Triyas

Triyas (bazen 🝈 sembolüyle gösterilir), 251,902 milyon yıl önce (myö) Permiyen Dönemi'nin sonundan 201,4 myö Jura Dönemi'nin başlangıcına kadar 50,5 milyon yılı kapsayan jeolojik bir dönem ve sistemdir. Triyas, Mezozoyik Zaman'ın ilk ve en kısa dönemidir. Dönemin hem başlangıcı hem de sonunda büyük yok oluşlar görülmüştür. Triyas Dönemi, Erken Triyas, Orta Triyas ve Geç Triyas olmak üzere üç devreye ayrılır.

Triyas, Dünya'nın biyosferini fakirleştiren Permiyen-Triyas yok oluşuyla başlamıştır; yaşamın eski çeşitliliğine kavuşması Triyas'ın ortalarını bulmuştur. Triyas kayıtlarında üç canlı kategorisi öne çıkar. Bunlar: Yok oluştan kurtulanlar, kısa süreliğine gelişen yeni gruplar ve Mezozoyik Zaman'a hükmetmeye devam eden diğer yeni gruplardır. Sürüngenler, özellikle de arkozorlar, bu dönemdeki başlıca kara omurgalılarıdır. Dinozorlar olarak adlandırılan özelleşmiş bir arkozor alt grubu, ilk olarak Geç Triyas'ta ortaya çıkmış ancak bunu takip eden Jura Dönemi'ne kadar baskın hâle gelmemiştir. Bu dönemde baskın hâle gelen arkozorlar öncelikle modern timsahların akrabaları ve ataları olan psödosukiyanlar olurken, omurgalılar arasında ilk kez uçma konusunda uzmanlaşan bazı arkozorlar da teruzorlar hâline gelmiştir.

Önceki Permiyen Dönemi'nin baskın omurgalıları olan terapsitler, Triyas boyunca azalmıştır. Kendileri de terapsitlerin özelleşmiş bir alt grubu olan ilk gerçek memeliler de bu dönemde evrimleşmiştir. Süperkıta Pangea, Triyas Dönemi boyunca yerküreyi kaplamaktaydı ancak takip eden Jura Dönemi'nde kademeli olarak kuzeyde Lavrasya ve güneyde Gondvana olmak üzere iki ayrı kara parçasına ayrılmaya başlamıştır.

Triyas Dönemi'nde küresel iklim çoğunlukla sıcak ve kuraktı. Pangea'nın iç kısımlarının çoğunu çöller kaplıyordu ancak Pangea parçalanmaya başladıkça iklim değişmiş ve daha nemli hâle gelmiştir. Triyas Dönemi, çoğu psödosukiyan dahil olmak üzere birçok grubu yok eden ve dinozorların Jura'daki hâkim kara omurgalıları olmasına sebep olan Triyas-Jura yok oluşu ile sonlandı.

 Kelime kökeni 
sağ|küçükresim|Güneybatı Utah'ta Orta Triyas deniz tortulları
Triyas, 1834 yılında Friedrich August von Alberti tarafından, güney Almanya'da yaygın olan üç farklı kayaç katmanının (Yunanca triás 'üçlü' anlamına gelir) art arda gelmesine ithafen adlandırılmıştır. Bunlar, sırasıyla alt Buntsandstein (renkli kumtaşı), orta Muschelkalk (kabuklu kireç taşı) ve üst Keuper'dir (renkli kil).Friedrich von Alberti, Beitrag zu einer Monographie des bunten Sandsteins, Muschelkalks und Keupers, und die Verbindung dieser Gebilde zu einer Formation [Contribution to a monograph on the colored sandstone, shell limestone and mudstone, and the joining of these structures into one formation] (Stuttgart and Tübingen, (Germany):  J. G. Cotta, 1834). Alberti coined the term "Trias" on   page 324:

"… bunter Sandstein, Muschelkalk und Keuper das Resultat einer Periode, ihre Versteinerungen, um mich der Worte E. de Beaumont's zu bedeinen, die Thermometer einer geologischen Epoche seyen, … also die bis jezt beobachtete Trennung dieser Gebilde in 3 Formationen nicht angemessen, und es mehr dem Begriffe Formation entsprechend sey, sie zu einer Formation, welche ich vorläufig Trias nennen will, zu verbinden."

( … colored sandstone, shell limestone, and mudstone are the result of a period; their fossils are, to avail myself of the words of E. de Beaumont, the thermometer of a geologic epoch; … thus the separation of these structures into 3 formations, which has been maintained until now, isn't appropriate, and it is more consistent with the concept of "formation" to join them into one formation, which for now I will name "trias".)

 Paleocoğrafya 
bağlantı=https://en.wikipedia.org/wiki/File:(1)Saunders_Quarry-1.jpg|küçükresim|Avustralya, Sidney şehri, Triyas Dönemi'iden kalma şeyl ve kumtaşları üzerinde bulunur. Sidney'de fotoğraftaki gibi açıkta bulunan neredeyse tüm kayaçlar Sidney kumtaşıdır.|sol
Triyas'ta, yerkürenin neredeyse tüm kara parçaları tek bir süper kıta olan Pangea'da (bütün kara anlamına gelir) toplanmıştı. Pangea'nın doğu kenarı boyunca Neotetis (veya kısaca Tetis) ve Paleotetis okyanuslarının havzaları yayılıyordu. Bu okyanuslar, Çin'den İberya'ya kadar uzanıyor ve sığ tropikal kıyılarında bolca deniz canlısı barındırıyordu. Birbirlerinden, Kimmeriya mikrolevhaları olarak bilinen uzun bir mikrokıta zinciriyle ayrılmışlardı. Kimmeriya kabuğu, erken Permiyen Dönemi'nde Gondvana'dan ayrılmış ve Triyas Dönemi'nde kuzeye doğru sürüklenmişti. Bu sürüklenme sonucu Neotetis Okyanusu oluştu ve genişledi. Bu sürüklenme aynı zamanda, Paleotetis Okyanusu'nun Asya'nın altına dalarak küçülmesine sebep oldu. Triyas'ın sonunda, Paleotetis Okyanusu küçük bir alanı kaplamaktaydı ve Kimmeriya mikrolevhaları Güney Asya ile çarpışmaya başlamıştı. Kimmer Orojenezi olarak bilinen bu çarpışma, Jura ve Kretase dönemlerinde devam ederek Türkiye'den Malezya'ya kadar uzanan bir dizi sıradağ meydana getirdi.

 Deniz yaşamı 
Trias'da deniz yaşamı bugünkü görünümü alır. En önemli fark, dev deniz sürüngenlerinin hakim yırtıcı türleri oluşturmasıdır. Su Kaplumbağaları ve Timsahlar da bu devirde ortaya çıkmıştır.

Günümüz mercanları ilk kez Tetis Denizinde ortaya çıkar. Tetis, mercan resiflerinin yoğun olduğu tropik bir denize dönüşür.

 Kara yaşamı 
Pangea'nın kurak kesimlerinde sporlu bitkilerin yanı sıra açık tohumlulardan özellikle kozalaklılar yaygındır.

İlk memeliler de Trias'ın sonlarında ortaya çıkmıştır. Bunlar, oldukça küçük cüsseli canlılardır. Dinozorların ilk türleri de bu devre aittir.

 Kitlesel yok oluş 
Trias'ın sonunda, nedeni bugün için net olarak bilinmeyen bir kitlesel yok oluş yaşanmıştır. Hayvan türlerinin yüzde otuzbeşi, deniz yaşamının ise yüzde ellisi bu yok oluştan etkilendi. İlk dinozorlar da tümüyle yok oldular.

 Kaynakça