Sünnilik

Sünnilik, İslam'ın en büyük kolu ve dünyanın en büyük dinî mezhebidir. Bu ekol, Muhammed'in yerine bir halife tayin etmediğini ve en yakın arkadaşı Ebû Bekir'in (h. 632-634) Sakife'de yapılan toplantıda meşru bir şekilde halife olarak seçildiğini savunur. Bu görüş, Muhammed'in yerine Ali'yi (h. 656-661) tayin ettiğini kabul eden Şiilik'ten ayrılır. Bununla birlikte Sünniler, Ali'yi de Ebû Bekir, Ömer (h. 634-644) ve Osman (h. 644-656) ile birlikte "doğru yolda olan halifeler" (Hulefâ-yi Râşidîn) olarak kabul eder ve saygı gösterirler.

"Sünni" terimi, Muhammed'in uygulamaları olan sünnete uyanlar anlamına gelir. Kur'an, hadis (özellikle Kütüb-i Sitte) ve icmâ (alimlerin fikir birliği) ile birlikte Sünni İslam içindeki tüm geleneksel fıkhın temelini oluşturur. Şeriat hükümleri, bu temel kaynaklardan, kamu yararı (maslahat) ve fıkhi takdir yetkisi göz önünde bulundurularak, dört hukuk ekolü (mezhep) olan Hanefî, Hanbelî, Mâlikî ve Şâfiî tarafından geliştirilen fıkıh usulü ilkeleri kullanılarak türetilir.

İtikat konularında Sünni gelenek, imanın altı şartını benimser ve kelâm (teoloji) alanında Eş'arî ve Mâtürîdî okullarının yanı sıra metin merkezli (nassları esas alan) Eserî okulunu da kapsar. Sünniler, ilk dört halife olan Ebû Bekir (h. 632-634), Ömer (h. 634-644), Osman (h. 644-656) ve Ali'yi (h. 656-661) Râşidîn (doğru yolda olanlar) olarak kabul ederler. Ayrıca Sahâbe, Tâbiîn ve Tebeu't-Tâbiîn'i selef (öncüller) olarak görür ve onlara saygı gösterirler.

 Terminoloji 

 Sünnet 
Sünnilerin adını aldığı Arapça "sünnet" terimi, İslam öncesi döneme kadar uzanır. Bu dönemde terim, "her zaman takip edilen doğru yol" anlamında kullanılıyordu. Terim, üçüncü halife Osman'ın (h. 644-656) öldürülmesinden sonra daha büyük bir siyasi önem kazandı. Ali'nin meşhur takipçilerinden Mâlik el-Eşter'in, Sıffin Savaşı sırasında "Ali'nin siyasi rakibi Muâviye, sünneti öldürüyor" ifadesiyle teşvikte bulunduğu rivayet edilir. Savaştan sonra, anlaşmazlığı çözmek için "ayrıştırıcı değil, birleştirici ve adil olan sünnete" (es-Sünnetü'l-âdile el-câmia gayru'l-mufarrika) başvurulması kararlaştırıldı. "Sünnet" teriminin ne zaman "Peygamber'in Sünneti"nin (Sünnetü'n-Nebî) kısa biçimi haline geldiği kesin olarak bilinmemektedir. Emevî Halifeliği döneminde, Şiiler ve Hâricîler de dahil olmak üzere çeşitli siyasi hareketler devletin oluşumuna isyan ettiler. Bu gruplar, mücadelelerini "Allah'ın kitabı (Kur'an) ve Peygamberinin sünneti" adına yürüttüler. İkinci Fitne (680-692) sırasında "sünnet" terimi, Şiî öğretilerini (teşeyyu) eleştiren bir anlam kazandı. Kûfe'de bir müftü olan Mesrûk bin el-Ecda'dan (ö. 683), ilk iki halife Ebû Bekir ve Ömer'i sevme ve onların önceliğini (fadâil) kabul etme gerekliliği rivayet edilmiştir. Mesrûk'un bir öğrencisi olan alim Şa'bî (ö. 721-729 arası), başlangıçta Fitne sırasında Kûfe'deki Şiilerin yanında yer almış, ancak onların fanatizminden tiksinerek onlardan yüz çevirmiş ve nihayetinde Emevî halifesi Abdülmelik'e katılmaya karar vermiştir. Şa'bî, "sünnet" kavramını popülerleştirmiştir. Ayrıca Şa'bî'nin, Âişe'ye yönelik nefretten rahatsız olduğu ve bunu sünnetin bir ihlali olarak gördüğü de rivayet edilmiştir.

"Sünni"ler için bir grup adı olarak daha uzun olan "Ehl-i Sünnet" veya "Ehl-i Sünnet ve'l-Cemâat" ifadeleri yerine sadece "Sünnet" teriminin kullanılması nispeten yeni bir olgudur. Bu kısa terimi ilk kullananın muhtemelen İbn Teymiyye olduğu düşünülmektedir. Daha sonra, pan-İslamist alimler tarafından, 1928-29'da yayımlanan es-Sünne ve'ş-Şîa ev el-Vehhâbiyye ve'r-Râfıda: Hakāik Dîniyye Târîhiyye İctimâiyye Islâhiyye ("Sünnet ve Şia veya Vehhâbilik ve Râfizîlik: Dini, Tarihi, Sosyolojik ve Islahatçı Gerçekler") adlı risalesinde popülerleştirilmiştir. "Sünnet" terimi, Arapça söylemde genellikle Şiilerle karşıtlık oluşturulması amaçlandığında Sünni Müslümanları belirtmek için kullanılır. "Sünnet-Şia" kelime çifti, Batı araştırma literatüründe de Sünni-Şii karşıtlığını belirtmek için kullanılmaktadır.

 Sünni itikad mezhepleri 

 Ehl-i Hadis (Âsârî) Başta Ehl-i Hadis'in büyük imamları -Ahmet b. Hanbel, Şafii, Mâlik bin Enes.- ve diğer Ehl-i Hadis'in imamlarının -İshak b. Râhüye, Buhari, Müslim, Nesai, Süfyân es-Sevrî, Süfyân b. Uyeyne, Evzâ'i, Taberi, ...-  itikadı görüşlerinden oluşan mezheptir.

 Sünni fıkıh mezhepleri 

Sünni fıkıh mezhepleri Hanefi, Şafiî, Maliki ve Hanbeli mezheplerinden oluşur. Bu dört mezhepten ilki olan Hanefî mezhebi Mâtûridîlik'e bağlı iken, Hanbelî, Şâfiî ve Mâlikîler Eş'ârîye bağlıdır. Ehl-i Sünnet'in İtikadi mezhepleri olan Eş'ârî ve Mâtûridî mezhepleri arasında inançsal açıdan büyük farklılık yoktur. Fıkhi konularda yani uygulama ve ibadetlerde dört fıkhi mezhep arasında bazı farklılıklar görülür.

Hanbelî mezhebinden olup selefiliği müteahhir dönemde canlandıran Takıyyüddin İbn Teymiyye ve İbn Kayyim el-Cevziyye gibi âlimlerin fıkhî görüşleri günümüzde, 18. yüzyılda Arabistan'da dinsel ve siyasal bir hareket olarak ortaya çıkan Vehhâbîlik çerçevesinde yorumlanmış biçimiyle varlığını sürdürmektedir. İbn-i Teymiyye'nin görüşlerini daha aşırı yola sokan Suudi Arabistan Vehhabileri'dir. Vehhabiler'in bazı itikadi inançları Sünni Kelâmcılardan oldukça farklıdır ve Müşebbihe olmakla itham edilmişlerdir. Bu sebeple bazı Sünniler, Vehhabileri Ehli Sünnet'ten saymazlar.

Sünni amelî mezhepler (fıkıh okulları) dört tanedir:
 Hanefî mezhebi
 Şâfiî mezhebi
 Malikî mezhebi
 Hanbelî mezhebi

Bu dört Sünni fıkıh okulu dışında da fıkıh okulları olmasına karşın daha az sayıda izdeşe sahip olmuş ve diğer dört mezhep dışında daha az tanınmışlar ve zamanla yok olmuşlar ve izdeşleri tarafından kayıt altına alınamamışlardır.

Sünniler her mukallidin, yani içtihat mertebesinde olmayan herkesin bu mezheplerden birine uyması gerektiğini düşünmekle birlikte eğer icma söz konusu değilse bir müçtehidin bu mezheplerde olmayan bir içtihatta bulunmasını da caiz görürler. Ayrıca mezhebi taklit eden kişi olan mukallidin, mezhebin cumhurunun yani çoğunluğunun görüşüne uyması zorunlu değildir. Mezhep içindeki azınlık görüşlere uyulması da caizdir. Bununla birlikte kendi mezhebi dışındaki mezheplere uyma, yani telfik konusunun caiziyeti âlimler arasında tartışmalıdır. Bunu yapmaya izin veren âlimler de önemli kaideler koymuşlardır.Vehbe Zuhayli, Mezhep Hükümlerinin En Kolayını Almada Kurallar

 Hadis ve sünnet anlayışı 

Kur'an'ın İslâm dinindeki yeri tüm Müslüman gruplarca benimsenmekle birlikte hadis konusunda çeşitli İslami grupların farklı anlayışlara sahip oldukları bilinmektedir. Hadisler İslamiyetin ilk dönemlerindeki peygamber ve yakınlarının ibadete, muamelat denilen dindeki çeşitli konulara ilişkin görüş ve davranışları yansıtan kayıtlardır. Müslüman bilginler peygamberin vefatından sonra İslam toplumunun karşı karşıya kaldığı sorunlara Kur'an'dan ve sünnetten sonra üçüncü kaynak kabul edilen Hadislerden delillerle çözüm getirmeye çalışmışlardır. Sünnilik, Şiiliğin aksine Muhammed döneminde yaşamış peygamberin yakınındaki tüm arkadaşlarına (Sahâbe denir) dinin güvenilir kaynağı olarak yaklaşmakta olduğundan çeşitli Hadis bilginlerinin hadis kriterlerine uygun buldukları tüm hadisleri hangi sahabe kanalıyla gelirse gelsin kabul etmektedir. Yine Sünnilik ilk dört halifeyi (Ebû Bekir, Ömer, Osman ve Ali) Muhammed'den sonra gelen güvenilir ve tazime layık dini kişilikler olarak kabul ederler. Oysa Şiiler ilk üç halifeyi (Ebu Bekir, Ömer ve Osman)  Ali'nin elinden halifeliği çeşitli yollarla gasp etmiş kişiler olarak bakıp tazim göstermezler. Şiilerin bir kısım sahâbeyi güvenilmez kabul edip sadece on iki imamdan gelen hadisleri doğru ve güvenilir (sahih) kabul etmesine karşılık Sünniliğin güvenilirliği tüm sahabeyle genişlettirmesi her iki grubun hadis külliyatlarında bir kısım farklılıklar bulunmasına yol açmıştır.

Sünni İslam anlayışında peygamberden aktarıldığı güvenilir (sahih) kabul edilen "Sahihayn" diye tanımlanan hadis kitapları şunlardır:
 el-Câmiu's-Sahîh (Muhammed b. İsmâil Buhârî)
 el-Câmiu's-Sahîh (Müslim b. Haccâc)

İçeriği tamamen sahih kabul edilmemekle beraber çok meşhur olanlar şunlardır:
 es-Sünen (Nesâî)
 es-Sünen (Ebû Dâvûd es-Sicistânî)
 el-Câmiu's-Sahîh (Tirmizî)
 es-Sünen (İbn Mâce)
 Mâlik b. Enes'in el-Muvatta'sı
 Ahmed b. Hanbel'in [[Müsned|el-Müsned]]i

İçeriği tamamen sahih kabul edilmemekle beraber günümüze ulaşıp da diğerleri kadar meşhur olmamışları ise şunlardır:
Sahih literatürü:
 Sahih ibni Huzeymâ
 el-Müsnedü's-Sahîh

Müstedrek ve Mustahreç literatürü:
 Hâkim en-Nîsâbûrî'nin el-Müstedrek 'i
 Makdisi'nin Müstahrec'i
 Ebu 'Avâne'nin Müstahrec'i
 Ebu Nu'aym'ın Müstahrec'i

Müsned literatürü:
 Ebû Nu'aym'ın Müsned-i Ebu Hanîfe'si
 Ebu Ya'lâ el-Mevsılî'nin Müsned'i
 Dârimî'nin Müsned'i
 İbnü'l-Cü'd'ün Müsned'i
Humeydî'nin Müsned'i
 Bezzâr'ın Müsned'i
 Kudâ'î'nin Müsned'i
 İbn Ebi Usâme'nin Müsned'i
 İbn Ebi Şeybe'nin Müsned'i
 Rûyânî'nin Müsned'i
 Taberânî'nin Müsnedü'ş-Şamiyyîn'i
 Tayâlisî'nin Müsned'i
 Ebu'l-Abbâs Serrâc'ın Müsned'i
 İshâk b. Râhûye'nin Müsned'i

Mu'cem literatürü:
 İbn 'Asâkir'in Mu'cem'i
 Taberânî'nin Mu'cem-i Kebîr'i
 Taberânî'nin Mu'cem-i Evsat'ı
 Taberânî'nin Mu'cem-i Sağîr'i
 Ebu Ya'lâ el-Mevsılî'nin Mu'cem'i

Sünen literatürü:
 Sünen-i Nesâî Kübrâ
 Sünen-i Beyhaki Kübra
 Sünen-i Beyhaki Sağîr
 es-Sünen
 Sünen-i Dârekutnî
 Sünen-i Sa'îd b. Mansûr
 İbn Ebi Âsım'ın es-Sünnet'i
 Ebu Bekir b. Hallâl'ın es-Sünnet'i

Musannefler:
 Abdürrezzâk es-San'ânî'ın el-Musannef'i
 İbn Ebî Şeybenin Musannef'i
 İbn Cüreyc 'in [[Musannaf İbni Cureyc|Musannaf İbni Cureyc'''i]] (günümüzde var olduğu bilinmiyor)

İman ve edep literatürleri:
küçükresim|upright=2.27|sağ|İslam dünyasının haritası. Hanefiler (yeşil renkte) Türkiye'de, Yakın Doğu'nun kuzeyinde, Orta Asya ve Hindistan'da üstünlük teşkil eder.
 Muhammed b. İsmâil Buhârî'nin el-Edebü'l-Müfredi
 Beyhakî'nin Şu'abü'l-Îmân'ı
 İbn Mende'nin Kitâbü'l-Îmân'ı
 Beyhakî'nin Mekârimü'l-Ahlâk'ı
 İbnü's-Sünnî'nin Amelü'l-Yevm ve'l-Leyle'si
 Nesâî'nin Amelü'l-Yevm ve'l-Leyle'si

Hanefîler'in Hadis kitapları:
 Ebu Yûsuf'un Kitabü'l-Âsâr'ı
 Muhammed Şeybani'nin Kitabü'l-Âsâr'ı
 Muhammed Şeybâni'nin Muatta'sı
 Tahâvî'nin Şerhu Müşkili'l-Âsâr'ı
 Tahâvî'nin Şerhu Me'âni'l-Âsâr'ı
 Murtaza Zebîdî'nin el-Ukûdü'l-Cevâhir'''i

 Ayrıca bakınız 
 İslam'ın ana hatları
 İslam ile ilgili maddeler dizini
 İslam mezhepleri
 İslam İşbirliği Teşkilatı

 Kaynakça