Kürtçe

Kürtçe (Kurdî, کوردی, ), Hint-Avrupa dil ailesine bağlı Hint-İran dillerinin batı İran koluna giren ve Türkiye'nin doğu ve güneydoğusu, Suriye'nin kuzeyi, Irak'ın kuzeyi ve kuzeydoğusu ile İran'ın batısında yaşayan Kürtler tarafından konuşulan bir dildir.http://www.institutkurde.org/en/language/  (Paris INALCO üniversitesinde Kürt dil uzman olan Joyce Blau ve diğer pek çok dilbilimciye göre Kürtçe bir Kuzeybatı İran dilidir)Windfuhr, Gernot: The Iranian languages. Routledge Language Family Series. 2009 (sayfa 587) Kürtçe Irak'ta, Irak'a bağlı Kürdistan Bölgesel Yönetimi'nde ve de facto özerk olan Kuzey ve Doğu Suriye Özerk Yönetimi'nde resmî dil statüsüne sahiptir. Kürtçenin yukarıda belirtilenler haricinde Ermenistan, Gürcistan, Türkmenistan, Lübnan, Afganistan, Rusya gibi ülkelerde az sayıda konuşanı bulunmaktadır.

Kürtçenin lehçeleri Kurmanci (Kuzey Kürtçesi), Sorani (Orta Kürtçe) ve Kelhuridir (Güney Kürtçesi). Ancak, Türkiye'de Kürtçe ile kastedilen büyük oranda bu dilin ülkede en çok konuşulan lehçesi olan Kurmancidir. Lekçe de birçok dil bilimci tarafından Kürtçenin lehçelerinden biri olarak kabul edilir.Erik Anonby, Atlas of the Languages of Iran: A working classification  (erişim: 4.6.2021): "Most linguists (Fattah 2000:10, Anonby 2004/5) classify Laki within Kurdish, although it is unclear whether it is best classified as a separate of branch Kurdish (as shown here) or as a variety of Southern Kurdish. Still, some speakers of Laki and many Northern Lori speakers consider it part of the Lori group."

Kürtçe genel olarak kuzeybatı İran dilleri içinde sınıflandırılsa da kuzeybatı İran dilleri kolunda bulunmayan, güneybatı İran dilleri koluna ait birçok özellik taşımaktadırBruinessen, M.M. van. (1994). Kurdish nationalism and competing ethnic loyalties  ve Kuzey, Orta ve Güney lehçeleriyle kuzeybatı İran dilleri ve güneybatı İran dilleri arasında yer alan bir dialect continuum olarak konumlandırılmaktadır.Windfuhr, Gernot (1975), "Isoglosses: A Sketch on Persians and Parthians, Kurds and Medes", Monumentum H.S. Nyberg II (Acta Iranica-5), Leiden: 457-471

 Diller 
Kürtçe adı altında Kurmanci (Kuzey Kürtçesi), Sorani (Orta Kürtçe) ve Kelhuri (Güney Kürtçesi) olmak üzere üzerinde fikir birliği sağlanmış üç grup bulunmaktadır. Dördüncü bir değişke olan Lekçenin üç Kürt dilinden biri olarak mı yoksa ilişkili bir dil mi sayılması gerektiği konusunda fikir birliği bulunmamaktadır.Dehqan, Mustafa (2008). "Zîn-ə Hördemîr: A Lekî Satirical Verse from Lekistan". Journal of the Royal Asiatic Society. 18 (3): 295–309. doi:10.1017/S1356186308008523. ISSN 1356-1863. JSTOR 27755955.Hulst, Harry van der; Goedemans, Rob; Zanten, Ellen van (2011). A Survey of Word Accentual Patterns in the Languages of the World. Walter de Gruyter. ISBN 9783110198966.Rüdiger Schmitt (2000). Die iranischen Sprachen in Gegenwart und Geschichte (in German). 200. p. 85. ISBN 3895001503. Lekçe, Kürtçe ile Lurcanın her ikisiyle yüksek oranda benzerlik göstermesi nedeniyle Kürtçe ile Lurca arasında kalmış bir geçiş dili/lehçesi olarak da görülmektedir.

 Kurmanci veya Kuzey Kürtçesi 

Kurmanci Kürtçesi, en yaygın konuşulan Kürt dilidir. 15-17 milyon kişi tarafından Türkiye, Suriye, Irak, İran ve Ermenistan'da konuşulmaktadır. 1930'lu yıllardan itibaren Kurmanci Kürtçesi Kürt-Latin alfabesi ile yazılmakta ve şu anda dil genişletme sürecini yaşamaktadır.

Cizre'deki Botani lehçesini ölçünlü lehçe yapma yönünde çabalar vardır. Bu şive Kamuran Bedirxan tarafından 1920'lerde Kürt dilbilgisi üzerine yazılan kitap için temel olarak alınmıştır.

Kurmanççanın lehçeleri:Revisiting Kurdish dialect geography. haziran 2017, Yaron Matras, sayfa 8

 Batı: Suriye'nin Halep ilinde, Türkiye'de kabaca Fırat'ın batısındaki illerde, Elazığ, Tunceli, Sivas, Konya, Ankara, Aksaray, Kırşehir ve İran'ın Horasan bölgesinde konuşulur.
 Güneydoğu: Hakkâri ilinde, Irak'ın Duhok ve Erbil bölgesinde ve İran'ın Batı Azerbaycan ilinde konuşulur.
 Merkezi: Türkiye'de, Suriye'nin Haseke ilinde, Irak'ın Sincar bölgesinde, Ermenistan'da, Gürcistan'da, Azerbaycan'da, Rusya'da, Lübnan'da ve İran'ın Batı Azerbaycan ilinde konuşulur.

 Soranice veya Orta Kürtçe 

Soranicenin yazımı için çoğunlukla Arap-Fars alfabesi kullanılır. Son zamanlarda Latin alfabesine geçme girişimleride olmuştur. Bu dil yazılı kaynak yönünden zengindir.

Soranicenin dağılımı Süleymaniye'ye kadar uzanan Kürt Baban hanedanlığınla bağlıdır. Bu şehrin ticari gücü Soranicenin yaygınlaşmasını sağlamıştır, böylece Kelhurice ve Havramice konuşanların sayısı azalmıştır.

Bugün Soranice, Kurmançça için Kürt kökenli sözcük türetmek için sıklıkla başvurulan bir kaynaktır.

Ağızları Erbili, Pişdari, Kerküki, Hanakini, Kuşnavi, Mukri, Süleymani, Bingirdi, Garrusi, Ardalani, Sanandaji, Varmava, Garmiyani, Cafi olarak sayılabilir.

 Kelhurice veya Güney Kürtçesi 

Lehçeler:

Kelhuri, Kermanşahi: çoğunlukla batı İran'da konuşulur; Kermanşah şehri ve etrafında.
Feyli: Feyli aşireti tarafından kullanılır, İlami olarak da tanınır. Doğu Irak'ta Diyala eyaletinin İran sınırlarına yakın Hanekin bölgesinde ve İran'da İlam eyaletinde konuşulur. Ayrıca Kermşanşah eyaletinin bazı kısımlarında ve etrafında mevcuttur.
Sencabi: Hevraman ve Guran bölgerinde varlığını sürdürür.

Diğer lehçeler:
Gerusi (Bıcari), Melekşahi, Kolyayi, Baryayi, Kürdali

İran-Irak hattı dışında Türkiye'de Şeyhbızın aşireti tarafından konuşulur.

 Kürt dilleri ve diğer dillerinden örnekler 
 Türkçe Kelhurice Soranice  Lekçe  Kirmaşanî Kurmançça  Goranice  Bacalanî ZazacaPartçahttps://books.google.dk/books?id=C7au4-y3Q-AC&pg=PA208&lpg=PA208&dq=parthian+personal+pronouns&source=bl&ots=ZZdavdo16J&sig=ACfU3U1EG_YrdWm-E5xdgpAEA8HSE1hJoA&hl=da&sa=X&ved=2ahUKEwi3166ruqvlAhWLblAKHWW-CFkQ6AEwAXoECAkQAQ#v=onepage&q=parthian%20personal%20pronouns&f=false     Farsça Ben Mi  Min Min Min Ez, Min Amin, Min Min, Emin Ez, MıAz, man(man) منSen Ti To Tû TuTu, TeTo, Etû, TûTi, To Tı, ToTu, to(to) توBen yapıyorumMi kemMin dekemMin mekem  Min kem Ez dikim Amin/Min mekerû Min mekere Ez kenaAz karam(man mikonam) من میکنمBen gidiyorum Mi çim Min deçim Min Meçim Min çimEz diçim/Ez derime Min milû Min melû Ez şınaAz şawam(man miravam) من میرومÇok Fire  Zor  FiraFere, Zyad Pir, Gelek, Zehf, Fir Zor, Fira Fire Zaffrây, abêr, was, wasyâr(ziyad) زیادSöylediWetGot/WitWat/VitWit Got/Wit  Wat/vat WetVat Vât Geldi- Hat-Hat-Het- Hat-Hat-Ame-Ame- Ame-âhag-(aamad-) آمد Ses HenaBang, DengHena DeňDeng, awazDengDeng Vengwâng, âwâz(sadaa) صداBüyükKel´nGewre Kel´nGewre, QeüGewre, Gir, MezinGore Gewre Gırd, Gırs, Pilwuzurg(bozorg) بزرگRüzgârWaBaWa/vaWaBaVa/Wa Va VaWâd(ba) باYağmurWaranBaranWaran/varanWaranBaranBaran Baran Vartış, varıtWârân(baran) بارانBozuk(Harap)GenXirapGen, XirawXeraw, GenXirab, GenîXirab Xirab Xirabpûdag(xaraab) خرابŞimdiÎrêngeEstaÎske/ÎseÎreňe, ÎseNiha, anaîseêsteNaw, Nıka, Inkanûn(aknun) اکنون

 Alfabeler 

Kürt dilleri Latin, Kiril ve Arap alfabeleriyle yazılır:

 Arap harflerinden oluşan Kürt alfabesi 
Kürt dillerinin günümüze kadar gelen birçok eseri Arap harfleri temelli alfabeyle yazılmıştır. Klasik Kürt Edebiyatı şiirleri, divan, mevlid ve diğer birçok eserleri bu alfabeyle yazılmştır. Bu alfabe Arap alfabesine Farsçadaki پ (p), چ (ç), ژ (j), گ (g) harfleriyle Kürt dillerine has ڤ (v) harfinin eklenmesinden oluşur. 
Günümüzde Soranice için kullanılan alfabede bu harflerin dışında ڕ (rr), ڵ (ll), ە (e), ێ (ê), ۆ (o) harfleri de eklenmiştir. Arapçadaki ث (se), ذ (zel), ص (sad), ض (dad), ط (tı), ظ (zı) harfleri ise Soranî alfabesinde bulunmaz.

 Latin-Kürt Alfabesi 
Latin harflerini temel alan Kürt alfabesi 31 harften oluşur.

 A B C Ç D E Ê F G H I Î J K L M N O P Q R S Ş T U Û V W X Y Z 
 a b c ç d e ê f g h i î j k l m n o p q r s ş t u û v w x y z

Bu alfabede karşılanan 31 sesten 8'i ünlü, 23'ü de ünsüzdür. Ünlüler a, e, ê, i, î, o, u, ûdir.

 Karşılaştırma 
 Kurmançça-Latin Kiril Sorani Arap-Fars-Alfabesi UFA A a A a ئا ـا ا [aː] B b Б б  ب ـبـ ـب بـ  [b] C c Щ щ ج ـج ـجـ جـ [ʤ] Ç ç Ч ч چ ـچ ـچـ چـ [ʧ] D d Д д د ــد [d] E e Ә ә ە ـه ئە [ɛː] Ê ê E e ێ ـێ ـێـ ێـ ئێـ [e] F f Ф ф ف ـف ـفـ فـ [f] G g Г г گ ـگ ـگـ گــ [g] H h h h  هـ ـهـ  [h] I i  Ъ ъ  Yok [ɯ] Î î И и ى ئى ـيـ يـ [iː] J j Ж ж ژ ـژ [ʒ] K k К к ک ـک ـکـ کــ [k] L l Л л ل ـل ـلـ لــ [l] Yok Yok ڵ ـڵ ـڵـ ڵــ [lˁ] M m M м م ـم ـمـ مــ  [m] N n H н ن ـن ـنـ نــ [n] O o O o ۆ ـۆ ئۆ [o] P p П п پ ـپ ـپـ پــ  [p] Q q Q q ق ـق ـقـ قــ [q] R r P p ر ـر [r] Yok Yok ڕ ـڕ  [ʀ] S s C c س ـس ـسـ ســ  [s] Ş ş Ш ш ش ـش ـشـ شــ [ʃ] T t T т ت ـت ـتـ تــ [t] U u Ö ö و ـو ئو [œ] Û û Y y وو ـوو [uː] V v B в ڤ ـڤ ـڤـ ڤـ [v] W w W w و ـو [w] X x X x خ ـخ ـخـ خـ [x] Yok Yok غ ـغ ـغـ غــ [ɣ] Y y Й й ى ئى ـيـ يـ [j] Z z З з ز ـز [z]

Kürt dillerinin seslendirmesi yazılımla çoğu zaman aynı olan 31 harfinden, sekiz tane ünlü vardır (a e ê i î o u û) ve 23 ünsüz (b c ç d f g h j k l m n p q r s ş t v w x y z).

Küçük harfler: a b c ç d e ê f g h i î j k l m n o p q r s ş t u û v w x y z
Büyük harfler: A B C Ç D E Ê F G H I Î J K L M N O P Q R S Ş T U Û V W X Y Z    Bunun yanında "xw" ve "rr" digrafı da vardır.

Alfabedeki 31 harfle yazılan seslerin dışında ç, k, p, t seslerinin sert ve yumuşak olmak üzere iki farklı telaffuzu vardır. Latin-Kürt Alfabesini hazırlayan Celadet Ali Bedirhan da bu sesler arasındaki nüanslardan bahseder. Bunlar için alfabeye harf eklemek gerekmediği görüşündedir, fakat mesela x harfinin varyantı olan (Arapçadaki gayn غ harfi gibi telaffuz edilen) ses için Ẍẍ işaretini isteyenlerin kullanması için önerir (Bu tek başına bir harf olmayıp bir ses farkını göstermek için kullanılan bir işarettir). Soranî lehçesini yazmak için kullanılan Arap alfabesi temelli Kürt alfabesinde "rr" (ڕ) sesiyle birlikte "ll" (ڵ) sesi için de birer harf vardır.

 Sesbilim 

 Ünsüzler 
ÇiftdudaksılDişsil-DudaksılDişyuvasılArtdişyuvasılDamaksılArtdamaksılKüçükdilsilGırtlaksılPatlamalıSürtünmeliPatlamalı sürtünmeliGenizsilYanÇarpmalıVibrantSürtünmesiz

 Ünlüler 
 ön orta arka kısa uzun kısa uzun kısa uzun kapalı      orta     açık 

 Dil bilgisi 
Hint-Avrupa Dil Ailesinin İrani grubunda Kürt dillerinin yanı sıra Farsça ve Paştu gibi diller bulunur.http://www.tlfq.ulaval.ca/axl/monde/famindeur.htm  (Laval üniversitesinden Jacques Leclerc'e göre Kürtçe Hint-Avrupa dilidir) Bu diller tahmin olarak aynı kökten doğmuştur ve zamanla ayrı gramer kurallarına sahip birer dil olmuşlardır. Örneğin Kurmanççada bulununan "erillik-dişillik" tüm İranî dillerde yoktur. Dilbilgisel cinsiyet Orta ve Güney Kürtçede tamamen kaybolmakla birlikte eril ve dişil olarak yalnızca Kuzey lehçesinde (Kurmanci) ve yalnızca tekil isim ve zamirlerde (çoğul halde ve sıfatlarda veya fiillerde değil) sınırlı olarak yer almaktadır. Diğer Kuzeybatı İran dilleri olan Zazaca, Goranice, Simnanca,Mohammad- Ebrahimi, Z. et. al. (2010). “The study of grammatical gender in
Semnani dialect”.Papers of the First International Conference on Iran’s Desert
Area Dialects. Pp. 1849-1876.Seraj, F. (2008). The Study of Gender, its Representation & Nominative and
accusative cases in Semnani Dialect. M. A. thesis in Linguistics, Tehran:
Payame- Noor University.Sengserce,Koohkan, S. (2019). The typology of modality in modern West Iranian languages (Doctoral dissertation, University of Antwerp)Borjian, H. (2021). Essays on Three Iranian Language Groups: Taleqani, Biabanaki, Komisenian (Vol. 99). ISD LLC. ve Tatçada (Šāhrūdi, Tākestani)Vardanian, A. (2016). Grammatical gender in New Azari dialects of Šāhrūd. Bulletin of the School of Oriental and African Studies, 79(3), 503-511.A Morpho-phonological Analysis of Vowel Changes in Takestani-Tati Verb Conjugations: Assimilation,
Deletion, and Vowel Harmony gibi dillerde ise dilbilgisel cinsiyet halen korunmaktadır. Kuzey Kürtçesinde, örnek olarak "'ap (amca)" ve "'met (hala)" kelimelerini ele alalım. Bu isimler akraba ismi olduğu için ve isimleri alan kişilerin de cinsiyeti belli olduğu için, cinsiyet belirten ek, rahat ve kolay bir şekilde gelir. Dişillik (feminin) eki "'a'"dır, erillik (masculin) eki de "'ê'"dir.

 Apê min (mamê min) - Benim amcam
 Meta min - Benim halam

Akraba isimlerinin dışında, varlık ve kavram isimlerine de gelen ekler bu kurala uyar. Varlık ve kavramlar, Kürtlerin yaşayışına, edindikleri deneyimlere bağlantılı olarak varlıklara bakış açısına göre şekillenir. Buna bağlı olarak bazı varlık ve kavramlar, birtakım özelliklerine göre eril yani erkek olur, bazıları da dişil yani kadın olur. 2 örnek verelim. Poz (burun) ve mal (ev) isimlerini ele alırsak, burun Kürtçede erildir yani erkektir, buna bağlı olarak gelen ek "'ê'" olur. Ev kelimesi de dişildir yani kadındır, buna bağlı olarak gelen ek "'a'" olur.

 Pozê min - Benim burnum
 Mala min - Benim evim

Bir kişi Kürtçede “arkadaşım” dediği zaman; dişil veya eril olduğu hemen belli olur. Arkadaş kelimesi "heval"dır.
 Hevalê min (benim erkek arkadaşım)
 Hevala min (benim kadın arkadaşım)

 Kişi zamirleri 
İrani dillerde kişi zamirlerinin bazı zamanlarda sözcük olarak birbirine benzemelerine rağmen gramer yardımıyla ne kastedildiği anlaşılır. Kişi zamirlerinde Kuzey Kürtçesinde iki hâl mevcutken (yalın hâl ve eğik hâl) Soranide, Güney Kürtçede ve Farsçada İngilizcede gibi zamirler tek hâle düşmüştür.

 Türkçe  Orta KürçteThackston, W. M.: http://fas.harvard.edu/~iranian/Sorani/  - Sorani Kurdish. Iranian Studies at Harvard University. 2006. (Sayfa 27) Güney KürtçeCelîliyan, ʻEbasî: Ferhengî başûr: Kurdî-Kurdî-Farisî. 2004. (Sayfa 26, 80, 85, 86, 706) Kuzey KürtçeWindfuhr, Gernot: The Iranian languages. Routledge Language Family Series. 2009. Ernest N. McCarus'un makalesi. (Sayfa 629)  Yeni Farsça  ZazacaWindfuhr, Gernot: The Iranian languages. Routledge Language Family Series. 2009. Ludwig Paul'un makalesi. (Sayfa 551)TalışçaAboszodə, Müəllifi-Fəxrəddin: Talıçca-Türkçe Luğət. 55 min kelimə. Bakı. 2011. Yeniden neşri. Bakü. 2015. (sayfa 24, 210, 211, 214, 441, 501)Wolfgang, Schulze: Northern Talysh. Lincom Europa. 2000. (Sayfa 35) GoraniAvestacaBartholomae, Christian: Altiranisches Wörterbuch, Strassburg. K. J. Trübner. 1904. (sayfa 225, 295, 660, 1303, 1718, 1844)PartçaOrta
FarsçaYalın hâlHâlsizYalın hâl ben minminezmenezezmen, emen azəmazan sen to to  tu to  tı tıto, etotvəmtuto o  ew  ew  ew o, u, an  o (eril), a (dişil) əved (eril), ede (dişil)hva- (eril), hā (dişil)hooy biz êmeîmeemma  ma  əməemaahma- (-i hâli)amāhamāh siz êweîwehûn şoma  şıma  şıməeşmayūšma- (-i hâli)aşmāhaşmāh onlar  ewane  ewane  ew / ewana inan, inha, işan  i, ê əvonade(eşkökeni yok)hawinoy

Farsçada ve Avestadaki uzun ā harfi Kürtçede  a olarak ve kısa a'nın e olarak yansımasına dikkat edilmeli (örnek: Far. barf "kar", farmān "buyruk", Av. azəm "ben", Kurmançça berf, ferman, ez). Avestada u ve v arasında ayrım yapılmıyor, yani tvəm zamiri tuəm (seslendirilişi tuım''') olarak da değerlendirilebilir.

 Türkçe  Kuzey Kürçte TalışçaAboszodə, Müəllifi-Fəxrəddin: Talıçca-Türkçe Luğət. 55 min kelimə. Bakı. 2011. Yeniden neşri. Bakü. 2015. Zazaca  PartçaOrta FarsçaEğik hâl-i hâli (akuzatif) beni, benim, banaminmıni mı(n) manman seni, senin, sana tetıni to toto onu, onun, ona (eril) wî əvi eyhooy onu, onun, ona (dişil) wê  xo / ho / hu hooy- bizi, bizim, bize  me əməni ma amāhamāh sizi, sizin, size  we şıməni şıma aşmāhaşmāh onları, onların, onlarawan əvoni inan hawinawêşān

 Açık zamirler 
TürkçeZazaca! Part pehlevicesi!Iranian languages - Gernot windfuhr - sayfa 209

https://books.google.dk/books?id=C7au4-y3Q-AC&pg=PA208&lpg=PA208&dq=parthian+personal+pronouns&source=bl&ots=ZZdaw4rYcG&sig=ACfU3U323BGKPcLBnryfJ9ygU7_iWrThxw&hl=da&sa=X&ved=2ahUKEwiAq4aP6avlAhWRYVAKHRgaC9YQ6AEwCXoECAkQAQ#v=onepage&q=parthian%20personal%20pronouns&f=false Orta Farsça! Sorani!Windfuhr, Gernot: The Iranian languages. Routledge Language Family Series. 2009. Ernest N. McCarus'un makalesi. (Sayfa  599) Güney KürtçeFarsçaYalın hâlhâlsiz bu, bunlar ev, î- (örneğin îşev "bu gece"). evana no (eril), na (dişil), nê (çoğul)îm (tekil), îmîn (çoğul)îm (tekil), îmêşân (çoğul)eme, emane, îm- (örneğin: îmşew 'bu gece')î/eyin (tekil), işān/inhā (çoğul)

TürkçeZazacaEğik hâlbunu, bunun, buna (eril)vî neybunu, bunun, buna (dişil)vênaebunları, bunların, bunlaravan ninan

 İzafe 
Çoğu İrani dillerdeki gibi Kürtçe de sahiplik şekli bir izafe ekleme sistemi yardımıyla kurulur. Güney Kürtçede kişi zamirleriyle birlikte izafe şekli yoktur. Örneğin Kurmanççadaki mala min "benim evim" Güney Kürtçede aynı şekilde mevcut değildir, direkt malim (evim) denir, -im adıl görevi yapan sonek kullanılır.

(Bazı) Batı Kurmançça şiveleriKuzey ve güney zazacası!Zazaca Merkezi ve güneydoğu KurmanççasıMerkez zazacası Sorani Güney KürtçeHewramani/Gorani! FarsçaTekil. Eril ve dişil farkı var. İzafe şekli ismin hâline göre şekillenirTekil. Eril ve dişil farkı var. HalsizTekil. İsmin hali yok. Duruma göre cümle kısaltmak için bileşik izafe kullanılabilir.Tekil. İsmin hali yok. Bileşik izafe farkı yoktur.Yalın hâl  -ê (eril), -a (dişil)  -o (eril), -a (dişil)  -ê (eril), -a (dişil)  -î (eril), -ê (dişil)  -î (açık izafe), -e (bileşik izafe) î ya da sıfır ses (açık izafe), -e (bileşik izafe)î ya da sıfır ses (açık izafe), -u (bileşik izafe)  -eEğik hâl -î (eril), -ê (dişil) -ê (eril), -a (dişil)Çoğul - ismin hâline göre şekillenirÇoğul - hâlsizÇoğul - hâlsiz - bileşik izafe kullanılabilirÇoğul - hâlsiz  -ê (yalın hâl), -i  ya da sıfır ses (eğik hâl)  -ê (yalın hâl), -anê (eğik hâl)  -ên ya da -êt?  -anî (açık izafe). -e (bileşik izafe)  -an ya da -anî (açık izafe). -e (bileşik izafe)  -anî (açık izafe). ? (bileşik izafe)  -hâye
+Örnekler:TürkçeKurmanççaSoranice!Kuzey Zazacası                 Farsçasiyah kitappirtûka reşkitawekeî reş (açık izafeli)
kitawe reşeke (bileşik izafeli ve iyelik kısaltılmış)kıtabo siyakitabe siyâhsiyah kitabımpirtûka mina reşkitawekeî reşî min
kitawe reşekemkıtabê mıno siyakitâbe siyâhe man
kitâbe siyâham (iyelik eki kısaltılmış)siyah bir kitabımpirtûkeke mina reşkitawêkî reşî min
kitawe reşêkimyew kıtabê mıno siyayek kitâbe siyâhe man
yek kitâbe siyâhamsiyah kitaplarpirtûkên reşkitawekanî reş
kitawe reşekankıtabê siyaykitâbhâye siyâhsiyah kitaplarımpirtûkên min ên reşkitawekanî reşî min
kitawe reşekanimkıtabê mınê siyaykitâbhaye siyâhe man
kitâbhaye siyâhamsiyah kitaplarımın sayfalarırûpelên pirtûkên
min ên reşlaperekanî kitawe reşekanimpelê kıtabê mınê siyaysafihahâye kitâbhâye siyâham
Yukarıdaki Sorani örneğindeki -eke eki İngilizcedeki the ile eşdeğerdir (definite noun marker).

 Zamanlar 
Kürtçede 14 değişik zaman vardır. Burada aşağıda lafı geçecek olan erjativeye dikkat edilmesi gerekmektedir.

 Basit zamanlar 
 Türkçe  Doğu KurmanççasıSorani İngilizce  İngilizce tanımı (Ben) giderim Ez (tim) diçim(mîn) deçim /derom/erom I go Present simple tense (Ben) yiyorum Ez dixwim(mîn) dexom /exom I eat(Ben) gidiyorumEz diçimI am goingPresent continuous tense(Ben) yiyorumEz dixum (Ben) gittim Ez çûm(min) deçim /derom/erom/eçîm I went Past simple tense (Ben) yedim Min xwar(min) xwardim I ate (Ben) gideceğim Ezê biçim/herim(mîn) deçim I shall go Future simple tense (Ben) yiyeceğim Ezê bixwim(min) dexom I eat
Not: "Ez dê" kelime grubu, günlük kullanımda "Ez'ê" şeklinde kısaltılır.

Not: Kürtçede Türk alfabesindeki "İ/i" harfinin karşılığı "Î/î" ayrıca "I/ı" harfinin karşılığı ise "I/i"Büyük harf olarak kullanımda "I" şeklinde yazılırken, küçük tipi kullanıldığında "i" şeklinde yazılır. dir.

 Şimdiki zaman 
Şimdiki zaman Kürtçede "di / de" öneğinle (Türkçedeki "iyor" gibi) ve sonunda "im / em" son ekiyle kuruluyor. Kurmançça şivelerinde yöreye göre "de-", "di-" ya da "ti-" kullanılır. Köken olarak bu ekin en eski hali "et-" tir. "Et-" hali 1800 lerde kaydedilen Soranicede İran'ın ortasında konuşulan yerel lehçelerde ve dillerde mevcuttur.

"Gitmek" örneği, burada fiil kökü Kurmanççada yöreye göre ya -ç- dir ya da -her- dir. Soran yörelerinde fiil kökü ya -ç- dir ya da -ro- dur:

 Türkçe  Kurmançça Soranice Kelhurice (Ben) Gidiyorum Ez diçim (Min) deçim (Min) (di)çim (Sen) Gidiyorsun Tu diçî (To) deçît (Ti) (di)çîd (O) Gidiyor Ew diçe/ diçêt (Ew) deçêt (Ew) (di)çûd (Biz) Gidiyoruz Em diçin/ diçîn (Ême) deçîn (Ême) (di)çîm (Siz) Gidiyorsunuz Hûn diçin (Êwe) deçin (Êwe) (di)çin (Onlar) Gidiyorlar Ewna diçin (Ewane) deçin (Ewane) (di)çin

Birinci tekil şahısda örnekler. Fiil kökleri çizgilidir:

 Emir kipi 

Kürt dillerinde emir kipi yalnızca "bi-" örneğinde bulunur. En başta bi- öneki gelir, sonra eylem kökü ve bir -e soneki gelir.

 Türkçe  Kurmançça Soranice  Kelhurice Yap!  Bike!  Bike!  Bike! Ye!   Bixwe!  Bixo!  Bixwe! Al!  BIGIRE  Bigre!  Bigre! Git!   Biçe! (Here)  Biro!  Biçe! Gel!  Bê! (Were)  Bê!  Bê!  Yaşa!  Bijî!  Bijî!  Bijî! Ağla!  Bigrî!  Bigrî!  Bigrî!

Burada herin ‘gitmek’ (başka zamanlarda kullanılır) ve werin ‘gelmek’ istisnadır.
 Here! (Herre) - Git!
 Were!(Weree /Veree) - Gel!

 Durum 
Kurmanççada yarı ergatif (ayrık özegeçişli) durum sistemi bulunur. Şimdiki zamanda özne yalın nesne eğik durum eki taşırken eylem de özne ile uyum gösterir. Geçmiş zamanda ise özegeçişlilik görülür; yani özne eğik, nesne yalın duruma gelir ve eylem nesne ile uyum gösterir.

 Akraba dillerle karşılaştırılması 
Hint-Avrupa ailesindeki bütün sayılar aynı kökenden gelmektedir. Kürtçe ve Farsçanın aynı dil grubunda yer almalarından dolayı sayıları benzerlik göstermektedir. Aynı kökten gelen Kürtçe ile Farsça arasındaki benzerlik ve farklılıklar ise Latinceden türeyen Fransızca, İtalyanca ve İspanyolca arasındaki ayrılıklarla karşılaştırılabilir. Bir kısım sözcükler aynı eski İranca kökenden gelip, zamanla değişik bir evrim sonucu bugün iki dilde tamamen farklı telaffuz edilmektedir.

TürkçeKurmançça Yeni FarsçaGoranicePart Pehlevicesi Orta FarsçaZazaca  Urduca Sanskritçe  Yunanca   Portekizce  İtalyanca  İspanyolca   Almanca  Fransızca İngilizce sıfır (0)  nîn              null  zero   bir (1)  yek, êk yekyek êw  yew/ju  yek  eyk  ena  um  uno  uno  eins  un  one iki (2)  du/dwudu do/duduê do dı  do  do  tio  dois  due  dos  zwei  deux  two  üç (3)  sê/sisê sêyerê hrê hirê/hiri  se  tin  tria  tres  tre  tres  drei  trois  three  dört (4)  çar/çhar çahârçuar çafâr çehar  çehâr  çar  tesera  quatro  quattro  cuatro  vier  quatre  four  beş (5)  pênc pencpenc panc panc  panc  panç  pende  cinco  cinque  cinco  fünf  cinq  five  altı (6)  şeş şeşşiş şwah şeş  şiş  seh  eksi  seis  sei  seis  sechs  six  six  yedi  (7)  heft hefthewt haft  hewt  haft  sat  epta  sete  sette  siete  sieben  sept  seven  sekiz (8)  heşt heştheşt haşt  heşt  haşt  ath  oxto  oito  otto  ocho  acht  huit  eight  dokuz (9)  neh nohno nah new  noh  no  ennia  nove  nove  nuevo  neun  neuf  nine  on (10) deh dehde das des  deh  des  dheka  dez  dieci  diez  zehn  dix  ten 

 Edebiyat 

Kürt edebiyatı, halk edebiyatı ve yazılı edebiyat olarak ikiye ayrılır. Sözlü edebiyat, yani halk edebiyatı, yaklaşık bin yıl öncesine kadar dayanan yazılı edebiyata göre çok daha eskidir.

Kürtçenin edebi ürünlere sahip önemli bir lehçesi Kurmançça'dır. Kurmançça lehçesinin 15. yüzyılda yazılmış olan bazı edebi eserler günümüze kadar ulaşmıştır. Bu lehçeyle yazan Kürt şairleri arasında ilk akla gelenler Elîyê Herîrî (1009-1080), Hasan Ertuşi (1417-1491), Feqîyê Teyran (1590-1660), Melayê Cizîrî (1570-1640) ve Ehmedê Xanî (1650-1707)'dir. Ehmedê Xanî'in Mem û Zîn adlı ünlü eseri birçok kez yayımlandı. Türkçeye ilk kez 1930'da çevrilen Mem û Zîn, daha sonra M. Emin Bozarslan tarafından tekrar çevrilmiştir.

Bunlara Kürtçe şiir yazdığı belirtilen Abdussamed Babek (ölüm tarihi: 1019 veya 1020) ile Diyarbakırlı şair Sırrı Hanım (1814-1877) eklenebilir. Kimi yazarlar Osmanlı edebiyatının ünlü isimlerinden Nef'i (1572-1655) ve Nabi (1642-1712)'nin de Kürtçe şiirlerinin bulunduğunu belirtmektedir.

Kürtçenin  ilk romanı Şivane Kurmanca (Kürt Çoban'') ise 1935 yılında Sovyetler Birliği'nde Ereb Şamilov tarafından yazılmıştır.

Prof. Qanatê Kurdo'nun belirttiğine göre 1911'de Viyana'da yayınlanan Ezidilerin kutsal kitabı Kitâbü'l-Cilve, Kürtçenin Güney lehçesiyledir. Ona göre bu kitap 11-12. yüzyıllarda, O. L. Vilçevski'ye göre ise 17. yüzyılda yazılmıştır.

 Notlar 

 Kaynakça 

 Dış bağlantılar  
   KAL: The Kurdish Academy of Language 
 Online English to Kurdish to English Dictionary  
 Online Kurdish-English Ferheng Dictionary


Kategori:Batı İran dilleri