Birecik

Birecik, Güneydoğu Anadolu Bölgesi'nin Orta Fırat bölümünde Şanlıurfa iline bağlı bir ilçedir. Fırat Irmağının eskiden sadece doğu kıyısındayken son yıllarda her iki kıyısı üzerinde, deniz seviyesinden 450 metre yükseklikte kurulmuştur.

Birecik Şanlıurfa'ya 83 km, Gaziantep'e 63 km uzaklıktadır. Evler, ırmak boyundaki dar bir düzlükte ve bunun gerisinde yükselen dik bir yamaç -halk arasındaki adıyla "Yeşildağ"- üzerine yayılır. Bu yamaç üzerinde bir de kalesi vardır. Fırat, Birecik'in bulunduğu noktadan itibaren aşağıya doğru ufak çapta nehir nakliyatına elverişlidir. Bu sebeple, Birecik eskiden beri kara ve nehir ulaşımı arasında bir aktarma yeri olarak önem kazanmıştır. Daha sonraki devirlerde İstanbul-Bağdat demiryolunu Birecik'ten değil de biraz güneyden geçmesi ve kervan ticaretinin eski önemini kaybetmesiyle kasaba gerilemeye başladı. İnşası 1951'de başlayıp 1956'da sona eren Birecik Köprüsünün yapılması kasabanın önemini yeniden artırdı.

 Birecik Ağzı 

Birecik, ilçede konuşulan Türkçe ile de önemli konumdadır. Tarihçi İlber Ortaylı Birecik'te konuşulan Türkçenin saf Oğuz Türkçesi olduğunu belirtmiştir.https://youtube.com/-makagEcdOE 

Birecik ağzının öne çıkan özellikleri şunlardır:

 Şimdiki zaman eki olarak "-yor" eki yerine "-y" eki kullanılır.

Örnek:
geliyor--> geliy,
gidiyor--> gidiy,
okuyor --> okuy,
yapıyor--> yapıy,
vuruyor--> vuruy,

 1. Çoğul Şahıs eki olarak "-ik,-ık" kullanılır.

Örnek:
geliyoruz--> geliyik,
gidiyoruz--> gidiyik,
okuyoruz --> okuyık,
yapıyoruz--> yapıyık,
vuruyoruz--> vuruyık

 Bazı kullanımlarda ünlü daralması görülmez.

Örnek:
yapmıyorlar mı? --> yapmaylar mı?,
gitmiyorlar mı? --> gitmeyler mi?,
gelmiyorlar mı? --> gelmeyler mi?

 Bazı sözcüklerin farklı kullanımları vardır.

Sıfat Örnek:
yeni --> yengi,

Zamir Örnek:
kendileri --> genler,
bana      --> bene,
sana      --> sene

 gıcık ve kasıt anlamında kullanılan "karez"

Örnek:
"bene karezin mi var?",
"karezine yapıysın."

 Tarihçe 
Aramice Bîrsâ kelimesinden türeyen ve Arapça kale, hisar anlamına gelen el-Bîre olarak olarak bahsedilen Birecik, “küçük kale” anlamına gelmektedir. Antik dönemde yerleşimden “Makedonopolis” olarak da bahsedilmiştir.

Fırat Nehri kıyısında yer alan yerleşimin tarihi, bu konumundan ötürü oldukça eski dönemlere kadar uzanmaktadır. Hititler döneminde iskanın başladığı düşünülen Birecik'e MÖ 9. yüzyıl ortalarında Asurlular hakim olmuştur. Daha sonra Pers, Makedon ve Seleukoslar'ın egemenliğine giren yerleşim MS 2. yüzyılda kesin olarak Roma topraklarına katılmıştır. Roma İmparatorluğunun bölünmesiyle Bizans topraklarında kalan yerleşim 637 yılında İyâz bin Ganm komutasındaki Arap ordularınca ele geçirildi. Abbasiler döneminde yerleşim yeniden imar edildi. Bizans ve Arap güçleri arasında sıkça el değiştirdi.

11. yüzyılın ikinci yarısında yerleşim Büyük Selçuklu Devleti'nin egemenliğine girmiş, 1096'da ise Bizanslılar tarafından yeniden ele geçirilmiştir. Ancak Bizans hakimiyeti de kısa sürmüş ve yerleşim Birinci Haçlı seferi sırasında 1098'de kurulan Urfa Kontluğu topraklarına katılmıştır. Musul atabegi İmâdeddin Zengî 1144'te Urfa'yı Haçlı Kontluğundan aldıktan sonra 1145'te Birecik bir süre kuşatsa da ele geçiremedi. Kale, 1150 yılında Urfa kontesi Beatrice tarafından Bizans İmparatorluğuna satıldı.Gül, M., MISIR MEMLÛKLARININ HUDUD KALESİ RUMKALE VE ANADOLU’DA MEMLÛK İZLERİ. Fırat Üniversitesi Sosyal Bilimler Dergisi, Cilt:12, Sayı: 2,, S:59, Elazığ-2002. URL: http://web.firat.edu.tr/sosyalbil/dergi/arsiv/cilt12/sayi2/359-366.pdf . Erişim: 2016-10-28

Yerleşim bir süre sonra Artuklular hakimiyet kurmuş, sonrasında yerel valilerce yönetilmeye başlayan yerleşim, 1182'de şehre gelen Selahaddin Eyyubi'ye bağlılığını bildirmiştir. 1260 yılında Hülagû Han tarafından ele geçirilen ve yağmalanan Birecik, hemen sonrasında Memlukluların eline geçmiştir. 1264'teki Moğol kuşatmasında şehir yakılırken yaşayanların büyük kısmı da öldürülmüştür. Baybars'ın Birecik'e doğru hareketi sonucu kuşatma kaldırılmış ve Memlükler kaleyi tahkim etmiştir.
Birecik; Memluklü-İlhanlı, Memluklü-Ak-Koyunlu ile Karakoyunlulara arasında uzun süren hakimiyet mücadelesinin etkisinde kalmıştır.

Memlüklerin Anadolu'ya gerçekleştirdiği harekâtlarda önemli bir üs konumunda olan Birecik kalesi 1275 yılında Moğollar tarafından yeniden kuşatıldı. Ancak Baybars'ın yardıma gelmesiyle Moğollar kuşatmayı kaldırarak geri çekildi.Durmuş, E., TÜRKİYE SELÇUKLULARI DEVRİNDE HAREZMLİ BİR TÜRK EMİRİ: HÜSAMEDDİN BAYCAR. Fırat Üniversitesi Sosyal Bilimler Dergisi, Cilt:19, Sayı: 1,, S:59, Elazığ-2009. URL: http://turkoloji.cu.edu.tr/GENEL/efe_durmus_harezm_turk_emiri_files/efe_durmus_harezm_turk_emiri.htm#bookmark24 . Erişim: 2016-10-28

1418 yılında şehir Karakoyunlular tarafından yağmalandı. 1472 yılında Akkoyunlu hükümdarı Uzun Hasan tarafından ele geçirildi.Kılıç, R., FATİH DEVRİ (1451-1481) OSMANLI-AKKOYUNLU İLİŞKİLERİ. Erciyes Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi, Sayı: 14,, S:95-118, 2003/1. URL: http://sbedergi.erciyes.edu.tr/sayi_14/11_kilic.pdf . Erişim: 2016-10-28 Ancak yerleşim kısa süre sonra yeniden Memlük denetimine girdi.

Birecik, 1516 yılında Osmanlı topraklarına katıldı. Bir süre Diyarbekir Eyaleti'nin sancaklarından oldu. Liman şehri olması ve tersanenin varlığıyla Anadolu'dan Bağdat ve Basra'ya ulaşımda önemli bir merkez konumunda bulundu. Halep ve sonrasında Rakka eyaletlerinin bir sancağı olan yerleşim, 19. yüzyıl ortalarında Halep Eyaleti'nin Rakka sancağına bağlı bir kaza konumundaydı. Halep Vilayeti'nin kurulmasıyla Urfa sancağının bir kaza merkezi oldu.

I. Dünya Savaşı sonrasında 27 Şubat 1919'da İngiliz güçleri Birecik'e girmiş, ancak aynı yıl içerisinde Fransız kuvvetleri Birecik'e yerleşmiştir. Fransızlar 10 Temmuz 1920'de Birecik'ten çekilmiştir. Cumhuriyetin ilanıyla kaza merkezi statüsünde bulunan yerleşim Şanlıurfa ilini oluşturan ilçelerden biri oldu. 1956 yılında Fırat Nehri üzerinde inşa edilen köprü sayesinde şehir yeniden gelişme gösterdi.

Kelaynak kuşlarıyla ünlü, Fırat nehrinin çekiciliği ile doğal ve tarihî eserleriyle göze hoş gelen bir ilçedir. 
Birecik köprüsü Türkiye'nin ikinci uzun ırmak köprüsüdür. Birecik kuzeyinde Birecik Barajı güneyinde ise, Karkamış Barajı arasında göl havzasında kalmaktadır. İlçe ekonomisi genelde Antep fıstığı üreticiliği üzerine kuruludur.

Gerek konumu gerek Hastane ve resmi işlemler sebebiyle Gaziantep'e yakın olan ilçe Halfeti ilçesi ile birlikte 2023 yılında İçişleri Bakanlığı'na referandum ile oylama yapılarak Gaziantep'e bağlanma talebinde bulunmuştur. içişleri bakanlığı tarafından konu incelenmektedir.

 Coğrafya 
Birecik, Güneydoğu Anadolu Bölgesi'nin Orta Fırat Bölümünde, Şanlıurfa iline bağlı Fırat Nehri kıyısında bir ilçedir. Birecik ilçesi doğudan Arat ve Babadağları, güneydoğudan Suruç sınırında Beko Dağı ve kuzeybatıdan da Kalazan Dağı ile çevrilidir. Fırat Nehri üzerindeki konumu, yerleşmenin tarih boyunca önemli bir merkez olmasına neden olmuş, özellikle Anadolu ve Mezopotamya arasındaki ticarette bir bağlantı noktası olma özelliğini, 19. yüzyılda yakın çevreden demiryolunun geçmesi ve Ortadoğu'nun siyasal yapısındaki değişimlere değin korumuştur. Yörede hem kara hem de nehir ticareti önem kazanmıştır. Fırat Nehri hem nehir taşımacılığına, hem de açtığı dar vadi ile kara ulaşımına olanak sağlamıştır. Fırat Nehri'nin özellikle Birecik ile Basra Köprüsü'nün arasındaki bölümünde nehir taşımacılığı yapılmıştır. 1956 yılında Fırat üzerinde Birecik Köprüsü'nün yapılmasıyla yeniden ticaret ve tarımsal etkinlik gelişme göstermiştir. İlçe halkı tahıl ve baklagiller tarımıyla meşgul olur. Fıstık yetiştirme de ilçenin ekonomik hayatında çok önemli bir yer tutar.

İlçenin yüzölçümü 912 km²’dir.

 Yönetim 

 Eski belediye başkanları 
SeçimİsimParti1963Müslüm YükselAdalet Partisi1968Yusuf Kemal Yaşar1973Mehmet Emin AkanCumhuriyet Halk Partisi19771984Eşref AkıncıMilliyetçi Demokrasi Partisi1989Rıfat AyalpSosyaldemokrat Halkçı Parti1994Abdulkadir YükselDoğru Yol Partisi1999Mahmut MirkelamDemokrat Türkiye Partisi2004Abdulkadir YükselDoğru Yol Partisi2009Mehmet Faruk PınarbaşıSaadet Partisi2014Adalet ve Kalkınma Partisi2019Mahmut Mirkelam2024Mehmet BegitHalkların Eşitlik ve Demokrasi Partisi

 Görev yapmış kaymakamlar 
SıraİsimGörev yılları1Baki Kankılıç19392Nasuhi Kurosman1938 - 19403İlhan Engin1941 - 19434Mehmet Belek1944 - 19465Melih Yoluğ1946 - 19476Hulisi Tunabaş1947 - 19497A. Şefik Ergin1949 - 19508Cemil Polatsoy1950 - 19549Nurettin Önder1954 - 195710M. Kemal Katipoğlu1957 - 195811Selami Celayir1959 - 196012Hüseyin Sema Ertul196013Ali Altıntaş1961 - 196214Hakkı Kavlakoğlu1962 - 196515Orhan Aydın1965 - 196816Alaettin Apaydın1968 - 197017Kadir Güzeloğlu197018M. Haluk Saygı19Nazmi Kahraman1970 - 197220İbrahim Kaynak1972 - 197521Neşet Kanyılmaz1975 - 197922Ümit Oltulu1979 - 198323Rıfat Ata1983 - 198624Mustafa Aydın1986 - 198825Ahmet Narinoğlu1988 - 199126Nihat Nalbant1991 - 199327Ahmet Mailoğlu1993 - 199628Necmettin Kılıç1996 - 199929Ali Çınar1999 - 200330Emin Sait Karahaliloğlu2003 - 200531Tuncay Sonel2005 - 200832Ozan Balcı1991 - 199233Oktay Erdoğan2010 - 201234Fehmi Sinan Niyazi 2012 - 201435Deniz Zeyrek2014 - 201636Kadir Perçi2016 - 201837Dr. Fatih Çelikkaya2018 - 202038Kadir Duman2020 - 202339Ramazan Cankaloğlu2023 - 202440Mustafa Gürbüz2024 - günümüzKaynak:

 Nüfus yapısı 

 Turizm 
Birecik coğrafi konumu nedeniyle turistlerin çok fazla ilgisini çeken bir ilçe olmamasına rağmen tarihi dokusu ve doğal yaşamı sayesinde özellikle kültür gezilerini tercih eden turistlerin ilgisini çekmektedir. Dünyada sadece Fas'ta, Türkiye'de Birecik'te ve çok az sayıda Suriye'de yaşayan Kelaynak kuşları ilçenin simgesi durumundadır. Türkiye'de yaşayan yaklaşık 100 bireyin göç etmesine izin verilmemekte ve göç zamanı kuşlar kafeslere alınmaktadır. Kelaynaklarla ilgili gerek Avrupa gerek Türkiye kaynaklı kuşları güvenli şekilde göç ettirebilmeyi amaçlayan yeni projeler geliştirilmektedir.

Kelaynakların yanı sıra son zamanlarda sayıları gittikçe azalan Çizgili ishak kuşu da şehrin bir diğer önemli simgesidir. Fakat bilinçsiz yapılaşma sonucunda yaşam alanları olan söğütlükler gittikçe daralmış ve buna bağlı olarak popülasyonu da azalmıştır.

Birecik ilçesinin tarihi simgesiyse şehrin kuzeyinde Fırat'ın doğusundaki bir tepe üzerinde yerleşmiş olan Birecik kalesidir. Kalenin yapım tarihi tam olarak bilinmemekle birlikte ilk olarak Asurlular zamanında yapıldığı iddia edilmektedir. Üzerinde bulunan 12 burçtan günümüze sadece biri kısmen ulaşabilmiştir. Şehrin çevresini kuşatan surlar tamamen yıkılmış sadece 2 adet şehir kapısı ve 1 adet burcu ayakta kalmıştır. Ayakta kalan kapılar şehrin kuzeydoğusundaki Urfa kapısı ve şehrin kuzeyindeki Meçan kapısıdır. Şehrin  kuzeybatısındaki Bağlar kapısı ve güneyindeki Meydan kapısı ise günümüze ulaşamamıştır.

Şehirde ayrıca Selçuklular zamanından kaldığı tahmin edilen Ulu Camii ve Birecik Kalesi önemli tarihî eserlerdendir.

 Notlar 

 Kaynakça 

 Dış bağlantılar 
 Birecik Kaymakamlığı
 Birecik Belediyesi 
 Birecik Haber