Uluslararası politik ekonomi

Uluslararası politik ekonomi, uluslararası ilişkileri siyasi ekonomiden yararlanarak inceleyen, sosyal bilimlere ve tarihe ilişkin bir araştırma alanıdır. Yani uluslararası politik ekonomi, devlet siyasalarının ve pazar ekonomisinin birbirleriyle olan ilişkilerinin sonuçlarını uluslararası düzeyde incelemekle görevlidir. Bu yolda siyasi ekonomi, siyaset bilimi, tarih ve ekonomi bilimlerinden faydalanmaktadır. İçeriğinde merkantilizm, liberalizm ve marksizm akımları üzerine odaklanmaktadır.

 Tarihsel gelişimi 
Uluslararası politik ekonomi, 1970'li yıllarda ortaya çıkmış bir daldır. Soğuk Savaş dönemindeki güvenlik açığı uluslararası ilişkilerde Realizm akımını ön plana çıkarmakla birlikte 1970'li yıllardan sonra araştırmalarını Realizm içinde sınırlandırmaktadır. Rekabet ve dünya üzerindeki ülkelerin arasındaki krizler de ekonomik bağımlılık neticesinde etkisini çok şiddetli bir biçimde hissettirmiştir.

 İlişkili alanlar 
Bu bilimi kavramak için, uluslararası ilişkiler biliminin çalışma alanlarından yararlanmak gerekir. Bu alanlar arasından örneğin siyaset bilimi, iktidarın şekillenişini ve paylaşımını konu alırken ekonomi ise sınırlı kaynakların sınırsız insan isteklerini karşılamada nasıl kullanılacağını incelemektedir. Ekonomi sorunlarını kavramak için girişilen çabaya ise siyasi ekonomi adı verilmektedir. Bu çerçevede uluslararası politik ekonomi, üllkelerin ekonomik ilişkilerini ele alır. Ülkeler arası para, sermaye ve iş gücünün bağlı olduğu kurallardaki sistemler incelenir. Uluslararası ilişkilerin yöntemlerini, uluslararası aktörlerin ilişkilerini çözümlemek için kullanır. Küresel ölçekte bugün ortaya çıkan gelişmeleri, ekonomik ve sosyal açıdan birbirinden soyutlamak zordur. Toplumlar arası ilişkilerin yürütücüleri ulus devlet temsilcileridir.

Ekonomik alanda alınan kararlar yalnızca ekonomik etki yaratmamaktadır. Alışveriş, başka ülkede eğitim görme gibi ilişkileri de oluşturur. Bütün bu kavramları ele alan bilim uluslararası politik ekonomidir. Bir ülkede olan olayları ve alınan kararları incelerken analizlerden yararlanılmaktadır. Uluslararası politik ekonominin çalışma alanları oldukça geniştir. Enerji, çevre kirliliği, finans, teknoloji gibi pek çok alanı kapsamaktadır. Sistemle bağımlı teknik dışı yardımlar, büyüme ve kalkınma planları gibi çalışma alanları mevcuttur.

 Temel yaklaşımlar 
Merkantilizm ve marksizm yaklaşımları ise çatışma eksenlidir. Merkantilizm, ülkenin gücünün ana göstergesinin elindeki değerli madenler olduğunu, bu yüzden devletin servet ve güç kaynaklarına sahip olması gerektiğini savunmaktadır. Marksizm-Leninizme dayalı akımlarda  ise tarihin kendisini çatışma eksenli olarak ortaya konmaktadır. Ülkeler arasındaki ekonomik faaliyetlerin sömürgecilikle başladığını ve bu durumun zamanla küresel eşitsizliği ortaya çıkaran bir bağımlılık yarattığını savunan teori ise bağımlılık teorisi olarak adlandırılmaktadır.

Uluslararası politik ekonomi, temelinde ülkelerin politik ilişkilerini ekonomik alanda detaylı incelemektedir. Küreselleşme ile alanın gelişimi büyük bir hız kazanmıştır. Neoliberalizm döneminde ilişkilerin küreselleşmesi uluslararası politik ekonominin önemini arttırmıştır.

Teknolojik ilerlemeleri, değerli malların fiyatlarındaki değişiklikler ve bu malların fiyatlarındaki oynamalar, iklimsel değişiklikler küresel düzeyde politik ekonominin inceleme alanına girer. Uluslararası politik ekonomi analizlerinde uluslararası merceğin meydana gelişi, devlet ve devlet harici örgütlerin rolleri, devletlerin ekonomilerindeki kazanç ve kayıp, devlet politikalarının etkileri öne çıkmaktadır. Devletlerin giderek büyüyen ekonomilerinin rekabeti artırmasıyla ortaya çıkan krizlerin incelenmesi uluslararası politik ekonominin konusudur. Uluslararası politik ekonomi ve realist yaklaşım uluslararası ilişkiler disiplininde gücün sadece askeri olanaklara bağlı olmadığını, ekonomik gücün de önemli olduğunu savunmaktadır. Bu nedenle hangi devletlerin elinde altın ve gümüş fazlaysa o devletlerin güçlü olduğu düşüncesi hakim olmuştur. Realizm, ülke ekonomilerinde devletin gücünün serveti kadar olduğunu savunmaktadır.

Uluslararası politik ekonomi ve uluslararası politikanın ortak çalışmalarının alanıdır. Savaş ve güvenlik konuları haricinde ekonomi konusunda ele aldığından kapsamlı bir alana sahiptir. Aynı zamanda uluslararası politik ekonominin çalışma alanları para, finans takibini de kapsamaktadır. Uluslararası politik ekonomi, uluslararası ekonomi ve uluslararası politikanın ortak çalışmalarının alanıdır. Savaş ve güvenlik konuları haricinde ekonomi konusunda ele aldığından çok kapsamlı bir alana sahiptir. Aynı zamanda uluslararası politik ekonominin çalışma alanları para, finans takibini de kapsamaktadır. Realist yaklaşımda uluslararası politik ekonominin bir parçasıdır.Realist yaklaşım, uluslararası ilişkiler disiplininde gücün sadece askeri olanaklara bağlı olmadığını ekonomik gücün de önemli olduğunu savunmaktadır. Bu nedenle hangi devletlerin elinde altın ve gümüş fazlaysa o devletlerin güçlü olduğu düşüncesi hakim olmuştur. Realizm, ülke ekonomilerinde devletin gücünün serveti kadar olduğunu savunmaktadır.

Uluslararası politik ekonomi çalışmalarında hem nicel hem de nitel kaynaklardan yararlanılmaktadır. Uluslararası politik ekonominin analiz seviyelerinden biri bireysel seviyedir.

Devletin üst düzey yönetiminde rol oynamış aktörlerin düşüncelerini analiz eden yaklaşım bireysel seviyededir. Uluslararası politik ekonomi, alanında en temel düşünce alımlarından biri olan Merkantilizm uluslararası ilişkilerin en eski akımdır ve iki özelliğe sahiptir. Bunlardan biri ekonomik konulardan çok siyaset ve tarih konuları üzerinde durmasıdır. İkinci ise güç konusunu ön plana almasıdır. Liberalizmin konusu ise yalnızca ekonomi alanıyla sınırlıdır. Uluslararası politik ekonomi konusundaki çalışmalar, iktisat, sosyoloji, psikoloji ve tarih bilimlerinin ortak analizleriyle gerçekleşmektedir.

Uluslararası politik ekonomi, son zamanlarda küresel politik ekonomi olarak ifade edilmektedir. Uluslararası politik ekonomi konusundaki çalışmalar devlet, piyasa ve toplum arasındaki etkileşim olarak ilerlemektedir. Dünya ekonomisinde bugüne kadar sürmüş değişiklikler, ekonomik kriz ve piyasalardaki değişim uluslararası politik ekonominin inceleme alanlarındandır. Uluslararası politik ekonomi küresel açıdan, fakirlik ve açlık, borç problemleri, uluslararası ticaret ve finans ile ilgili belirsizlik ve güvenlik sorunlarıyla ilgilenmektedir. Güç konusunda sert ve yumuşak olmak üzere iki ayrım vardır. Sert güçte karşı olunan ülkeleri baskı altına almak için askeri ve ekonomik güç kullanılmaktadır. Yumuşak güç ise değer ve inanç yargılarıyla etki altına almaktır. Avrupa Birliği'ne üye ülkelerin hepsini ve bu ülkelerin vatandaşlarını etkileyen politikalar uygulandığı derecede devlet özelliği göstermektedir. Bu durum ise uluslararası politik ekonominin önemini, artan uluslararası organizasyonları ve hükûmet dışı organizasyonları ortaya çıkarmaktadır.

Uluslararası politik ekonomi, yeni bir disiplin ismi olarak ulusal ve uluslararası politik ve ekonomik ilişkilerin çoğalması, uluslararası politik ekonominin bir bilim dalı olması ihtiyacını doğurmuştur. Bu noktada, geniş bir kapsama alanına sahip olan bu disiplin ulusal ve uluslararası politika ve ekonomi disiplinlerini kapsayan ortak bir alan yaratarak tatbik bulmaktadır. Dünyanın en büyük para ve siyasi merkezlerinden birinin tam kalbinde yer alan uluslararası politika bilimi, mevcut araştırmalar tarafından sürekli olarak bilgilenen üst sınıf eğitim sunmaktadır.

Refahın bölgesel, uluslararası, kıtalar arası boyutlarını konu edindiğimizde iktisadın bir alt uzmanlık alanı olan uluslararası iktisat disipliniyle karşılaşırız. Çok uluslu şirketlerin ticari liberalleşme taleplerine karşı, devletlerin gelişmekte olan sanayilerini koruma gayretleri bu tarz rekabetin sayısız örneğinden birini oluşturmaktadır. Bu çerçevede uluslararası politik ekonomi, uluslararası düzlemde güç ve refahın nasıl organize edildiğini anlamaya çalışır. Mevcut siyasi ve ekonomik düzende 'kimin ne kazandığı' ise politik ekonomi analizlerinin temel hareket noktasını oluşturmaktadır.

Uluslararası politik ekonomi uluslararası politika uluslararası ekonomi ve farklı sosyal sistemlerin ve toplumsal grupların etkileşiminden doğan veya bundan etkilenen sorunları inceler. Avrupa Birliği şeklinde bir bölgedeki göçmenler ve tüm ülkelerde ulus ötesi olarak var olan yoksullar uluslararası ticaret, uluslararası finans, varlıklı ve fakir ülkeler arasındaki ilişkiler, çok uluslu şirketlerin rolü, fizyolojik ya da kültürel hakimiyet şeklindeki konulardan kaynaklanan bir dizi ilgili soruyu araştırmaktadır.

Uluslararası politik ekonominin odaklandığı bir diğer analiz seviyesi ülke ya da ülke grupları arasındaki ilişkilerin ele alındığı devletler arası düzlemdir. Ülkeler arasındaki güç dengelerinin ekonomik, politik, askeri, yumuşak güç onlar arasındaki ekonomik, politik ya da askeri ilişkileri nasıl etkilediğinin ya da uluslararası örgütleri iyi mi şekillendirdiğinin analizidir. Örnek vermek gerekirse, son yıllarda Çin, Rusya ve Brezilya benzer biçimde yükselen güçlerin başarı göstermiş ekonomik performansları onların enternasyonal örgütlerde daha etken roller oynamasına yol açmıştır.

 Kaynakça 

Karaoğuz, Hüseyin Emrah. “uluslararası politik ekonomi ve uluslararası ilişkiler”. (Kasım 2018)
Al,Arzu. "Politika-Ekonomi Kesişmesi: Yeni Bir Bilim Dalı Olarak Uluslararası Politik Ekonomi" İGÜSBD 2/1 (Nisan 2015):144-155
Altan, Mehmet. “Uuslararası Ekonomi Politik”. Anadolu Üniversitesi, (ocak 2013):1-30,
https://kureselcalismalar.com/uluslararasi-politik-ekonomi-ve-uluslararasi-iliskiler/

Kategori:Ekonomik sistemler
Kategori:Uluslararası ilişkiler teorisi
Kategori:Siyasi ekonomi
Kategori:Uluslararası iktisat