Kadir (astronomi)

Kadir () (Görünür büyüklük veya Görünürdeki büyüklük), bir yıldızın veya Dünya'dan gözlemlenen diğer astronomik cisimlerin parlaklığının bir ölçüsüdür. Bir cismin görünür büyüklüğü, onun içsel parlaklığına, Dünya'dan uzaklığına ve gözlemcinin görüş hattı boyunca yıldızlararası tozun neden olduğu cismin ışığının sönmesine bağlıdır.

Gök bilimindeki kadir "büyüklük" kelimesi (ing. magnitude), aksi belirtilmedikçe, genellikle bir gök cisminin görünür büyüklüğünü ifade eder. Yıldız kataloğunda 1. kadirden (en parlak) 6. kadir (en sönük) yıldızlara kadar uzanan kadir ölçeği, eski gök bilimci Batlamyus'a kadar geri gider. Modern ölçek ise bu tarihsel sisteme yakından uyacak şekilde matematiksel olarak tanımlanmıştır.

Ölçek ters logaritmiktir, bir nesne ne kadar parlaksa büyüklük sayısı o kadar düşük olur. 1,0 büyüklüğünde bir fark,  veya yaklaşık 2,512 parlaklık oranına karşılık gelir. Örneğin, 2,0 kadir büyüklüğündeki bir yıldız, büyüklüğü 3,0 kadir olan bir yıldızdan 2,512 kat; 4,0 kadir olan bir yıldızdan 6,31 kat ve 7,0 kadir olan bir yıldızdan ise 100 kat daha parlaktır.

Çıplak gözle görme sınırı olan 6. derece, insan gözü için ortalama bir değerdir. Kimi keskin gözlü kimseler Jüpiter'in dört büyük uydusunu (Io, Callisto, Europa, Ganymede) ve hatta Venüs'ün evrelerini bile ayırt edebilecek görme yetisine sahiptir.

En parlak astronomik cisimler negatif görünür büyüklüklere sahiptir. Örneğin, -4,2 kadir ile Venüs veya -1,46 kadir ile Sirius. En karanlık gecelerde çıplak gözle görülebilen en sönük yıldızların görünür büyüklükleri yaklaşık +6,5 kadirdir, fakat bu durum kişinin görme gücüne, rakım ve atmosfer koşullarına bağlı olarak değişkenlik gösterir. Bilinen cisimlerin görünür büyüklükleri -26,7'deki Güneş'ten, +31,5 büyüklüğündeki derin Hubble Uzay Teleskobu görüntülerindeki cisimlere kadar uzanır.

Görünür büyüklüğün ölçümüne fotometri denir. Fotometrik ölçümler, UBV sistemi veya Strömgren uvbyβ sistemi gibi fotometrik sistemlere ait standart geçirim bandı filtreleri kullanılarak morötesi, görünür veya kızılötesi dalga boyu bantlarında yapılır.

Mutlak büyüklük, bir gök cisiminin görünür parlaklığından ziyade içsel parlaklığının bir ölçüsüdür ve aynı ters logaritmik ölçekte ifade edilir. Mutlak büyüklük, bir yıldızın veya nesnenin 10 parsek (3,1×1014 kilometre) mesafeden gözlemlenmesi durumunda sahip olacağı görünen büyüklük olarak tanımlanır. Bu nedenle, Dünya'ya ne kadar yakın olursa olsun bir yıldızın özelliğini ifade ettiği için yıldız astrofiziğinde daha fazla kullanım alanı vardır. Ancak gözlemsel astronomide ve popüler amatör astronomide "kadir"e yapılan referansların, görünür büyüklük anlamına geldiği anlaşılmaktadır.

 Görünür büyüklüklerin listesi 
+Gök cisimlerinin görünür görsel büyüklükleri Görünürbüyüklük(V) Cisim görünen yer... Notlar−67,57GRB 080319B gama ışını patlaması1 AU uzaktan görünenDünya'dan bakıldığında Güneş'ten 2 × 1016 (20 katrilyon) kat daha parlak olurdu−41,39Cygnus OB2-12 yıldızı1 AU uzaktan görünen−40,67M33-013406.63 yıldızı1 AU uzaktan görünen–40,17Eta Carinae A yıldızı1 AU uzaktan görünen −40,07Zeta1 Scorpii yıldızı1 AU uzaktan görünen −39,66R136a1 yıldızı1 AU uzaktan görünen–39,47P Cygni yıldızı1 AU uzaktan görünen −38,00Rigel yıldızı1 AU uzaktan görünengörünür çapı 35° olan büyük ve çok parlak mavimsi bir disk olarak görülecekti. −30,30Sirius A  yıldızı1 AU uzaktan görünen −29,30Güneşgünberi noktasında Merkür'den görünen −27,40Güneşgünberi noktasında Venüs'ten görünen −26,74GüneşDünya'dan görünenortalama dolunaydan yaklaşık 400.000 kat daha parlak −25,60Güneşgünöte noktasında Mars'tan görünen −23,00Güneşgünöte noktasında Jüpiter'den görünen −21,70Güneşgünöte noktasında Satürn'den görünen −20,20Güneşgünöte noktasında Uranüs'ten görünen −19,30GüneşNeptün'den görünen −18,20Güneşgünöte noktasında Plüton'dan görünen −16,70Güneşgünöte noktasında Eris'ten görünen −14,20  1 lüks aydınlatma seviyesi −12,90dolunaygünberi noktasında Dünya'dan görünenyerberi + günberi + dolunayın maksimum parlaklığı. (ortalama uzaklık değeri -12,74'tür, fakat karşı konum etkisi dahil edildiğinde yaklaşık 0,18 kadir daha parlaktır) −12,40Betelgeusesüpernovaya dönüştüğünde Dünya'dan görünen. −11,20Güneşgün öte noktasında Sedna'dan görünen −10,00İkeya–Seki kuyruklu yıldızı (1965)Dünya'dan görünenmodern zamanların en parlak Güneş'e ulaşan kuyruklu yıldızıydı (Kreutz Sungrazer) −9,50iridyum (uydu) parlamasıDünya'dan görünenmaksimum parlaklık −7,501006 süpernovasıDünya'dan görünenkaydedilen tarihin en parlak yıldız olayı (7200 ışık yılı uzaklıkta) −6,50Gece gökyüzünün toplam entegre büyüklüğü Dünya'dan görünen −6,001054 Yengeç Süpernovası Dünya'dan görünen(6500 ışık yılı uzaklıkta) −5,90Uluslararası Uzay İstasyonuDünya'dan görünenyerberi noktasında ve Güneş tarafından tamamen aydınlatıldığında −4,92Venüs gezegeniDünya'dan görünenhilal şeklinde aydınlatıldığında maksimum parlaklık −4,14Venüs gezegeniDünya'dan görünenortalama parlaklık −4 Güneş tepedeyken gün boyunca çıplak gözle gözlemlenebilen en soluk cisimler −3,99Epsilon Canis Majoris yıldızıDünya'dan görünen4,7 milyon yıl önceki maksimum parlaklık, son ve sonraki beş milyon yılın tarihsel en parlak yıldızı −2,98Venüs gezegeniDünya'dan görünenGüneş'in uzak tarafındayken minimum parlaklık −2,94Jüpiter gezegeniDünya'dan görünenmaksimum parlaklık −2,94Mars gezegeniDünya'dan görünenmaksimum parlaklık −2,5 Güneş ufkun üzerinde 10°den daha az olduğunda, gün boyunca çıplak gözle görülebilen en soluk cisimler −2,50yeni ayDünya'dan görünenminimum parlaklık −2,48Merkür gezegeniDünya'dan görünenüst kavuşum konumundaki maksimum parlaklık (Venüs'ün aksine Merkür, Güneş'in uzak tarafındayken en parlak durumundadır, bunun nedeni farklı faz eğrileridir) −2,20Jüpiter gezegeniDünya'dan görünenortalama parlaklık −1,66Jüpiter gezegeniDünya'dan görünenminimum parlaklık −1,47Sirius yıldız sistemiDünya'dan görünenGörünür dalga boylarında Güneş hariç en parlak yıldız −0,83Eta Carinae yıldızıDünya'dan görünenNisan 1843'te sahte süpernova olarak görünen parlaklık −0,72Canopus yıldızıDünya'dan görünengece gökyüzündeki en parlak 2. yıldız −0,55Satürn gezegeniDünya'dan görünenhalkalar Dünya'ya doğru açılı olduğunda, karşı konum ve günberi yakınında maksimum parlaklık −0,3Halley kuyruklu yıldızıDünya'dan görünen2061 geçişinde beklenen görünür büyüklük −0,27Alfa Centauri AB yıldız sistemiDünya'dan görünenBirleşik büyüklük (gece gökyüzündeki en parlak 3. yıldız) −0,04Arcturus yıldızıDünya'dan görünenÇıplak gözle görülen en parlak 4. yıldız −0,01Alfa Centauri A yıldızıDünya'dan görünenGece gökyüzünde teleskop yardımıyla görülebilen 4. en parlak "bireysel" yıldız  +0,03Vega yıldızıDünya'dan görünenbaşlangıçta sıfır noktasının bir tanımı olarak seçildi +0,23Merkür gezegeniDünya'dan görünenortalama parlaklık +0,46 Güneş Alfa Centauri'den görünen +0,46Satürn gezegeniDünya'dan görünenortalama parlaklık +0,71Mars gezegeniDünya'dan görünenortalama parlaklık +1,17Satürn gezegeniDünya'dan görünenminimum parlaklık +1,86Mars gezegeniDünya'dan görünenminimum parlaklık +1,98Polaris yıldızıDünya'dan görünenortalama parlaklık +3,03SN 1987A süpernovasıDünya'dan görünenBüyük Macellan Bulutu içinde (160.000 ışık yılı mesafe) +3 ile +4Kentsel bir mahallede çıplak gözle görülebilen en sönük yıldızlar +3,44Andromeda GökadasıDünya'dan görünenM31 +4Orion BulutsusuDünya'dan görünenM42 +4,38Ganymede uydusuDünya'dan görünenmaksimum parlaklık (Jüpiter'in uydusu ve Güneş Sistemindeki en büyük uydu) +4,50M41 açık kümesiDünya'dan görünenAristoteles tarafından görülmüş olabilecek açık küme +4,5Yay Eliptik Cüce GökadasıDünya'dan görünen +5,20astereoit VestaDünya'dan görünenmaksimum parlaklık +5,38Uranüs gezegeniDünya'dan görünenmaksimum parlaklık +5,68Uranüs gezegeniDünya'dan görünenortalama parlaklık +5,72sarmal gökada M33Dünya'dan görünenkaranlık gökyüzü altında çıplak gözle görmek için bir test olarak kullanılır +5,8GRB 080319B gama ışını patlamasıDünya'dan görünen19 Mart 2008'de Dünya'da 7,5 milyar ışık yılı uzaklıktan görülen en yüksek görsel büyüklük ("Clarke Olayı").Uranüs gezegeniDünya'dan görünenminimum parlaklık +6,49asteroit PallasDünya'dan görünenmaksimum parlaklık +6,5 Ortalama bir çıplak gözle çok iyi koşullar altında gözlemlenen yıldızların yaklaşık sınırı. 6,5 kadirden görülebilen yaklaşık 9.500 yıldız vardır. +6,64cüce gezegen CeresDünya'dan görünenmaksimum parlaklık +6,75asteroit İrisDünya'dan görünenmaksimum parlaklık +6,90sarmal gökada M81Dünya'dan görünenBu, insan görüşü ve Bortle ölçeği sınırlarını zorlayan aşırı bir çıplak göz hedefidir +7,25Merkür gezegeniDünya'dan görünenminimum parlaklık +7,67Neptün gezegeniDünya'dan görünenmaksimum parlaklıkNeptün gezegeniDünya'dan görünenortalama parlaklıkNeptün gezegeniDünya'dan görünenminimum parlaklık +8Aşırı çıplak göz sınırı, Bortle ölçeğinde Sınıf 1, dünyadaki en karanlık gökyüzü. +8,10Titan uydusuDünya'dan görünenmaksimum parlaklık; Satürn'ün en büyük uydusu; ortalama karşı konum büyüklüğü 8,4 +8,29UY Scuti yıldızıDünya'dan görünenmaksimum parlaklık; yarıçapına göre bilinen en büyük yıldızlardan biri +8,94asteroit 10 HygieaDünya'dan görünenmaksimum parlaklık +9,50Normal koşullar altında sıradan 7×50 dürbün kullanılarak görülebilen en soluk cisimler +10,20İapetus uydusuDünya'dan görünenmaksimum parlaklık, Satürn'ün batısındayken en parlak ve karşı konuma geçmesi 40 gün sürüyor  +11,05Proxima Centauri yıldızıDünya'dan görünen2. en yakın yıldız +11,8Phobos uydusuDünya'dan görünenmaksimum parlaklık; Mars'ın en parlak uydusu +12,23R136a1 yıldızıDünya'dan görünenBilinen en aydınlık ve büyük kütleli yıldız +12,89Deimos uydusuDünya'dan görünenmaksimum parlaklık +12,91kuasar 3C 273Dünya'dan görünenen parlak (aydınlatma mesafesi 2,4 milyar ışık yılı) +13,42Triton uydusuDünya'dan görünenmaksimum parlaklık +13,65cüce gezegen PlütonDünya'dan görünenmaksimum parlaklık, çıplak gözle 6,5 kadirden gökyüzünde 725 kat daha sönük. +13,9Titania uydusuDünya'dan görünenmaksimum parlaklık; Uranüs'ün en parlak uydusu +14,1WR 102 yıldızıDünya'dan görünenBilinen en sıcak yıldız +15,4centaur ChironDünya'dan görünenmaksimum parlaklık +15,55Charon uydusuDünya'dan görünenmaksimum parlaklık (Plüton'un en büyük uydusu) +16,8cüce gezegen MakemakeDünya'dan görünenŞu anki karşı konum parlaklığı +17,27cüce gezegen HaumeaDünya'dan görünenŞu anki karşı konum parlaklığı +18,7cüce gezegen ErisDünya'dan görünenŞu anki karşı konum parlaklığı +19,530 saniyelik bir pozlama kullanılan Catalina Sky Survey 0,7 metrelik teleskopuyla gözlemlenebilir en zayıf cisimler ve ayrıca ATLAS'ın (Asteroid Terrestrial-impact Last Alert System) yaklaşık sınırlayıcı büyüklüğü +20,7Callirrhoe uydusuDünya'dan görünen(Jüpiter'in ≈8 km'lik küçük uydusu) +22Bir CCD detektörü kullanarak 30 dakikalık yığılmış görüntülere (her biri 5 dakikada 6 alt çerçeve) sahip 600 mm (24") Ritchey-Chretien teleskopuyla görünür ışıkta gözlemlenebilen en zayıf cisimler. +22,8Luhman 16Dünya'dan görünenEn yakın kahverengi cüceler (Luhman 16A=23,25, Luhman 16B=24,07) +22,91Hydra uydusuDünya'dan görünenPlüton uydusunun maksimum parlaklığı +23,38Nix uydusuDünya'dan görünenPlüton uydusunun maksimum parlaklığı +24 60 saniyelik bir pozlama kullanarak Pan-STARRS 1,8 metrelik teleskopla gözlemlenebilen en zayıf cisimler. Bu, şu anda otomatik tüm gökyüzü gökbilim araştırmalarının sınırlayıcı büyüklüğüdür. +25,0Fenrir uydusuDünya'dan görünen(Satürn'ün ≈4 km'lik küçük uydusu) +25,3Neptün ötesi cisim Dünya'dan görünenGüneş'ten yaklaşık 132 AU (19,7 milyar km) uzaklığıyla, Güneş Sistemi'ndeki bilinen en uzak gözlemlenebilir cisim +26,2Neptün ötesi cisim Dünya'dan görünenGüneş'ten yaklaşık 90 AU (13 milyar km) uzaklıkta ve çıplak gözle görülebilecek olandan yaklaşık 75 milyon kat daha sönük 200 km büyüklüğündeki cisim. +27,7 10 saatlik bir görüntüde Subaru Teleskobu gibi tek bir 8 metrelik yer tabanlı teleskopla gözlemlenebilen en zayıf cisimler +28,2Halley kuyruklu yıldızıDünya'dan görünen (2003)2003 yılında Güneş'ten 28 AU (4,2 milyar km) uzaklıktayken, ESO'nun Çok Büyük Teleskop (VLT) dizisindeki 4 senkronize bireysel teleskopdan 3 tanesi ile toplam yaklaşık 9 saatlik pozlama süresi kullanılarak görüntülendi +28,4asteroit Dünya yörüngesinden görünen≈15 kilometrelik Kuiper kuşağı nesnesinin gözlemlenen büyüklüğü. 2003 yılında Hubble Uzay Teleskobu (HST) tarafından görüldü, doğrudan gözlemlenen en sönük asteroit olarak bilinir. +31,5 Hubble Uzay Teleskobu EXtreme Deep Field aracılığıyla 10 yıl boyunca toplanan ~23 günlük pozlama süresiyle görünür ışıkta gözlemlenebilen en zayıf nesneler +34 James Webb Uzay Teleskopu ile görünür ışıkta gözlemlenebilen en zayıf cisimler +35isimsiz asteroitDünya yörüngesinden görünen2009 yılında bir yıldızın önünden geçerken HST tarafından keşfedilen 950 metrelik bir Kuiper kuşağı nesnesi olan, bilinen en sönük asteroitin beklenen büyüklüğü. +35LBV 1806-20 yıldızıDünya'dan görünenmavi ışık değişeni, yıldızlararası sönme nedeniyle görünür dalga boylarında beklenen büyüklük 

Listelenen büyüklüklerin bazıları yaklaşık değerlerdir. Teleskop hassasiyeti; gözlem süresine, optik bant geçişine, saçılma ve hava ışımasından kaynaklanan engelleyici ışığa bağlıdır.

 Kaynakça 

 Literatür 
 "Gezegenler Kılavuzu", Patrick Moore
 "Uzay Bilgisi", William J. Weiser

Kategori:Gözlemsel astronomi