Çeşme

Çeşme, borularla gelen suyun bir oluk ya da musluktan aktığı düzenek. Evin mutfak, banyo, tuvalet gibi kısımlarında bulunduğu gibi umumi çeşmeler de vardır. Genellikle yol kenarlarında herkesin yararlanması için yapılan çeşmelerin yanı sıra bazen mahalle, köy meydanı, yayla gibi ortak yaşam alanlarında da bulunur.

"Göz suyu, göze, pınar" anlamındaki Farsça چِشمِه (çaşme) kelimesinden Türkçeye gelmiştir.

 Tarihî çeşmeler 
küçükresim|upright=0.91|İtalya'da tarihi bir çeşme.
Osmanlı kentinin fiziki yapısında çeşmeler önemli bir yere sahiptir.Ödekan, A., “Kentiçi Çeşme Tasarımında Tipolojik Çözümleme”, Semavi Eyice’ye Armağan İstanbul Yazıları, İstanbul, 1992, s. 281-297, Önge, Y., Türk Mimarisi’nde Selçuklu ve Osmanlı Dönemlerinde Su Yapıları, Ankara, 1997, s. 11 Kentte hemen her mahallede en az bir çeşmenin bulunması gerekiyordu. Mahalle dokusunun oluşumunda ve gelişiminde çeşmeler belirleyici unsurlardan birisidir.Cerasi, M.M., age., s. 191 Çoğunlukla düz kenar ve saçak silmeleriyle kuşatılan çeşme cepheleri, sâde görünümlü, düz-masif tasarımlara sahiptir. Sokak çeşmeleri tek, iki ve üç cepheli tasarımlar sergilerler. Mevcut çeşmeler arasında; bağımsız, bir duvarın yüzeyine ya da
iki sokağın kesiştiği köşeye yerleştirilmiş örnekler bulunmaktadır. Çeşmelerin büyük bir bölümünde su haznesi bulunmaktadır.

 Malzeme ve teknik 
Selçuklu ve Osmanlı devri yapılarında; taş, mermer, tuğla, kiremit, kerpiç, alçı, harç, ahşap, demir ve kurşun türündeki yapı malzemeleri kullanılmıştır. Günümüzde ise daha çok demir, paslanmaz çelik, pirinç ve daha değişik metaller kullanılmaktadır. Kulplu, kulpsuz gibi farklı tasarımları mevcuttur.

 Osmanlı Dönemi çeşmeleri yapı elemanları 

 Su Yalağı 
Çeşme lülesinden akan suyun sıçramasını engelleyen ve hayvanların su içmesine yarayan, çeşme önünde veya yanında bulunan delikli tekne.

 Dinlenme sekisi 
Su yalağı etrafında konumlanan oturulacak veya su doldurmak için testi koyacak taş veya ahşap set.

 Kemer 
Çeşme cephesine süsleme kompozisyonunun önemli elemanlarındandır.

 Taslık/Bardaklık/Tas Yuvası 
Çeşmelerde su içmek için içine tas konulan ve çeşmenin ayna taşına açılmış küçük bir niştir.

 Ayna taşı 
Genellikle çeşme lülesinin takıldığı çeşme cephesindeki dikey taştır.

 Suluk/Su İçme Musluğu 
Türk su mimarisinde 16. yüzyıldan itibaren görülmeye başlandığı ifade edilen suluklar işlev bakımından küçük bir çeşme gibi çalışmaktadır. Genel anlamda şadırvan sulukları, maksem sulukları, çeşme sulukları, müstakil suluklar ve münferit suluklar olarak beş farklı başlığa ayrılabilir.

 Üst örtü/Saçak 
Çeşmeyi varsa su deposu/haznesi ile birlikte örten düz dam veya piramidal şekilli gibi çeşitli örnekleri bulunabilen çatı kısmıdır.

 Kitabe 
Diğer tarihi yapılarda olduğu gibi çeşmelerde de inşa veya tamir bilgilerini içeren metnin bulunduğu kısımdır.

 Süslemeler 

 Silme
 Rozet
 Kartuş
 Pilaster
 Alem
 Mukarnas

 Çeşme Türleri 

 Çoban çeşmeleri 
küçükresim|Bolu bölgesinde bir çoban çeşmesi.
küçükresim|Kazdağları Milli Parkı'nda Tozlu mevkiinde bulunan bir çeşme, Yassıçalı Güzelleştirme Derneği
Çoban çeşmeleri yerleşim alanlarından uzakta bulunan ve gelen geçen yolcuların, çobanların ve hayvanların su içmeleri için yapılmış basit yapılardır. Anadolu'nun köylerinde bir simge haline gelmiş çeşmeler birçok olaya da özellikle de efsaneleşmiş sevda hikâyelerinde ve şiirlerde geçmektedir. Genellikle su akan ve suyu biriktiren iki kısımdan oluşan bu yapılarda: su akan kısmı genelde taş yapı, suyu biriktiren ve hayvanların sulanmasına yarayan yalak kısmı ise beton veya gövdesi oyulmuş tomruk'tan yapılmıştır.

Faruk Nafiz Çamlıbel'in "Çoban çeşmesi" adlı bir şiiri de vardır. Bu şiir bestelenmiş ve şarkı yapılmıştır.

 Çatal çeşmeler 
Genellikle köşelere inşa edilen hazneli veya haznesiz iki veya üç cepheli olan ve her cephesinde birer lüle veya cephe önünde birer yalak bulunan çeşmelerdir.

 Ayrıca bakınız 
 Zehri Çeşmesi
 Derecik (coğrafya)
 Kaynak (coğrafya)
 Nymphaeum
 Su deposu
 Kuyu
 Sebil
 Sarnıç
 Artezyen

 Kaynakça 

 Dış bağlantılar 

Kategori:Su

Kategori:Farsçadan Türkçeye geçen sözcükler
Kategori:Açık hava heykelleri
Kategori:Peyzaj mimarlığı
Kategori:Kamu sanatı
Kategori:Mimari öğeler