Nahçıvan Özerk Cumhuriyeti

Nahçıvan Özerk Cumhuriyeti (), Azerbaycan'a bağlı özerk bir cumhuriyettir.

 Coğrafya ve ulaşım 
Nahçıvan'ın, kuzeyi ve doğusu Ermenistan ile, güneyi ve batısı da İran topraklarıyla çevrilmiş olup, kuzeybatısında yer alan Türkiye ile kısa bir sınırı vardır. Bu sınır bölgesi Türkiye tarafından Dilucu olarak adlandırılmakta olup, Türkiye ile Nahçıvan'ı birbirine bağlayan yol Dilucu'nda Aras Nehri üzerine inşa edilen Hasret Köprüsü'nden geçmektedir.

Coğrafi olarak kuzeyde Zengezur dağları güneyde ise Aras Nehri'yle sınırlanan ve Azerbaycan'ın yaklaşık %6,3'ünü oluşturan Nahçıvan, 5.502,73 km² yüzölçümüne sahiptir. Arazi yapısı dağlık bir nitelik gösteren Nahçıvan'da ovaların toplam araziye oranı % 20, ormanların oranı ise % 2 civarındadır. Ovaların büyük bir bölümü tarıma elverişlidir. Ülkenin zengin maden suyu, soda ve tuz kaynakları bulunmaktadır.

Azerbaycan'a bağlı olmakla birlikte, bu ülkeyle fiziki bağlantısı olmayan Nahçıvan, Türk devletleri arasında Türkiye ile kara sınırı bulunan tek toprak parçasıdır. Türkiye ile Nahçıvan arasında 17 km'lik bir sınır bulunmaktadır. Nahçıvan şehir merkezi ile Türkiye'nin Iğdır şehri arasındaki uzaklık 160 km olup, iki şehir kara yolu ile birbirlerine bağlanmıştır. İki ülke arasındaki ulaşım ve ticari ilişkiler Dilucu Sınır Kapısı'ndan gerçekleştirilmektedir.

İran ile Culfa şehrinde kara ve demir yolu için Culfa sınır kapısı bulunmaktadır. Sovyet döneminden kalan, Nahçıvan'ı Ermenistan üzerinden Azerbaycan'a bağlayan kara ve demir yolu ise, 1990'ların başlarından bu yana kullanılamamaktadır.

 Tarım 
Nahçıvan bağımsız olduğu 1991 ile 2000 yılları arası, Sovyet sisteminden serbest pazar ekonomisine geçişin sıkıntılarını yaşamıştır. Sovyet zamanından kalma kolhoz ve sovhozlar 2000 yılında vatandaşlara dağıtılmıştır. Sulama sistemi yenilenmiş, şahıs mülküne geçen arazilerde verim artmıştır.

Tarım arazileri 1991 ile 2014 arasında 25,079 hektardan, 60,829 hektara çıkmış, artış 2,4 kat olmuştur. Tahıl ekimine önem verilmiş, tahıl ekili araziler bu dönemde %55'ten, %63'e çıkmıştır. Üretim 30 bin tondan, 103 bin tona, verim 2,09'dan, 2,88 ton/ha yükselmiştir. Eskiden ekilen pamuk, tütün yerine ayçiçeği ve şeker pancarı ekimine başlanmıştır. Sebze ekili alanlar 10 kat, patatesin alanı 25 kat artmıştır. Baklagil verimleri yüksektir.

Ermenistan ambargosunda yakacak yapılması ve bakımsızlıktan meyve bahçeleri %29 küçülmüş fakat 1990'da 1,73 ton/ha'lık verim, 2014'te 10,17 ton/hektara yükselmiştir.

 Nüfus ve idari yapı 
 Nüfus 
1 Ocak 2018 resmî verilerine göre Nahçıvan Özerk Cumhuriyeti'nin toplam nüfusu 452,800 kişidir. Nahçıvan, tarihî Nahçıvan Hanlığı gibi kendisine başkentlik yapan Nahçıvan şehrinin adı ile anılmaktadır. 1 Ocak 2013 resmî verilerine göre Şehir 93.000 kişi nüfusa sahiptir.
 Etnik yapı 
1 Ocak 2008 resmi verilerine göre Nahçıvan Özerk Cumhuriyeti'nin nüfusu 414.900 kişidir. Etnik yapı ise 01.08.2011 resmi verilerine göre 405.900 Azerbaycanlı, 2.280 Kürt, 517 Rus, 140 Ukraynalı, 91 Tatar, 147 Ermeni, 11 Lezgi, (%0,021) ise diğer halkların temsilcileri.

 İdari yapı 
Nahçıvan'ın statüsü, 12 Kasım 1995 tarihinde halk oylaması ile kabul edilen Azerbaycan Cumhuriyeti Anayasası'nın 8. bölümünde düzenlenmiştir. Buna göre; Nahçıvan içişlerinde özerk, savunma ve dış politikasında ise Azerbaycan'a bağlı bir statüye sahiptir. Yasama organı 45 üyeli Ali Meclis'ten, yürütme organı ise Bakanlar Kurulundan oluşan Nahçıvan'da yargı görevi bağımsız mahkemelerde bulunmaktadır.

Nahçıvan, Türkiye'nin de taraf olduğu 1921 Moskova ve Kars Antlaşmaları uyarınca özerk statüsü devam etmek kaydıyla Azerbaycan'a bırakılmıştır. Bu çerçevede Türkiye de Nahçıvan'ın statüsünün devamında dolaylı olarak bir güvence unsuru haline gelmiş ve Nahçıvan'ın toprak bütünlüğünü kabul etmiştir.

 2025 Nahçıvan özerklik düzenlemeleri 
2025 yılında Azerbaycan Cumhurbaşkanı İlham Aliyev’in girişimiyle, Nahçıvan Özerk Cumhuriyeti’nin anayasal statüsünde köklü değişiklikler yapılmıştır. Temmuz ayında yürürlüğe giren bu düzenlemeler, Nahçıvan’ın 1924’te Sovyetler Birliği döneminde tanınan özerkliğinin kapsamını daraltarak, bölgenin idarî yapısını doğrudan merkezi hükümete bağlamayı hedeflemiştir. Anayasa değişikliği ile Nahçıvan Anayasası’nın önsözünde yer alan Moskova (1921) ve Kars (1921) Antlaşmalarına yapılan tarihî atıflar kaldırılmış; bunun yerine “Nahçıvan, Azerbaycan Cumhuriyeti’nin ayrılmaz bir parçasıdır” ifadesi eklenmiştir. Bu değişiklik, özerkliğin tarihî ve hukuki dayanaklarının sembolik düzeyde zayıflatılması anlamına gelmektedir.

Değişiklikler, yalnızca anayasal ifadelerle sınırlı kalmamış, yürütme yetkisinin dağılımında da köklü bir dönüşüm yaratmıştır. Nahçıvan Yüksek Meclisi Başkanının yetkileri önemli ölçüde kısıtlanmış; bölgenin Bakanlar Kurulu ve diğer icra organları, doğrudan Azerbaycan Cumhurbaşkanı tarafından atanan bir temsilcinin yetkisine bırakılmıştır. Böylelikle yürütme organları, fiilen Bakü’nün merkezî yönetimine bağlanmış ve Nahçıvan’ın kendi iç idaresi üzerinde bağımsız karar alma kapasitesi büyük ölçüde ortadan kalkmıştır.

Söz konusu düzenlemeler, Azerbaycan yönetiminin Nahçıvan üzerindeki kontrolünü pekiştirirken, özerklik kavramını daha çok sembolik bir statüye indirgemiştir. Bu durum, bölgenin tarihî olarak sahip olduğu idari esneklik ve yerel yönetim yetkilerinin büyük ölçüde sınırlandırıldığı anlamına gelmektedir. Resmî söylemde ise bu değişiklikler, “idari etkinlik” ve “ulusal bütünlük” gerekçeleriyle savunulmuştur. Ancak, siyaset bilimciler ve bölgesel gözlemciler, bu adımı, Azerbaycan'ın Nahçıvan üzerindeki doğrudan egemenliğini artırma ve ileride stratejik projeler bağlamında bölgeyi daha sıkı bir şekilde entegre etme yönünde atılmış stratejik bir hamle olarak değerlendirmektedir.

 Nüfus dağılımı 
Nahçıvan Özerk Cumhuriyeti, Nahçıvan şehri ile buna bağlı 7 ilçeden oluşmaktadır. 1 Ocak 2018 resmî verilerine göre Nahçıvan şehri ile ilçelerinin nüfus dağılımı aşağıdaki gibidir:
küçükresim|upright=1.14|Nahçıvan Ö.C.'nin rayonları
 Haritadaki yeri. Rayon Merkez İdari birim Alanı(km²) Nüfus (1 Ocak 2018 nüfus sayımı) Not1Babek rayonuBabekRayon828,4275,000Önceleri Nahçıvan olan adı 1991 yılında Babek Hürremi'nin şerefine Babek adı verilmiştir.2Culfa rayonuCulfaRayon926,3046,400Bazı kaynaklarda Cuğa olarak geçer.3Kengerli rayonuKıvrakRayon704,8932,2002004 yılında Babek rayonu topraklarının bir bölümünden oluşturulmuştur.4Nahçıvan şehriNahçıvan şehrişehir191,5793,0001991 yılında Babek rayonundan ayrılmıştır.5Ordubad rayonuOrdubadRayon978,9949,700Sovyetleşme döneminde Culfa'dan ayrılmıştırHewsen, Robert H (2001). Armenia: A Historical Atlas. Chicago: University of Chicago Press. p. 2666Sederek RayonuHaydarabadRayon163,7415,9001990 yılında Şerur reyonundan ayrılmıştır; Ermenilerin işgalı altında olan Kerki kenti de "de jure" bu rayona bağlıdır.7Şahbuz RayonuŞahbuzRayon836,5825,100Sovyetleşme devrinde Nahçıvan (Babek) rayonundan ayrılmıştır.Hewsen. Armenia: A Historical Atlas, p. 123.8Şerur RayonuŞerurRayon872,26115,500Sovyet devrinde Baş-Noraşen, daha sonra ise 1990 yılına kadar İliç (Vladimir İliç Leninin şerefine) olarak isimlendirilmiştir.Hewsen, Robert H (2001). Armenia: A Historical Atlas. Chicago: University of Chicago Press. p. 264Toplam5502,75452,800

 Eğitim 
upright=0.68|küçükresim|Nahçıvan şehir kütüphanesi
Nüfusunun % 28'i şehir merkezlerinde yaşayan Nahçıvan'da 228 ilk ve orta öğretim okulu, 5 meslek lisesi ve 2 üniversite bulunmaktadır. Üniversitelerden biri Nahçıvan Devlet Üniversitesi (NDÜ) diğeri Nahçıvan Özel Üniversitesi'dir. NDÜ'nün Mimarlık, Rus Dili ve Edebiyatı ile Müzik bölümleri ÖSYM üniversite tercih kılavuzunda yer almaktadır ve Türkiye'den yaklaşık 250 öğrenci eğitim görmektedir. Üniversitede bazı bölümler için yüksek lisans ve doktora eğitim programları mevcuttur. Bölgede ayrıca, okul öncesi eğitim için resmî kreşler mevcuttur. 1999 yılı itibarıyla toplam öğrenci sayısı 80.000 olarak tespit edilmiştir.

 Galeri 

 Dış bağlantılar 
 Resmî site , , http://www.nakhchivan.az/portal-ru/index-ru.htm
 http://www.stat.gov.az/index.php, 

 Kaynakça 

Kategori:Nahçıvan Özerk Cumhuriyeti
Kategori:Azerbaycan'ın idari bölümleri
Kategori:Özerk cumhuriyetler
Kategori:Anklavlar ve eksklavlar
Kategori:1990'da kurulan bölgeler ve ülkeler
Kategori:Azerbaycan-Ermenistan sınırı
Kategori:Azerbaycan-Türkiye sınırı
Kategori:Azerbaycan-İran sınırı
Kategori:Ağrı Dağı
Kategori:Türk devletleri