Adige Cumhuriyeti

Adıge Cumhuriyeti (AC) (, ), Kuzey Kafkasya'da Rusya Federasyonu üyesi bir cumhuriyet. Kafkas Dağlarının kuzeyinde, Krasnodar Kray sınırları içinde yer alır. Cumhuriyet, Güney Federal Bölgesi'nin bir parçasıdır. Cumhuriyetin yazıçeviri olarak adı Respublika Adıgeya olup Adıgeya olarak da bilinir. Adıge Cumhuriyeti adını, günümüzde nüfusun daha azı durumunda olan (% 25.2) Batı Çerkeslerinden (Batı Adıgeleri) alır. Başkenti Maykop'tur (2010'da 154.740). Yüzölçümü 7.600 km² (Krasnodar Barajı ile birlikte 7.800 km²), nüfusu 440327 (2010). Nüfus yoğunluğu 58.8'dir. Adıge Devlet Üniversitesi cumhuriyetin üniversitesidir.

 Tarihçe 
27 Temmuz 1927'de Rusya SFSC içerisindeki Kuban-Karadeniz Oblastı'nda Çerkes Özerk Oblastı oluşturuldu. O dönem yönetim merkezi Krasnodar kentiydi. 24 Ağustos 1927'de ismi Adıge (Çerkes) Özerk Oblastı olarak değiştirildi. 17 Ekim 1924'te Kuzey Kafkasya Krayı'nın kurulmasıyla Rusya SFSC'nin oblastı olmaktan çıkarıldı.

Temmuz 1928'de Adıge Özerk Oblastı olarak yeniden adlandırıldı. 10 Ocak 1934'te Azov-Karadeniz Krayı'nın kurulmasıyla oraya dahil edildi ve Kuzey Kafkasya Krayı'ndan çıkarıldı. 1936'da oblastın yönetim merkezi Maykop şehriydi. 13 Eylül 1937'de Krasnodar Krayı kurulduğunda oraya dahil edildi.

3 Temmuz 1991'de oblast, Rusya Federasyonu'na bağlı özerk cumhuriyet statüsüne yükseltildi. 5 Ocak 1992'de Adıge Cumhuriyeti'nin ilk cumhurbaşkanı olarak Aslan Carimov seçildi. Adıge Cumhuriyeti'nin 3'te 2'sini Ruslar oluşturmaktadır. Günümüzde cumhurbaşkanı Murat Kumpilov'dur.

 Coğrafya 
Adıge Cumhuriyeti, Rusya'nın Güney Federal Bölgesi'nde, Doğu Avrupa'da yer alır; Kafkas Dağları Sistemi içerisinde, Kuzeybatı Kafkasya'nın eteklerinde konumlanmıştır. Cumhuriyetin kuzey kesimleri ovalık, güney kesimleri ise dağlıktır. Topraklarının yaklaşık %40'ı (çoğunlukla Avrupa kayını, meşe ve akçaağaç) ormanlarla kaplıdır.

Yüzölçümü — 7.792 km².

Sınırlar — Adıge Cumhuriyeti tamamen Krasnodar Krayı ile çevrilidir.

En yüksek noktası — Çuguş Dağı: 3.238 m (10.623 ft).

 Nehirler 
Adıge Cumhuriyeti ile Krasnodar Krayı arasındaki kuzey sınırının bir parçasını oluşturan 870 kilometre uzunluğundaki Kuban Nehri, Kafkasya'daki en önemli nehirlerden biridir.

Diğer nehirler şunlardır:

 Belaya Nehri
 Çohrak Nehri
 Dah Nehri
 Fars Nehri
 Hodz Nehri
 Kişa Nehri
 Büyük Laba Nehri — (Adige Cumhuriyeti ve Krasnodar Krayı doğu sınırının bir kısmını oluşturur)
 Psekups Nehri
 Sahray Nehri
 Suhoy Kurcıps Nehri

 Göller 
Cumhuriyetin büyük gölleri olmamasına rağmen birkaç baraj gölü vardır:

  — (Kuzey Kafkasya'da en büyüğü)
 Oktyabrskoye Baraj Gölü
 Şapsığ Baraj Gölü
 Tşikskoye Baraj Gölü
 Şenciyskoye Baraj Gölü
 Çetukskoye Baraj Gölü
 Kujorskoye Baraj Gölü
 Maykop Baraj Gölü

 Dağlar 
Cumhuriyetin başlıca dağlarının zirveleri 2.000-3.238 metre arasında değişmektedir:
küçükresim|Fışte Dağı

 Çuguş Dağı — 3.283 m
 Fışte Dağı — 2.868 m
 Oşten Dağı
 Pseaşho Dağı
 Şepsi Dağı

 Doğal kaynaklar 
Cumhuriyet, petrol ve doğalgaz açısından zengindir. Diğer doğal kaynaklar arasında altın, gümüş, tungsten ve demir bulunur.

 İklim 

 Ocak ayı ortalama sıcaklığı: −0,5 °C
 Temmuz ayı ortalama sıcaklığı: +23 °C
 Yıllık ortalama yağış miktarı: 70 santimetre

15 Şubat 2010 tarihinde, kış ayları için mutlak maksimum sıcaklık kaydedildi — başkent Maykop şehrinde sıcaklık 23,4 °C olarak ölçüldü.

 Yönetim 
Adıge Cumhuriyeti hükûmetinin başındaki yürütme yetkilisi, beş yıllık süreyle atanan Devlet Başkanıdır (Mayıs 2011'e kadar bu ünvan "Cumhurbaşkanı" idi). Adayların Rusça ve Adıgece'yi birlikte bilmesi zorunludur.

Mevcut Devlet Başkanı Murat Kumpilov'dur (27 Ocak 2017'den bu yana). Kumpilov, bölgenin geçici başkanı olarak göreve başlamış ve Aslan Thakuşinov’un yerini almıştır. Ayrıca doğrudan seçilen bir Devlet Konseyi bulunmaktadır. Devlet Konseyi, Temsilciler Konseyi ve Cumhuriyet Konseyi olmak üzere iki bölümden oluşur. Her iki konsey de beş yılda bir seçilir ve her birinde 27'şer milletvekili görev yapar.

Cumhuriyet, Rusya Federasyonu parlamentosuna üç temsilci gönderir; biri Devlet Duması’na, diğer ikisi Federasyon Konseyi’ne.

Adıge Cumhuriyeti Anayasası, 14 Mayıs 1995’te kabul edilmiştir.

 İdari bölümler 
Adıge Cumhuriyeti idari olarak yedi ilçeye (rayon), iki şehre/kasabaya ve (daha düşük idari düzeyde) beş kent tipi yerleşime ayrılmıştır. Belediye birimi olarak cumhuriyet iki kentsel okruga, beş kentsel yerleşime ve 46 kırsal yerleşime ayrılmıştır.
İsimYerel İsimYüzölçümü (km²)Nüfus
2010Tahmini Nüfus
1 Ocak
2018Şehirler (cumhuriyet düzeyindeki belediye ilçeleri)MaykopГородской округ 
Майкоп58.6166,540165,279AdıgeyskГородской округ 
Адыгейск32.414,65915,207İlçelerGiaginski İlçesiГиагинский м.р.790.031,76631,394Koşehablski İlçesiКошехабльский м.р.606.730,42229,726Krasnogvardeyski İlçesiКрасногвардейский м.р.725.530,86831,765Maykopski İlçesiМайкопский м.р.3,667.458,43960,107Tahtamukayski İlçesiТахтамукайский м.р.440.069,66282,909Teuçejski İlçesiТеучежский м.р.710.020,64320,802Şovgenovski İlçesiШовгеновский м.р.521.416,99716,187Adıge CumhuriyetiРеспублика Адыгея7,600.0439,996453,376

 Yerel isimdeki "м.р." kısmı, "муниципальный район" (Belediye İlçesi) ifadesinin kısaltmasıdır.

 Demografi 

Nüfus: 496.934 (2021 Nüfusu); 439.996 (2010 Nüfusu); 447.109 (2002 Nüfusu); 432.588 (1989 Sovyet Nüfusu)
20192021Ortalama:73.8 yıl71.2 yılErkek:69.1 yıl66.6 yılKadın:78.4 yıl75.8 yıl

 Yaşam beklentisi:

 İstatistikler 
Kaynak: Rusya Federal Devlet İstatistik Servisi 12 Nisan 2008 tarihinde Wayback Machine'de arşivlenmiştir
Ortlama
nüfusCanlı doğumlarÖlümlerDoğal nüfus değişimiDoğum
oranı
(binde)Ölüm
oranı
(binde)Doğal nüfus değişimi
(binde)Doğum
oran1970386,0005,6813,3072,37414.78.66.21975396,0005,9003,9071,99314.99.95.01980409,0006,6104,8281,78216.211.84.41985423,0006,9665,2831,68316.512.54.01990436,0006,1715,37579614.212.31.82.061991439,0005,9125,905713.513.50.01.961992444,0005,3065,969 - 66312.013.5 -1.51.731993447,0004,7746,662 -1 88810.714.9 -4.21.541994449,0004,9076,519 -1 61210.914.5 -3.61.591995450,0004,7986,475 -1 67710.714.4 -3.71.551996450,0004,6256,382 -1 75710.314.2 -3.91.491997450,0004,4306,302 -1 8729.814.0 -4.21.421998451,0004,3406,245 -1 9059.613.9 -4.21.381999450,0003,8796,215 -2 3368.613.8 -5.21.222000448,0004,0716,710 -2 6399.115.0 -5.91.272001447,0004,2126,566 -2 3549.414.7 -5.31.312002447,0004,5406,715 -2 17510.215.0 -4.91.392003446,0004,6346,929 -2 29510.415.6 -5.21.402004444,0004,6486,645 -1 99710.515.0 -4.51.372005443,0004,5506,726 -2 17610.315.2 -4.91.322006441,0004,6066,686 -2 08010.415.2 -4.71.332007440,0005,2106,454 -1 24411.814.7 -2.81.502008440,0005,6016,558 - 95712.714.9 -2.21.602009439,0005,5136,219 - 70612.514.2 -1.61.662010439,0005,7216,065 - 47613.014.1 -1.11.702011441,0005,5116,197 - 55412.513.8 -1.31.662012444,0005,7005,924 - 22412.913.4 -0.51.712013445,0005,5685,814 - 24612.513.1 -0.61.682014448,0005,6995,938 - 23912.713.3 -0.61.732015450,0005,6135,841 - 22812.513.0 -0.51.722016453,0005,4515,818 - 36712.112.9 -0.81.69(e)2017453,0004,7585,734 - 97610.512.7 -2.220194,1845,654 - 1,4709.112.3 -3.220204,4196,154 - 1,7359.513.3 -3.8

 Etnik gruplar 
2021 Nüfus Sayımına göre, cumhuriyetin toplam nüfusunun %64,4'ünü Ruslar oluştururken, Çerkesler %25,7'lik paya sahiptir. Diğer gruplar arasında Ermeniler (%3,3), Kürtler (%1,2), Romanlar (%0,7) ve Ukraynalılar (%0,6) bulunmaktadır.
Etnik
grup1926 Nüfus
Sayımı1939 Nüfus
Sayımı1959 Nüfus
SayımıSayı %Sayı %Sayı %Ruslar29,10225.6%171,96071.1%200,49270.4%Çerkesler50,82144.8%55,04822.8%65,90823.2%Ermeniler7380.7%2,3481.0%3,0131.1%Kürtler000000Romanlar000000Ukraynalılar26,40523.3%6,1302.5%7,9882.8%Diğer6,4155.7%6,3132.6%7,2892.6%
Etnik
grup1970 Nüfus
Sayımı1979 Nüfus
Sayımı1989 Nüfus
SayımıSayı %Sayı %Sayı %Ruslar276,53771.7%285,62670.6%293,64068.0%Çerkesler81,47821.1%86,38821.4%95,43922.1%Ermeniler5,2171.4%6,3591.6%10,4602.4%Kürtler0020.0%2620.1%Romanlar001,1090.3%1,1340.3%Ukraynalılar11,2142.9%12,0783.0%13,7553.2%Diğer11,1982.9%13,9393.4%18,7524.3%
Etnik
grup2002 Nüfus
Sayımı2010 Nüfus
Sayımı2021 Nüfus
SayımıSayı %Sayı %Sayı %Ruslar288,28064.5%270,71463.6%287,77864.4%Çerkesler108,11524.2%109,69925.8%114,68825.7%2Ermeniler15,2683.4%15,5613.7%14,8103.3%Kürtler3,6310.8%4,5281.1%5,2331.2%Romanlar1,8440.4%2,3640.6%2,9080.7%Ukraynalılar9,0912.0%5,8561.4%2,8100.6%Diğer26,3555.9%14,0933.3%18,4034.1%

 Dinler 
56.900 kişinin katıldığı 2012 anketine göre Adıge Cumhuriyeti nüfusunun %35,4'ü Rus Ortodoks Kilisesi'ne, %23,6'sı İslam'a, %3'ü bağımsız Hristiyan ve %1'i herhangi bir kiliseye ait olmayan veya diğer Ortodoks kiliselerinin üyesi olan Ortodoks Hristiyanlığı'na inanmaktadır. Ayrıca nüfusun %19,8'i "spiritüal fakat dindar değil" olarak beyan etmektedir, %8'i ateisttir ve kalan %8,6'sı diğer dinleri takip etmektedir veya din beyan etmemiştir."Arena: Atlas of Religions and Nationalities in Russia" . Sreda, 2012.2012 Arena Atlas Religion Maps. "Ogonek", № 34 (5243), 27/08/2012. Retrieved 21/04/2017. Archived.

 Eğitim 
Adıge Cumhuriyeti'nde, başkent Maykop'ta bulunan Adıge Devlet Üniversitesi ile Maykop Devlet Teknoloji Üniversitesi, bölgedeki iki büyük yükseköğretim kurumudur.

 Ekonomi 
Adıge Cumhuriyeti, Rusya'nın en yoksul bölgelerinden biri olmasına rağmen bol ormanlara ve verimli topraklara sahiptir. Bölge; tahıl, ayçiçeği, çay, tütün ve diğer tarım ürünlerinin üretimiyle bilinmektedir. Domuz ve koyun yetiştiriciliği de gelişmiştir.

Gıda, kereste, ağaç işleme, kağıt ve selüloz, ağır sanayi ve metal işleme en gelişmiş sanayi dallarıdır.

 Ulaşım 
Maykop'ta küçük bir havaalanı bulunmaktadır (ICAO havaalanı kodu: URKM). Cumhuriyet sınırları içerisinden birkaç demiryolu hattı da geçmektedir.

 Kültür 
Adıgece (Адыгабзэ), Kuzeybatı Kafkas dilleri ailesine mensup bir dildir. Rusça ile birlikte, Adıgece cumhuriyetin resmi dilidir.

Cumhuriyette 8 devlet müzesi ve 23 özel müze bulunmaktadır. En büyük müze, Maykop'ta bulunan Adıge Cumhuriyeti Ulusal Müzesi’dir.

 Önemli kişiler 

 Hazret Sovmen (1937 doğumlu), Adige Cumhuriyeti’nin ikinci cumhurbaşkanı.
  (1936 doğumlu), Adige Cumhuriyeti’nin ilk cumhurbaşkanı.
 Anatoli Berezovoy (1942–2014), Sovyet pilotu/kozmonot.
  (1942–1976), ressam.
 Aslan Thakuşinov (1947 doğumlu), Adıge Cumhuriyeti’nin üçüncü cumhurbaşkanı.
  (1949-2026), halterci.
  (1952 doğumlu), judocu.
  (1977 doğumlu), hentbol oyuncusu.
  (1981 doğumlu), Adige halk müzisyeni.
  (1982 doğumlu), futbolcu.
  (1993 doğumlu), buz hokeyi oyuncusu.

 Ayrıca bakınız 

 Çerkesler
 Çerkesya<div style="direction: ltr;">
 Kaynakça 


Kategori:Kafkasya'da kurulan devletler