak ; ) ve Tuna Monarşisi (; ) veya İkili Monarşi (; ) ve “Çift Kartal” (; ), ancak bunların hiçbiri ne Macaristan'da ne de başka yerlerde yaygınlaştı.

Krallığın iç yönetimde kullanılan tam adı ''İmparatorluk Konseyinde Temsil Edilen Krallıklar ve Topraklar ve Aziz Stephen Kutsal Macar Tacı Toprakları idi.




Franz Joseph'in 1868'de aldığı bir kararın ardından, krallık uluslararası ilişkilerinde resmi olarak Avusturya-Macaristan Monarşisi/Reich'ı (Devleti) (; ) adını taşıdı. Genellikle “İkili Monarşi” olarak adlandırılmış veya sadece “Avusturya” olarak anılmıştır.

 Devletin tarihi 
 İmparatorluktan önce 
Habsburgların Avusturya'daki egemenliği 1282 yılına kadar uzanır. 1806 yılına kadar Avusturya bölgesi Kutsal Roma Cermen İmparatorluğu'nun bir parçasıydı ve Arşidüklük olarak kabul ediliyordu. Kutsal Roma Cermen İmparatorluğu'nun etkinliği azaldıkça Avusturya arşidükleri bağımsız olarak hareket etmeye başladılar. 1806 yılında, Arşidük Franz kendini imparator (kayzer) ilan etti (Avusturya İmparatorluğu).

küçükresim|sol|Franz Joseph'in 1867 yılında Macaristan Kralı olarak taç giyişi

1866'da Prusya-Avusturya Savaşı yenilgisi ve Alman Konfederasyonunun dağılmasından sonra prestijini kaybeden Avusturya İmparatorluğu kesin olarak mutlakiyetçiliği terk etti ve anayasal parlamenter bir hükûmet kuruldu. Bununla birlikte, yıkılan monarşinin bütününü kapsayacak, içinde tüm ulusların eşitlik ve özerkliğe sahip olacağı gerçek bir federasyon kurulacağı yerde; Macarlar'ın baskısı sonucunda 1867'de bir uzlaşma olarak ikili monarşi kuruldu. Yeni devletin resmî adı Avusturya-Macaristan İmparatorluğu idi. İkili monarşi, her iki kanadını da ayrı parlamentolara sahip anayasal monarşiler olarak örgütledi. Hükümdar, ordu ve dış politika her iki taraf için ortaktı; diğer konularda ise her biri bağımsızdı. Monarşinin batıdaki parçası olan Avusturya'da çeşitli uluslar daha geniş özgürlüklerden yararlanmaya başladı ve oy hakkı giderek yaygınlaştı.

küçükresim|sol|1898'den piyadeler, Bosna-Hersekliler kırmızı fesli
Ancak uluslar sorunu sürüyordu. 1875 yılında Osmanlı İmparatorluğu'nun çeşitli yerlerinde ve Bosna-Hersek'te ayaklanmalar oldu. Buna bağlı olarak Rusya Osmanlılara savaş açtı ve Osmanlıları yenerek onların Avrupa'daki güçlerine son verecek olan barış antlaşmasını kabul ettirdi. 1878 Berlin Kongresi Bosna-Hersek'i Avusturya-Macaristan'ın işgal etmesine ve yönetmesine karar verdi. Bundan sonra Avusturya-Macaristan'ın Balkanlar'daki istekleri Rusya ve Sırbistan'ın istekleri ile çelişkili bir durum aldı. Otuz yıl sonra 1908'de Avusturya-Macaristan, Bosna-Hersek'i resmen topraklarına kattı. Bu arada 1879'da Avusturya-Macaristan, Almanya ile bağlaşıklık antlaşması imzaladı. 1882'de İtalya'nın da katılması ile genişleyen bu antlaşma Rusya'ya karşı idi. Bu bağlaşıklık Avusturya-Macaristan monarşisindeki çeşitli uluslar üzerinde farklı bir etki yaptı. Almanlar ve Macarlar ittifakı desteklerken; Slav uluslar, özellikle Çekler ve Güney Slavlar 1908'de Bosna-Hersek'in ülkeye katılmasından da rahatsız oldular. O sıralarda Sırbistan Krallığı oldukça güçlü bir duruma gelmişti ve Avusturya-Macaristan'daki Güney Slavların üzerinde etkili oluyordu.Büyük Ansiklopedi, Milliyet, 1990. Cilt 2. Sayfa 512.

 I. Dünya Savaşı 
küçükresim|sol|upright=1.36|Avusturya-Macaristan 1914

28 Haziran 1914'te Avusturya veliahtı Franz Ferdinand, Bosna'nın başkenti Saraybosna'da bir Sırp milliyetçisi tarafından suikasta uğrayarak öldürüldü. Beş hafta sonra Avrupa kendisini I. Dünya Savaşı'nın içinde buldu.
 Doğu Cephesi 
Savaşın hemen başında Ruslar, devletin Galiçya bölgesini ele geçirdi. Ama 1915 ve 1916 yıllarında, Alman, Osmanlı ve Bulgar desteğiyle bu bölge geri alındı. 
 İtalya Cephesi 
1914-1917 yılları arasında, iki devlet karşılıklı olarak birbirine saldırdı. Ancak, iki devletin de hiçbir kazancı olmadı. Üstüne üstlük, fazla miktarda asker kaybı yaşadılar. 1917 yılında Alman desteğinin gelmesi, Avusturyalıların cephede üstün gelmesini sağladı. Ancak 1918 yılında, İtalyanların sert saldırıları nedeniyle, Avusturya kazandığı toprakları iade etmesine neden oldu.
 Dağılış 
İtilaf Devletleri ile Avusturya-Macaristan İmparatorluğu arasında, 3 Kasım 1918 tarihinde Villa Giusti Antlaşması ile ateşkes sağlanmıştı. İmzalayanlar: Pietro Badoglio ve Viktor Weber Edler von Webenau. 11 Kasım 1918 tarihinde de Almanya ile yapılan Rethondes Antlaşması ile Batı Cephesi'nde silahlar susmuştur. Aynı sıralarda Habsburg Hanedanı tahttan çekilmiş ve 12 Kasım 1918 tarihinde Viyana'da oluşturulan Geçici Ulusal Meclis, Avusturya'da cumhuriyet ilan etmiştir. Avusturya-Macaristan İmparatorluğu böylece Avusturya ve Macaristan olmak üzere bağımsız cumhuriyetler haline gelmiştir.

Villa Giusti Antlaşması, bir ateşkes antlaşmasıdır. I. Dünya Savaşı'ndan yenik çıkan Avusturya ile İtilaf Devletleri arasındaki antlaşma ise St. Germain Antlaşması'dır. Antlaşma 10 Eylül 1919 tarihinde imzalanmıştır.

 Nüfus ve konuşulan diller 
 Diller 

 Dil
 Salt
 Yüzde
  Almanca
 12.006.521
 %23,36
  Macarca
 10.056.315
 %19,57
  Çekçe
 6.442.133
 %12,54
  Lehçe
 4.976.804
 %9,68
  Sırp-Hırvatça
 4.380.891
 %8,52
  Ukraynaca
 3.997.831
 %7,78
  Rumence
 3.224.147
 %6,27
  Slovakça
 1.967.970
 %3,83
  Slovence
 1.255.620
 %2,44
  İtalyanca
 768.422
 %1,50
  diğer
 2.313.569
 %4,51
  Toplam
 51.390.223
 %100,00

 Avusturya'daki Diller 
 Eyâlet
 En çok konuşulan dil
 diğer diller
  Bohemya
 Çekçe (%63,2)
 Almanca (%36,8)
  Dalmaçya
 Hırvatça (%96,2)
 İtalyanca (%2,8)
  Galiçya
 Lehçe (%58,6)
 Ukraynaca (%40,2)
  Aşağı Avusturya
 Almanca (%95,9)
 Çekçe (%3,80)
  Yukarı Avusturya
 Almanca (%99,7)
   Bukovina
 Ukraynaca (%38,4)
 Rumence (%34,4), Almanca (%21,2), Lehçe (%4,6)
  Karintiya
 Almanca (%78,6)
 Slovence (%21,2)
  Krayn
 Slovence (%94,4)
 Almanca (%5,4)
  Salzburg
 Almanca (%99,7)
   Silezya
 Almanca (%43,9)
 Lehçe (%31,7), Çekçe (%24,3)
  Steiermark
 Almanca (%70,5)
 Slovence (%29,4)
  Moravya
 Çekçe (%71,8)
 Almanca (%27,6) Tirol
 Almanca (%57,3)
 İtalyanca (%42,1)
  Küstenland
 Slovence (%37,3)
 İtalyanca (%34,5), Hırvatça (%24,4), Almanca (%2,5)
  Vorarlberg
 Almanca (%95,4)
 İtalyanca (%4,4)

küçükresim|upright=1.36|Din haritası (Andrees Allgemeiner Handatlas)

 Dinler 
 Din/Mezhep
 Avusturya-Macaristan
 Avusturya
 Macaristan
 Bosna-Hersek
  Katolikler
 %76,6
 %90,9
 %61,8
 %22,9
  Protestanlık
 %8,9
 %2,1
 %19
 %0
  Sırp Ortodoksları
 %8,7
 %2,3
 %14,3
 %43,5
  Yahudilik
 %4,4
 %4,7
 %4,9
 %0,6
  İslam
 %1,3
 %0
 %0
 %32,7


 Eyâletler 
 + Avusturya-Macaristan 	 
   300px 1. Bohemya, 2. Bukovina, 3. Karintiya, 4. Krayn, 5. Dalmaçya, 6. Galiçya, 7. Küstenland, 8. Aşağı Avusturya, 9. Moravya, 10. Salzburg, 11. Silezya, 12. Steiermark, 13. Tirol, 14. Yukarı Avusturya, 15. Vorarlberg; 16. Macaristan Krallığı, 17. Hırvatistan ve Slovenya Krallığı; 18. Bosna-Hersek 	 

 + Cisleytanya 1910 
  Eyâlet
 Başkent
 Yüzölçümü (km2)
 Nüfus
  Bohemya Kraliyeti
 Prag (224.000)
 51.948
 6.769.000
  Dalmaçya Kraliyeti
 Zara/Zadar (14.000)
 12.833
 646.000
  Galiçya ve Lodomerya Kraliyeti
 Lemberg (206.000)
 78.493
 8.025.000
  Aşağı Avusturya Arşidukalığı
 Viyana (2.031.000)
 19.822
 3.532.000
  Yukarı Avusturya Arşidukalığı
 Linz (71.000)
 11.981
 853.000
  Bukovina Dukalığı
 Czernowitz (87.000)
 10.442
 800.000
  Karintiya Dukalığı
 Klagenfurt (29.000)
 10.327
 396.000
  Krayn Dukalığı
 Laibach (47.000)
 9.955
 526.000
  Salzburg Dukalığı
 Salzburg (36.000)
 7.153
 215.000
  Yukarı ve Aşağı Silezya Dukalığı
 Troppau (31.000)
 5.147
 757.000
  Steiermark Dukalığı
 Graz (152.000)
 22.426
 1.444.000
  Moravya Margravyası
 Brünn (126.000)
 22.222
 2.622.000
  Tirol Prens Kontluğu
 Innsbruck (53.000)
 26.683
 946.000
  Küstenland
 Trieste (161.000)
 7.969
 895.000
  Vorarlberg
 Bregenz (9.000)
 2.601
 145.000
  + Transleytanya 1910 
  Eyâlet
 Başkent
 Yüzölçümü (km2)
 Nüfus
  Macaristan Krallığı
 Budapeşte (882.000)
 282.297
 18.265.000
  Hırvatistan ve Slovenya Krallığı
 Zagreb (80.000)
 42.534
 2.622.000
  Fiume 
 Fiume (39.000)
 21
 48.800
   + Birlikte Yönetim 1910 
  Eyâlet
 Başkent
 Yüzölçümü (km2)
 Nüfus
  Bosna-Hersek
 Saraybosna (52.000)
 51.082
 1.932.000


 Not listesi 

 Kaynakça 


Kategori:VikiProje Tarih kaynak bekleyen maddeler