12 hayvanlı takvim

12 Hayvanlı Takvim (veya 12 Hayvanlı Türk Takvimi, Kazakça: Müşel; Çince: 地支; pinyin: Dìzhī), Asya'da, özellikle Türk halkları, Çinliler, Japonlar, Koreliler, Vietnamlılar, Moğollar ve Mançular tarafından tarih boyunca yaygın olarak kullanılmış, Jüpiter'in yörünge hareketlerini ve Güneş yılı esasını temel alan köklü bir zaman ölçme sistemidir.Nergis Biray (2009), 12 Hayvanlı Türk TakvimiMehmet Kara, On iki Hayvanlı Takvim

Sistem, her biri bir hayvanla (veya simgeyle) temsil edilen 12 yıllık döngülerden oluşur. Türkler İslamiyet'i kabul ettikten sonra resmi işlerde Hicri takvimi kullanmaya başlasalar da; bu takvim sistemi Yörük ve Türkmen aşiretleri arasında, edebi eserlerde, şer'iyye sicillerinde ve diplomatik belgelerde varlığını yüzyıllarca sürdürmüştür. Çin kültüründe ise bu sistem sadece yılları değil; "Dünyevi Dallar" adıyla saatleri, yönleri ve elementleri de kapsayan geniş bir kozmolojiye işaret eder.

 Tarihçe ve Köken 
Takvimin kökeni hakkında sinologlar ve türkolglar arasında farklı görüşler bulunmaktadır.
 Türk Kökeni Tezi: Kaşgarlı Mahmud, Dîvânu Lugâti't-Türk adlı eserinde bu takvimin Türk hakanlarından biri tarafından geçmiş yıllardaki bir savaşın tarihinin karıştırılması üzerine oluşturulduğunu belirtir. Edouard Chavannes gibi bazı batılı sinologlar, 12 hayvanlı sistemin Orta Asya'daki göçebe Türk halkları tarafından geliştirilip Çin'e geçtiğini savunmaktadır.
 Çin Kökeni Tezi: Çin kaynaklarına göre sistem, "Suìxīng" (歲星 - Jüpiter) gezegeninin yörüngesini takip etmek için göksel dairenin 12 bölüme ayrılmasıyla ortaya çıkmıştır. Mete Han'ın tahta çıkış tarihi olan MÖ 209'da Türkler tarafından da kullanıldığı bilinmektedir.Eski Türk Dünyasında Kronoloji Yöntemleri, Louis Bazin, Türk Dil Kurumu Yayınları, Ocak 2011

Bu takvim, Göktürkler ve Uygurlar döneminde dikilen yazıtlarda (örneğin Kül Tigin Yazıtı) olayların tarihlenmesinde, savaşların ve diplomatik ilişkilerin kayıt altına alınmasında temel referans sistemi olarak kullanılmıştır.

 Sistemin Yapısı ve İşleyişi 
Takvim, Ay takviminden farklı olarak Güneş yılını esas alır. Bir yıl 365 gün ve yaklaşık 5-6 saat olarak hesaplanır.

 Müçel (Yıllık Döngüler) 
Sistem 12 yıllık döngüler (devir) halinde ilerler. Bu 12 yıllık döngüye Türk lehçelerinde "Müç" veya "Müçel" adı verilir.Prof.Dr. Zeyneş İsmail, “Kazak Türklerinde 12 Hayvanlı Takvim”, Tüksoy Dergisi, Mayıs 2003, Sayfa: 15
 Yıllar: Her yıl bir hayvan ismiyle anılır (Sıçan, Sığır, Pars...).
 Çağ: 5 adet 12 yıllık döngünün (12x5) birleşimiyle oluşan 60 yıllık döneme "Çağ" denir. Bu süre ortalama bir insan ömrü kabul edilir. Çin kozmolojisinde bu 60 yıllık döngü, 10 Göksel Kök (Heavenly Stems) ve 12 Dünyevi Dal'ın kombinasyonuyla (Sexagenary cycle) oluşur.Yuval Blum, "Introduction to the "STEMS AND BRANCHES" theory", Mahaya Forest Hill Integrative Health Clinic, Toronto.

 Yılbaşı 
Türk takvim sisteminde yılbaşı, gece ve gündüzün eşitlendiği 21 Mart (Nevruz) tarihidir. Bu tarih, baharın gelişi ve doğanın uyanışı olarak kabul edilir ve "Uluğ Kün" (Ulu Gün) olarak adlandırılır.Kevin Alan Brook. The Jews of Khazaria. 2nd ed. Rowman & Littlefield Publishers, Inc, 2006. Çin sisteminde ise yeni yıl, kış gün dönümünden sonraki ikinci yeni ayda başlar (genellikle Ocak sonu veya Şubat başı).

 Türk Kültüründe Takvim 
Türk topluluklarında her hayvanın, o yıla hükmeden karakteristik özellikleri olduğuna inanılır. İnsanların doğdukları yılın hayvanına göre bir kadere ve karaktere sahip oldukları düşünülür.

 Hayvanlar ve Özellikleri 
Türk boylarında (Göktürk, Uygur, Kazak, Kırgız vb.) kullanılan genel sıralama ve atfedilen özellikler şöyledir:Kültürel Etkileşim Açısından 12 Hayvanlı Türk Takvimi, Ufuk Tavkul

 Sıra  Hayvan (TR)  Eski TürkçeKane, Daniel (2009). The Kitan Language and Script.  Yön  Atfedilen Özellikler (Halk İnanışı) 1  Sıçan (Fare)  Sïčɣan / Küskü  0° Kuzey  Hareket, sezgi. "Küske" yılı bolluk yılıdır ancak karışıklık da olabilir. 2  Ud (Sığır)  Ud / Buğa  -  Sakinlik, akıl, bilinç. Soğukların çok olduğu bir yıldır. 3  Pars  Bars  -  Atılganlık, kavga. Savaşların ve çalkantıların olabileceği bir yıldır. 4  Tavşan  Tawïšɣan  90° Doğu  Merhamet, korkaklık. Halk için refah ve huzur yılıdır. 5  Ejder (Balık/Timsah)  Lu / Nek  -  Talih, zenginlik. Yağmurun bol olduğu, ekinlerin gür olduğu "Su" yılıdır.Atalay, Besim (2006). Divanü Lügati't - Türk. 6  Yılan  Yïlan  -  Saygı, korku. Kuraklık görülebilir, tedbirli olunması gereken bir yıldır. 7  Yunt (At)  Yunt / Yılkı  180° Güney  Acele, telaş, sürat. Siyaseten hareketli bir yıldır. 8  Koyun  Qoyn  -  Sevgi, dürüstlük. İyilik ve bereket yılıdır, hayvanlar çoğalır. 9  Biçin (Maymun)  Biçin  -  Eğlence, kurnazlık. Beklenmedik olaylar, hileler görülebilir. 10  Tavuk  Taqïqu  270° Batı  İsyan, cimrilik. Yiyecek boldur ancak kargaşa çıkabilir. 11  İt (Köpek)  İt / Köbek  -  Sadakat, hissiyat. Dostlukların pekiştiği, güvenin önemli olduğu yıldır. 12  Domuz  Toŋuz  -  Karmaşa ve sükunet. Bazen sert kışlara, bazen de refaha işaret eder.

 Yakut (Saha) Türklerinde Varyasyon 
Yakutlar (Sahalar), 12'li düzeni kullanmakla birlikte, hayvan isimleri yerine kendi mitolojilerindeki Tanrıların adlarını kullanmışlardır:Töre Bilgileri (Saha Türklerin kültür örneği), Doç.Dr. Ludmila Egorova
 Cöhögöy
 Ayzıt (Ayısıt)
 İnehsit (İyehsit)
 Ürüng Ayığ Toyon (Ayığ)
 Buğor
 Cahın
 Suğorun
 Hotoy
 Bayanay
 Sehen Han (Sehen)
 Tanha
 Otun

 Mevsimler ve Aylar 
Eski Türklerde aylar sadece sayılarla değil, mevsimsel özelliklere göre de adlandırılmıştır.
 Oşlak Ay: Şaman takviminde birinci aydır, Nevruz ile başlar.
 Son Ay (Sonay): Yılın ilk yarısının sonudur. Azerbaycan folklorunda Ay ve Güneş'in birbirine kavuşamamasını simgeleyen hüzünlü "sonay geceleri" efsaneleriyle bilinir.Dil ve Ayın Düşünce, Dilmaç Jurnalı 34. Özel Sayı, 2007 (Tahran)

Mevsim adlandırmaları şöyledir:
 Eski Türkçe  Halk Takvimi (Lehçeler)  Mevsim Oğlak ay  Kök, Köktem  İlkbahar Uluğ Oğlak ay  Yaz, Yay  Yaz Uluğ ay  Güz, Güzlem  Sonbahar Kadır Kış ay  Kış, Hıs  Kış

 Çin Sistemi: Dünyevi Dallar (Earthly Branches) 
Çince'de Dìzhī (地支) olarak bilinen bu sistem, Türk sisteminden daha karmaşık kozmolojik bağlantılara sahiptir. Çinli gök bilimciler, Jüpiter'in (Suìxīng) yörüngesini 12 yıla yuvarlayarak (gerçekte 11.86 yıl) göksel daireyi 12 bölüme ayırmışlardır.Jonathan Smith (2011), The 'Di Zhi' 地支 as Lunar Phases...

 Yönler ve Denizcilik 
Avrupa kültüründe yönler 4 ana eksende toplanırken (Kuzey, Güney, Doğu, Batı), Çinli denizciler ve gök bilimciler 12 hayvanlı sistemi pusula yönleri olarak kullanmışlardır.
 Kuzey: Zi (Fare)
 Doğu: Mao (Tavşan)
 Güney: Wu (At)
 Batı: You (Horoz)

Ünlü denizci Zheng He, seyahatlerinde 48 bölümlü pusulalar kullanırken bu 12'li temel sistemi referans almıştır.Le système du temps dans la tradition chinoise, David Elbaz

 Etimoloji ve Karakter Analizi 
Çin'de kullanılan 12 karakterin kökeni üzerine yapılan paleografik çalışmalar, bu karakterlerin başlangıçta hayvanlarla ilgili olmadığını, bitkilerin büyüme evrelerini veya astronomik olayları simgelediğini düşündürmektedir.Smith, Adam (2015). Encyclopedia of Chinese Language and Linguistics Online

 Dal  Pinyin  Hayvan  Karakter Kökeni (Teoriler)  İlişkili Saat 子  zǐ  Fare  Bebek/Çocuk (Türemek, çoğalmak anlamında)  23:00 - 01:00 丑  chǒu  Öküz  Bükülmüş el (Bağlamak, düğümlemek)  01:00 - 03:00 寅  yín  Kaplan  Ok/Yay (Uzatmak, gerilmek)  03:00 - 05:00 卯  mǎo  Tavşan  Açık kapı veya iki parça et (Bitkilerin topraktan çıkışı)  05:00 - 07:00 辰  chén  Ejderha  İstiridye/Tarak kabuğu (Titreşim, sarsıntı)  07:00 - 09:00 巳  sì  Yılan  Fetüs/Yılan (Tamamlanmışlık)  09:00 - 11:00 午  wǔ  At  Havan tokmağı veya kırbaç (Zıtlaşma, tepe noktası)  11:00 - 13:00 未  wèi  Keçi  Ağaç dalları (Tadı gelmek, olgunlaşmak)  13:00 - 15:00 申  shēn  Maymun  Şimşek veya uzayan beden (Genişlemek)  15:00 - 17:00 酉  yǒu  Horoz  Şarap testisi (Mayalanmak, olgunlaşmak)  17:00 - 19:00 戌  xū  Köpek  Balta/Silah (Yok etmek, hasat sonu)  19:00 - 21:00 亥  hài  Domuz  Domuz veya kök (Kapanmak, saklanmak)  21:00 - 23:00

 Kültürel Yansımalar ve Sanat 
12 Hayvanlı Takvim, sadece bir zaman ölçüm aracı değil, aynı zamanda mimari ve sanatta da yer bulmuş bir metafordur.
 Sivas Gökmedrese: Taç kapısındaki süslemelerde, 12 hayvanlı takvimi temsil ettiği düşünülen ancak stilize edilmiş hayvan başı figürleri bulunmaktadır. Sanat tarihçileri bunların Orta Asya şamanist inançlarının Anadolu Selçuklu sanatındaki yansıması olduğunu belirtir.Anadolu Selçuklu Dönemi Sivas Medreselerinde Giriş Cephesi Bezemeleri, İlknur AKKAYA.
 Dîvânu Lugâti't-Türk: Kaşgarlı Mahmud, eserinde Türklerin 12 hayvanlı takvimi nasıl kullandığını, her hayvanın neleri simgelediğini detaylıca anlatır.

 Yılların Hesaplanması ve Güncel Tablo 
Miladi takvimdeki bir yılın 12 hayvanlı takvimdeki karşılığını bulmak için, yıl sayısının 12'ye bölümünden kalan sayı esas alınır (Referans yılına göre). Pratik olarak yakın dönem yılları şu şekildedir:

 Yıl  Hayvan  Element (Çin) 2020  Fare  Metal 2021  Öküz  Metal 2022  Pars (Kaplan)  Su 2023  Tavşan  Su 2024  Ejderha (Lu)  Tahta 2025  Yılan  Tahta 2026  At (Yunt)  Ateş 2027  Koyun  Ateş 2028  Maymun (Biçin)  Toprak 2029  Tavuk  Toprak 2030  Köpek (İt)  Metal 2031  Domuz  Metal

 Ayrıca Bakınız 
 Celali takvimi
 Rumi takvim
 Hicri takvim
 Zodyak

 Kaynakça 

 Eski Türk Dünyasında Kronoloji Yöntemleri, Louis Bazin, Türk Dil Kurumu Yayınları, Ocak 2011, ISBN 9789751624260
 Başkurtlarda Eski Türk Takvimi ve Nevruz Bayramının Kutlanması, Ahat Salihov, Bilig Dergisi, 2019, Sayı: 88
 Atatürk Üniversitesi Türkiyat Araştırmaları Enstitüsü Dergisi, "Hüseyin Ayan" özel sayısı, Erzurum, 2009, s. 671–683, 12 Hayvanlı Türk Takvimi, Yrd.Doç Nergis BİRAY
 Gregoryen Kıpçaklar ve Oniki Hayvanlı Türk Takvimi Üzerine, Dr. Gülnisa AYNAKULOVA, Millî Folklor, 2007
 İsmail bin Abdullah'ın Oniki Hayvanlı Türk Takvimi, Prof.Dr. İdris Güven KAYA, Turkish Studies - Volume 7/2 Spring 2012

 Dış bağlantılar 

 12 Hayvanlı Takvim çevirici
 12 Hayvanlı Takvim Türk icadı mı?
 Çin Burçlarındaki 12 Hayvanın Efsanesi

Kategori:Takvim
Kategori:Çin takvimleri
Kategori:Türk kültürü