İlhanlılar

İlhanlılar veya İlhanlı Devleti ( veya , ), Moğol İmparatorluğu'nun güneybatı topraklarında kurulmuş bir Moğol hanlığıydı. Resmî adıyla İran Ülkesi ya da kısaca İran olarak bilinen hanlık, Tuluy'un oğlu ve Cengiz Han'ın torunu Hülâgû tarafından kuruldu. Hülâgû, kardeşi Möngke Han'ın 1259'daki ölümünün ardından Moğol İmparatorluğu'nun Batı Asya ve Orta Asya'daki topraklarını miras alarak hanlığın temelini attı.

İlhanlıların ana toprakları günümüzde İran, Azerbaycan ve Türkiye olarak bilinen bölgeleri kapsıyordu. En geniş döneminde ise Irak, Suriye, Ermenistan, Gürcistan, Afganistan, Türkmenistan, Pakistan, Tacikistan ve Rusya'nın Dağıstan bölgesinin bir kısmını da içine alıyordu. 1295 yılında tahta çıkan Gazan ile birlikte sonraki İlhanlı hükümdarları İslam'a geçip Müslüman oldular. 1330'larda Kara Veba salgını büyük yıkıma yol açtı. Son İlhanlı hükümdarı Ebû Said Bahadır Han'ın 1335'teki ölümüyle birlikte hanlık kısa sürede dağıldı.

İlhanlı Devleti, Moğollar arasında Hülâgû Ulusu olarak biliniyordu; çünkü bu topraklar Cengiz Han'ın torunlarına tahsis edilen uluslardan birinden türemişti. İlhanlı hükümdarları, İran kökenli olmamalarına rağmen kendilerini İran'ın geçmişine bağlayarak otoritelerini pekiştirmeye çalıştılar; Moğolları, Sasani İmparatorluğu'nun mirasçıları olarak göstermek amacıyla tarihçiler görevlendirdiler. Yerli entelektüeller ise bu süreci, uzun zamandır kaybolmuş bir hanedan geleneğinin yeniden canlanması olarak yorumladılar. Böylece “İran Toprakları” (Īrān-zamin) kavramı önemli bir ideoloji haline geldi ve daha sonra Safevî İmparatorluğu (1501-1736) tarafından geliştirilerek sürdürüldü. Çin'de Yuan Hanedanı döneminde yaşanan benzer bir sürece paralel olarak, Moğolların doğrudan amaçlamadığı toprak bütünlüğü fikrinin yeniden canlanması, İran'da Moğol egemenliğinin kalıcı miraslarından biri oldu.

 Siyasi Tarihi 
 Hûlâgü Han ve Ordusu 
1243 yılında gerçekleşen Kösedağ Savaşı'nda Anadolu Selçuklu Devleti'ni yenilgiye uğratan Moğollar, Karakurum merkezine bağlı olarak İran'a geçerek, 1256 yılında başkenti Tebriz olan İlhanlı yönetimini kurdular (İlhanlı: Han'a bağlı topraklar). Devletin başında da Hülagû Han bulunmaktaydı. 1256 yılında Alamut Kalesi'ni ele geçirerek Bâtınîlerin çalışmalarına son verdiler. 1258 yılında ise Bağdat'ı işgal ederek halifeliğe son verdiler. Bu orduyu Memlûk komutanı Baybars mağlup etmeyi başarmıştır. İkinci Humus Savaşı, Moğol baskısını sona erdirmiştir.

Azerbaycan'ı ele geçiren Hülagû Han, 1258'de Bağdat'ı alarak Abbasî Devleti'ne son vermiş, Anadolu Selçuklu Devleti'ni egemenliği altına almıştır. Moğollar, Anadolu'nun bilim, kültür ve ticaret merkezleri olan kentlerini yağmalamıştır. Yağmalama nedeniyle bu dönemde Anadolu'da ticaret gerilemiştir. 

İlhanlılar, Suriye ve Filistin'i işgalden sonra Mısır'a doğru ilerlemeye başladılar. Ancak Memlûkler, Ayn-ı Câlut Savaşı'nda İlhanlıları yenilgiye uğratarak Filistin ve Suriye'den çıkardılar (1260). Memlûk Sultanı Baybars, İlhanlıları ikinci kez Elbistan'da yenilgiye uğrattı (1277). Memlûkler tarafından uğradıkları yenilgiler dışında savaş kaybetmediler.

İlhanlılar, Gazan Mahmud Han (1295-1304) zamanında Müslümanlığı kabul ettiler. Aslında bu bölgede (İran'da) İslam zaten yaygındı. Bununla anlatılmak istenen idarecilerin görüş değişikliğidir. İlhanlı yöneticilerin tam anlamıyla İslam'ı seçtikleri söylenemez ancak bölgedeki halkın Müslüman olması fikir değişikliğini kısmen de olsa sağlamıştır. Yine de İlhanlıların İran topraklarındaki Müslüman çoğunluğu baskı altında yaşıyordu. Çünkü İlhanlı yöneticiler gelişmekte olan Tibet Budizmi'ni ve Diofizit'i (Nasturilik) teşvik ediyorlardı.

Gazan 1295'te Nevruz'un desteğiyle kuzeni Baydu'yu devirdi. Yardımının karşılığı olarak Nevruz, Gazan'ı Müslümanlığı kabul etmeye razı etti. İslam'a girmesiyle beraber Gazan, adını Mahmud olarak değiştirdi. Ancak çeşitli kaynaklar Müslüman olmasına rağmen Moğol Şamanizmi'ni sürdürdüğünü ve Tengri'ye taptığını belirtirler. Moğol şamanların İlhanlı İmparatorluğu'nda kalmalarına izin verilmiş ve nüfuzları hem Gazan hem de onun halefi Olcaytu saltanatında devam etmiş ama daha sonra gerilemeye yüz tutmuşlardır. Bundan önce Budizm'i benimsemişlerdi ve Müslümanlara karşı Hristiyanlarla ittifak kurmak istiyorlardı. 14. yüzyılın başlarında çıkan iç karışıklıklar sonucu İlhanlılar parçalandı (1336). İlhanlı topraklarının Azerbaycan bölümünde Çobanoğulları, geriye kalan büyük bölümü üzerinde ise Celâyirliler Devleti kuruldu.

 Son İlhanlar 
küçükresim|sol|upright=1.14|İlhanlılar (1345)

İlhan Ebu Said Bahadır'in 1335'te ölümünden sonra İlhanlılar Devleti çözülmeye başlamıştır. İlhan unvanı, 1335-1336 döneminde Arık Böke soyundan Arpa Han'ın eline geçtikten sonra, 1336-1357 döneminde yine Hülagû Hanedanı mensupları tarafından taşınmıştır. Fakat bunlar İlhan unvanını bölgesel devletlere bağlı olarak devam ettirmişlerdir. Bunlardan Musa (1336–1337) Bağdat'ta bulunan Ali Padişah'ın etkisinde; Muhammed ile Cihan Timur (1339–1340) Celâyir Sultanlığı'nın etkisinde; Satıbey Hatun (1338–1339), Süleyman (1339–1343) ve Anuşirvan (1343–1356) Çobanoğullarının etkisinde kalarak İlhan unvanı taşımışlardır. Son olarak Tagay Timur 14. yüzyıl ortasında soyunun Cengiz Han ve İlhanlılardan geldiğini iddia ederek Horasan ve Doğu İran'da İlhan unvanını taşımıştır. Tagay Timur'un Serbedârîler tarafından öldürülmesi ile İlhanlılar sona ermiştir.

 Hukuk 
İlhanlıların kurucusu ve aynı zamanda Cengiz Han'ın torunu olan Hulagü Han devrinde tüm Müslümanların şer'i ve hukuki meselelerinde, müderris (günümüz öğretim üyesi) ve kadıların nakli ile ilgilenmek için kadi-l kudat görevi ile Şemsüddin Muhammed Kazvini görev yapardı. Kadi-l kudat sözcüğü Türkçede "Kadıların Kadısı" anlamına gelmektedir. Bu kadının günümüz eşdeğeri içişleri bakanı olarak düşünülebilir.

İlhanlılarda, Irak bölgesinde ayrı bir kadi-l kudatı bulunmaktaydı. Kadi-l kudat yönetimi hem ders verme, hem de hukuk işleriyle ilgilenirdi. Yargı ile ilgili görevleri içinde iki düşmanın mahkemesini görmek, mahkeme sicil ve zabıtlarını tutmak, dava ile ilgili hukuki anlamda yeterli ve tutarlı delilleri toplamak, iki tarafça kabul görmüş sözleşmeler ile ilgili tasarrufta bulunmak, evlenme, boşanma, nafaka gibi konularla ilgilenmek, miras, zekat ve yetim mallarını korumak gibi şer'i işler vardı. Kadi-l kudatın yerine bu işlere bakmak üzere merkez bölgesi ve merkez dışında kalan tüm yerlerde yeteri kadar vekaleten kadı da bulunurdu.

Bir kısım Moğolların İslam'ı seçmesi ile birlikte, İslam hukukunu ve aynı zamanda gelenek, görenek, adet bilen din alimlerinden görevliler görülmektedir. Bu görevli kişi her kim olursa olsun bütün davaların kararını şeriata göre verirdi. Verilen bu kararlar kesin olarak uygulanması zorunlu olan kararlardı ve itiraz etmek mümkün değildi.

 İlhanlı hükümdarları listesi 

İlhanlılar (1221–1256) # Resim Taht ismi Asıl isim Unvan Doğum-Ölüm Hükümdarlık başlangıcı Hükümdarlık sonuSaltanat Süresi Aile bağlantıları Not 1 orta|119x119pik Hülâgû Han  Han, İlhan yak. 1217 – 8 Şubat 1265 1256 8 Şubat 126511 Yıl Tuluy'un oğlu  2 80px Abaka Han  Han, İlhan 1234 – 1282 1265 1 Nisan 128217 Yıl Hülagû Han'ın oğlu  3 80px Teküder Han Ahmet Han, İlhan, Sultan ? – 1284 1282 12842 Yıl Hülagû Han'ın oğlu Öldürüldü 4 80px Argun Han  Han, İlhan, Sultan yak. 1258 – 7 Mart 1291 1284 7 Mart 12917 Yıl Abaka Han'ın oğlu  5 Geyhatu  Han, İlhan, Sultan ? – 1295 1291 12954 Yıl Abaka Han'ın oğlu Öldürüldü 6 Baydu  Han, İlhan, Sultan ? – 1295 1295 12957 Ay Hülagû Han'ın torunu ve Toğay'ın oğlu Öldürüldü 7 80px Gazan Han Mahmud Han, İlhan, Sultan 1271 – 1304 1295 13049 Yıl Argun Han'ın oğlu  8 80px Olcaytu Muhammed Hüdabende Han, İlhan, Sultan, Hüdabende 1280 – 16 Aralık 1316 1304 16 Aralık 131612 Yıl Argun Han'ın oğlu 9  Ebû Said Bahadır Han, İlhan, Sultan, Alaaddin, Bahadır 2 Haziran 1305 – 1 Aralık 1335 1316 1 Aralık 133519 Yıl Olcaytu'nun oğlu 10 Arpa Han Mahmud Han, İlhan, Sultan, Kauen, Muezzeddin ? – 1336 1335 10 Aralık 13361 Yıl Tuluy'un oğlu Erikbüke'nin oğlu Malik Timur'un oğlu Munk Han'un oğlunun oğlu Suse'nin oğlu Öldürüldü 11 Musa Han  Han, İlhan, Sultan, Nasereddin ? – 1337 12 Nisan 1336 13371 Yıl Baydu'nun oğlu Ali'nin oğlu Kuklası 12 Muhammed Han  Han, İlhan, Sultan, Muzafferiddin ? – 1338 1336 13382 Yıl Hülagû Han'ın oğlu Mengü Timur'un oğlu Ambarcı'nın oğlu Il Timur'un oğlu Yul Kotlok'un oğlu Celâyir Sultanlığı
Kuklası 13 Satıbey Hatun  Hatun yak. 1300 – 1345'ten sonra 1338 13391 Yıl Olcaytu'nun kızı ÇobanoğullarıKuklası 14 Cihan Timur  Han, İlhan, Sultan, İzzeddin ? – ? 1339 13401 Yıl Geyhatu Han'ın oğlu Ala-Fireng'un oğlu Celâyir Sultanlığı
Kuklası Süleyman Han  Han, İlhan, Sultan ? – ? Mayıs 1339 13451 Yıl Satıbey Hatun'un kocası. Hülagû Han'ın oğlu Yesmut'un oğlu Soga'nın oğlu Yusuf Şah'ın oğlu Serbedârîler
Kuklası Toğa Timur  Han, İlhan, Sultan ? – 1353 1335 135318 Yıl Yesugey Bahadir'in oğlu Cucukisar Tur'un oğlu Amakan'ın oğlu Abaka Han'ın oğlu Bababadir'in oğlu Sudi 
Celâyir Sultanlığı
1338–1339
Serbedârîler1338–1341
Serbedârîler
1344, 1353) Anuşirvan  Han, İlhan, Sultan, Adil ? – ? 1344 135713 Yıl ? 

 İlhanlı Hükümdarları Soyağacı 

 Galeri 

 Ayrıca bakınız 
 Ayn Calut Muharebesi
 Birinci Humus Muharebesi
 Vâdi'l-Haznedar Muharebesi
 Yakutiye Medresesi

 Kaynakça

 Dış bağlantılar 

 Aṭā Malek Covayni, Tārih-r jahāngošā, 
 ed. Moḥammad Qazvini, 3 cilt., London and Leiden, 1912-37;  
 (Ing. Çev. John A. Boyle) (1958) The History of the World Conqueror, 2 cilt., Manchester, 
  Encyclopedia Iranica'da Ilhanlilar  


Kategori:VikiProje Tarih kaynak bekleyen maddeler
Kategori:Moğol İmparatorluğu