Haydar Aliyev

Haydar Alirıza oğlu Aliyev (, , 10 Mayıs 1923 - 12 Aralık 2003) Azerbaycanlı siyasetçi, Azerbaycan Cumhuriyeti'nin üçüncü cumhurbaşkanı, Nahçıvan Yüksek Meclisi'nin 3. Başkanı. Aynı zamanda Azerbaycan'ın görevdeki cumhurbaşkanı İlham Aliyev'in babasıdır. Azerbaycan'ın "ümummilli lider" ve "ulu önder" unvanlarını taşımaktadır.

1969-1982 yılları arasında fiilen Azerbaycan'ı yönetmiş, 1993-2003 yılları arasında ise Azerbaycan Cumhurbaşkanlığı görevinde bulunmuştur. 1982 yılında Sovyetler Birliği Bakanlar Kurulu Başkan Yardımcılığı'na getirilerek, Sovyetler Birliği'nin ''üçüncü adamlığına'' kadar yükselmiştir. Haydar Aliyev, Bakanlar Kurulu Başkan Yardımcılığı görevinde bulunduğu süre zarfında Sovyetler Birliği'nin gelecekteki en büyük lider adaylarından biri olarak görülüyordu.

 Yaşam öyküsü 
sol|küçükresim|Haydar Aliyev gençliğinde

 İlk yılları 
10 Mayıs 1923'te günümüzdeki Azerbaycan'ın özerk bölgesi Nahçıvan'da doğmuştur. 1939'da Nahçıvan Pedagoji Teknik Lisesi'ni bitirdikten sonra Azerbaycan Sanayi Enstitüsü, Mimarlık Fakültesi'nden mezun olmuştur. 1957'de ise Azerbaycan Devlet Üniversitesi tarih bölümünü bitirmiştir. 1948'de Aliyev, Zarifa Aliyeva ile evlendi. 12 Ekim 1955'te kızları Sevil Aliyeva dünyaya geldi. 24 Aralık 1961'de oğulları İlham dünyaya geldi. Eşi Zarifa Aliyeva 1985 yılında kanserden öldü.

 Erken kariyer 
İkinci Dünya Savaşı sırasında, Sovyetler Birliği'nin kendi kuvvetleri üzerinde istihbarat operasyonları yürüten ve firar eden veya yeterince sert savaşmayan askerleri infaz eden Smersh taburunun komutanı olarak görev yaptı. 1944 yılında Azerbaycan SSC Devlet Güvenlik Halk Komiserliği'ne (NKGB) katıldı ve SSCB Devlet Güvenlik Komitesi Kıdemli Personel Eğitim Okulu'ndan mezun olduktan sonra 1950 yılında Azerbaycan SSC Devlet Güvenlik Komitesi'nin daire başkanı oldu. 1954 yılında, hükûmet reformunun bir parçası olarak, daha önce Devlet Güvenlik Bakanlığı (MGB) olarak adlandırılan NKGB, bu kez KGB olarak yeniden adlandırıldı. Kaynaklar Aliyev'in Azerbaycan KGB'sinin İran ve Orta Doğu'yu da kapsayan Doğu Bölümü'nde çalıştığını gösteriyor. Bu süre zarfında Aliyev, Semyon Tvsigun'un yakın arkadaşıydı. Aliyev 1967 yılında Azerbaycan KGB'sinin başına geçti  ve sonunda tümgeneral rütbesini aldı.Nikolaij Nor-Mesek, Wolfgang Rieper. The Defense Council of the USSR, Institut für Sowjet-Studien, 1984, p. 9 Aliyev, Sovyet gizli servisinde görev yaptığı süre boyunca Azerbaycan'da çoğunlukla tanınmıyordu.
alt=refer to caption|sol|küçükresim|upright=0.82|Aliyev KGB üniformasıyla
Azerbaycan Komünist Partisi Merkezi Komitesi'nin 1969 Temmuz toplantısında Haydar Aliyev Azerbaycan Komünist Partisi Merkezi Komitesi'nin genel sekreteri seçilerek ülkenin rehberi olmuştur. Bu kararla beraber Aliyev, Sovyet Azerbaycanı'nın fiilen lideri olmuştur. Aliyev, 1976'da Sovyet Politbüro'nun aday (oy hakkı olmayan) üyesi oldu. Yuri Andropov'un onu SSCB Bakanlar Konseyi Birinci Başkan Yardımcılığına terfi ettirdiği ve Politbüro'nun tam üyesi yaptığı Aralık 1982'ye kadar bu görevi sürdürdü.Alexander Hopkins McDannald. The Americana Annual: An Encyclopedia of Current Events, Americana Corporation, 1983, p. 524 Aliyev ayrıca 1974-1979 yıllarında Bakanlar Kurulunda birinci başkan yardımcısı olarak görev yaptı.

Aliyev, 1979'da Sovyetlerin Afganistan'ı işgalini destekledi  1981 Parti Kongresinde Aliyev, Brejnev'i bolca övdü. 22 Kasım 1982'de Andropov, Aliyev'i adaylıktan Sovyet Politbüro'nun asil üyeliğine terfi ettirdi  ve onu SSCB Bakanlar Kurulunun ulaşım ve sosyal hizmetlerden sorumlu Birinci Başkan Yardımcılığı görevine atadı.Martin McCauley. Who's Who in Russia Since 1900, Routledge, 1997, , p. 13 Böylece Aliyev, bir Azerbaycanlının Sovyetler Birliği'nde ulaştığı en yüksek makama ulaştı.Roger East, Richard Thomas, Alan John Day. A Political and Economic Dictionary of Eastern Europe, Routledge, 2002, , p. 34

13 yıl aradan sonra, 1982 yılının Aralık ayında Sovyet İttifakı Komünist Partisi Merkezi Komitesi Siyasi Bürosu'nun üyesi seçilmiş, SSCB Bakanlar Kurulu başkanının birinci yardımcısı vazifesine yükseltilmiş ve SSCB'nin rehberlerinden biri olmuştur. Haydar Aliyev yirmi yıl süresince SSCB milletvekili olmuş, 5 yıl ise SSCB Bakanlar Kurulu Başkan Yardımcılığı yapmıştır.

sol|küçükresim|Sovyetler Birliği'ndeki en yüksek mertebedeki madalya olan Emek Kahramanları madalyasını 2. kez aldıktan sonra, Aliyev (1983)

Aliyev, 1987 yılında Mihail Gorbaçov tarafından Başbakan Birinci Yardımcılığı görevinden ve Politbüro'dan resmi olarak sağlık gerekçesiyle görevden alındı, ancak ikisi Gorbaçov'un yolsuzlukla mücadele kampanyası nedeniyle anlaşmazlığa düşmüşlerdi. Aliyev, Gorbaçov'la arasını bozulmuştu ve Gorbaçov'un Perestroyka'sının bir parçası olarak temizlenenlerden biriydi. Aliyev, 1987 yılında zorunlu emekliliğinin ardından 1990 yılına kadar Moskova'da kaldı. Bu sırada kalp krizi geçirdi.

 SSCB sonrası 
Haydar Aliyev 20 Ocak 1990'da SSCB'nin Bakü'de yaptığı kanlı baskın ile ilgili olarak ertesi gün Azerbaycan'ın Moskova'daki konsolosluğunda beyanatla karşı çıkarak, Azerbaycan halkına karşı işlenmiş cinayetin teşkilatçılarının ve faillerinin cezalandırılmasını talep etmiştir. O, SSCB'nin dağıldığını görerek 1991 Temmuz ayında Sovyetler Birliği Komünist Partisi'ni terk etmiştir.

1992'nin başlarında Dağlık Karabağ'da Azerbaycanlıların yaşadığı son kasaba olan Şuşa'nın düşmesinin ardından Birinci Dağlık Karabağ Savaşı'nda şiddetin arttığı görüldü. Bu olaylar Mutallibov'un istifası ve ardından Abulfez Elçibey liderliğindeki Azerbaycan Halk Cephesi'nin iktidara gelmesiyle sonuçlandı. Elçibey, 1992 yılında Azerbaycan'ın ilk özgür ve adil seçimlerinde cumhurbaşkanı seçildi.

Elçibey'in iktidarda olduğu bir yıl boyunca Aliyev, Bakü'deki resmi hükûmete hiçbir saygı ve itimat göstermeden Nahçıvan'ı yönetmeye devam etti. Halk Cephesi İçişleri Bakanı İsgandar Hamidov'un Nahçıvan'da Aliyev'i zorla devirme girişimi, bölgesel havaalanındaki yerel milisler tarafından engellendi. Aynı dönemde Aliyev, Nahçıvan'da dönemin Ermenistan Devlet Başkanı Levon Ter-Petrosyan ile Bakü'den bağımsız olarak ateşkes anlaşması müzakere etti. Aliyev, 21 Kasım 1992'de Nahçıvan'da düzenlenen kuruluş kongresinde Yeni Azerbaycan Partisi'nin genel başkanlığına seçildi.

1993 yılında Elçibey'in görevden aldığı askeri komutan Surat Huseynov liderliğindeki Rusya destekli askeri darbeyle Elçibey iktidardan uzaklaştırıldı.  Elçibey, darbeden sonra ülkenin iç savaşa girmemesi için Bakü'yü terkederek Nahçıvan'a sürgün girmeyi kabul etti. Aliyev daha sonra Azerbaycan'ın geçici Cumhurbaşkanı olarak atandı,United States Library of Congress Country Studies Azerbaijan - The Coup of June 1993 . ve Aliyev de darbeci Hüseynov'u başbakan olarak atadı. Tarihçi Audrey Altsadt ve Thomas de Waal'a göre Aliyev'in Hüseynov'un darbesinde doğrudan bir rolü yok gibi görünüyor. Ağustos 1993'te ülke çapında yapılan referandumla Elçibey'in cumhurbaşkanlığı görevinden alındı.
sol|küçükresim|Aliyev'in cumhurbaşkanı olarak yemin ettiği gün, 10 Ekim 1993
Aliyev, Elçibey'in Halk Cephesi partisine bağlı 33 taburu dağıttı. Bu kargaşanın ortasında Azerbaycan, Dağlık Karabağ ihtilafında Ermenistan'a çok büyük topraklar kaptırdı ve Birinci Dağlık Karabağ Savaşı'nı fiilen kaybetmiş oldu.
sol|küçükresim|1997'de Aliyev
Aliyev, 3 Ekim 1993'te 1993 Azerbaycan cumhurbaşkanlığı seçimini düzenledi ve burada bilinmeyen iki adayın kendisine karşı yarışmasına izin verdi. Yüzde 98,8 oyla Azerbaycan Cumhuriyeti Cumhurbaşkanı seçildi.  11 Ekim 1998'de oyların yüzde 77'sini alarak yeniden seçildi. Aliyev 2003 cumhurbaşkanlığı seçimlerinde aday gösterildi ancak sağlık sorunları nedeniyle seçimlere katılmayı reddetti.
sol|küçükresim|ABD Başkanı George W. Bush ile Azerbaycan lideri Haydar Aliyev Oval Ofis'te, 26 Şubat 2003

Haydar Aliyev 21 Nisan 2003 günü Bakü'deki Cumhuriyet Sarayı'nda düzenlenen törende rahatsızlanmıştır. Tedavisi için önce Türkiye'ye getirilmiş; daha sonra Ağustos 2003'te gittiği ABD'nin Ohio eyaletinin Cleveland şehrinde, 12 Aralık 2003'te kalp yetmezliği sebebiyle ölmüştür. Aliyev, 1999 yılında Atatürk Barış Ödülü'ne layık görülmüştür.

 Kaynakça 

 Dış bağlantılar 
 Haydar Aliyev'in sesi
 Haydar Aliyev biyografisi 
 Haydar Aliyev'in resmi internet sitesi

Kategori:1923 doğumlular
Kategori:Nahçıvan Özerk Cumhuriyeti doğumlular
Kategori:2003'te ölenler

Kategori:Azerbaycan devlet başkanları
Kategori:Azerbaycan Millî Meclisi başkanları
Kategori:Yeni Azerbaycan Partisi mensubu siyasetçiler
Kategori:Kızıl Yıldız Nişanı sahipleri
Kategori:Lenin Nişanı sahipleri
Kategori:Ekim Devrimi Nişanı sahipleri
Kategori:SSCB Yüksek Sovyeti 8. dönem milletvekilleri
Kategori:SSCB Yüksek Sovyeti 9. dönem milletvekilleri
Kategori:SSCB Yüksek Sovyeti 10. dönem milletvekilleri
Kategori:Türkiye Cumhuriyeti Devlet Nişanı sahipleri
Kategori:Fahri Hiyabanı'nda defnedilenler
Kategori:Aliyev ailesi
Kategori:Darbe ile iktidara gelen liderler
Kategori:Azerbaycan'daki siyasi parti genel başkanları
Kategori:Yeni Azerbaycan Partisi genel başkanları
Kategori:Ermeni Soykırımı'nı reddedenler
Kategori:Azeri milliyetçileri
Kategori:Azeri Şiiler
Kategori:Cleveland'da ölenler
Kategori:Bakü Devlet Üniversitesinde öğrenim görenler