İran dilleri

İran dilleri veya İranî diller, Hint-Avrupa dil ailesinin Hint-İran dilleri koluna bağlı dil öbeği. Günümüzde 150-200 milyon kişinin bu dil grubuna ait dilleri konuştuğu tahmin edilir. İran dilleri tarihsel gelişim açısından üç gruba ayrılır: Eski İran dilleri, Orta İran dilleri ve Yeni İran dilleri.

 Eski İran 
Bilinen en eski İran dilleri Avestaca (Eski ve Yeni) ve Eski Farsçadır. Avestacaya ait kayıtlar MÖ 2000 ile MÖ 1000 arasında tarihlenmektedir. Eski Farsçanın tarihi ise M.Ö. 1000'li yıllara uzanmaktadır. Eski Farsçanın örnekleri günümüz İran, Romanya, Ermenistan, Bahreyn, Irak, Türkiye ve MısırKent, R. G.: "Old Persian: Grammar Texts Lexicon", page 6. American Oriental Society, 1950. topraklarında bulunmuştur, ancak dilin en önemli tasdiki MÖ 6. yüzyılda yazılmış Behistun Yazıtı'dır. Zerdüşt dininin kutsal kitabı Avesta'nın dili Avestaca ve Ahamenişler döneminde resmî  dil olmuş Eski Farsça ve büyük bir imparatorluk kuran Medlerin dili Eski İran dillerinin bir parçası olarak sınıflandırılmaktadır. Eski İran dilleri şu şekildeydi:

 Güneybatı: Eski Farsça
 Kuzeybatı: Medce
 Merkez: Avestaca
 Kuzeydoğu: Eski İskitçe, Eski Sakaca 

 Orta İran 
Orta İran dilleri, MÖ 10. yüzyıl ile 3. yüzyıllar arasında konuşuluyordu. Part dili, Baktriya dili ve Pehlevi dili Orta İran dillerinin en önemlileriydi. Orta Sakaca, Eski Osetçe veya İskit-Sarmat dili olarak da bilinen Orta İskitçe, Soğdca, Manice, Hutence ve Harezmce de Orta İran dillerine giriyordu. Orta İran dilleri şu şekildeydi: 

 Orta Batı İran dilleri
 Orta Kuzeybatı İran: Partça
 Orta Güneybatı İran: Orta Farsça
 Orta Doğu İran dilleri:
 Baktriyaca
 Soğdca
 Harezmce
 Orta Sakaca
 Orta İskitçe

 Çağdaş İran 
Yeni Farsça, İslam dininin İran'da yayılmaya başlamasıyla ortaya çıktı. Modern Farsça, Afganistan'ın resmî  dili olan Peştuca, Kafkasya'da konuşulan Osetçe, Zazaca, Talışça, Tatça, Simnanca, Sengserce, Beluçça, Kürtçe ve Yağnup dilleri Yeni İrani dillerine bağlı dillerdir. Bu tarihsel sınıflandırmanın dışında diller, genellikle Doğu ve Batı İrani diller olmak üzere, gösterdikleri farklı özelliklere dayanaraktan genetik gruplara ayrılır. Bu ayrılmış alt gruplar ise daha sonra Kuzeybatı, Güneybatı, Kuzeydoğu ve Güneydoğu İran dilleri olarak  alt gruplara ayrılabilir. Batı İrani Dilleri; Med dili, Partça, Eski Azerice, Farsça, Kürt dilleri, Zazaca, Talışça, Tatça, Simnanca, Sengserce, Talışça, Mâzenderanca, Gilekçe, Beluçça, Goranice ve Lurca gibi dillerdir.Gernot Windfuhr, 2009, "Dialectology and Topics", The Iranian Languages, Routledge İskit dilleri, Soğdca, Baktriya dili, Peştuca ve Osetçe ise Doğu İran dilleri olarak sınıflandırılır.

 İran dillerinin sınıfları 
küçükresim|upright=1.36|İran dil ailesi ağacı. (Ölü diller dahil)
İran dilleri 60 dil, 16 † (ölü) (150 Mio konuşan kişi) 
Batı grubu 33 dil, 5 † (115 Mio)

Kuzeybatı grubu 
Medce † 
Partça † 
Eski Azerice † 
Kürtçe
Zazaca
Talışça
Tatça
Simnanca
Sengserce 
Vefsçe 
Herzendice 
Kilitçe † 
Alamutça 
Hoinice 
Gilekçe 
Mazenderanca 
Efterice
Lasgerdice
Sorheyice 
Beluçça 
Goranice

Güneybatı grubu 
Farsça
Tatça (Kafkas)
Lurca
Açomca
Bashkardi
Kumzari
Tacikçe

Doğu grubu 27 dil, 11 † (35 Mio)

Kuzeydoğu grubu 
Avesta † 
Osetçe 
Baktrça † 
Soğdca-Yagnobice
Choresmce †

Güneydoğu grubu
Peştuca
Muncice-Yidgha
Sakça-Vahanca 
Şugnanca-Roşhani-Yezgulamca
Sengliççe-Zebaki
Peracça-Ormuri

 Eski İran dilleri 
Orta İran dillerinin ve halklarının çeşitliliği, Eski İran dillerini konuşan topluluklar arasında da kapsamlı bir dilsel farklılaşmanın bulunduğunu göstermektedir. Bu dil ve lehçe çeşitliliğine ait doğrudan kanıtlar ise günümüze yalnızca iki örnek üzerinden ulaşmıştır. Bunlar şunlardır:

 Avestaca, Zerdüştlüğün ayin metinleri olan Avesta'nın iki dili/lehçesidir.
 Eski Farsça, İran'ın güneybatısında yaşayan Farslar olarak bilinen bir halkın ana dilidir.Roland G. Kent: "Old Persion: Grammar Texts Lexicon". Part I, Chapter I: The Linguistic Setting of Old Persian. American Oriental Society, 1953.

 Kaynakça