Hastalık

Hastalık, bir organizmanın tamamının veya bir kısmının yapısını veya işlevini olumsuz yönde etkileyen ve hemen herhangi bir dış yaralanmaya bağlı olmayan belirli bir anormal durumdur. Hastalıklar genellikle belirli belirti ve semptomlarla ilişkili tıbbi durumlar olarak bilinir. Bir hastalığa patojenler gibi dış faktörler veya iç işlev bozuklukları neden olabilir. Örneğin, bağışıklık sisteminin dahili işlev bozuklukları, çeşitli bağışıklık yetmezliği, aşırı duyarlılık, alerjiler ve otoimmün bozukluklar dahil olmak üzere çeşitli farklı hastalıklara neden olabilir.

İnsanlarda hastalık, genellikle etkilenen kişide ağrıya, işlev bozukluğuna, sıkıntıya, sosyal sorunlara veya ölüme ya da kişiyle temas halinde olanlar için benzer sorunlara neden olan herhangi bir durumu ifade etmek için daha geniş bir şekilde kullanılır. Bu geniş anlamda, bazen yaralanmalar, sakatlıklar, bozukluklar, sendromlar, enfeksiyonlar, izole semptomlar, sapkın davranışlar ve yapı ve işlevin atipik varyasyonlarını içerirken diğer bağlamlarda ve başka amaçlar için bunlar ayırt edilebilir kategoriler olarak kabul edilebilir. Hastalıklar insanları sadece fiziksel olarak değil aynı zamanda zihinsel olarak da etkileyebilir, çünkü bir hastalığa yakalanmak ve onunla yaşamak etkilenen kişinin hayata bakış açısını değiştirebilir.

Hastalık nedeniyle ölüm, doğal nedenlerle ölüm olarak adlandırılır. Dört ana hastalık türü vardır: bulaşıcı hastalıklar, eksiklik hastalıkları, kalıtsal hastalıklar (hem genetik hem de genetik olmayan kalıtsal hastalıklar dahil) ve fizyolojik hastalıklar. Hastalıklar, bulaşıcı ve bulaşıcı olmayan hastalıklar gibi başka şekillerde de sınıflandırılabilir. İnsanlarda en ölümcül hastalıklar koroner arter hastalığıdır (kan akışı tıkanıklığı), bunu serebrovasküler hastalık ve alt solunum yolu enfeksiyonları takip eder. Gelişmiş ülkelerde, genel olarak en fazla hastalığa neden olan hastalıklar depresyon ve anksiyete gibi nöropsikiyatrik durumlardır.

Hastalık çalışması, etiyoloji veya neden çalışmasını içeren patoloji olarak adlandırılır.

 Terminoloji 

 Kavramlar 
Birçok durumda hastalık, bozukluk, morbidite ve rahatsızlık gibi terimler birbirinin yerine kullanılmaktadır; ancak belirli terimlerin tercih edildiği durumlar da vardır.

 Hastalık
 Hastalık terimi genel olarak vücudun normal işleyişini bozan herhangi bir durumu ifade eder. Bu nedenle, hastalıklar vücudun normal homeostatik süreçlerinin işlevsizliği ile ilişkilidir. Genel olarak bu terim, virüsler, bakteriler, mantarlar, protozoalar, çok hücreli organizmalar ve prion olarak bilinen anormal proteinler de dahil olmak üzere patojenik mikrobiyal ajanların varlığından kaynaklanan klinik olarak belirgin hastalıklar olan bulaşıcı hastalıklara atıfta bulunmak için kullanılır. Bağırsaktaki normal bakteri ve mayaların veya bir yolcu virüsün varlığı gibi normal işleyişte klinik olarak belirgin bir bozulmaya yol açmayan ve açmayacak olan bir enfeksiyon veya kolonizasyon hastalık olarak kabul edilmez. Buna karşın, kuluçka dönemi boyunca belirti vermeyen ancak daha sonra belirti vermesi beklenen bir enfeksiyon genellikle hastalık olarak kabul edilir. Enfeksiyöz olmayan hastalıklar, çoğu kanser türü, kalp hastalığı ve genetik hastalık dahil olmak üzere diğer tüm hastalıklardır.
 Edinilmiş hastalık
 Edinilmiş bir hastalık, doğuştan gelen bir hastalığın aksine, kişinin yaşamında bir noktada başlayan bir hastalıktır. Edinilmiş, "bulaşma yoluyla kapılmış" anlamına gelebilir, ancak basitçe doğumdan sonraki bir zamanda edinilmiş anlamına gelir. Ayrıca ikincil hastalık anlamına da gelebilir, ancak edinilmiş hastalık birincil hastalık olabilir.
 Akut hastalık
 Akut hastalık kısa süreli (akut) bir hastalıktır; terim bazen fulminan bir doğayı da çağrıştırır
 Kronik durum veya kronik hastalık
 Kronik bir hastalık zaman içinde, genellikle en az altı ay boyunca devam eden bir hastalıktır, ancak kişinin doğal yaşamının tamamı boyunca sürmesi beklenen hastalıkları da içerebilir.
 Konjenital bozukluk veya konjenital hastalık
 Doğuştan gelen bir bozukluk, doğumda mevcut olan bir bozukluktur. Genellikle genetik bir hastalık veya bozukluktur ve kalıtsal olabilir. Ayrıca HIV/AIDS gibi anneden vertikal olarak bulaşan bir enfeksiyonun sonucu da olabilir.
 Genetik hastalık
 Genetik bir bozukluk veya hastalık bir veya daha fazla genetik mutasyondan kaynaklanır. Genellikle kalıtsaldır, ancak bazı mutasyonlar rastgele ve de novo'dur.
 Kalıtsal veya irsi hastalık
 Kalıtsal bir hastalık, kalıtsal olan (ve ailelerde görülebilen) genetik mutasyonların neden olduğu bir tür genetik hastalıktır
 İyatrojenik hastalık
 İyatrojenik bir hastalık veya durum, bir tedavinin yan etkisi olarak veya kasıtsız bir sonuç olarak tıbbi müdahalenin neden olduğu bir durumdur.
 İdiopatik hastalık
 İdiopatik bir hastalığın bilinmeyen bir nedeni veya kaynağı vardır. Tıp bilimi ilerledikçe, nedeni tam olarak bilinmeyen birçok hastalığın kaynağının bazı yönleri açıklanmış ve bu nedenle idiopatik statülerini kaybetmişlerdir. Örneğin, mikroplar keşfedildiğinde, enfeksiyona neden oldukları biliniyordu, ancak belirli mikroplar ve hastalıklar ilişkilendirilmemişti. Bir başka örnekte, otoimmünitenin, hangi moleküler yollarla işlediği henüz anlaşılmamış olsa da bazı tip 1 diabetes mellitus türlerinin nedeni olduğu bilinmektedir. Belirli faktörlerin belirli hastalıklarla ilişkili olduğunu bilmek de yaygındır; ancak, ilişki mutlaka nedensellik anlamına gelmez. Örneğin, üçüncü bir faktör hem hastalığa hem de ilişkili fenomene neden olabilir.
 Tedavisi olmayan hastalık
 Tedavi edilemeyen bir hastalık. Tedavisi olmayan hastalıklar mutlaka ölümcül hastalıklar değildir ve bazen bir hastalığın semptomları, hastalığın yaşam kalitesi üzerinde çok az etkisi olması veya hiç etkisi olmaması için yeterince tedavi edilebilir.
 Birincil hastalık
 Birincil hastalık, birincil hastalığın neden olduğu bir sekel veya komplikasyon olan ikincil hastalığın aksine, hastalığın kök nedenine bağlı olan bir hastalıktır. Örneğin, soğuk algınlığı birincil bir hastalıktır, rinit ise olası bir ikincil hastalık veya sekeldir. Bir doktor antibiyotik yazıp yazmamaya karar verirken hastanın ikincil rinitine neden olan birincil hastalığın, soğuk algınlığı veya bakteriyel enfeksiyonun ne olduğunu belirlemelidir.
 İkincil hastalık
 İkincil bir hastalık, birincil hastalık veya basitçe altta yatan neden (kök neden) olarak adlandırılan önceki, nedensel bir hastalığın sekeli veya komplikasyonu olan bir hastalıktır. Örneğin, bakteriyel bir enfeksiyon birincil olabilir, sağlıklı bir kişi bakteriye maruz kalır ve enfekte olur veya vücudu enfeksiyona yatkın hale getiren birincil bir nedene ikincil olabilir. Örneğin, bağışıklık sistemini zayıflatan birincil bir viral enfeksiyon ikincil bir bakteriyel enfeksiyona yol açabilir. Benzer şekilde, açık bir yara oluşturan birincil bir yanık, bakteriler için bir giriş noktası sağlayabilir ve ikincil bir bakteriyel enfeksiyona yol açabilir.
 Ölümcül hastalık
 Ölümcül bir hastalık, kaçınılmaz olarak ölümle sonuçlanması beklenen bir hastalıktır. Önceleri AIDS ölümcül bir hastalıktı; günümüzde tedavi edilemez, ancak ilaçlar kullanılarak süresiz olarak yönetilebilir.

 Bozukluk, işlevsel bir anormallik veya rahatsızlıktır. Tıbbi bozukluklar zihinsel bozukluklar, fiziksel bozukluklar, genetik bozukluklar, duygusal ve davranışsal bozukluklar ve işlevsel bozukluklar olarak kategorize edilebilir. Bozukluk terimi genellikle hastalık veya rahatsızlık terimlerinden daha nötr ve daha az damgalayıcı olarak kabul edilir ve bu nedenle bazı durumlarda tercih edilen terminolojidir. Ruh sağlığında, ruhsal bozukluk terimi, psikiyatrik koşullarda biyolojik, sosyal ve psikolojik faktörlerin karmaşık etkileşimini kabul etmenin bir yolu olarak kullanılır; ancak bozukluk terimi, tıbbın diğer birçok alanında, öncelikle metabolik bozukluklar gibi bulaşıcı organizmaların neden olmadığı fiziksel bozuklukları tanımlamak için de kullanılır.
 Tıbbi durum veya sağlık durumu
 Tıbbi durum veya sağlık durumu, tüm hastalıkları, lezyonları, bozuklukları veya hamilelik veya doğum gibi normalde tıbbi tedavi gören patolojik olmayan durumları içeren geniş bir kavramdır. Tıbbi durum terimi genellikle akıl hastalıklarını içermekle birlikte, bazı bağlamlarda bu terim özellikle akıl hastalıkları dışındaki herhangi bir hastalığı, yaralanmayı veya rahatsızlığı belirtmek için kullanılır. Tüm ruhsal bozuklukları tanımlayan ve yaygın olarak kullanılan psikiyatri el kitabı olan Mental Bozuklukların Tanısal ve Sayımsal El Kitabı (DSM), genel tıbbi durum terimini ruhsal bozukluklar dışındaki tüm hastalıkları ve yaralanmaları ifade etmek için kullanır. Bu kullanım psikiyatri literatüründe de yaygın olarak görülmektedir. Bazı sağlık sigortası poliçeleri de tıbbi durumu psikiyatrik hastalıklar haricindeki herhangi bir hastalık, yaralanma veya rahatsızlık olarak tanımlamaktadır. Hastalık gibi terimlere göre daha değerden bağımsız olduğu için, tıbbi durum terimi bazen sağlık sorunları olan kişiler tarafından zararlı görmedikleri için tercih edilmektedir. Öte yandan, durumun tıbbi niteliğini vurgulayarak, otizm hakları hareketinin savunucuları tarafından olduğu gibi, bu terim bazen reddedilmektedir.

 Morbidite (Latince: morbidus 'hasta, sağlıksız'), herhangi bir nedene bağlı olarak hastalıklı bir durum, sakatlık veya kötü sağlık durumudur. Bu terim herhangi bir hastalık türünün varlığına veya sağlık durumunun hastayı etkileme derecesine işaret edebilir. Ağır hastalar arasında morbidite düzeyi genellikle YBÜ skorlama sistemleri ile ölçülür. Komorbidite veya birlikte var olan hastalık, şizofreni ve madde bağımlılığı gibi iki veya daha fazla tıbbi durumun aynı anda bulunmasıdır. Epidemiyoloji ve aktüerya biliminde, morbidite terimi (ayrıca morbidite oranı veya morbidite sıklığı) bir hastalığın veya tıbbi durumun görülme oranını, yaygınlığını veya belirli bir zaman diliminde belirli bir durumu yaşayan insanların yüzdesini ifade edebilir (örneğin, bir yıl içinde insanların %20'si grip olacaktır). Bu hastalık ölçüsü, belirli bir zaman aralığında ölen insanların oranı olan bir durumun ölüm oranı ile karşılaştırılır. Morbidite oranları, sağlık sigortası, hayat sigortası ve uzun süreli bakım sigortası gibi aktüeryal mesleklerde müşterilerden alınan primleri belirlemek için kullanılır. Morbidite oranları, sigortacıların bir sigortalının herhangi bir sayıda belirli hastalığa yakalanma veya gelişme olasılığını tahmin etmelerine yardımcı olur.
 Patoz veya patoloji
 Patoz (çoğulu pathoses) hastalık ile eş anlamlıdır. Patoloji kelimesi de tıp literatüründe hekimler tarafından yaygın olarak kullanılan bu anlama sahiptir, ancak bazı editörler patolojiyi diğer anlamlarına ayırmayı tercih etmektedir. Bazen hafif bir konotasyonal gölge, "halihazırda karşılanan tanı kriterleri ile tanımlanan spesifik bir hastalık varlığı" anlamına gelen hastalıktan ziyade "bazı [henüz yeterince analiz edilmemiş] patofizyolojik süreci" ima eden patoloji veya patozun tercih edilmesine neden olur. Bunu denotatif olarak ölçmek zordur, ancak bilişsel eşanlamlılığın neden değişmez olmadığını açıklar.
 Sendrom
 Bir sendrom, nedeninin bilinip bilinmediğine bakılmaksızın, sıklıkla birlikte ortaya çıkan çeşitli belirti ve semptomların veya diğer özelliklerin bir araya gelmesidir. Down sendromu gibi bazı sendromların tek bir nedeni olduğu bilinmektedir (doğumda fazladan bir kromozom). Parkinson sendromu gibi diğerlerinin ise birden fazla olası nedeni olduğu bilinmektedir. Örneğin akut koroner sendrom tek başına bir hastalık olmayıp, koroner arter hastalığına ikincil miyokard enfarktüsü de dahil olmak üzere çeşitli hastalıklardan herhangi birinin tezahürüdür. Diğer sendromlarda ise neden bilinmemektedir. Bilinen bir sendrom adı, altta yatan bir neden bulunduktan sonra veya bir dizi farklı olası birincil neden varken bile sıklıkla kullanılmaya devam eder. Turner sendromu ve DiGeorge sendromu, yalnızca belirti ve semptomlar kümesi olarak değil, aynı zamanda hastalık varlıkları olarak da görülebilmelerine rağmen hala sıklıkla "sendrom" adıyla anılmaları ilk bahsedilen tipe örnektir.

 Vücut sistemine göre türler 

 Zihinsel
 Akıl hastalığı, duygusal dengesizlik, davranışsal düzensizlik, bilişsel işlev bozukluğu içerebilen bir hastalık kategorisi için geniş, genel bir etikettir. Akıl hastalığı olarak bilinen spesifik hastalıklar arasında majör depresyon, yaygın anksiyete bozuklukları, şizofreni ve dikkat eksikliği ve hiperaktivite bozukluğu sayılabilir. Akıl hastalığı biyolojik (örn. anatomik, kimyasal veya genetik) veya psikolojik (örn. travma veya çatışma) kaynaklı olabilir. Etkilenen kişinin çalışma veya eğitim yeteneğini bozabilir ve kişiler arası ilişkilere zarar verebilir. Delilik terimi teknik olarak hukuki bir terim olarak kullanılmaktadır.
 Organik
 Organik bir hastalık, vücudun bazı doku veya organlarında meydana gelen fiziksel veya fizyolojik bir değişiklikten kaynaklanır. Bu terim bazen enfeksiyonları hariç tutar. Genellikle ruhsal bozuklukların aksine kullanılır. İnme veya travmatik beyin hasarı gibi vücudun fiziksel yapılarında veya işleyişinde meydana gelen değişikliklerden kaynaklanıyorsa duygusal ve davranışsal bozuklukları içerir, ancak psikososyal sorunlardan kaynaklanıyorsa içermez.

 Aşamalar 
Bulaşıcı bir hastalıkta kuluçka dönemi, enfeksiyon ile semptomların ortaya çıkması arasında geçen süredir. Latent dönem, enfeksiyon ile hastalığın başka bir kişiye yayılma yeteneği arasında geçen süredir ve semptomların ortaya çıkmasından önce, sonra veya eşzamanlı olabilir. Bazı virüsler ayrıca viral latans adı verilen ve virüsün vücutta inaktif bir durumda saklandığı bir uyku evresi de sergiler. Örneğin, varisella zoster virüsü akut fazda suçiçeğine neden olur; suçiçeğinden iyileştikten sonra virüs sinir hücrelerinde yıllarca uykuda kalabilir ve daha sonra zonaya neden olabilir.

 Akut hastalık
 Akut hastalık, soğuk algınlığı gibi kısa süreli bir hastalıktır.
 Kronik hastalık
 Kronik bir hastalık, genellikle en az altı ay olmak üzere uzun süre devam eden bir hastalıktır. Bu süre zarfında sürekli olarak mevcut olabilir veya remisyona girebilir ve periyodik olarak nüksedebilir. Kronik bir hastalık stabil olabilir (daha kötüye gitmez) veya ilerleyici olabilir (zamanla kötüleşir). Bazı kronik hastalıklar kalıcı olarak tedavi edilebilir. Çoğu kronik hastalık kalıcı olarak tedavi edilemese bile faydalı bir şekilde tedavi edilebilir.
 Klinik hastalık
 Klinik sonuçları olan; başka bir deyişle, hastalığın karakteristik belirti ve semptomlarını ortaya çıkaran hastalık aşaması. AIDS, HIV enfeksiyonunun klinik hastalık aşamasıdır.
 Tedavi
 Tedavi, tıbbi bir durumun sona ermesi veya sona erdirme olasılığı çok yüksek olması iken, remisyon semptomların muhtemelen geçici olarak ortadan kalkması anlamına gelir. Tam remisyon, tedavisi olmayan hastalıklar için mümkün olan en iyi sonuçtur.
 Alevlenme
 Alevlenme, semptomların tekrarlaması ya da daha şiddetli semptomların başlaması anlamına gelebilir.
 İlerleyen hastalık
 İlerleyen hastalık, tipik doğal seyri ölüm, ciddi zayıflık veya organ yetmezliği meydana gelene kadar kötüleşen bir hastalıktır. Yavaş ilerleyen hastalıklar aynı zamanda kronik hastalıklardır; birçoğu da dejeneratif hastalıklardır. İlerleyen hastalığın zıttı stabil hastalık veya statik hastalıktır: var olan ancak daha iyiye veya daha kötüye gitmeyen tıbbi bir durumdur.

 Dirençli bir hastalık, tedaviye direnen bir hastalıktır, özellikle de söz konusu spesifik hastalık için normalden daha fazla tedaviye direnen bireysel bir vakadır.
 Subklinik hastalık
 Sessiz hastalık, sessiz evre veya asemptomatik hastalık olarak da adlandırılır. Bu, bazı hastalıklarda belirtiler ilk kez fark edilmeden önceki bir aşamadır.
 Terminal aşama
 Eğer bir kişi bir hastalıktan dolayı yakın zamanda ölecekse bu hastalığın tipik olarak ölüme neden olup olmadığına bakılmaksızın, daha önceki hastalık süreci ile aktif ölüm arasındaki aşama terminal aşamadır.
 İyileşme
 İyileşme, fiziksel süreçlerin (dokular, organlar vb.) onarılması ve hasara neden olan süreçlerin tedavi edilmesinin ardından sağlıklı işleyişin yeniden başlaması anlamına gelebilir.

 Kapsam 
alt=skin rash on the leg|küçükresim|upright=0.79| Bu döküntü vücudun sadece bir bölümünü etkiler, bu nedenle lokalize bir hastalıktır

 Lokalize hastalık
 Lokalize bir hastalık, ayak mantarı veya göz enfeksiyonu gibi vücudun sadece bir bölümünü etkileyen bir hastalıktır.
 Yayılmış hastalık
 Yayılmış bir hastalık diğer bölgelere yayılmıştır; kanserde buna genellikle metastatik hastalık denir.
 Sistemik hastalık
 Sistemik bir hastalık, grip veya yüksek tansiyon gibi tüm vücudu etkileyen bir hastalıktır.

 Sınıflandırma 

Hastalıklar nedene, patogeneze (hastalığın neden olduğu mekanizma) veya semptom(lar)a göre sınıflandırılabilir. Alternatif olarak, hastalıklar ilgili organ sistemine göre sınıflandırılabilir, ancak birçok hastalık birden fazla organı etkilediği için bu genellikle karmaşıktır.

Nozolojideki başlıca zorluk, özellikle nedeni veya patogenezi bilinmediğinde, hastalıkların genellikle net bir şekilde tanımlanamaması ve sınıflandırılamamasıdır. Bu nedenle tanı terimleri genellikle sadece bir semptomu veya semptomlar kümesini (sendrom) yansıtır.

İnsan hastalıklarının klasik sınıflandırması, patolojik analiz ve klinik sendromlar arasındaki gözlemsel korelasyondan kaynaklanmaktadır. Günümüzde, biliniyorsa nedenlerine göre sınıflandırmak tercih edilmektedir.Loscalzo J1, Kohane I, Barabasi AL. Human disease classification in the postgenomic era: a complex systems approach to human pathobiology. Mol Syst Biol. 2007;3:124. Epub 2007 Jul 10.

Hastalıkların en bilinen ve kullanılan sınıflandırması Dünya Sağlık Örgütünün ICD'sidir. Bu periyodik olarak güncellenmektedir. Şu anda en son yayınlanan ICD-11'dir.

 Nedenler 
Hastalıklar herhangi bir sayıda faktörden kaynaklanabilir ve edinsel veya doğuştan olabilir. Mikroorganizmalar, genetik, çevre veya bunların bir kombinasyonu hastalıklı bir duruma katkıda bulunabilir.

Sadece grip gibi bazı hastalıklar bulaşıcıdır. Bu hastalıklara neden olan mikroorganizmalar patojen olarak bilinir ve bakteri, virüs, protozoa ve mantar çeşitlerini içerir. Bulaşıcı hastalıklar, örneğin yüzeylerdeki bulaşıcı materyalle elden ağza temas, böceklerin veya hastalığın diğer taşıyıcılarının ısırması ve kontamine su veya gıdalardan (genellikle dışkı kontaminasyonu yoluyla) vb. bulaşabilir.Alexander van Geen, et al. "Impact of population and latrines on fecal contamination of ponds in rural Bangladesh." Science of the Total Environment 409, no. 17 (August 2011): 3174–82. Ayrıca, cinsel yolla bulaşan hastalıklar da vardır. Bazı durumlarda, insandan insana kolayca yayılmayan mikroorganizmalar rol oynarken diğer hastalıklar uygun beslenme veya diğer yaşam tarzı değişiklikleri ile önlenebilir veya iyileştirilebilir.

Kanser türlerinin çoğu (hepsi değil), kalp hastalıkları ve ruhsal bozukluklar gibi bazı hastalıklar bulaşıcı olmayan hastalıklardır. Bulaşıcı olmayan birçok hastalığın kısmen veya tamamen genetik bir temeli vardır (bkz. genetik bozukluk) ve bu nedenle bir nesilden diğerine aktarılabilir.

Sağlığın sosyal belirleyicileri, insanların içinde yaşadıkları ve sağlıklarını belirleyen sosyal koşullardır. Hastalıklar genellikle sosyal, ekonomik, politik ve çevresel koşullarla ilişkilidir. Sağlığın sosyal belirleyicileri, Kanada Halk Sağlığı Kurumu ve Dünya Sağlık Örgütü gibi çeşitli sağlık kuruluşları tarafından kolektif ve kişisel refahı büyük ölçüde etkilediği kabul edilmiştir. Dünya Sağlık Örgütünün Sosyal Belirleyiciler Konseyi de yoksullukta sağlığın sosyal belirleyicilerini tanımaktadır.

Bir hastalığın nedeni tam olarak anlaşılamadığında, toplumlar hastalığı mitleştirme ya da o kültürün kötü olarak gördüğü şeylerin bir metaforu veya sembolü olarak kullanma eğilimindedir. Örneğin, 1882'de tüberkülozun bakteriyel nedeni keşfedilene kadar, uzmanlar hastalığı çeşitli şekillerde kalıtıma, hareketsiz bir yaşam tarzına, depresif ruh haline ve sekse, zengin yiyeceklere veya alkole aşırı düşkünlüğe bağladılar; bunların hepsi o zamanlar toplumsal sorunlardı.

Bir hastalığa patojen bir organizma neden olduğunda (örneğin, sıtmaya Plasmodium neden olduğunda), patojen (hastalığın nedeni) ile hastalığın kendisi karıştırılmamalıdır. Örneğin, Batı Nil virüsü (patojen) Batı Nil ateşine (hastalığa) neden olur. Epidemiyolojideki temel tanımların yanlış kullanımı bilimsel yayınlarda sıkça görülmektedir.

 Neden türleri 
alt=A child rides a bicycle. An adult and a child walk a dog along a path in a green park..|küçükresim| Bisiklete binmek veya yürümek gibi düzenli fiziksel aktivite, yaşam tarzı hastalıkları riskini azaltır.

 Hava yolu
 Hava yoluyla bulaşan bir hastalık, patojenlerin neden olduğu ve hava yoluyla bulaşan herhangi bir hastalıktır.
 Gıda kaynaklı
 Gıda kaynaklı hastalık veya gıda zehirlenmesi, patojenik bakteriler, toksinler, virüsler, prionlar veya parazitlerle kontamine olmuş gıdaların tüketiminden kaynaklanan herhangi bir hastalıktır.
 Bulaşıcı
 Bulaşıcı hastalıklar olarak da bilinen enfeksiyon hastalıkları, patojenik biyolojik ajanların bireysel bir konakçı organizmada enfeksiyonu, varlığı ve büyümesinden kaynaklanan klinik olarak belirgin hastalıklardan (yani, hastalığın karakteristik tıbbi belirtileri veya semptomları) oluşur.
 Yaşam tarzı
 Yaşam tarzı hastalığı, ülkeler sanayileştikçe ve insanlar daha uzun yaşadıkça sıklığı artan, özellikle de risk faktörleri arasında hareketsiz bir yaşam tarzı veya rafine karbonhidratlar, trans yağlar veya alkollü içecekler gibi sağlıksız gıdalarla beslenme gibi davranışsal tercihler varsa görülen herhangi bir hastalıktır.
 Bulaşıcı olmayan
 Bulaşıcı olmayan bir hastalık, bulaşıcı olmayan tıbbi bir durum veya hastalıktır. Bulaşıcı olmayan hastalıklar doğrudan bir kişiden diğerine yayılamaz. Kalp hastalığı ve kanser, insanlarda bulaşıcı olmayan hastalıklara örnektir.

 Önleme 

Birçok hastalık ve rahatsızlık çeşitli yollarla önlenebilir. Bunlar arasında sanitasyon, doğru beslenme, yeterli egzersiz, aşılar ve yüz maskesi zorunluluğu gibi diğer öz bakım ve halk sağlığı önlemleri yer almaktadır.

 Tedaviler 

küçükresim|1950'lerde 20.000'i aşan çocuk felci vakası, aşıyla 1960'ta 3.000'e indi.
Tıbbi terapiler veya terapiler, bir hastalığı veya diğer sağlık sorunlarını iyileştirme çabalarıdır. Tıp alanında terapi, tedavi kelimesiyle eş anlamlıdır. Psikologlar arasında bu terim özellikle psikoterapi veya "konuşma terapisi" anlamına gelebilir. Yaygın tedaviler arasında ilaçlar, ameliyat, tıbbi cihazlar ve kişisel bakım yer alır. Tedaviler organize bir sağlık sistemi tarafından veya gayri resmi olarak hasta veya aile üyeleri tarafından sağlanabilir.

Önleyici sağlık hizmetleri, bir yaralanma, hastalık veya rahatsızlığı ilk etapta önlemenin bir yoludur. Tedavi veya iyileştirme, tıbbi bir sorun başladıktan sonra uygulanır. Bir tedavi bir sorunu iyileştirmeye veya ortadan kaldırmaya çalışır, ancak tedaviler, özellikle kronik hastalıklarda kalıcı kürler üretmeyebilir. Kürler, hastalıkları tamamen tersine çeviren veya tıbbi sorunları kalıcı olarak sona erdiren tedavilerin bir alt kümesidir. Tamamen iyileştirilemeyen birçok hastalık hala tedavi edilebilir. Ağrı yönetimi (ağrı tıbbı olarak da adlandırılır), ağrının giderilmesi ve ağrıyla yaşayanların yaşam kalitesinin iyileştirilmesi için disiplinler arası bir yaklaşım kullanan tıp dalıdır.

Tıbbi acil durumlar için tedavi, genellikle bir acil servis veya daha az kritik durumlarda bir acil bakım tesisi aracılığıyla derhal sağlanmalıdır.

 Epidemiyoloji 

Epidemiyoloji, hastalıklara neden olan veya teşvik eden faktörlerin incelenmesidir. Bazı hastalıklar belirli coğrafi bölgelerde, belirli genetik veya sosyoekonomik özelliklere sahip kişiler arasında veya yılın farklı zamanlarında daha yaygındır.

Epidemiyoloji, halk sağlığı araştırmalarının temel taşı olan bir metodoloji olarak kabul edilir ve hastalıklar için risk faktörlerini belirlemek için kanıta dayalı tıpta oldukça saygındır. Bulaşıcı ve bulaşıcı olmayan hastalıkların incelenmesinde epidemiyologların çalışmaları, salgın araştırmasından çalışma tasarımına, veri toplamaya ve hipotezleri test etmek için istatistiksel modellerin geliştirilmesi ve sonuçların hakemli dergilere sunulmak üzere belgelenmesi de dahil olmak üzere analize kadar uzanmaktadır. Epidemiyologlar aynı zamanda bir popülasyondaki hastalıkların etkileşimini de incelerler, bu durum sindemik olarak bilinir. Epidemiyologlar biyoloji (hastalık süreçlerini daha iyi anlamak için), biyoistatistik (mevcut ham bilgiler), coğrafi bilgi bilimi (verileri depolamak ve hastalık modellerini haritalamak için) ve sosyal bilim disiplinleri (yakın ve uzak risk faktörlerini daha iyi anlamak için) gibi bir dizi başka bilimsel disipline güvenirler. Epidemiyoloji, önleme çabalarına rehberlik etmenin yanı sıra nedenlerin belirlenmesine de yardımcı olabilir.

Hastalıkları incelerken, epidemiyoloji onları tanımlama zorluğuyla karşı karşıya kalır. Özellikle tam olarak anlaşılmamış hastalıklar için farklı gruplar önemli ölçüde farklı tanımlar kullanabilir. Üzerinde uzlaşılmış bir tanım olmadan, farklı araştırmacılar farklı sayıda vaka ve hastalığın özelliklerini rapor edebilirler.

Bazı morbidite veritabanları, ulusal düzeyde veya daha büyük ölçekte (Avrupa Hastane Morbidite Veritabanı (HMDB) gibi) devlet ve bölge sağlık otoriteleri tarafından sağlanan verilerle derlenir ve ayrıntılı tanı, yaş ve cinsiyete göre hastane taburcu verilerini içerebilir. Avrupa HMDB verileri Avrupa ülkeleri tarafından Dünya Sağlık Örgütü Avrupa Bölge Ofisine sunulmuştur.

 Hastalık yükleri 
Hastalık yükü, bir bölgedeki sağlık sorununun maliyet, ölüm oranı, morbidite veya diğer göstergelerle ölçülen etkisidir.

Hastalıkların insanlar üzerindeki yükünü ölçmek için kullanılan çeşitli ölçütler vardır. Kaybedilen potansiyel yaşam yılı (YPLL), bir hastalık nedeniyle bir kişinin yaşamının kısaldığı yıl sayısının basit bir tahminidir. Örneğin, bir kişi 65 yaşında bir hastalıktan ölürse ve bu hastalık olmasaydı muhtemelen 80 yaşına kadar yaşayabilseydi o zaman bu hastalık 15 yıllık potansiyel yaşam kaybına neden olur. YPLL ölçümleri, bir kişinin ölmeden önce ne kadar engelli olduğunu hesaba katmaz, bu nedenle ölçüm, aniden ölen bir kişi ile onlarca yıl süren bir hastalıktan sonra aynı yaşta ölen bir kişiyi eşdeğer olarak ele alır. 2004 yılında Dünya Sağlık Örgütü 932 milyon yıllık potansiyel yaşamın erken ölüm nedeniyle kaybedildiğini hesaplamıştır. Standard DALYs (3% discounting, age weights). Also DALY spreadsheet and YLL spreadsheet.

Kaliteye göre ayarlanmış yaşam yılı (QALY) ve engelliliğe göre ayarlanmış yaşam yılı (DALY) ölçümleri benzerdir ancak kişinin tanıdan sonra sağlıklı olup olmadığını dikkate alır. Erken ölüm nedeniyle kaybedilen yılların sayısına ek olarak, bu ölçümler hasta olmak nedeniyle kaybedilen yılların bir kısmını da ekler. YPLL'den farklı olarak, bu ölçümler çok hasta olan ancak normal bir yaşam süren insanlara yüklenen yükü gösterir. Morbiditesi yüksek ancak mortalitesi düşük olan bir hastalığın DALY'si yüksek, YPLL'si ise düşüktür. Dünya Sağlık Örgütü 2004 yılında 1,5 milyar engelliliğe göre ayarlanmış yaşam yılının hastalık ve yaralanma nedeniyle kaybedildiğini hesaplamıştır. Gelişmiş dünyada, kalp hastalıkları ve inme en fazla yaşam kaybına neden olurken, majör depresif bozukluk gibi nöropsikiyatrik durumlar hasta olmaktan dolayı en fazla yıl kaybına neden olmaktadır.
Hastalık kategorisi Dünya çapında kaybedilen tüm YPLL'lerin yüzdesi Dünya çapında kaybedilen tüm DALY'lerin yüzdesi Kaybedilen tüm YPLL'lerin yüzdesi, Avrupa Kayıp tüm DALY'lerin yüzdesi, Avrupa Kaybedilen tüm YPLL'lerin yüzdesi, ABD ve Kanada Kayıp tüm DALY'lerin yüzdesi, ABD ve KanadaBulaşıcı ve paraziter hastalıklar, özellikle alt solunum yolu enfeksiyonları, ishal, AIDS, tüberküloz ve sıtma %37 %26 %9 %6 %5 %3 Nöropsikiyatrik durumlar, örneğin depresyon %2 %13 %3 %19 %5 %28 Yaralanmalar, özellikle motorlu taşıt kazaları %14 %12 %18 %13 %18 %10 Kardiyovasküler hastalıklar, özellikle kalp krizi ve felç %14 %10 %35 %23 %26 %14 Erken doğum ve diğer perinatal ölümler %11 %8 %4 %2 %3 %2 Kanser %8 %5 %19 %11 %25 %13

 Toplum ve kültür 
küçükresim| Obezite, Rönesans kültüründe bir statü sembolüydü: Andrea Sacchi'ye atfedilen "Toskana Generali Alessandro del Borro"nun tablosu, 1645. Artık genel olarak bir hastalık olarak kabul edilmektedir.
Bir toplumun hastalıklara nasıl tepki verdiği tıbbi sosyolojinin konusudur.

Bir durum bazı kültürlerde veya çağlarda hastalık olarak kabul edilirken diğerlerinde edilmeyebilir. Örneğin, obezite zenginlik ve bereketi temsil edebilir ve kıtlığa eğilimli bölgelerde ve HIV/AIDS'in kötü etkilediği bazı yerlerde bir statü sembolüdür. Epilepsi, Hmong halkı arasında ruhani yeteneklerin bir işareti olarak kabul edilir.

Hastalık; hastalık yardımları, işten kaçınma ve başkaları tarafından bakılma gibi belirli faydaların sosyal olarak meşrulaştırılmasını sağlar. Hasta olan kişi, hasta rolü adı verilen sosyal bir rol üstlenir. Kanser gibi korkunç bir hastalığa kültürel olarak kabul edilebilir bir şekilde yanıt veren bir kişi, kamusal ve özel olarak daha yüksek sosyal statü ile onurlandırılabilir. Bu faydalar karşılığında hasta kişi tedavi görmek ve yeniden iyi olmak için çalışmakla yükümlüdür.

Çoğu din, hasta olan kişilere dini görevlerden istisna tanır. Örneğin, Yom Kippur'da ya da ramazan ayında oruç tutması halinde hayatı tehlikeye girecek olan bir kişi bu yükümlülükten muaf tutulur, hatta oruç tutması yasaklanır. Hasta olan kişiler de sosyal görevlerden muaf tutulur. Örneğin, bir Amerikalının Beyaz Saray'a davet edilmeyi reddetmesinin sosyal açıdan kabul edilebilir tek nedeni sağlık durumudur.

Bir durumun sadece insan yapısı veya işlevinin bir varyasyonu olarak değil de bir hastalık olarak tanımlanmasının önemli sosyal veya ekonomik sonuçları olabilir. Tekrar eden eklem incinmesi (RSI) ve travma sonrası stres bozukluğu (PTSD) gibi hastalıkların tartışmalı bir şekilde tanınmasının, hükûmetlerin, şirketlerin ve kurumların bireylere karşı mali ve diğer sorumluluklarının yanı sıra bireylerin kendileri üzerinde de bir dizi olumlu ve olumsuz etkisi olmuştur. Yaşlanmayı bir hastalık olarak görmenin sosyal sonuçları derin olabilir, ancak bu sınıflandırma henüz yaygın değildir.

Cüzzamlılar, bulaşıcı bir hastalığa sahip oldukları için tarihsel olarak dışlanan insanlardı ve "cüzzamlı" terimi hala sosyal damgalamayı çağrıştırmaktadır. Hastalık korkusu hala yaygın bir sosyal fenomen olabilir, ancak tüm hastalıklar aşırı sosyal damgalamaya neden olmaz

Sosyal konum ve ekonomik statü sağlığı etkiler. Yoksulluk hastalıkları yoksulluk ve düşük sosyal statü ile ilişkili hastalıklardır; refah hastalıkları ise yüksek sosyal ve ekonomik statü ile ilişkili hastalıklardır. Hangi hastalıkların hangi durumlarla ilişkili olduğu zamana, yere ve teknolojiye göre değişmektedir. Diabetes mellitus gibi bazı hastalıklar, farklı mekanizmalar aracılığıyla hem yoksullukla (kötü gıda seçimleri) hem de refahla (uzun yaşam süreleri ve hareketsiz yaşam tarzları) ilişkilendirilebilir. Yaşam tarzı hastalıkları terimi, uzun ömürlülükle ilişkili ve yaşlı insanlar arasında daha yaygın olan hastalıkları tanımlamaktadır. Örneğin kanser, üyelerinin çoğunun 80 yaşına kadar yaşadığı toplumlarda, üyelerinin çoğunun 50 yaşına gelmeden öldüğü toplumlara kıyasla çok daha yaygındır.

 Hastalığın dili 
Bir hastalık anlatısı, tıbbi bir deneyimi, hasta bireyin kişisel deneyimini gösteren tutarlı bir hikâye halinde organize etmenin bir yoludur.

İnsanlar hastalıkla ilgili deneyimlerini anlamlandırmak için metaforlar kullanırlar. Metaforlar hastalığı var olan nesnel bir şeyden duygusal bir deneyime taşır. En popüler metaforlar askeri kavramlardan yararlanır: Hastalık; korkulması, savaşılması, mücadele edilmesi ve bozguna uğratılması gereken bir düşmandır. Hasta ya da sağlık hizmeti sağlayıcısı pasif bir kurban ya da seyirci olmaktan ziyade bir savaşçıdır. Bulaşıcı hastalıkların etkenleri istilacılardır; bulaşıcı olmayan hastalıklar ise isyan ya da iç savaş teşkil eder. Tehdit acil, belki de bir ölüm kalım meselesi olduğu için, düşünülemeyecek kadar radikal, hatta baskıcı önlemler toplumun ve hastanın yıkıma karşı mücadele etmek için cesaretle seferber olurken ahlaki görevidir. Kansere karşı savaş, dilin bu metaforik kullanımına bir örnektir. Bu dil bazı hastalara güç verirken diğerlerinin kendilerini başarısız hissetmelerine yol açmaktadır.

Bir başka metafor sınıfı ise hastalık deneyimini bir yolculuk olarak tanımlar: Kişi hastalıklı bir yere gider veya hastalıklı bir yerden gelir ve yol boyunca kendini değiştirir, yeni bilgiler keşfeder veya deneyimini arttırır. "İyileşme yolunda" seyahat edebilir veya "doğru yola girmek" için değişiklikler yapabilir veya "patikaları" seçebilir. Bazıları açıkça göçmenlik temalıdır: hasta, sağlıklı olduğu topraklardan hasta olduğu topraklara sürgün edilmiştir ve bu süreçte kimliğini ve ilişkilerini değiştirmiştir. Bu dil, İngiliz sağlık çalışanları arasında fiziksel saldırganlık dilinden daha yaygındır.

Bazı metaforlar hastalığa özgüdür. Kölelik, bağımlılıklar için yaygın bir metafordur: Alkolik içkinin, sigara tiryakisi ise nikotinin esiri olmuştur. Bazı kanser hastaları kemoterapi nedeniyle saçlarının dökülmesini, hastalığın neden olduğu tüm kayıplar için bir metonimi veya metafor olarak ele alır.

Bazı hastalıklar, toplumsal hastalıklar için metafor olarak kullanılır: "Kanser", yoksulluk, adaletsizlik veya ırkçılık gibi toplumda endemik ve yıkıcı olan her şey için yaygın bir tanımlamadır. AIDS, ahlaki çöküş için ilahi bir hüküm olarak görülüyordu ve ancak "istilacı"nın "kirliliğinden" arınarak toplum yeniden sağlıklı hale gelebilirdi. Daha yakın zamanlarda, AIDS daha az tehdit edici göründüğünde, bu tür duygusal dil kuş gribi ve tip 2 diabetes mellitus'a uygulandı. 19. yüzyılda yazarlar tüberkülozu genellikle bir sembol ve aşkınlık metaforu olarak kullanmışlardır. Hastalığa yakalanan kişiler edebiyatta günlük yaşamın üzerine çıkarak ruhani ya da sanatsal başarıların geçici nesneleri haline gelmiş olarak tasvir edilmiştir. 20. yüzyılda, nedeni daha iyi anlaşıldıktan sonra, aynı hastalık yoksulluğun, sefaletin ve diğer sosyal sorunların simgesi haline geldi.

 Kaynakça 


Kategori:Tıp ve toplum
Kategori:Tıp terimleri
Kategori:Aktüerlik