IV. İvan

IV. İvan, İvan Vasiliyeviç veya yaygın adıyla Korkunç İvan (Rusça: Ива́н четвёртый, Васи́льевич, Иван Грозный 25 Ağustos 1530; Kolomenskoye, Moskova - 28 Mart 1584, Moskova), son Moskova Knezi ve ilk Rus çarı. Düzenlediği seferler ve yaptığı fetihlerle Moskova Knezliği'ni lağvetmiş ve Rus Çarlığı'nı kurmuş olan bir hükümdardır. Rusya'yı, "Tüm Rusya'nın çarı" sıfatıyla 1547 yılından 1584'teki ölümüne kadar yönetmiştir.

IV. İvan, III. Vasili'nin ikinci eşi Elena Glinskaya'dan olan en büyük oğluydu ve III. İvan'ın torunuydu. Babasının ölümü üzerine üç yaşındayken tahta geçti. İvan'ın gençliğinde etrafında reformcu bir grup toplandı ve onu 1547'de, 16 yaşındayken çar olarak taçlandırdılar. Saltanatının ilk yıllarında, Seçilmiş Meclis () olarak bilinen bu reformcular grubuyla birlikte yönetim sürdürdü ve çarın topladığı yeni bir meclis olan Zemski Sobor'u kurdu. Ayrıca dönemin yasalarını gözden geçirerek yerel özerklik unsurları içeren reformlar yaptı ve Rusya'nın ilk daimi ordusu olan streltsy birliğini oluşturdu. İvan, Kazan ve Astrahan hanlıklarını fethederek Volga Nehri'nin tamamını Rus egemenliği altına aldı.

Gücünü pekiştirdikten sonra İvan, Seçilmiş Meclis'ten gelen danışmanlarından kurtuldu ve Baltık Denizi'nde bir güç merkezi kurma amacıyla 1558–1583 yılları arasında süren Livonya Savaşı'nı başlattı. Bu savaş Rusya'yı harap etti; Livonya üzerinde denetim kurma girişimi başarısızlıkla sonuçlandı ve İngriya kaybedildi. Ancak İvan, bu süreçte  üzerinde daha güçlü bir mutlakiyetçi denetim kurmayı başardı ve bunu, Rusya'nın ilk siyasal polis örgütü olan opriçnina birliklerini kullanarak acımasız tasfiyeler yoluyla gerçekleştirdi. Saltanatının sonraki yılları, oprichnikilerin gerçekleştirdiği Novgorod katliamı () ve Tatarların Moskova’yı yakması gibi olaylarla damgalandı. Bununla birlikte İvan kültürel alanda da bazı girişimlerde bulundu; Rusya'ya ilk matbaayı getirdi ve yüzyıllar boyunca devam edecek bazı süreçleri başlattı: özellikle İngiltere ile olmak üzere Avrupa devletleriyle ilişkilerin derinleşmesi, Osmanlı İmparatorluğu ile yürütülen savaşlar ve Sibirya’nın fethi bunlar arasındaydı.

 Hükümdarlığı 
küçükresim|İvan IV. Vasiliyeviç
Henüz üç yaşında Moskova Knezliği'nin başına geçti. 1547'de taç giydi. 1549'da Zemskiy Soboru kurdu. Kararlı, etkileyici ve acımasız bir portre çizen İvan, büyük hırsları olan ve intikam duygusu oldukça yüksek bir Rus lideriydi. Tatarlar üzerine yaptığı birçok sefer bunun kanıtıydı. Düşmanları arasında korku salan, gözü kara, dengesiz kişiliğe sahip olan IV. Ivan bu yüzden kendine ihanet ettiği gerekçesiyle 1582 yılında oğlunu öldürdü.

Yaptığı çeşitli seferlerle Moskova Knezliği'ni genişletti. Bu durumdan faydalanarak kendini "Tüm Rusya'nın çarı" ilan etti. Böylece devlet, Çarlık yönetim sistemine geçmiş oldu.

1550'de sivil ve ruhani büyüklerden teşekkül eden bir toplantı olan Sobor düzenledi. Toplantıda, Rusya'da yürürlükte olan devlet ve kilise kanunları ile nizamları üzerine konuşmalar yapıldı. Bu toplantıda karar alıcıları Mümtaz Heyet olarak adlandırıldı.

Çar'ın en yakın müşavirleri sıfatıyla devlet işlerinde önemli rol oynayan Mümtaz Heyet, 1553'te İvan'ın gözünden düşmeye başladı. Metropolit Macari'nin etkisiyle kendini Tanrı inayetiyle hükümdar, Rusya'yı dilediği gibi idareye memur bir Çar diye telakki ediyordu.

1560'ta İvan'ın eşi Anastasya, geride İvan ve Fyodor adlı iki çocuk bırakarak öldü. Eşinin her yönden İvan üzerinde etkisi vardı. Eşinin ölümü İvan'ı zevk ve sefahat alemine dalmasına neden oldu. Yine bu dönemde yeni gözdeleri ortaya çıktı. Bunların da kışkırtmasıyla uzun zamandır içinde sakladığı arzular ve hevesler ortaya çıkmaya başladı. Bu süreçte birçok kişi sürgüne gönderildi.

1564'te çocuklarını, saray hademeleri ve maiyetini, saray hazinesini alarak Kremlin'i terk etti. Bu gidiş Moskovalılar gözünde bir muammaydı. Bir yıl sonra soylulara ve ruhani liderlere, "Soyluların ihanet içinde olduğu için Moskova'yı terk ettiğini" yazdı.

Bu Moskova'da derin bir etki yarattı ve Çar'ın geri dönmesi için çabalar başladı. Nihayet iki ay sonra Moskova'ya döndü. Fakat 35 yaşında olmasına rağmen ihtiyar bir görüntüyle tanınmaz hale gelmişti.

Döner dönmez 'hainleri' cezalandırmaya başladı. Böylece hem tek adam olma yönünde büyük bir adım atacaktı hem de tek adamlığı destekleyecek ıslahatları yapma fırsatı bulacaktı. Nihayet Opriçnina denilen idari bir sistemi yerleştirerek bu emellerine ulaştı.

 Kişiliği 
Korkunç İvan tarihçilerin farklı değerlendirmelerine konu olmuş bir adamdı. Bazıları onu, hayatta başlıca hedefi en temel içgüdülerini tatmin etmek olan ve izlediği politikalarla sonunda devletin çökmesine yol açan çılgın bir sadist ve seks düşkünü olarak betimlemiştir. Diğerleri ise onu -işlediği suçları her zaman görmezden gelmeksizin- bencil soylulara diz çöktüren, devleti birleştirmekle kalmayıp aynı zamanda iktidar alanını genişleten kişisel bir otokrasinin kurucusu, yetenekli bir lider olarak övmüşlerdir. Onun en kalıcı özelliğinin ahlaki istikrarsızlığı olduğu görülmektedir. Kişisel hayatında ve devlet işlerinde düzenli biçimde "kibirli zihinsel uçuşmalar ile utanç verici ahlaki rezaletler" arasında gidip geliyordu. Nitekim dini ritüellere titizlikle uyar, sabahın dördünde kalkıp iki ya da üç saat dua ederdi. Fakat amaçları gerektirdiği anda kiliseyi hiçe sayar ve öğretilerini aşağılardı. İvan birinci karısına sahici bir bağlılık duyuyordu fakat ölümünden sonraki on iki gün içinde kendine başka bir kadın seçti. En büyük oğlu İvan İvanoviç'i çok sever, onu el üstünde tutardı fakat bir öfke anında ona sopayla öyle bir vurdu ki genç adam oracıkta öldü. Novgorod'un ihanet planları yaptığına dair sadece bir kuşku üzerine kenti talan etti ve 60.000 erkek, kadın ve çocuğu katletti; fakat ardından büyük bir acı duyarak kurbanların listesini çeşitli manastırlara göndererek onlar için yas ayinleri yapılmasını sağladı. Bu ayinlerin masrafını karşılamak için cömertçe kişisel katkıda bulundu. Bir biyografi yazarına göre, on yaşına geldiğinde İvan'ın "en büyük eğlencesi köpekleri kalenin terasından fırlatıp atmak ve can çekişmelerini zevkle izlemekti". On üç yaşına geldiğinde, "sokaklarda dolaşarak... önüne geleni dövmeye, kadınlara şiddet uygulamaya başladı... çevresinde bulunanlar tarafından hep alkışlandı". Bütün bu davranışlarda bir tür delilik olduğu saptansa da, İvan'ın politikalarının toplam etkisi değerlendirildiğinde, yönetim sistemi "bir dahinin deliliği" olarak betimlenmiştir.

 Ölümü 
Bu rejimi tam 20 yıl sürdürdü. Bu dönemde birçok olay kanlı baskınlar sonucu örtüldü. Yine bu dönem içinde 1582 yılında kendi oğlunu bile öldürmekten çekinmeyen Çar İvan, 28 Mart 1584'te Bogdan Belski ile satranç oynarken 53 yaşında öldü. Kehanetler, IV. İvan'ın bu tarihte öleceğini söylüyordu. 1960'lı yıllarda mezarını açan arkeologlar, zehirlendiğine dair kanıt oluşturabilecek cıva kalıntılarına ulaştı. Bogdan Belski ve daha sonra çar olan Boris Godunov tarafından zehirlendiği sanılmaktadır.

 Ayrıca bakınız 
 Korkunç İvan (film)
 İvan Vasileviç İşini Değiştiriyor (film)

 Kaynakça 

 Bobrick, Benson (1990) Ivan the Terrible. Edinburgh: Canongate Books, ISBN|0-86241-288-9 
 Hosking, Geoffrey, (2004). Russia and the Russians: A History. Cambridge: Harvard University Press, ISBN 0-674-01114-7 

Dış bağlantılar

 Kurat, Akdes Nimet (6.baskı: 2014), Rusya Tarihi / Başlangıcından 1917'ye Kadar, Ankara:Turk Tarih Kurumu, ISBN 9751605504. Online: 
 Xs4all.nl websitesinde "madmonarchs/ivan4" maddesi. Online: 

Kategori:1530 doğumlular
Kategori:Moskova doğumlular
Kategori:1584'te ölenler

Kategori:16. yüzyılda Ruslar
Kategori:Rusya'nın Çar ve Çariçeleri
Kategori:Moskova büyük knezleri
Kategori:Çocuk hükümdarlar
Kategori:Moskova'da ölenler
Kategori:Moskova'da defnedilenler