Timur İmparatorluğu

Timur İmparatorluğu,Aka, Timur ve Devleti, TTK Yay.,Ankara 1995 Timurlu Devleti, Timurlular veya Turan İmparatorluğu“Turan, düşmanın istilâları ve zulmü ile harap olmuştu. Ben, Turan ülkesini belalardan, ölümler ve yitimlerden korumak, haydut ve istilacıların yağma ve talanından kurtarmak için saltanat yoluna koyuldum.” Timur’un Günlüğü Tüzükâtı, s.27"Emir Temir'in Yazıtı (Karsakpay //Аltın Şokı anıtı), 1391. Karsakpay Anıtı. Petersburg, Devlet Ermitaj Sergisi Karsakpay Anıtı. N.N.Poppe" "Turan Sultanı Timur bey üç yüz bin askerle yola çıktı" -Karsakpay Yazıtı (Çağatayca: کورگن Küregen, tarihe geçtiği adı تیموریلر Temürīlār; Farsça: گوركانى Gurkānī), Fars ve İslam medeniyeti unsurları ile Türk-Moğol devlet ve askeri teşkilat unsurlarını bünyesinde barındıranSvatopluk Soucek, A history of inner Asia, Cambridge University Press, 2000, ISBN 978-0-521-65704-4. sf. 126. Emir Timur tarafından kurulmuş bir devlettir.Encyclopædia Britannica, "Timurid Dynasty ", Online Academic Edition, 2007. (Quotation:...Turkic dynasty descended from the conqueror Timur (Tamerlane), renowned for its brilliant revival of artistic and intellectual life in Iran and Central Asia....Trading and artistic communities were brought into the capital city of Herat, where a library was founded, and the capital became the centre of a renewed and artistically brilliant Persian culture...)B.F. Manz, "Tīmūr Lang", in Encyclopaedia of Islam, Online Edition, 2006Encyclopaedia Britannica article: Consolidation & expansion of the Indo-Timurids , Online Edition, 2007.

Timurlu İmparatorluğu Hunlar, Göktürkler, Uygurlar, Karahanlılar, Gazneliler, Selçuklular ve Harezmşahlar'ın yıkılmasından sonra Türklerin Türkistan'da kurduğu en büyük devlet olmuş ve bu devirde Türkistan ve Horasan, İslam mimarisi açısından en parlak dönemini yaşamıştır. 15. yüzyılın sonlarından itibaren Türkistan, Harezm, Kırım, Kazan ve Azerbaycan'da Uygur alfabesi'yle yazılan Çağatay Türkçesi de yüksek bir kültür dili haline gelmiştir. Dinin, ilim ve sanatın koruyucusu olan Timur; Türkistan'da Türkçenin, Türk sanat ve kültürünün Fars kültürünün baskısı altında yok olup gitmesini önlemiş ve öne geçmesini sağlamış, Türk edebiyatı büyüme ve gelişme göstermiş, sanat, bilim ve edebiyat dünyası Timur Rönesansı'nı yaşamıştır.

Timur, Semerkant’ı imparatorluğunun başkenti yaptıktan sonra, şehri görkemli mimarî yapılarla donattırıp seferlerde ele geçirdiği şehirlerdeki alimleri, bilim adamlarını ve öğretmenleri Semerkant'a getirtmiştir. Timur, Türklerinin göçmen hayatı yaşadığı Mâverâünnehr’i şehirleştirmiş, obaları iskân etmiş, su kanalları inşasıyla milleti tarıma geçirmiş, büyük şehirleri ticâret yollarına bağlamış, pek çok kütüphane ve medrese yaptırmıştır. Bu nedenle, 14. ve 15. yüzyıllar Semerkand’ın altın dönemi olarak tarihe geçmiştir. Timur'dan sonra hükümdar olan oğulları ve torunları da aynı şekilde hareket ettiler. Timur ve halefleri döneminde gelişen sanat ve bilim dünyası nedeniyle bu dönem Timurlu Rönesansı olarak anılmaktadır. Timurluların Türkistan'a hakimiyeti Özbek, Kazak ve Türkmenlerin günümüze kadar ulaşacak olan tarihlerinin önemli bir  noktasını teşkil eder. 1507'de Timurlular'ın Türkistan'daki hakimiyetine, Özbekler tarafından son verildi. Bu mücadeleler sırasında hanedandan etkinlik gösteren Babür, bir başarı sağlayamayınca önce Afganistan’a, sonra da Hindistan'a çekildi, orada Babür İmparatorluğu'nu  kurdu. Timur hanedanı, Babür'ün Hindistan'da kurduğu devlet ile varlığını koruyabildi.

 Köken 
Timur, Türk kimliğini gururla benimsemiş ve kendisine yakıştırılan "Moğol" ifadesinden nefret etmiştir. Timur'a atfedilen otobiyografide, Timur'un babasının Ebu'l-Atrak (Türklerin babası) soyundan geldiğini ifade ettiği yazılmıştır.

Timurlu hükümdarı Uluğ Bey'in Tārīkh-i arba' ulūs (Dört ulusun tarihi) adlı eserine ve bu eserden özetlenmiş Shajarat al-atrāk (Türklerin soyağacı) kaynaklarına göre, Timurlular, Yafes'in oğlu Türk'ün torunlarıydı. Şecere kayıtlarında "Türk" isimli karakter, yaygın bir şekilde "Türklerin Babası" olarak da anılırdı. Mughul ve Tatar adlı ikiz kardeşler, Türk'ün soyundan gelen Alyeh Han'ın çocuklarıydı ve bu nedenle Türk'ün beşinci nesil torunlarıydı.

Uluğ Bey'in eseri Moğolları Türk olarak sınıflandırırken savaşçı ruhlarını da övmüştür. Uluğ Bey, Börçigin ve Timurluların soy kayıtlarında Yāfas, Türk, Mughūl, Tātār ve Ughūz karakterlerini dahil etmiştir.

 Devletin ismi 
Timurlular dönemi tarihçisi Şerafeddin Ali Yezdi, Zafername adlı eserinde Timur Devleti'nin adının Turan olduğunu belirtmektedir. Timur, devletinin adının Turan olarak, Ulu Dağ yamacında (bugünkü Kazakistan) bulunan ve bugün Karsakpay Yazıtı olarak bilinen bir kaya parçasına yazılmasını bizzat emretmiştir. Orijinal metinde şu ifadeler yer alıyor:

"... Turan Sultanı Timur Bey, üç yüz bin askerle Bulgar Hanı Toktamış Han'ın üzerine İslam için yürüdü..."

Timurlular dönemi edebiyatında, ülke resmen İran ve Turan () adıyla anılırdı; tıpkı 'Türk' ve 'Tacik' kelimelerinin bir araya getirilmesi gibi. İki bölge arasındaki sınırın Ceyhun Nehri olduğu düşünülüyordu. Her iki terim de imparatorluk gelenekleriyle ilgiliydi; İran, Pers ve Pers-İslam kökenliyken, Turan, Türkler ve Moğolların bozkır imparatorluklarıyla ilişkiliydi. Maveraünnehir aynı zamanda bölgenin adı olarak da karşımıza çıkar. 

Şii yazarlara göre Timurluların yönetici hanedanına Gürkani adı verilmiştir. Gürkani, 'damat' anlamına gelir ve Timur'un Cengiz soyundan geldiğini iddia edemediği için yönetimini meşrulaştırmak amacıyla kullandığı bir unvandır. Bu amaçla Cengiz Han hanedanına mensup Saray Mülk Hanım adında soylu bir kadınla evlendi.

 Siyasi tarih 
Timur, 1370-1405 yılları arasında yaptığı seferlerle, Harezm, Doğu Türkistan, İran, Azerbaycan, Hindistan Delhi Sultanlığı, Irak, Suriye, Altın Orda Devleti ve Osmanlı Devleti'nin de içinde bulunduğu topraklara hâkim olmuştur. Onun fetihleri, sonuçları açısından, Türk tarihini derinden etkilemiştir. Böylece, 16. yüzyıldan itibaren Rusya'nın Kafkaslar ve Deşt-i Kıpçak'a doğru yayılması söz konusu olacaktır.

Timur, 1401'e kadar yapılan dört seferle Irak ve Güney Anadolu, 1398-1399 seferleriyle Hindistan Delhi Sultanlığı'nı, 1401-1402'de Suriye'yi fethetti. 1402'de yapılan Ankara Savaşı'nda, Osmanlı Devleti'ni mağlup ederek fetret devrinin başlamasına neden oldu.

Timur'un Türkistan'a hâkimiyeti Özbek, Kazak ve Türkmenlerin günümüze kadar ulaşacak olan tarihlerinin de nirengi noktasını teşkil eder. 1398-1399'da Hindistan Delhi Sultanlığı'na düzenlediği sefer de bölgedeki siyasi ve kültürel yapının değişmesine sebep olmuştur. Ancak Timur'un 1399'da yedi yıl süren Anadolu Seferi'ne çıkıp, 1402 Ankara Savaşı ile I. Bayezid'i yenip, Anadolu'yu ele geçirmesi, Osmanlı tarihinde unutulmaz bir yer tutar. Anadolu'dan sonra Çin seferine çıkan Timur yolda hastalanarak ölmüştür. (1405)

Timur'un ölümünden hemen sonra devlet oğlu ve torunları arasında paylaşılmıştır. Buna göre; Torunu Pir Muhammed başkent Semerkant'ta tahta çıkarken diğer torunları Muhammed Mirza ile İskender İran'da, 3. oğlu Miranşah Bağdat ve Azerbaycan'da, en küçük oğlu Şahruh ise Horasan'da yerleşmişlerdir.

Şahruh, Maveraünnehir bölgesini de ele geçirerek, Herat şehri merkez olmak üzere devletini kurdu. Ardından İran ve Azerbaycan'ı da hâkimiyetine alan Şahruh dönemi (1407-1447), Türkistan'da parlak bir kültür hayatının başlangıcı olmuştur.

Şahruh merkezini Herat'ta kurduğu zaman 16 yaşında olan oğlu olan sonradan Uluğ Bey yani "Emir-i Kebir" olarak anılan Muhammed Taragay bin Şahruh'u 1402'de Timur'un başkenti ve çok önemli bir merkez olan Semerkant'e vali olarak atamıştı. Muhammed Taragay  bu şehirde ve Maveraünnehir bölgesinde 1411'den itibaren babasına bağlı ama çok bağımsız bir devlet idare etmeye başlamıştı. Bu dönemde Uluğ Bey bilimsel ve özellikle astronomi ve matematik ile ilgili çok önemli çalışmalar yapmış ve büyük bir alim olarak isim yapmıştı. Kurduğu Uluğ Bey Medresesi ile buna bağlı 1424-1429'de Semerkant'te kurdurduğu rasathane 1449'da dindar fanatikler tarafından yıkılmadan önce dünyanın en ileri gözlemevi idi. Sahruh'un 1447'de ölümü üzerine, tahta oğlu Muhammed Taragay geçti ve Arapça-Farsça "Emir-i Kebir" veya "Büyük Emir" unvanının Türkçesi olan Uluğ Bey olarak tarihlerde anılmaya başladı. Uluğ Bey'in 1411'den itibaren emirlik mücadeleler içinde geçmiştir. Bir hile ile oğlu Abdüllatif tarafından 1449 yılında öldürülmüştür ve ülke dahilinde büyük karışıklıklar çıkmıştır.

Miranşah'ın torunu Ebu Said'in Akkoyunlu Uzun Hasan'a yenilmesiyle (1469) Horasan'ın batısında kalan bütün topraklar Akkoyunluların eline geçti.

Timur hanedanından yalnız Hüseyin Baykara (1469-1506) Horasan'da tutunabilmiştir. Başkenti Herat, Orta Asya tarihinde sayılı kültür merkezlerinden biri oldu. Ünlü Türk şair ve ilim adamı Ali Şir Nevai burada yetişmiştir.

Baykara'nın oğlu Mirza'nın hükümdarlığı zamanında, Özbek hükümdarı Şeybânî Han'ın başkent Herat'ı ele geçirmesi (1507), Timurluların sonu olmuştur.

Hanedandan Babür Türkistan'da başarılı olamayınca, Hindistan'a giderek 1519'da Babür İmparatorluğu'nu kurmuştur.

Timur, Cengiz İmparatorluğu'nu yeniden kurmak amacıyla faaliyetlere başlamıştı. İran'ı almış, Hindistan'a da seferler düzenlemişti. Karakoyunlu emiri Kara Yusuf ve Bağdat Emiri Ahmet Celayir Yıldırım Bayezid'e sığındığı zaman. Celayir ve Karakoyunlu Beyleri Timur hakkında atıp tuttular. Erzincan'dan kaçan Mutahharten ise Timur'u Yıldırım Bayezid'e kışkırtmıştı. Bu yüzden Timur Emirleri geri istediyse de, Yıldırım Bayezid bunu reddetti ve bu olaydan dolayı Timur ile Yıldırım Bayezid'in araları açıldı. Anadolu'ya giren ve Sivas'ı yağmalayan Timur, seçme askerlerden oluşan ordusu ile birlikte Anadolu'da ilerlemeye devam etti. Osmanlı Ordusu da harekete geçti. İki ordu Ankara'da Çubuk Ovası'nda karşılaştılar.

Yapılan Ankara Savaşı'nda Yıldırım'ın kuvvetlerinden olan Kara Tatarlar gibi kuvvetlerin Timur tarafına geçmesi Osmanlı Ordusunun dağılmasına neden oldu. (20 Temmuz 1402)

Yıldırım Bayezid, Timur'a esir düştü. Bu savaş Osmanlı Devleti'nin 11 yıl kadar duraklamasına neden oldu. Anadolu Türk birliği dağıldı ve Anadolu'daki beylikler tekrar ortaya çıkarak güçlendi. Başsız kalan Osmanlı Devleti'nde karışıklıklar başladı.

Osmanlı Devleti'nin dört ayrı bölgesinde, şehzadeler tarafından dört ayrı devlet ilan edildi. Bursa, İznik ve İzmit, Timur tarafından yağmalanıp yakıldı, Aralık 1402'de İzmir Kuşatması sonucunda İzmir alındı. 1402'den 1413'e kadar sürecek olan bu iktidar boşluğu ve taht mücadeleleri dönemine Fetret Devri adı verildi.

 Timur sultanları 
 Unvan İsim Hüküm Emir     Timur Lenk    Timur Bey Küregen   1370-1405  Emir    Pir Muhammed bin Cihangir Mirza  1405-1407  Emir    Halil Sultan bin Miranşah  1405-1409  Emir    Şahruh Mirza  1405-1447  Emir   Uluğ Beğ    Mirza Muhammed Taragay  1447-1449 Bölünme

 Maveraünnehir Horasan/Herat/Fars/Irak-ı AcemAbdüllatif Mirza   Pederkuş (Baba Katili) 1449-1450Alaüddevle Mirza bin Baysungur ?
Mirza Ebu'l-Kasım Babür bin Baysungur  1449-1457 
Sultan Muhammed bin Baysungur   1447-1451Abdullah Mirza    1450-1451Mirza Ebu'l-Kasım Babür bin Baysungur  1451-1457Mirza Şah Mahmud   1457 İbrahim Mirza bin Alaüddevle   1457-1459Ebu Said Mirza    (Ebu Said Mirza, Özbek Ebü'l-Hayr Han (Şeybânî Han'ın dedesi) yardımı ile Orta Asya'da Timur topraklarının birliğini sağlamasına rağmen, Cihan Şah hakimiyetindeki Karakoyunlu Türkmenleri ile İran'ı bölmek için anlaştıysa da Uzun Hasan hakimiyetindeki Akkoyunlu Türkmenleri, ikisini de yenerek önce Cihan Şah'ı ve daha sonra da Ebu Said'i öldürdü. Devlet, Ebu Said'in ölümünden sonra yeniden dağılma dönemine girdi.) 1451-1469 **Maveraünnehir bölündüSultan Hüseyin Mirza Baykara 1469 1. saltanat Yadigar Muhammed Mirza   1470 (6 hafta)  Sultan Hüseyin Mirza Baykara 1470-1506 2. saltanat  

Bediüzzaman Mirza  1506-1507
Muzaffer Hüseyin Mirza  1506-1507 Şeybânî Han hakimiyetindeki Özbekler Herat'ı fethetti.

Ebu Said'in ölümünden sonra oğulları Semerkand, Buhara, Hisar, Belh, Kabil ve Fergana'da ayrı ayrı hüküm sürmeye başladı.

 Semerkand Buhara Hisar Fergana Belh Kabil Sultan Ahmed Mirza  1469-1494 II. Ömer Şah Mirza  1469-1492 Sultan Mahmud Mirza 1469-1495 II. Uluğ Beğ Mirza 1469-1502 Sultan Baysungur Mirza bin Mahmud Mirza  1495-1497 Sultan Ali bin Mahmud Mirza  1495 - 1500 Sultan Mesud Mirza bin Mahmud Mirza 1495-? Zahirüddin Muhammed Babür 1492-1497 Hüsrev Şah(Zorla)?-1503 Mukim Bey Argun(Zorla)?-1504 Şeybânî Han hakimiyetindeki Özbekler 1500-01 II. Cihangir Mirza (Sultan I. Ahmed Tambol'un kuklası)1497-?Zahirüddin Muhammed Babür 1503-1504 Şeybânî Han hakimiyetindeki Özbekler 1503-04Zahirüddin Muhammed Babür 1504-1511 Zahirüddin Muhammed Babür  (Onun döneminde Hindistan'ın sınırları yapılan fetihler ve himaye altına alınan topraklarla en geniş sınırlarına ulaştı. Dedesi Ebu Said Mirza gibi o Safevi Şahı I. İsmail yardımı ile Orta Asya'da Timur topraklarını yeniden birleştirmeyi başardı. Hakimiyeti altındaki topraklar Gazne'den Hazar Denizi ve Ural Dağları'na kadar uzanmakta olup Kunduz, Hisar, Kabil, Gazne, Semerkand, Buhara, Fergana Vadisi'nden Taşkent ve Seyram'a kadar ulaşıyordu.) 1511-1512 Özbek Ubeydullah Han  Maveraünnehir ve Belh'i yeniden fethetti.  1512Zahirüddin Muhammed Babür 1512-1530 Timur İmparatorluğu, Özbek Buhara Hanlığı tarafından ortadan kaldırıldı. Ancak, Timurlu hanedanı Zahirüddin Muhammed Babür liderliğinde 1526 Hindistan'ı fethetti ve Babür İmparatorluğu'nun yöneticisi olarak varlığına devam etti.

 Irak-ı Acem/Irak-ı Arab/Fars/Azerbaycan & Diğer İran Toprakları Valileri 
 Kaydu bin Pir Muhammed bin Cihangir H. 808-812
 Ebu Bekir bin Miranşah 1405-07 (H. 807-09)
 Pir Muhammed bin Ömer Şeyh H. 807-12
 Rüstem H. 812-17
 İskender H. 812-17
 Alaüddevle H. 851
 Ebu Bekir bin Muhammed H. 851
 Sultan Muhammed H. 850-55
 Muhammed bin Hüseyin H. 903-06
 Ebu'l A'la Feridun Hüseyin H. 911-12
 Muhammed Muhsin Han H. 911-12
 Muhammed Zaman Han H. 920-23
 II. Şahruh bin Ebu Said H. 896-97
 II. Uluğ Bey H. 873-907
 Sultan Üveys 1508-22 (H. 913-27)

 Kaynakça 
Özel

Genel




Kategori:Orta Asya tarihindeki eski devletler
Kategori:1370'te kurulan bölgeler ve ülkeler
Kategori:Orta Çağ'da Gürcistan
Kategori:Orta Çağ'da Azerbaycan
Kategori:Orta Çağ'da Anadolu
Kategori:Orta Asya tarihi
Kategori:Tarihteki Türk devletleri
Kategori:Eski imparatorluklar
Kategori:Orta Çağ'da Suriye
Kategori:Orta Çağ'da Irak
Kategori:Özbekistan tarihi