Amerikan doları

Amerikan doları (; sembol: $; kod: USD), 1792 Para Yasası ile yürürlüğe girmiş, Amerika Birleşik Devletleri'nin resmî para birimidir. Dünya ticareti üzerinde en yaygın kullanılan para birimi olmasıyla bilinir. Serbest dalgalanan bir para birimidir.

ABD doları, Birinci Dünya Savaşı'ndan sonra önemli bir uluslararası rezerv para birimi haline geldi ve İkinci Dünya Savaşı'nın sonuna doğru Bretton Woods Anlaşması ile sterlinin yerini alarak dünyanın birincil rezerv para birimi oldu.

Muhasebe, ticaret ve vergilendirme problemlerinin çözümü için 100 cente (¢) ve 1000 mille (₥) bölünmüştür.

31 Ocak 2019 itibarıyla dünyada dolaşımda yaklaşık 1,7 trilyon Amerikan doları olduğu tahmin ediliyor. Bu miktarın 2/3'ü ABD dışındadır. Bazı ülkeler Amerikan dolarını kendi resmî para birimleri olarak kullanmakta, bir kısım ülkede fiili tedavüldeki (de facto currency) para birimi, Britanya denizaşırı ülkelerinde ise tek para birimi olarak kullanılır (Britanya Virjin Adaları ve Turks ve Caicos Adaları).

10 Şubat 2021 itibarıyla dolaşımdaki para birimi 2,10 trilyon ABD dolarıdır ve bunun 2,05 trilyon doları Federal Rezerv Banknotlarıdır (kalan 50 milyar ABD doları madeni para ve eski tip Birleşik Devletler Banknotları şeklindedir). 20 Eylül 2023 itibarıyla, Federal Rezerv dolaşımdaki toplam para miktarının yaklaşık 2,33 trilyon ABD Doları olduğunu tahmin etmektedir.

Tarihçe
küçükresim|sağ|upright=0.91|1 dolar

Kökenleri: İspanyol doları
ABD doları, İspanyol-Amerikan gümüş doları veya İspanyol pesosu, İspanyol milled doları, sekiz reallik madeni para, sekizlik parça ile aynı seviyede piyasaya sürüldü. İkincisi, İspanyol Amerika'nın zengin gümüş madeni çıktısından üretildi, Meksiko, Potosí (Bolivya), Lima (Peru) ve başka yerlerde basıldı ve 16. yüzyıldan 19. yüzyıla kadar Amerika, Asya ve Avrupa'da geniş çapta dolaşımdaydı. 1732'den beri makinede kenarı tırtıklı İspanyol dolarlarının basılması, bir ticaret parası olarak dünya çapındaki ününü artırdı ve onu Amerika Birleşik Devletleri'nin yeni para birimi için model haline getirdi.

Amerika Birleşik Devletleri Darphanesi 1792'de madeni para basmaya başladıktan sonra bile, yerel olarak basılan dolarlar ve sentler İspanyol Amerikan pesosu ve reale'sinden daha az dolaşımdaydı. Bu nedenle İspanyol, Meksika ve Amerikan dolarları 1857 Madeni Para Yasası'na kadar Amerika Birleşik Devletleri'nde yasal ödeme aracı olarak kaldı. Özellikle, sömürgecilerin İspanyol iki real çeyrek pesosuna aşinalığı, 20 sentlik bir madeni para yerine yarı ondalık 25 sentlik çeyrek dolar madeni para basılmasının nedeniydi.

İspanyol doları ile bireysel eyalet sömürge para birimleri arasındaki ilişki için Connecticut poundu, Delaware poundu, Georgia poundu, Maryland poundu, Massachusetts poundu, New Hampshire poundu, New Jersey poundu, New York poundu, Kuzey Carolina poundu, Pennsylvania poundu, Rhode Island poundu, Güney Carolina poundu ve Virginia pounduna bakın.

Yeni kıtada kâğıt para dönemi 1600'lü yılların sonlarında Britanya kolonilerinde askeri maliyetleri karşılamak için basılan banknotlar ile başlamıştır. İlk banknot 1690 yılında Massachusetts Körfezi Kolonisinde basılarak dolaşıma çıkmıştır. Kağıt para çıkarma yöntemi diğer kolonilerce de kısa sürede benimsenerek yaygınlaştı.

ABD kongresi 1775'te, Amerikan Devrimi sırasında ilk kıta parası olan "Continental"i çıkardı. Ancak, bu para birimi hızla değer kaybetti.

ABD Kongresi, 1781 yılında yeni hükûmetin mali operasyonlarına destek olmak amacıyla, Philadelphia'da bulunan The Bank of North America'yı ilk ulusal banka ilan eder.

1792 Madeni Para Yasası
küçükresim|upright|Alexander Hamilton 1792 Madeni Para Yasası'nın ayrıntılarını ve ABD Darphanesi'nin kuruluşunu tamamladı.

6 Temmuz 1785'te Kıta Kongresi, Birleşik Devletler'in para birimi olan doların 375,64 gren saf gümüş içereceğine karar verdi.

1785 yılında ABD Kongresi, doları ABD'nin para birimi olarak kabul eder.

8 Ağustos 1786'da Kıta Kongresi bu tanımı sürdürdü ve ayrıca madeni paraların bölünmesine karşılık gelen hesap parasının ondalık oranda ilerleyeceğini, alt birimlerin doların 0,001'i oranında miller, doların 0,010'u oranında sentler ve doların 0,100'ü oranında on sentler olacağını kararlaştırdı.

Amerika Birleşik Devletleri Anayasası'nın kabul edilmesinden sonra, ABD doları 1792 Madeni Para Yasası ile tanımlandı. İspanyol tırtıklı dolarına dayalı bir "dolar"ın  tane saf gümüş veya 371.25/416 = %89.24 saflıkta  gren (26.96 g) "standart gümüş" içermesini; ayrıca  gren saf altın içeren bir "kartal" veya  22 ayar veya %91.67 saf altın içermesini şart koştu.

Alexander Hamilton bu sayılara, yıpranmış İspanyol dolarlarının ortalama saf gümüş içeriğinin hazine tahliline dayanarak ulaştı ve bunun 371 gren olduğu ortaya çıktı. Geçerli altın-gümüş oranı olan 15 ile birleştirildiğinde, altın standardı 371/15 = 24,73 gren saf altın veya 26,98 gren 22 ayar altın olarak hesaplandı. Sonuncusunu 27,0 gren'e yuvarladığımızda doların standardı 24,75 gren saf altın veya 24,75*15 = 371,25 gren= 24,0566 gram = 0,7735 troy ons saf gümüş olarak sonuçlandı.

Aynı para basma yasası ayrıca bir kartalın değerini 10 dolar, doları ise  kartal olarak belirledi. 1, , ,  ve  dolarlık miktarlarında gümüş sikkeler ile 1,  ve  kartal miktarlarında altın sikkeler talep etti. Dolarda bulunan altın veya gümüşün değeri daha sonra ekonomide mal alım satımı için göreceli değere dönüştürüldü. Bu, ulusal ekonomideki altın ve gümüşün giriş ve çıkışı dışında, şeylerin değerinin zaman içinde oldukça sabit kalmasını sağladı..

1792'de kabul edilen Tedavüle Para Çıkarma Kanunu ile ABD Darphanesi kurulur ve federal para sistemi çerçevesinde her birinin değeri altın, gümüş veya bakır üzerinden saptanan farklı değerdeki madeni paraların basımına başlanır.

Gümüş ve altın standartları, 19. yüzyıl
1792 Darphane Yasası'nın uygulanmasından 1900 altın standardı'nın uygulanmasına kadar dolar, 371,25 gren (24,056 gr) saf gümüş veya 24,75 gren saf altın (altın-gümüş oranı 15) olarak tanımlanan bimetalik gümüş-altın standardına sahipti.

1834 Madeni Para Yasası'nın ardından doların saf altın eşdeğeri 23,2 gren'e revize edildi; 1837'de 23,22 gren'e (1,505 gr) hafifçe ayarlandı (altın-gümüş oranı ~16). Aynı yasa, doların alaşımını 412,5 gr, %90 gümüşe revize ederek %89,24 saflıktaki "standart gümüş" basımındaki zorluğu da çözdü ve hala 371,25 gr saf gümüş içeriyordu. 25,8 gr brüt, 23,22 gr saf altın olarak altın da %90 saflığa revize edildi.

Kaliforniya Altına Hücum sırasında gümüş fiyatının yükselmesi ve dolaşımdaki gümüş sikkelerin ortadan kalkmasının ardından, 1853 Madeni Para Yasası, 1 dolardan az olan gümüş sikkelerin standardını 412,5 grenden 'a düşürdü, 100 sent başına %90 gümüşe düşürdü (1873'te hafifçe revize edilerek 25,0 g, %90 gümüşe). Yasa ayrıca bireylerin külçeyi yalnızca bir sikkeye, 412,5 grenlik gümüş dolara dönüştürme konusundaki serbest gümüş hakkını sınırladı; daha düşük standarttaki daha küçük sikkeler yalnızca Amerika Birleşik Devletleri Darphanesi tarafından kendi külçesi kullanılarak üretilebilir.

Federal hükûmet ülke genelinde ilk kâğıt parayı 1861 yılında dolaşıma çıkardı. İç Savaşı finanse etmekte zorlanan Kongre ABD Hazinesine faiz getirisi olmayan vadesiz banknot ihraç etme yetkisi verir. Bu banknotlara, renkleri dolayısıyla "yeşil" adı takılır.

Özet ve 19. yüzyılda basılan madeni paralara bağlantılar:
 Temel metalde: 1/2 sent, 1 sent, 5 sent.
 Gümüşte: yarım dime, dime, çeyrek dolar, yarım dolar, gümüş dolar. * Altında: Altın 1 dolar, çeyrek kartal 2,50 dolar, yarım kartal 5 dolar, kartal 10 dolar, çift kartal 20 dolar.
 Daha az yaygın çeşitler: bronz 2 sent, nikel 3 sent, gümüş 3 sent, gümüş 20 sent, altın 3 dolar.

Altın standardı, 20. yüzyıl
küçükresim|Altın çift kartal (20$ madeni para), 1907

Dolar, 1900'den sonra de jure altın standardına girmiş olsa da, 1873 Madeni Para Yasası,  Troy gren'lik standart gümüş doların basımını askıya aldığında, bimetalik dönem fiilen sona erdi. Bu, bireylerin külçeleri sınırsız (veya Ücretsiz gümüş) miktarlarda dönüştürebilecekleri tek yasal ödeme aracıydı ve tam da 1870'lerde Comstock Lode'dan gelen gümüş akışının başlangıcındaydı. Bu, "73 Suçu" olarak adlandırıldı.

1900 Altın Standardı Yasası, ABD dolarının gümüşe olan tarihi bağlantısını ortadan kaldırdı ve bunu yalnızca 23,22 gren (1,505 gr) saf altın (veya 480 grenin troy ons başına 20,67 $) olarak tanımladı. 1933'te, Franklin D. Roosevelt'in 6102 sayılı Yürütme Emri ile altın sikkelere el konuldu ve 1934'te standart, troy ons saf altın başına 35 $ veya dolar başına 13,71 gren (0,888 gr) olarak değiştirildi.

1968'den sonra, doların altına çevrilebilirliğini aniden sona erdiren 15 Ağustos 1971'deki Nixon Şoku'yla sonuçlanan bir dizi altın sabitlemesi revizyonuna gidildi. ABD doları o zamandan beri döviz piyasalarında serbestçe dolaşmaktadır.

Federal Rezerv Banknotları, 20. yüzyıldan günümüze

Kongre, İç Savaş'tan sonra da kağıt para basmaya devam etti; bunların sonuncusu, 1913 Federal Rezerv Yasası ile yetkilendirilen Federal Rezerv Banknotu'dur. Diğer tüm banknot türlerinin (1933'te Altın Sertifikaları, 1963'te Gümüş Sertifikaları ve 1971'de Amerika Birleşik Devletleri Banknotları) durdurulmasından bu yana, ABD doları banknotları yalnızca Federal Rezerv Banknotu olarak ihraç edilmektedir.

1913'te çıkarılan Amerikan Merkez Bankası Kanunu, Amerikan Merkez Bankasını (Federal Reserve Bank) ülkenin merkez bankası ilan etti. Banka, Amerikan Merkez Bankası Banknotları (Federal Reserve Notes) adlı yeni bir parayı dolaşıma sunar. "Tanrıya Güveniyoruz" (In God We Trust) ibaresi tüm banknotlar üzerinde kullanımı 1955'te kanunla zorunlu kılınmıştır.

Temmuz 1944'te, ABD'nin New Hampshire eyaletinde bulunan Bretton Woods kasabasında Birleşmiş Milletler Para ve Finans Konferansı düzenlendi. Bu konferansa, Doğu Bloku ülkeleri dışındaki 44 ülkeden 730 delege katıldı ve uluslararası para sisteminin kurallarını belirleyen "Uluslararası Para Anlaşması" imzalandı. Bretton Woods Anlaşması denilen bu anlaşma ile, II. Dünya Savaşı sonrası dönemde kambiyo kurlarının dünya ticaretini geliştirecek şekilde düzenlenmesi için önemli adımlar attı. Bu anlaşmanın en önemli maddelerinden biri anlaşmaya katılan ülkelerin para birimleri, dolar esas alınarak sabitlenmesiydi. Dolar ise altına sabitlenmiş olarak kaldı. Bu bağlamda, 1 ons altın = 35 dolar veya 1 dolar = 0.88867 gram altın olarak belirlendi. ABD, talep üzerine doları bu parite üzerinden altına çevirmeyi kabul etti.

ABD doları altın karşılığı 15 Ağustos 1971'de kaldırıldı. Bu tarih, Başkan Richard Nixon'ın Bretton Woods sistemi kapsamında doların altına olan dönüştürülebilirliğini sonlandırdığı "Nixon Şoku" olarak bilinir. Bu karar, II. Dünya Savaşı sonrası kurulan Bretton Woods sisteminin de fiilen sona ermesi anlamına geliyordu. Nixon'ın bu hamlesi, o dönemde ABD'nin büyük ticaret açığı ve altın rezervlerindeki azalma gibi ekonomik sorunlara bir yanıt olarak geldi.

Nixon'ın açıklamasıyla, doların altına sabitlenmesi durduruldu ve dolar serbest dalgalanmaya bırakıldı. Bu değişiklik, modern serbest piyasa döviz kurları döneminin başlangıcını işaret eder. Bretton Woods sisteminin çöküşüyle birlikte, dünya genelindeki para birimleri, altın veya diğer sabit değerler yerine piyasa güçlerine göre belirlenmeye başladı.

Önemi
ABD Doları, dünya ekonomisinde kritik bir öneme sahiptir.

Dolar, ülkelerin merkez bankalarında tutulan rezerv miktarlarına bakıldığında hala 1. derece önemini korumaktadır. Dünyadaki tüm döviz rezervlerinin %59'u dolar, %20'si euro, %6'sı Japon yeni ve %5'i İngiliz sterlinidir. Bununla birlikte özellikle Çin ve Rusya merkez bankalarının başını çektiği bir kısım ülke merkez bankaları, rezervlerinde bulunan Dolar'ın bir kısmını Avro ile değiştirmeyi gündeme getirmektedir.

Dolar, dünya merkez bankalarının rezervlerinde en çok tutulan para birimi olarak öne çıkar ve uluslararası ticarette geniş bir kullanım alanına sahiptir. Özellikle petrol ve diğer emtiaların dolar üzerinden fiyatlandırılması, doları küresel ticaretin ana para birimi yapar. ABD'nin büyük ve likit tahvil piyasası da doları finansal yatırımlar için cazip kılmaktadır. Ekonomik istikrar ve güven açısından, ABD ekonomisinin büyüklüğü ve göreceli istikrarı dolara olan güveni artırır ve bu nedenle yatırımcılar belirsizlik dönemlerinde dolara yönelmektedir. ABD Merkez Bankası'nın (Fed) aldığı para politikası kararları, dünya ekonomisi üzerinde geniş etkiler yaratır; örneğin, Fed'in faiz oranlarını artırması veya düşürmesi global sermaye akışlarını ve döviz kurlarını etkiler. Şirketler de döviz risklerini yönetmek için doları kullanmaktadır, bu da uluslararası ticaret yapan şirketlerin döviz kur riskini azaltmasına yardımcı olur.

Bazı ülkeler ekonomik istikrarsızlık dönemlerinde kendi para birimlerinin yerine doları kullanmayı tercih eder, bu duruma " Dolarizasyon " denir ve bu durum doların uluslararası önemini gösterir. Bu faktörler, ABD Doları'nın dünya ekonomisinde merkezi bir rol oynamasını sağlar ve küresel ticaretin sürdürülebilirliğinde önemli bir unsur olarak kabul edilir 

Madenî paralar
ResimDeğeriBilgiÇap, ağırlık ve metalÖn yüzArka yüzÖn yüz (dizayn tarihi)Arka yüz (dizayn tarihi)AğırlıkÇapMetal (%)bağlantı=https://en.wikipedia.org/wiki/File:US_One_Cent_Obv.png|çerçevesiz|alt=|100x100pik1¢Abraham Lincoln (1909)Birlik kalkanı (2010)%97,5 Zn
%2,5 Cubağlantı=https://en.wikipedia.org/wiki/File:US_Nickel_2013_Rev.png|çerçevesiz|alt=|100x100pik5¢Thomas Jefferson (2006)Monticello (1938)%75 Cu
%25 Nibağlantı=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Dime_Obverse_13.png|çerçevesiz|alt=|100x100pikbağlantı=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Dime_Reverse_13.png|çerçevesiz|alt=|100x100pik10¢Franklin D. Roosevelt (1946)Zeytin dalı, meşale ve meşe dalı (1946)%91,67 Cu
%8,33 Nibağlantı=https://en.wikipedia.org/wiki/File:2014_ATB_Quarter_Obv.png|çerçevesiz|alt=|100x100pik25¢George Washington (1932)Çeşitli; yılda beş tasarım%91,67 Cu
%%8,33 Nibağlantı=https://en.wikipedia.org/wiki/File:US_Half_Dollar_Obverse_2015.png|çerçevesiz|alt=|100x100pikbağlantı=https://en.wikipedia.org/wiki/File:US_50_Cent_Rev.png|çerçevesiz|alt=|100x100pik50¢John F. Kennedy (1964)Amerika Başkanlık Arması (1964)%91,67 Cu
%8,33 Ni$1Sacagawea'nin çocuğu Jean Baptiste Charbonneau ile profili (2000)Kel kartal (2000-2008)
Çeşitli; yılda dört tasarım%88,5 Cu
%6 Zn
%3,5 Mn

%2 Ni
Banknotlar
 Değer Ön yüzü Arka yüzü İlk seri Son seri Dolaşım Bir dolar 250px 250px 1963 serisi 2021 serisi Yaygın İki dolar 250px 250px 1976 serisi 2017A serisi Sınırlı Beş dolar 250px 250px 2006 serisi 2021 serisi  Yaygın On dolar 250px 250px 2004A serisi 2017A serisi Yaygın Yirmi dolar 250px 250px 2004 serisi 2017A serisi Yaygın Elli dolar 250px 250px 2004 serisi 2017A serisi Yaygın Yüz dolar 250px 250px 2009 serisi 2017A serisi Yaygın

Değer
Fiyatı etkileyen faktör
Borçlanma maliyeti

+USD alım gücü kıyası 1980 bazYILAlım Gücü KarşılığıYILAlım Gücü KarşılığıYILAlım Gücü Karşılığı1774$0,091780$0,161790$0,111800$0,151810$0,141820$0,141830$0,111840$0,101850$0,91860$0,101870$0,151880$0,121890$0,111900$0,101910$0,111920$0,241930$0,201940$0,171950$0,291960$0,361970$0,471980$1,001990$1,592000$2,092006$2,45 2020 $7.01 

Değişim oranları
+ Bir USD Doları karşılığı birimler not edilen hariç.  1970*  1980*  1985*  1990*  1993  1999  2000  2001  2002  2003  2004  2005  2006  2007  2008  2009  2010 Euro  -  -  -  0,8343  0,8551  0,9387  1,0832  1,1171  1,0578  0,8833  0,8040  0,8033  0,7960  0,7293  0,6791  0,7176  0,6739 Yen  357,6  240,45  250,35  146,25  111,08  113,73  107,80  121,57  125,22  115,94  108,15  110,11  116,31  117,76  103,39  93,68  87,78 İngiliz sterlini  8s 4d  0,44841970-1992 . 1980 derived from AUD-USD=1.1055 and AUD-GBP=0.4957 at end of Dec 1979: 0.4957/1.1055=0.448394392; 1985 derived from AUD-USD=0.8278 and AUD-GBP=0.7130 at end of Dec 1984: 0.7130/0.8278=0.861319159  0.8613  0,6207  0,6660  0,6184  0,6598  0,6946  0,6656  0,6117  0,5456  0,5493  0,5425  0,4995  0,5392  0,6385  0,4548 Kanada doları  1,081  1,168  1,321  1,1605  1,2902  1,4858  1,4855  1,5487  1,5704  1,4008  1,3017  1,2115  1,1340  1,0734  1,0660  1,1412  1,0298 Meksika pesosu -  2,80  2,67  2,50  3,1237  9,553  9,459  9,337  9,663  10,793  11,290  10,894  10,906  10,928  11,143  13,498  12,623 Yuan 2,46  1,7050  2,9366  4,7832  5,7620  8,2783  8,2784  8,2770  8,2771  8,2772  8,2768  8,1936  7,9723  7,6058  6,9477  6,8307  6,7696 Hindistan rupisi -  0,0213  0,024  0,029  0,021  0,021  0,026  0,024  0,027  0,021  0,026  0,021  0,025  0,027  0,021  0,029  0,026 Singapur doları  -  -  2,179  1,903  1,6158  1,6951  1,7361  1,7930  1,7908  1,7429  1,6902  1,6639  1,5882  1,5065  1,4140  1,4543  1,24586 Güney Afrika randı  0,7182  0,7780  2,2343 2,5600  3,2729 6,1191  6,9468  8,6093  10,5176  7,5550 6,4402 6,3606  6,7668 7,0477 8,2480  8,4117  11,73161Kaynak:Last 4 years 2005-2002 2003-2100 1996-1999 1993-1996 1990 https://web.archive.org/web/20081013220337/http://www.rba.gov.au/Statistics/HistoricalExchangeRates/index.html 1970-1992https://web.archive.org/web/20081003050230/http://intl.econ.cuhk.edu.hk/exchange_rate_regime/index.php?cid=8 1970-1985 Canada, China, Mexico

Kaynakça

 Dış bağlantılar 
 ABD Doları Darphanesi 
 Amerikan Para Sergisi 
 Türkiye Bankalarındaki Dolar Mevduatı 
 Amerikan doları (banknotlar)  

Kategori:Dolar
Kategori:Amerika Birleşik Devletleri ekonomisi
Kategori:1792'de Amerika Birleşik Devletleri'nde kurulan oluşumlar
Kategori:Okyanusya para birimleri