Persepolis

Persepolis (Pers dilinde: Parsa, Farsça: تخت جمشید/پارسه, Taht-ı Cemşîd), İran'ın Fars Eyaleti'nde, Şiraz kentinin yaklaşık 60 km kuzeydoğusunda yer alan, antik dünyanın en görkemli şehirlerinden biridir. Ahameniş İmparatorluğu'nun tören başkenti olarak M.Ö. 6. yüzyıl sonlarında I. Darius tarafından kurulmuş olan Persepolis, yalnızca bir kraliyet kompleksi değil; aynı zamanda Pers kültürünün, mimarisinin ve siyasi gücünün simgesidir. Büyük taş teras üzerine inşa edilen şehirde, Apadana Sarayı, Uluslar Kapısı, Kral Yolu ve çeşitli kabartmalar gibi anıtsal yapılar yer alır. Bu yapıların çoğu, farklı milletlerden gelen elçilerin Pers kralına hediyeler sunduğu sahnelerle bezeli kabartmalarla süslenmiştir. Persepolis, 1979 yılında UNESCO tarafından Dünya Mirası ilan edilmiştir.

 Kuruluşu 
Pers İmparatorluğu'nun görkemli tören başkenti olan Persepolis, MÖ 6. yüzyılın sonlarına doğru Pers Kralı I. Darius (Dara) tarafından, Mervdeşt ovasında, doğal bir kayalık teras üzerine kurulmuştur. Şehrin stratejik konumu, hem savunma açısından avantaj sağlamış hem de imparatorluk içindeki farklı kültürleri bir araya getirecek bir merkez olmasına olanak tanımıştır. Darius, Persepolis'i yalnızca siyasi bir merkez değil, aynı zamanda kraliyet törenlerinin ve dini ritüellerin gerçekleştirileceği kutsal bir alan olarak tasarlamıştır.

Darius'un ölümünden sonra tahta geçen oğlu I. Serhas, babasının başlattığı inşaatları tamamlamakla kalmamış, şehre yeni yapılar da eklemiştir. Özellikle Ülkeler Kapısı (Gate of All Nations) ve hazine binaları onun döneminde inşa edilmiştir. Daha sonraki hükümdarlardan I. Artaserhas de Persepolis'i genişletmiş ve Ahameniş mimarisinin en seçkin örneklerinden bazılarını şehre kazandırmıştır. Her yeni kral, Persepolis'e kendi izini bırakmak istemiş, bu da kentin zamanla hem mimari hem de sembolik açıdan zenginleşmesini sağlamıştır. Persepolis'in kuruluşu, sadece bir şehir inşasından ibaret değil; aynı zamanda Pers İmparatorluğu'nun kültürel, dini ve siyasi vizyonunun somut bir yansımasıdır.

 Kalıntılar 
küçükresim|Lotus çiçeği kabartmaları Persepolis'teki duvarlarda ve anıtlarda sıklıkla kullanılmıştır.
Hepsi koyu gri mermerden inşa edilmiş bir dizi devasa yapının kalıntıları bulunmaktadır. Sütunlarından on beşi ayaktadır. 1970'ten bu yana üç sütun daha yeniden dikilmiştir. Binaların birçoğu hiçbir zaman tamamlanmamıştır.

Yerleşkenin arkasında, yamaçtaki kayaya oyulmuş üç mezar bulunmaktadır.

 Tüm Milletlerin Kapısı 

küçükresim|Tüm Milletler Kapısı'nın taş sütunları 16,5 metre yüksekliğinde olup, üstleri çift boğa biçiminde başlıklarla taçlandırılmıştır.
İmparatorluğun tebaasını sembolize eden Tüm Milletler Kapısı, yaklaşık  uzunluğunda dört sütunlu ve Batı Duvarı'nda girişi bulunan kare bir salondan oluşuyordu.

 Apadana Sarayı 

küçükresim|Apadana'da bulunan ve İran Ulusal Müzesi'nde saklanan bir İran Mastifi heykeli.
Persepolis'te bulunan saray I. Darius tarafından platformun batı tarafına inşa ettirmiştir. Bu saraya Apadana adı verilmiştir. Kralların Kralı tarafından resmi görüşmeler için kullanmıştır.

Sarayın temellerinde çıkarılan iki emanet kutusunda altın ve gümüşten yapılmış temel tabletleri bulunmuştur.Wright, H. C. (1981). "Ancient Burials of Metal Documents in Stone Boxes: Their Implications for Library History." The Journal of Library History (1974), 16(1), 48–70. Bunlar, Darius'un İmparatorluğunun geniş coğrafi terimlerini tanımlayan ve DPh yazıtı olarak bilinen Eski Fars çivi yazısı ile yazılmış bir yazıt içermektedir:

 Apadana Sarayı sikke hazinesi 

Apadana definesi, Persepolis'teki Apadana Sarayı'nın temel tabletlerini içeren taş kutuların altında keşfedilen sikkelerden oluşan bir  definedir. Sikkeler, 1933 yılında Erich Schmidt tarafından yapılan kazılarda keşfedilmiştir.  olarak tarihlenmektedir. Madeni paralar sekiz adet hafif altın Kroeseid, bir Abdera tetradrahmisi, bir Egine stateri ve Kıbrıs'tan üç adet çift sigloi'den oluşuyordu. Kroeseidler çok yeni durumda bulunmuş ve bu da yakın zamanda Ahameniş yönetimi altında basıldıklarını doğrulamaktadır. Mevduatta herhangi bir Darik ve Sigloi yoktu; bu da Ahameniş sikkelerinin tipik özelliği olan bu sikkelerin ancak daha sonra, Apadana Sarayı'nın kuruluşundan sonra basılmaya başlandığını güçlü bir şekilde gösteriyor.

 Taht Salonu 
sol|küçükresim|Taht Salonu, Persepolis
Terasın ikinci en büyük binası ve son yapı olan Apadana'nın yanında, Taht Salonu veya İmparatorluk Ordusu Şeref Salonu (Yüz Sütunlu Saray olarak da bilinir) yer alır.   ölçülerindeki  salon, I. Serhas tarafından yapımına başlatılmış ve MÖ beşinci yüzyılın sonunda oğlu I. Artaserhas tarafından tamamlanmıştır. Sekiz taş kapısı, güney ve kuzeyde taht sahneleri kabartmalarıyla, doğu ve batıda ise kralı canavarlarla mücadele ederken betimleyen sahnelerle süslenmiştir. Kuzey revakının iki yanında iki devasa taş boğa bulunmaktadır. Boğalardan birinin başı şu anda Chicago'daki Doğu Enstitüsü'nde ve sütunlardan birinin kaidesi de British Museum'da bulunmaktadır.

I. Serhas'in saltanatının başlangıcında, Taht Salonu esas olarak askeri komutanlar ve imparatorluğun tüm tebaa milletlerinin temsilcileri için yapılan resepsiyonlar için kullanılıyordu. Daha sonra Taht Salonu, imparatorluk müzesi olarak hizmet vermiştir.

 Taçara Sarayı 
Taçara, Büyük Darius'un Persepolis'teki özel sarayıdır. Sarayın yalnızca küçük bir kısmı onun yönetimi altında tamamlanabilmiş, Darius'un MÖ 486'daki ölümünden sonra kalanı oğlu ve halefi Serhas tarafından tamamlanmıştır ve Serhas saraya Eski Farsçada "kış sarayı" anlamına gelen Taçara adını vermiştir. Daha sonra I. Artaserhas tarafından kullanılmıştır. MÖ 330'da İran'ı işgal etmesinin ardından Büyük İskender, birliklerinin Persepolis'i yağmalamasına izin vermiştir. Bu saray, İskender'in ordusu tarafından yakılan komplekste yıkımdan kurtulan birkaç yapıdan biriydi ve bu nedenle Taçara, bugün Persepolis'te ayakta kalan en sağlam binasıdır. Aynı zamanda Persepolis'teki en eski yapıdır. Taçara, Apadana'ya sırt sırta ve güneye doğru uzanır.

 Hadiş Sarayı 
Serhas'ın Hadiş Sarayı, Persepolis'teki saraylardan biridir. H. (I. Artaserhas) Sarayı'nın doğusunda yer alır. Saray, terasın en üst katında yer alır ve kayanın üzerinde yükselir. Sarayın yazıtları, yapının Serhas'ın emriyle inşa edildiğini göstermektedir. 2550 metrekarelik (40x55 metre) bir alanı kaplamaktadır. Batıdaki çift merdiven Taçara şatosunun avlusuna, kuzeydoğudaki başka bir merdiven ise Konsey Salonu avlusuna çıkar.

 Diğer saraylar ve yapılar 
Konsey Salonu, Tryplion Salonu, D, G, H Sarayları, depolar, ahırlar ve odalar, tamamlanmamış giriş kapısı ve birkaç farklı yapı, terasın güneydoğu köşesine yakınında dağın eteğinde yer almaktadır.

 Mezarlar 
küçükresim|III. Artaserhas'ın Mezarı, Persepolis
Ktesias'a göre Büyük Kiros'un kendi şehri olarak bahsettiği Pasargad'daki Kiros'un Mezarı'na gömüldüğü genel kabul görmektedir. Eğer II. Kambises'in naaşının "Perslere" getirildiği doğruysa, gömüldüğü yer babasınınkinin dışında bir yerde olmalıdır. Ktesias, bir kralın kendi mezarını yaşamı boyunca hazırlamasının gelenek olduğunu kabul eder. Dolayısıyla, muhtemelen I. Darius, I. Serhas, I. Artaserhas ve II. Darius Nakş-ı Rüstem'e gömülen krallardır. Çok kısa bir süre hüküm süren II. Serhas'ın böylesine görkemli bir anıta sahip olması neredeyse imkânsızdır; gaspçı Sogdianus ise daha da azına sahiptir. Persepolis kompleksin arkasındaki tamamlanmış iki mezar, II. Artaserhas ve III. Artaserhas'e ait olmalıdır. Şehirden bir kilometre uzaklıkta bulunan tamamlanmamış mezarın ise kime ait olduğu tartışmalıdır.

 Antik metinler 
küçükresim|I. Serhas'ın bir yazıtının Babil versiyonu, "XPc yazıtı" 
küçükresim|Persepolis'teki Taçara Sarayı'nda III. Artaserhas'ın yazıtı.
Persepolis'te I. Darius, Xerxes, II. Artaserhas ve III. Artaserhas ile ilgili toplam 11 yazıt bulunmaktadır. Konuyla ilgili antik alimlerin ilgili pasajları aşağıda yer almaktadır:

 Notlar 

 Kaynakça 

 Dış bağlantılar 
 Persepolis
 Persepolis, Şiraz