Obsidyen

Obsidiyen ya da cam kaya, ekstrüzif doğal olarak magmatik bir kaya olarak oluşan volkanik bir cam formudur.

Obsidiyen, bir yanardağdan ekstrüde edilen felsik lavın, minimum kristal büyümesi ile hızla soğuduğunda oluşur. Genellikle obsidyen akıntıları olarak bilinen riyolitik lav akıntılarının kenarlarında bulunur. Bu akışlar, onlara yüksek bir viskozite sağlayan yüksek silika içeriğine sahiptir. Yüksek viskozite, mineral kristallerinin çekirdeklenmesini engelleyen lav boyunca atomik difüzyonu önler. Hızlı soğutma ile birlikte, bu lavdan doğal bir camın oluşmasına neden olur.

Obsidiyen sert, kırılgan ve şekilsizdir; bu nedenle keskin kenarlarla kırılır. Geçmişte kesici ve delici alet yapımında kullanılmış ve deneysel olarak cerrahi neşter bıçağı olarak kullanılmıştır.

 Kökeni ve özellikleri 

Yaşlı Plinius'un Doğa Tarihi, Etiyopya'da Romalı bir kâşif olan Obsidius tarafından keşfedilen obsidiyen (lapis obsidianus) adlı volkanik bir cam hakkında birkaç cümle içermektedir.Dictionary of Greek and Roman Biography and Mythology, cilt. III, s. 2 "Obsidius" maddesi

Obsidiyen, ana malzeme olan çabuk soğumuş lavdan oluşur. Ekstrüzif obsidiyen oluşumu, felsik lav akışının veya volkanik kubbenin kenarlarında hızlı bir şekilde soğuduğunda veya su veya hava ile ani temas sırasında lav soğuduğunda ortaya çıkabilir. Felsik lav, bir setin kenarları boyunca soğuduğunda sokulum obsidyen oluşumu meydana gelebilir.

Bir zamanlar, birçok kişi tektitlerin ay volkanik patlamaları tarafından üretilen obsidyen olduğuna inanıyordu, ancak şimdi birkaç bilim insanı bu hipoteze bağlı kalıyor.

küçükresim|Kristobalit kristallerinin eklenmesiyle oluşan cilalı kar tanesi obsidiyeni

Obsidiyen mineral gibidir, ancak gerçek bir mineral değildir çünkü bir cam olarak kristalli değildir; ek olarak, bileşimi bir mineral olarak sınıflandırılamayacak kadar değişkendir. Bazen bir mineraloid olarak sınıflandırılır. Obsidiyen, bazalt gibi mafik kayaçlara benzer şekilde genellikle koyu renkli olmasına rağmen, obsidyenin bileşimi son derece felsiktir. Obsidiyen esas olarak SiO2'den (silisyum dioksit) oluşur, genellikle ağırlıkça %70 veya daha fazladır. Benzer bir bileşime sahip kristal kayaçlar granit ve riyolit içerir. Obsidiyen, Dünya yüzeyinde yarı kararlı olduğundan (zamanla cam bozulur ve ince taneli mineral kristallere dönüşür), Miyosenden daha yaşlı olan obsidiyen nadirdir. İstisnai olarak eski obsidyenler arasında Kretase kaynaklı tüf ve kısmen bozulmuş Ordovisiyen perlit bulunur. Obsidiyenin bu dönüşümü suyun varlığıyla hızlanır. Yeni oluşan obsidiyen düşük su içeriğine sahip olmasına rağmen, tipik olarak ağırlıkça %1'den daha az su içerir, yeraltı suyuna maruz kaldığında kademeli olarak hidratlaşarak perlit oluşturur.

Saf obsidiyen genellikle görünüşte koyudur, ancak renk mevcut kirliliğe bağlı olarak değişir. Demir ve diğer geçiş elemanları obsidiyene koyu kahverengiden siyaha bir renk verebilir. Çoğu siyah obsidiyen, bir demir oksit olan manyetitin nanoinklüzyonlarını içerir. Çok az sayıda obsidiyen örneği neredeyse renksizdir. Bazı taşlarda, siyah camda küçük, beyaz, radyal olarak kümelenmiş mineral kristobalit kristallerinin (sferülitler) eklenmesi, lekeli veya kar tanesi deseni (kar tanesi obsidiyeni) oluşturur. Obsidiyen, erimiş kaya soğutulmadan önce akarken oluşturulan katmanlar boyunca hizalanmış lav akışından kalan gaz kabarcıklarının kalıplarını içerebilir. Bu baloncuklar altın pırıltı (pırıltılı obsidiyen) gibi ilginç efektler üretebilir. Yanardöner, gökkuşağı benzeri bir parlaklık (ateş obsidiyeni), ince tabaka girişimi oluşturan manyetit nanoparçacıkların kapanmasından kaynaklanır. Meksika'dan renkli, çizgili obsidiyen (gökkuşağı obsidiyen), ince film girişimiyle gökkuşağı çizgisi etkilerine neden olan yönlendirilmiş hedenbergit nanorodları içerir.

 Oluşumu 
sol|küçükresim|Glass Mountain'de bulunan obsidiyen akışı - Medicine Lake Volcano / Kaliforniya

Obsidiyen, riyolitik püskürmeler geçirmiş yerlerde bulunur. Arjantin, Ermenistan, Azerbaycan, Avustralya, Kanada, Şili, Gürcistan, El Salvador, Yunanistan, Guatemala, İzlanda, İtalya, Japonya, Kenya, Meksika, Yeni Zelanda, Papua Yeni Gine, Peru, İskoçya, Kanarya Adaları, Türkiye ve ABD'de bulunabilir. Kuzey Amerika'nın Cascade Range bölgesinde Newberry Volcano ve Medicine Lake Volcano'nun kalderalarında ve California'daki Sierra Nevada'nın doğusundaki Inyo Kraterlerinde üzerinde gezilebilecek obsidiyen akışları bulunmaktadır. Yellowstone Milli Parkı, Mammoth Kaplıcaları ve Norris Gayzer Havzası arasında bulunan obsidyen içeren bir dağ yamacına sahiptir ve birikintiler Arizona, Colorado, New Mexico, Teksas, Utah ve Washington, Oregon. ve Idaho dahil olmak üzere diğer birçok batı ABD eyaletinde bulunabilir. Obsidyen, ABD'nin Doğu Virginia, Pensilvanya ve Kuzey Karolina eyaletlerinde de bulunabilir.

Orta Akdeniz'de yalnızca dört ana yatak alanı vardır: Lipari, Pantelleria, Palmarola ve Monte Arci.

Ege'deki eski kaynaklar Milos ve Gyali idi.

Acıgöl kasabası ve Göllü Dağ yanardağı, tarih öncesi yakın Doğu'nun en önemli kaynak alanlarından biri olan İç Anadolu'nun en önemli kaynaklarıydı.

 Tarih öncesi ve tarihi kullanımı 
küçükresim|Obsidiyen ok ucu
Bilinen ilk arkeolojik kullanım bulguları, Kariandusi'de (Kenya) ve MÖ 700.000 tarihli Acheulian çağının (MÖ 1.5 milyon yıl başlangıcı) diğer bölgelerinde olmuştur, ancak bu alanlarda Neolitik döneme göre çok az nesne bulunmuştur. Lipari'deki obsidiyen dilgiciklerin üretimi, Neolitik çağın sonlarında yüksek bir gelişmişlik seviyesine ulaştı ve Sicilya, Güney Po Nehri Vadisi ve Hırvatistan'a kadar satıldı. Obsidiyen dilgicikler yeni doğanların sünnet ritüellerinde ve göbek kordonlarının kesilmesinde kullanılmıştır. Anadolu obsidiyen kaynaklarının Levant'ta ve günümüz Irak Kürdistanı'nda MÖ 12.500 civarında başlayan bir zamandan beri kullanılan malzeme olduğu bilinmektedir. Obsidiyen eserler, Mezopotamya'nın en eski şehir merkezlerinden biri olan ve MÖ 5. bin yılın sonlarına tarihlenen Tell Brak'ta yaygındır. Obsidiyen, Taş Devri kültürlerinde değerlidir çünkü çakmaktaşı gibi, yontma adı verilen bir işlemle keskin bıçaklar veya ok uçları üretmek için kırılabilir. Tüm camlar ve diğer bazı doğal olarak oluşan kayalar gibi, obsidiyen de karakteristik bir konkoidal kırılma ile kırılır. Ayrıca ilkel aynalar yaratmak için cilalandı. Modern arkeologlar, obsidyen eserlerin yaşını hesaplamak için göreceli bir tarihlendirme sistemi, obsidyen hidrasyon tarihlemesi geliştirdiler.

 Avrupa 
Obsidiyen eserler ilk olarak Avrupa Kıtası'nda Orta Avrupa Orta Paleolitik'te ortaya çıktı ve bunun istisnaları olmasına rağmen Üst Paleolitik tarafından yaygın hale geldi. Obsidiyen, Neolitik bilgi ve deneyimlerin aktarılmasında önemli bir rol oynadı. Bu malzeme esas olarak doğası gereği çok keskin olan yontma aletlerin üretiminde kullanılmıştır. Obsidiyenden yapılmış eserler, Avrupa'daki birçok Neolitik kültürde bulunabilir. Yunanistan topraklarında ve çevresinde yaşayan medeniyetlerin obsidiyen kaynağı Melos adasıydı; Starčevo – Körös – Criş medeniyetleri, Macaristan ve Slovakya'daki kaynaklardan obsidiyen elde ederken, Cardium-Impresso medeniyet topluluğu, Orta Akdeniz'in ada çıkıntılarından obsidyen elde etti. Ticaret yoluyla, bu eserler orijinal kaynaktan binlerce kilometre uzakta topraklarda sona erdi; bu onların çok değerli bir ticari mal olduklarını gösterir. John Dee, Hernando Cortés'in bölgeyi fethinden sonra 1527 ve 1530 yılları arasında Meksika'dan Avrupa'ya getirilen obsidyenden yapılmış bir aynaya sahipti.

 Orta Doğu 
MÖ 5.000 yılındaki Ubeyd'de bıçaklar, günümüz Türkiyesinde bulunan mostralardan çıkarılan obsidiyenden üretilmiştir. Eski Mısırlılar, Doğu Akdeniz ve Güney Kızıldeniz bölgelerinden ithal edilen obsidiyeni kullandılar. Doğu Akdeniz bölgesinde ham madde; aletler, aynalar ve dekoratif objeler yapmak için kullanıldı.

Obsidiyen, İsrail'deki Batı Negev'de bir yerleşim olan Gilat'ta da bulundu. Bu bölgede bulunan Kalkolitik Çağ'a tarihlenen sekiz obsidiyen eser, Anadolu'daki obsidiyen kaynaklara kadar uzanmaktadır. Bu bölgede bulunan obsidiyende Nötron Aktivasyon Analizi (NAA), önceden bilinmeyen ticaret yollarını ve takas ağlarını ortaya çıkarmaya yardımcı oldu.

 Amerika 
Litotik analiz, Mezo-Amerika'daki prehispanik grupların anlaşılmasına yardımcı olur. Bir kültür ya da yerdeki dikkatli bir obsidiyenin analizi, ticareti, üretimi ve dağıtımı yeniden inşa etmek ve böylece bir medeniyetin ekonomik, sosyal ve politik yönlerini anlamak için oldukça yararlı olabilir.

küçükresim|Tilkitepe'den obsidyen aletler, Türkiye, MÖ 5. Milenyum

Savaş etkilerinin bile obsidyen kullanımı ve kalıntılarıyla bağlantılı olarak incelendiği bir Maya şehri olan Yaxchilán'da durum budur. Başka bir örnek, Sierra Nevada Dağları'ndaki uzak Casa Diablo, Kaliforniya bölgesi ile önemli ticarete işaret eden Kaliforniya'daki kıyı Chumash bölgelerindeki arkeolojik toparlamadır.

Kolomb öncesi Mezo-Amerikalıların obsidiyen kullanımı kapsamlı ve karmaşıktı; aletler ve dekoratif objeler için oyulmuş ve işlenmiş obsidyenler kullanılıyordu. Mezo Amerikalılar ayrıca ahşap bir gövdeye monte edilmiş obsidyen bıçaklara sahip bir tür kılıç yaptılar. Macuahuitl olarak adlandırılan silah, obsidiyen bir bıçağın kesici kenarını tırtıklı bir silahın düzensiz kesimiyle birleştirilerek oluşturulmuştur ve korkunç yaralanmalara neden olabilir. Bu silahın sırık kollu versiyonuna tepoztopilli deniyordu.

Obsidiyen aynalar, bazı Aztek rahipleri tarafından vizyonları canlandırmak ve kehanetlerde bulunmak için kullanıldı. Adı Nahuatl dilinden Tüten Ayna olarak çevrilebilen Obsidiyen ve Büyücülük Tanrısı Tezcatlipoca ile bağlantılıydılar.

Yerli Amerikan halkı Amerika'da obsidiyen ticareti yaptı. Her yanardağ ve bazı durumlarda her bir volkanik patlama, arkeologların belirli bir eserin kökenini izlemelerine olanak tanıyan ayırt edilebilir bir obsidiyen türü üretir. Benzer izleme teknikleri, Yunanistan'daki obsidiyenin Ege Denizi'ndeki Milos, Nisyros veya Gyali adalarından geldiği tespit edilmesine de izin verdi. Obsidiyen çekirdekler ve dilgiler kıyıdan uzak mesafelerde ticarete konu ediliyordu.

küçükresim|Hidalgo'dan Victor Lopez Pelcastre, Nopalillo, Epazoyucan tarafından çalışılmış obsidiyen tabak ve diğer eşyalar. Meksika'daki Museo de Arte Popular 'da sergileniyor.

Şili'de Chaitén Yanardağı'ndan gelen obsidiyen aletler, yanardağın 400 km (250 mil) kuzeyindeki Chan-Chan'da olduğu kadar uzakta ve ayrıca 400 km güneyindeki yerlerde bulunmuştur.

küçükresim|Girit'teki Milos'tan Obsidiyen, MÖ 3000 - 2300

 Okyanusya 
MÖ 1.000 civarında Pasifik Okyanusu'nun geniş bir bölgesinde aktif olan Lapita kültürü, obsidiyen aletlerden yaygın bir şekilde yararlandı ve uzun mesafeli obsidiyen ticaretiyle uğraştı. Bu aletler için üretim tekniğinin karmaşıklığı ve depolanmalarına gösterilen özen, pratik kullanımlarının ötesinde prestij veya yüksek statü ile ilişkili olduklarını gösterebilir.

Obsidiyen ayrıca Rapa Nui'de (Paskalya Adası) Mataia ve kuş kemiği halkalarıyla çevrelenmiş Moai'lerinin gözbebekleri (heykeller) gibi kenarlı aletler için de kullanılmıştır. Obsidiyen, Rongorongo gliflerini yazmak için kullanıldı.

 Mevcut kullanım alanları
Obsidiyen, son derece keskin bıçaklar yapmak için kullanılabilir ve obsidiyen bıçaklar,  yerine doğal olarak oluşan obsidiyen kullanılarak yapılan bir tür cam bıçaktır. Obsidiyen, bazı cerrahlar tarafından neşter bıçakları için kullanılmaktadır ancak bu, ABD Gıda ve İlaç Dairesi (FDA) tarafından insanlar üzerinde kullanım için onaylanmamıştır. İyi işlenmiş obsidiyen bıçaklar, herhangi bir cam bıçak gibi, yüksek kaliteli çelik cerrahi neşterlerden çok daha keskin bir kesici kenara sahip olabilir: bıçağın kesici kenarı yalnızca yaklaşık 3 nanometre kalınlığındadır. Yeterince güçlü bir mikroskop altında bakıldığında en keskin metal bıçağın bile sivri uçlu, düzensiz bir bıçağı vardır; bir taramalı elektron mikroskobu altında incelendiğinde bile, obsidiyen bıçak hala pürüzsüz ve eşittir. Bir çalışma, 21 gün sonra hiçbir farklılık bulunmamasına rağmen, bir grup sıçanda obsidiyen kesilerin yedi günde daha az inflamatuar hücre ve daha az granülasyon dokusu ürettiğini buldu. Don Crabtree, cerrahi ve diğer amaçlar için obsidiyen bıçaklar üretti ve konuyla ilgili makaleler yazdı. Obsidiyen neşter şu anda araştırma hayvanlarında cerrahi kullanım için satın alınabilir.

küçükresim|Kar tanesi obsidiyene oyulmuş, 10 santimetre (4 inç) uzunluğunda domuz. İşaretler sferülitlerdir.

Obsidiyen ayrıca süs amaçlı ve değerli taş olarak kullanılır. Nasıl kesildiğine bağlı olarak farklı bir görünüm sunar: bir yönde simsiyah, diğerinde ise parlak gridir. , genellikle grimsi beyaz bir perlit matrisi içine gömülü küçük yuvarlak obsidiyen külçeleridir.

Technics tarafından sunulan grimsi siyah SH-10B3 kaide gibi, ses döner tablaları için kaideler 1970'lerden beri obsidiyenden yapılmıştır.

 Edebi referanslar 
A Song of Ice and Fire ve Game of Thrones hikâyelerinin kurgusal dünyasında obsidiyene "dragonglass" da denir.

Ayrıca bakınız


 Hiyaloklastit - Bir volkanik lastik birikim veya breş ve taşilit - bazaltik bileşimli volkanik camlar
 Libya çöl camı - Libya ve Mısır'da bulunan doğal çöl camı
 Mayor Adası / Tūhua - Yeni Zelanda kalkan yanardağı - Māori obsidyen aletlerinin kaynağı
 Taş aletler
 Yaxchilan Lintel 24 - Modern Chiapas, Meksika'daki Yaxchilan'da bulunan antik Maya kireçtaşı oyması - Obsidyen parçalarıyla bir ip içeren bir Maya kanı ritüelini gösteren antik oyma.

 Dipnotlar 
Bostock'un orijinal çevirisinde, Pliny'deki eski okuma Obaidius'un Karl Julius Sillig tarafından yapılan bir düzeltmeye dayanarak ad Obsius olarak verilmiştir. Opsia gens veya Obsius adıyla bilinen küçük bir Roma ailesi vardı ve Sillig çok daha az yaygın bir isim olan alışılmadık Obsidius'un yerini aldı.

Dilgicik: Çakmaktaşı ve obsidiyen gibi sert taşlardan çıkartılan ve genelde eni boyunun en az iki katı olarak kabul edilen paralel kenarlı uzun parçalar

 Kaynakça 


Kategori:Değerli taşlar
Kategori:Camsı kayaçlar
Kategori:Volkanoloji