Atatürk Barajı ve Hidroelektrik Santrali

Atatürk Barajı ve Hidroelektrik Santrali, Güneydoğu Anadolu Projesi kapsamında Fırat Nehri üzerinde yer alan, enerji ve sulama amaçlı bir barajdır. Baraj gövde ve göl hacmi bakımından, santrali ise elektrik üretim kapasitesi ile Avrupa'nın en büyük baraj ve hidroelektrik santrali konumundadır. Arkasındaki baraj gölü yapay olmasına rağmen Van ve Tuz göllerinin ardından Türkiye'nin üçüncü en büyük gölüdür. Ayrıca gövde hacmi bakımından dünyanın en büyük 5. barajıdır.

Fırat ve Dicle nehirlerinin potansiyelini değerlendirme fikri bizzat Mustafa Kemal Atatürk tarafından 1930'lu yıllarda ortaya atılmıştır. Atatürk'ün talimatıyla 1936 yılında Elektrik İşleri Etüt İdaresi kurularak nehirler üzerinde incelemeler başlatılmıştır. Projenin bugünkü modern hali ve "Atatürk Barajı" ismiyle somutlaşması, 1970'lerdeki teknik çalışmalar ile hız kazanmıştır. 

Barajın en büyük özelliği, finansmanından mühendisliğine ve işçisine kadar yerli kaynaklarla yapılmış olmasıdır. Uluslararası finans kuruluşlarının kredi vermeyi reddetmesine rağmen, Türkiye kendi imkanları ile barajın inşaatına 1983 yılında başlamış ve 1992 yılında yapımı tamamlanarak işletmeye açılmıştır.

Karakaya Barajının 180 km mansabında (suyun aktığı aşağı yönde bulunan bölge), Adıyaman iline 51 km uzaklıkta, Şanlıurfa ilinin Bozova ilçesine ise 24 km uzaklıkta olup, Adıyaman ve Şanlıurfa illeri arasında kurulmuştur. Barajın tamamlanmasıyla Türkiye'nin en büyük üçüncü gölü olan Atatürk Baraj Gölü oluşmuştur.Büyükakpınar, P., Cesca, S., Hainzl, S., Jamalreyhani, M., Heimann, S., Dahm, T., 2021. Reservoir-Triggered Earthquakes Around the Atatürk Dam (Southeastern Turkey). Front. Earth Sci. 9. https://doi.org/10.3389/feart.2021.663385

 İnşası ve Baraj Yapısı
1983 yılında inşaatı başlamış olan baraj 1992 yılında işletmeye açıldı. 8 türbine sahip barajın yüksekliği 169 metredir. Kaya dolgu tipinde bir barajdır. Gövde hacmi 84,5 milyon m³'tür. Dış yüzeyi kaya içi kil ve topraktır. Baraj gölünün baskısı ile ilk inşasındaki yüksekliği 10 metre kısalmıştır.

İnşaatına 4 Kasım 1983 tarihinde başlandı. 1994 senesinde bitirilmesi planlanan baraj sulama ve enerji elde etmek maksadıyla yapılmıştır. 84.4 milyon m³ kaya ve toprak dolgu ile dolgu hacmi bakımından bugüne kadar dünyada inşa edilen barajlar arasında beşinci sıradadır. Meydana gelen göl alanı 817 km²'dir.

küçükresim|sağ|upright=1.36|1 000 000 TL'nin arka yüzündeki Atatürk Barajı resmi
küçükresim|sağ|upright=1.36|1 YTL'nin arka yüzündeki Atatürk Barajı resmi

Temelden yüksekliği 169 metredir. Nehir seviyesinden yükseklik bakımından minimum su kotu 513, ideal su kotu 526, maksimum su kotu ise 542 metreye ulaşır. Barajda elektrik üretimi için derinliğin en az 133 metre olması gerekir. Baraj duvarının uzunluğu 1644, eni ise 15 metredir. Dolusavak (fazla su tahliye kanalları) 6 adet olup, her biri 16x17 metre boyutlarında radyal kapaklarla kontrol edilir. Maksiimum su deşarj hızı 544 metre su düzeyinde, saniyede  16.800  metreküptür. Her biri 850 m3/s su boşaltma kapasitesine sahip üç derivasyon tüneli nehrin -akış yönüne göre sol yakasında bulunur.

 Atatürk Hidroelektrik Santrali 
Santral her biri 300 MW güce sahip olan 8 Francis tipi ünite ile donatılmıştır. Toplam 2400 MW gücüyle yıllık 8900 GWh elektrik enerjisi üretim kapasitesine sahiptir. Santralin devreye alındığı 1992 yılından 2012 yılına kadar 144 milyar KWh enerji üretmiştir. Bu değerin ekonomik karşılığı 15 milyar $'dır. Atatürk Barajı, Türkiye'deki hidroelektrik santrallerinde üretilen enerjinin yüzde 20'sini tek başına karşılayacak seviyededir.

 Yıllara Göre Santralin Elektrik Üretimi 
  Atatürk Hidroelektrik Santrali Elektrik ÜretimiYıllar Elektrik Üretimi (GW Saat)20006.36320014.89720025.04720035.76720049.16420057.48620068.88120077.96720086.61020094.52520106.19320116.75220128.17420136.62120144.83520154.65120166.03820174.40520183.52220198.22620207.289

 Baraj Büyüklüğü 
Atatürk Barajı, dolgu hacmi bakımından dünyanın en büyük 6. barajı durumundadır. Hidroelektrik Santrali de, dünyada hâlen yapımı sürenler arasında 3., inşa edilmiş olanlar arasında da 5. en büyük santraldir. Aynı zamanda Avrupa'nın ve Türkiye'nin en büyük barajıdır. İstanbul'un yıllık su ihtiyacını 5 günde sağlayabilecek seviyededir.

 Sulama 
Yıllık ortalama su akışı 26.654 milyar metreküptür. Toplam su depolama hacmi 48.7 milyar metreküptür. Her bir grupta; gücü 300 Megawatt olan 8 adet türbin jeneratör bulunmaktadır. 25 Temmuz 1992'de bu 8 üniteden ikisi hizmete açılmıştır. Sulama tünelleriyle de Şanlıurfa, Harran, Mardin, Ceylanpınar, Siverek-Hilvan ovaları, Samsat ovası ile beraber 1.43 milyon dönüm arazi sulanır hale gelmiştir. Atatürk Barajı'ndan toplam 874 bin 200 hektar alanın sulanmasının planlanmaktadır. 207 bin hektarının sulamaya açıktır. Ülke ekonomisine bu haliyle katkısı toplam  5.5 milyar $ olmuştur. Tüm alanın sulamaya açılması halinde, yıllık getirisi 2,5 milyar $ olacaktır.

 Bölgedeki İşsizliğe Etkisi 
Şu an 400.000 kişiye istihdam sağlamaktadır. Planlanan alan sulanmaya başladığında 1 milyon 750 bin kişiye istihdam sağlaması planlanmaktadır.

50 Yılda 50 Eser
İnşaat Mühendisleri Odası odanın kuruluşundan itibaren 50 yıl içerisinde ülkede gerçekleştirilmiş 50 büyük inşaat projesini bir juri tarafından saptayarak bu projeleri 50 Yılda 50 Eser adı altında ilan etmiştir. Liste bölgesel kalkınma, binalar, ulaşım, hidroloji ve endüstri alt başlıklarını taşımaktadır. Bu proje de o liste içerisinde yer almaktadır.

 Ayrıca bakınız 
 Türkiye'deki barajlar listesi

 Kaynakça 

 Dış bağlantılar 
 Elektrik Üretim A.Ş. 
 Devlet Su İşleri Genel Müdürlüğü
 Atatürk Barajı Elektrik Üretim Bilgileri 

Kategori:Türkiye'deki hidroelektrik santralleri
Kategori:Adıyaman'daki yapılar
Kategori:Bozova'daki yapılar
Kategori:Adıyaman ilindeki barajlar
Kategori:Şanlıurfa ilindeki barajlar
Kategori:Fırat
Kategori:Güneydoğu Anadolu Projesi
Baraj ve Hidroelektrik Santrali
Kategori:Türk lirası üstünde görünen yapılar
Kategori:Suriye-Türkiye ilişkileri
Kategori:1992'de tamamlanan altyapı
Kategori:1992'de Türkiye'de kurulan oluşumlar