Valide sultan

Valide sultan (), Osmanlı padişahlarının saltanatları sırasında hayatta olan annelerine verilen ünvandı.

Kaynaklarda "vâlide-i pâdişâh", "vâlide-i saâdetpenâh", "mehd-i ulyâ-yı saltanat" şeklinde de geçmektedir. Kösem Sultan "ümmü’l-mü’minîn", Pertevniyal Sultan "ümmü’l-cihân" ünvanları kullanılmış ve Hatice Turhan Sultan devlet adamı ve tarihci Defterdar Sarı Mehmed Paşa tarafından, ölümü vesilesiyle "devletin bir rükn-i rekîni" olarak niteledirilmiştir.Akyıldız, Ali (2012) "Valide Sultan TDV İslam Ansiklopedisi Cilt:42, sayfa:496, 'Valide Sultan' maddesi

İlk valide sultan Kanuni Sultan Süleyman'ın annesi Ayşe Hafsa Sultan olmak üzere Osmanlı padişahları tahta çıktıkları zaman anneleri de valide sultan unvanını alarak büyük bir siyasi güce ve oldukça yüksek miktarda bir gelire sahip olurlardı. Valide sultanlar bu geliri genellikle hastane, külliye, cami ve medrese inşa ettirmek için kullanırlar, bazen de fakirlere yiyecek dağıtmak, sünnet ettirmek, düğün yapmak gibi hayır işleri yaparlardı.

 Tarihçe 
küçükresim|sol|upright=0.91|Abdülaziz'in annesi Pertevniyal Sultan tarafından yaptırılmış Pertevniyal Valide Sultan Camii
Kanuni Sultan Süleyman döneminde Ayşe Hafsa Sultan'ın padişah üzerinde etkisi çok büyük olmuştur. Zira kendisi ilk valide sultandır. Onun dışında valide sultanlar genellikle siyasete karışmazlardı. Ancak kadınlar saltanatı adı verilen dönemde başlatıcısı Hürrem Sultan ve diğerleri Nurbanu Sultan, Safiye Sultan ve özellikle Kösem Sultan devlet yönetiminde söz sahibi olmuşlardır.

Kösem Sultan oğlu IV. Murad tahta çıktığında 11 yaşında olduğu için naiplik sıfatıyla devleti bizzat yönetmiştir. Ancak IV. Mehmed'in annesi Turhan Hatice Sultan'la birlikte valide sultanların etkisi tekrar azaldı, tekrar geleneksel görevleri olan hayır işlerine döndüler.Gelişim Hachette Ansiklopedisi 9.Cilt sf.3097 
küçükresim|upright=1.19|İstanbul'da Safiye Sultan tarafından yaptırılmış Yeni Cami
Osmanlı Devleti'nin son dönemlerindeki valide sultanlardan Bezmialem Sultan ve Pertevniyal Sultan İstanbul'daki birçok saray, cami, hastane ve okul inşaatlarına imzalarını atmışlardır. Osmanlı Devleti'nin en son valide sultanı II. Abdülhamid'in manevi annesi Piristû Kadın Efendidir. Padişahın öz annesi olmamasına rağmen padişah tarafından valide sultanlık unvanına getirilmiş, 1904 yılındaki ölümüne kadar bu görevde kalmıştır. II. Abdülhamit'ten sonraki padişahlar tahta çıktıklarında anneleri ölmüş olduklarından 1904 yılında valide sultanlık kurumu sona ermiştir.

 Saltanat naibeliği 
Kimi zaman padişahlar küçük yaşta tahta geçtiklerinden anneleri onların adına hükümler vererek ya da oğulları ile istişare ederek kararlarında etkili olurlardı. Buna ilk örnek olarak Valide Handan Sultan verilebilir.Bõrekci, Günhan (2010)Factions and Favorites at the Courts of Sultan Ahmet I (r. 1603-17) and his Immediate Predecessors. Ohio State Universitesi Ph.D. doktora tezi, Say:126  Çünkü Leslie Pierce'a göre oğlu adına bizzat devleti yönetmiştir.Leslie P. Peirce, The Imperial Harem: Women and Sovereignty in the Ottoman Empire, The İmperial Harem Instution, Oxford University Press, Sayfa: 127 Ardından gelen Valide Halime Sultan oğlunun akli dengesi yerinde olmadığından da naibe olarak devlet yönetiminde söz sahibi olmuştur. Daha sonra Şubat 1618'de II. Osman tahta çıkmıştır. Annesi Valide Mahfiruz Sultan da oğlunun tahta çıkışından kendisinin ölümüne (28 Ekim 1620) kadar saltanat naibesi olarak devleti idare etmiştir.

Ancak bu kısa süreli dönemlere karşın Valide Kösem Sultan 10 seneyi aşkın zaman naibelik yapmıştır.Türkiye Diyanet Vakfı, TDV İslam Ansiklopedisi, Cilt 26, Basım Yılı 2002, Sayfa: 274, 275 Daha sonra kendisinden kurtulduktan sonra gelini Turhan Valide Sultan da devleti yönetmiş ve onunla da naibelik kurumu son bulmuştur.

 Büyük Valide Sultan 
Vâlide-i Kebīre ya da Büyük Valide Sultan, oğlu vefat ya da tahtan indirilme sebebi ile yeni tahta geçen padişahın döneminde de valide sultan makamını taşıyan kişinin unvanıdır. Handan Sultan'ın oğlu I. Ahmed, tahta çıkar çıkmaz Safiye Sultan'ı Eski Saray'a göndermişti.Bõrekci, Günhan (2010)Factions and Favorites at the Courts of Sultan Ahmet I (r. 1603-17) and his Immediate Predecessors. Ohio State Üniversitesi Ph.D. doktora tezi, Say.:126  Çünkü Safiye Sultan oğlu öldüğü için valide sultanlık makamını kaybetmişti.

Bu bir emsal teşkil etmiş olacak ki; IV. Mehmed döneminde Kösem Sultan 25 yıl boyunca çok etkin bir rol oynadığı için devlette söz sahibi kişiler Turhan Sultan'ı istemediler ve yeni bir makam arayışı içine girdiler.

Bütün bu hadiselerin sonunda Vâlide-i Kebīr yani Büyük Valide Sultan makamı ile Kösem Sultan iktidarı yeniden ele geçirdi. Turhan Sultan ise 'Vâlide-i Sagīr' (küçük valide) adı ile anılmaya başlandı.

 Valide sultanlar listesi 
 Vâlide Hâtûn Adı  Oğlu olan Padişah  Eşi olan Padişah  Asıl Adı  Uyruğu  Vâlide Hâtûnluk Süresi Nilüfer Hâtûn  I. Murad  I. Orhan Holofira Rum  1362 - 1383 Devlet Hâtûn  I. Mehmed  I. Bayezid  Devlet  Türk - Kütahya, Germiyanoğulları Beyliği  1413 - 1414 Emine Hâtûn  II. Murad  I. Mehmed  Emine    Elbistan - Kahramanmaraş, Dulkadiroğulları Beyliği  1421-1449 Hümâ Hâtûn  II. Mehmed  II. Murad Hatice Âlime  Devrekani - Kastamonu, Candaroğulları Beyliği   1444-1446 Sitti Mükrime Hatun  II. Bayezid  II. Mehmed Mû'kerime  Elbistan - Kahramanmaraş, Dulkadiroğulları Beyliği   (Not 1) Emine Gül-Bahar Vâlide Hâtûn (Not 2) II. Bayezid  II. Mehmed Emine  Arnavut - Kosova  1481-1492 II. Gülbahar Hatun  I. Selim  II. Bayezid Külbahar  Rum - Kolhis / Laz - Laziǩa  (Not 3) Ayşe Hâtûn   I. Selim  II. Bayezid A'işa Elbistan - Kahramanmaraş, Dulkadiroğulları Beyliği  (Not 3) Vâlide Sultan Adı  Oğlu olan Padişah  Eşi olan Padişah  Asıl Adı  Uyruğu  Valide Sultanlık Süresi Ayşe Hafsa (A’işa Hâfize) Vâlide Sultân  I. Süleyman  I. Selim (?)  Kırım Tatarı 1520-1534  Afife Nûrbânu Vâlide Sultân  III. Murad  II. SelimCecilia Baffo  Páros, Kiklad Adaları(?)  1574-1583 Sâfiye Vâlide Sultân  III. Mehmed  III. Murad Sofia  Arnavut veya Venedikli  1595-1603 Handan Vâlide Sultân  I. Ahmed  III. Mehmed (?)Necdet Sakaoğlu, Bu Mülkün Kadın Sultanları, 4. Baskı, Sayfa: 219  Çerkes  1603-1605 Halime Vâlide Sultân  I. Mustafa  III. Mehmed  (?)Necdet Sakaoğlu, Bu Mülkün Kadın Sultanları, 4. baskı, Sayfa: 237  Abaza  1617-16181622-1623 Mâh-Firûze Hatice Vâlide Sultân   II. Osman  I. Ahmed  Hansuret Bikeç Çerkes, Kabardey Hanedanı 1618-1620 Meh-Peyker Kösem Vâlide Sultân  IV. MuradI. İbrahim  I. Ahmed Anastasia Bosnalı veya Yunan  1623-1648 Hatice Turhan Vâlide Sultân  IV. Mehmed  I. İbrahim (?)Necdet Sakaoğlu, Bu Mülkün Kadın Sultanları, 4. Baskı, s. 245 UkraynalıTDV İslam Ansiklopedisi, Cilt: 41,  s. 423 veya Çerkes  1648-1682 Saliha Dil-Âşûb Vâlide Sultân  II. Süleyman  I. İbrahim  (?)Necdet Sakaoğlu, Bu Mülkün Kadın Sultanları. s. 253  (?)   1687-1689 Emetullah Rabia Gülnuş Vâlide Sultân  II. MustafaIII. Ahmed  IV. Mehmed (?)Necdet Sakaoğlu, Bu Mülkün Kadın Sultanları, 4. Baskı, s. 266  Resmo(?) - Girit, Venedik Cumhuriyeti 1695-1715 Salihâ Sebkati Vâlide Sultân  I. Mahmud II. Mustafa (?)Necdet Sakaoğlu, Bu Mülkün Kadın Sultanları, 4. Baskı, s. 286  (?)  1730-1739 Şâh-Süvar Vâlide Sultân  III. Osman  II. Mustafa (?)Necdet Sakaoğlu, Bu Mülkün Kadın Sultanları, 4. baskı, s. 288 (?)  1754-1756 Mihr-î-Şah Vâlide Sultân  III. Selim  III. Mustafa  (?)  Gürcüİsmail Hakkı Uzunçarşılı, Enver Ziya Karal, Osmanlı tarihi: cilt. Karal, E.Z. Nizam-ı Cedit ve Tanzimat devirleri, 1789-1856 (1957), Türk Tarih Kurumu Basımevi, 1961, pp. 13, 16.  1789-1805 Ayşe Sineperver Vâlide Sultân  IV. Mustafa  I. Abdülhamid  (?)Sakaoğlu, Necdet, Bu Mülkün Kadın Sultanları, 4. baskı, sayfa: 354  (?)  1807-1808 Nakş-î-Dil Vâlide Sultân  II. Mahmud  I. Abdülhamid  (?)TDV  İslam Ansiklopedisi, cilt: 32,  sayfa: 343  Gürcü (Nakşîdil Sultan Gürcü asıllıdır).  1808-1817 Bezm-î-Alem Vâlide Sultân  Abdülmecid II. Mahmud  (?)Necdet Sakaoğlu, Bu Mülkün Kadın Sultanları, 4. baskı, sayfa: 383  Gürcü(?)TDV İslam Ansiklopedisi, cilt: 6,  sayfa: 108  1839-1853 Pertav-Nihâl (Pertevniyal) Vâlide Sultân  Abdülaziz  II. Mahmud  (?)  Çerkes(?)TDV İslam Ansiklopedisi, cilt: 34,  sayfa: 239  1861-1876 Şevk-Efzâ Vâlide Sultân  V. Murad  Abdülmecid  (?)Necdet Sakaoğlu, Bu Mülkün Kadın Sultanları, 4. baskı, sayfa: 421  Çerkes  1876-1876 Rahîme Piristû Vâlide Sultân  II. Abdülhamid (üvey oğlu)  Abdülmecid  Râhime  Osmanlı Çerkes -Ubuhlar Kabilesi  1876-1904

 Notlar 
 Not 1: Öz annesidir, ya oğlu padişah olmadan önce vefat etmiştir, veyahutta bir başka nedenle Vâlide Sultân olamamıştır.
 Not 2: Öz annesi değildir ama onu büyütmüştür ya da mânevî annesi olarak Vâlide Sultân olmuştur.
 Not 3: Öz ve mânevî anneleri farklı kaynaklarda farklı olarak bertilmektedir.

 Ayrıca bakınız 
 Osmanlı padişah eşleri listesi
 Valide sultanlar listesi
 Kadınlar saltanatı

 Kaynakça