İtalyanca

İtalyanca (italiano ya da lingua italiana), çoğunluğu İtalya ve İsviçre'nin güneyindeki Ticino kantonunda yaşayan 61 milyon kişi tarafından konuşulan Hint-Avrupa dil ailesine mensup bir Latin dilidir. İtalyan asıllı göçmenlerce Amerika Birleşik Devletleri'nde, Arjantin'de, Brezilya'da, Kanada'da ve Avustralya'da da sıkça konuşulur.
Orta Çağ itibarıyla Halk Latincesi (Vulgar Latince) çeşitli dillere ayrılmıştır. Orta Çağ'ın sonunda Floransa şehrinin kültür ve edebiyat üstünlüğü etkisiyle, Toskana yazı dilinden bugünkü İtalyanca şekillenmiştir. Dilin gelişiminde Boccaccio, Dante Alighieri ve Petrarca gibi isimlerin Latince yerine Toskana ağzını kullanmalarının büyük etkisi vardır. Buna rağmen İtalyan dili, siyasi birliğin de uzun zaman tamamlanamamış olmasının da etkisiyle bölgeden bölgeye büyük farklılıklar taşır. Her bölgenin kendine özgü şivesi vardır. Buna ek olarak İtalyanca gibi Halk Latincesinden türemiş ancak İtalyancadan farklı ve karşılıklı anlaşılabilirlik göstermeyen 30 civarı dil de İtalya'da bulunmaktadır. Çoğu İtalyanca konuşuru hem İtalyanca ve şivilerini, hem de kendi bölgesel dillerini (örneğin Sicilyaca veya Furlanca) konuşmaktadır.
Diğer Latin dilleriyle (Fransızca, İspanyolca, Portekizce, Rumence, Katalanca gibi) büyük benzerlikler taşır. İtalyancayı iyi bilen birisi diğer Latin dillerini de kısa zamanda öğrenebilir. İtalyanca ve Sardunyaca, Latinceden en az farklılaşmış yaşayan diller olarak nitelendirilmektedir.
İtalyanca, kelimelerin hemen hemen tamamının ünlü harfle bitmesi ve kesif vurgularıyla kendine özgü bir melodiye sahiptir. İtalyanca, Rönesans devrinde lingua franca görevini görmüş olduğundan diğer dilleri etkilemiştir ve özellikle müzik alanında terminoloji İtalyancadır. İtalyanca, dünyanın sayılı melodik dillerinden biridir.
küçükresim|upright=1.25|Avrupa'da İtalyancanın konuşulduğu yerler
 Tarihçe 

 Kökenleri 
İtalyanca, Roma İmparatorluğu'nun geç dönemlerinde İtalya'da konuşulan ve yüzyıllar boyunca derinlemesine değişime uğrayan Halk Latincesi'nden türetilen bir Latin dilidir.

İtalyan okulunda el yazısıyla yazı yazmak|thumb
Orta Çağ'da Avrupa'da yerleşik yazı dili Latinceydi ancak insanların büyük çoğunluğu okuma yazma bilmiyordu ve yalnızca bir avuç insan bu dili iyi biliyordu. İtalyan Yarımadası'nda Avrupa'nın çoğunda olduğu gibi çoğu yerel dilde konuşurdu. Yaygın olarak anıldıkları şekliyle bu lehçeler, resmi standartlar ve öğretilerden etkilenmeden yüzyıllar boyunca Halk Latincesi'nden gelişti. Bunlar hiçbir şekilde, kendi bu yerel dillerden biri olarak başlayan standart İtalyancanın "lehçeleri" değil, İtalyancanın kardeş dilleridir. Karşılıklı anlaşılabilirlik, genel olarak Roman dillerinde olduğu gibi, İtalyancada da büyük farklılıklar gösterir. İtalya'nın Roman dilleri her seviyede (fonoloji, morfoloji,sözdizimi, sözlük, pragmatik) İtalyancadan büyük farklılıklar gösterebilir ve tipolojik olarak farklı diller olarak sınıflandırılır.
Alfabe
İtalyan alfabesinde 21 harf bulunur. J, K, W, X ve Y harfleri İtalyancada kullanılmaz, sadece yabancı kelimelerde bulunur.
{|
|A||B||C||D||E||F||G||H||I||L||M||N||O||P||Q||R||S||T||U||V||Z
|-
|a||b||c||d||e||f||g||h||i||l||m||n||o||p||q||r||s||t||u||v||z
|}
Okunuş
 C harfi a, o, u harflerinin önünde bulunduğunda k [kʰ] olarak okunurken, e ve i harflerinden önce Türkçedeki ç [ʧ] gibi okunur.
 Ch ve gh harfleri daima e ve i harflerinin önüne yazılır ve sırasıyla k ve g şeklinde okunurlar.
 G harfi a, o, u harflerinin önünde normal g olarak okunurken, e ve i harflerinden önce Türkçedeki c [ʤ] harfi gibi okunur.
 Gl, [ʎ] olarak, gn ise [ɲ] olarak okunur: “Taglia” (beden) talya olarak, “ogni” (her) onyi olarak okunur.
 H harfi İtalyancada hiçbir zaman okunmaz. Eşsesli kelimelerde anlam karışıklılığını ortadan kaldırmak için kullanılır. Örneğin "anno" (yıl) ve "hanno" (sahip olmak fiilinin 3. çoğul şahıs çekimi). Yabancı kelimelerde de okunmaz, örneğin "hotel".
 R harfi İtalyancada Türkçede olduğundan daha kuvvetli yuvarlatılır.
 Z sesi "dz" olarak, zz ise "ts" olarak okunur: “Zucchero” (şeker) dzukkero, “pizza” ise pitsa olarak okunur.
"C" ile "g" harfleri ve "Sc" kombinasyonu
 İtalyanca yazılışı Türkçe ses karşılığı Açıklama Örnek ca, co, cu  "k"  c harfinden sonra a, o, u harfleri gelirse okunuş değişmez casa (ev) kasa ce, ci  "ç"  c den sonra e veya i harfi gelirse k sesi ç sesine dönüşür  città (şehir) çita Che, chi  "k"  c den sonra e veya i gelen kelimelerde k sesini zorunlu kılmak için araya h getirilir occhio (göz) okkio ga, go, gu  "g"  g harfinden sonra a, o, u harfleri gelirse okunuş değişmez gatto (kedi) gatto ge, gi  "c" g den sonra e veya i harfi gelirse k sesi c sesine dönüşür gente (insanlar) cente ghe, ghi  "g" h harfi araya getirildiğinde g sesini zorunlu kılarlunghezza (uzunluk) lungetza sca, sco, scu  "sk" sc den sonra a, o, u harfleri gelirse okunuş değişmez scuola (okul) skuola sce, sci  "ş"  e ve i den önce sc gelirse ş olarak okunurscegliere (seçmek) şelyere sche, schi  "sk"  sc den sonra e veya i harfi gelen kelimelerde k sesini zorunlu kılmak için araya h getirilir scheletro (iskelet) skeletro
 Vurgu ve tonlama 
Çoğu İtalyanca kelimede vurgu sondan ikinci hecededir.
 Örneğin: adesso (şimdi), liceo (lise)
Bazı kelimeler ise bu kurala uymaz ve vurgu kelimenin herhangi başka hecesinde bulunabilir.
 Örneğin: fragola (çilek), cinema (sinema)
 Vurgusu son hecede olan kelimelerde ünlü harfler sola yatık olan grave imi (à, è, ì, ò, ù) ile gösterilir. Bu aksanlar vurguda istisnaları gösterip, kelimenin sadece son harfine eklenir. Kelimenin başında veya ortasında olan vurgular için grave imi kullanılmaz.
 Örneğin: caffè (kahve), lunedì (pazartesi)
 İmi sağa yatık olan acute imi (é) ise kelimeye keskin aksan verir ve pratikte sadece kelime sonunda veya son hecede bulunur ve vurguyu gösterir.
 Örneğin: trentatré (otuz üç), perché (çünkü)
 Bazı kelimelerde ise diyakritik işaretler anlam ayırımı için önem taşır.
 Örneğin:
 la (dişi belirteç) - là (orada)
 e (ve) - è (olmak fiili, dir-dır)
 sì (evet) - si (dönüşlü zamir)
 Dilbilgisi 
İtalyancada isimlerin tamamı erkek ya da dişi olarak betimlenir. Erkek kelimeler genellikle “-o” harfiyle, dişi kelimeler ise genellikle “-a” harfiyle biter. Erkek çoğul “-i”, dişi çoğul ise genellikle “-e” takısını alır. Dolayısıyla erkek çocuk “bambino”, kız çocuk “bambina”, erkek çocuklar “bambini”, kız çocuklar ise “bambine” olarak söylenir.
Sıfatlar isimlerin cinsiyetine uyar. Bambino bello=Güzel erkek çocuk, Bambina bella=Güzel kız çocuk, Bambini belli= Güzel erkek çocuklar, Bambine belle=Güzel kız çocuklar.
 Belirteçler (Articoli) 
İtalyancada belirli tanımlıkların (articoli determinativi) tekil ve çoğul hâlleri cinsiyete ve kelimenin başlangıç harfine göre değişir.
+ Belirli Tanımlıklar Tablosu (L'articolo determinativo) Cinsiyet Tekil Çoğul Kullanım Kuralı (Not) Örnek (Tekil / Çoğul) Erkek(Maschile) il i Sadece sessiz harflerden önce il palazzo / i palazzi (saray) l'  gli Sesli harflerden önce l'ingresso / gli ingressi (giriş) lo gli s + sessiz harf; ayrıca z, ps, gn ve y harflerinden önce lo studente / gli studenti (öğrenci) Dişi(Femminile) la le Sessiz harflerden önce la pizza / le pizze (pizza) l'  le Sesli harflerden önce l'idea / le idee (fikir)
 Fiiller 
İtalyancada fiiller şahıslara göre ve zamana göre çekilir. Bu şahıslar io (ben), tu (sen), lui (erkek o), lei (dişi o ya da Siz), noi (biz), voi (siz), loro (onlar) dur. Şimdiki zamanda (Presente) fiil kökünün sonuna konan eklerle şahıslar betimlendiğinden şahıs zamiri genellikle "gizli özne" olarak kalabilir.
 Yardımcı Fiiller (Essere ve Avere) 
İtalyancanın en temel iki fiili olan essere (olmak) ve avere (sahip olmak) düzensizdir ve diğer zamanların oluşturulmasında yardımcı fiil olarak kullanılırlar.
+ Yardımcı Fiillerin Çekimi essere (olmak) Şahıs Presente(Şimdiki) Passato Prossimo(Yakın Geçmiş) Imperfetto(Hikaye) Futuro(Gelecek) Condizionale(Şart) Trapassato Prossimo(Önceki Geçmiş) io sono sono stato/a ero sarò sarei ero stato/a tu sei sei stato/a eri sarai saresti eri stato/a lui/lei è è stato/a era sarà sarebbe era stato/a noi siamo siamo stati/e eravamo saremo saremmo eravamo stati/e voi siete siete stati/e eravate sarete sareste eravate stati/e loro sono sono stati/e erano saranno sarebbero erano stati/e avere (sahip olmak) Şahıs Presente Passato Prossimo Imperfetto Futuro Condizionale Trapassato Prossimo io ho ho avuto avevo avrò avrei avevo avuto tu hai hai avuto avevi avrai avresti avevi avuto lui/lei ha ha avuto aveva avrà avrebbe aveva avuto noi abbiamo abbiamo avuto avevamo avremo avremmo avevamo avuto voi avete avete avuto avevate avrete avreste avevate avuto loro hanno hanno avuto avevano avranno avrebbero avevano avuto
 Düzenli Fiillerin Çekimi (-are, -ere, -ire) 
İtalyancada düzenli fiiller mastar eklerine göre üç ana gruba ayrılır. Aşağıda her gruptan birer örnek fiilin temel zamanlardaki (Şimdiki, Geçmiş, Hikaye) çekimi verilmiştir.
 1. Grup (-are): Parlare (Konuşmak) 
 Şahıs  Presente  Passato Prossimo  Imperfetto io  parlo  ho parlato  parlavo tu  parli  hai parlato  parlavi lui/lei  parla  ha parlato  parlava noi  parliamo  abbiamo parlato  parlavamo voi  parlate  avete parlato  parlavate loro  parlano  hanno parlato  parlavano
 2. Grup (-ere): Vendere (Satmak) 
-ere* bitimli fiillerde geçmiş zaman eki genellikle -uto olur.
 Şahıs  Presente  Passato Prossimo  Imperfetto io  vendo  ho venduto  vendevo tu  vendi  hai venduto  vendevi lui/lei  vende  ha venduto  vendeva noi  vendiamo  abbiamo venduto  vendevamo voi  vendete  avete venduto  vendevate loro  vendono  hanno venduto  vendevano
 3. Grup (-ire): Dormire (Uyumak) 
-ire* bitimli fiillerde geçmiş zaman eki genellikle -ito olur.
 Şahıs  Presente  Passato Prossimo  Imperfetto io  dormo  ho dormito  dormivo tu  dormi  hai dormito  dormivi lui/lei  dorme  ha dormito  dormiva noi  dormiamo  abbiamo dormito  dormivamo voi  dormite  avete dormito  dormivate loro  dormono  hanno dormito  dormivano
 Fiil Zamanlarının Günlük Kullanımı ve Italiano Neostandard 
Standart İtalyanca dilbilgisi; 4 geçmiş, 1 şimdiki, 1 gelecek ve çeşitli şart kipleri dahil olmak üzere zengin bir zaman yapısına sahiptir. Ancak günümüz İtalya'sında konuşulan ve "Italiano neostandard" (Yeni Standart İtalyanca) olarak adlandırılan varyantta, bu zamanların birçoğu günlük konuşma dilinde kullanılmamakta veya işlevini yitirmektedir.

Özellikle geçmiş zaman kipleri arasında belirgin bir kullanım farkı göze çarpar.
 Passato prossimo (yakın geçmiş): Günlük konuşmada ve modern edebiyatta geçmiş zamanın temel kipidir. İtalya'nın kuzey ve orta kesimlerinde passato remotonun tamamen yerini almıştır; Güney İtalya'da ise her iki kip bir arada kullanılır. Ho mangiato, sono andato, ho vissuto gibi yapılarla kurulur. Anlatılan olay konuşma anına göre hâlâ bağlantılı veya yakın hissedildiğinde tercih edilir.
 Imperfetto (süreklilik taşıyan geçmiş / miş'li geçmiş): Geçmişte alışkanlık, betimleme, devam eden durumlar için kullanılır. Konuşma ve yazı dilinde çok canlıdır. Örnek: mangiavo, andavo, pioveva.
 Passato remoto (uzak geçmiş): Edebi metinlerde, tarih kitaplarında ve masallarda yaygın olarak kullanılır. Bununla birlikte, İtalya'nın kuzey ve orta bölgelerinde günlük konuşma dilinde neredeyse tamamen passato prossimo ile değiştirilmiştir. Güney İtalya'da hâlâ canlı birincil geçmiş zaman kipi olarak tercih edilir (örn. mangiai, andai).
 Trapassato prossimo (önceki yakın geçmiş): Avevo mangiato, ero andato örneklerinde olduğu gibi, geçmişte başka bir geçmiş olaydan önce gerçekleşmiş eylemleri anlatır. Günlük konuşmada ve modern edebiyatta en sık kullanılan “önceki geçmiş” zamanıdır. Trapassato remotonun tamamen yerini almıştır ve çağdaş İtalyancanın canlı, üretken zaman kiplerinden biridir.
 Trapassato remoto (önceki uzak geçmiş): dopo che ebbi/avvi mangiato, appena che fui partito gibi yapılarla kullanılan bu zaman kipi, çağdaş İtalyancada neredeyse tamamen terk edilmiştir. Günümüzde yalnızca çok eski edebi metinlerde (19. yüzyıl öncesi ve Manzoni'nin 1827 baskısı gibi) rastlanır. Modern İtalyancada aynı anlam trapassato prossimo ile ifade edilir ve trapassato remoto pratikte “ölü” bir zaman kipi kabul edilir.
 Presente (şimdiki zaman): Hem şimdiki zaman hem yakın gelecek hem de tarihsel anlatılarda (presente storico) kullanılır. İtalyan dilinin en canlı ve en sık kullanılan zamanıdır. Örnek: mangio, vado, domani parto.
 Futuro semplice (basit gelecek): Günlük konuşmada yakın gelecekteki eylemler için genellikle presente tercih edilir (Domani vado al mare = “Yarın denize gidiyorum”). Futuro semplice ise günümüzde daha çok tahmin, olasılık veya şüphe belirtmek için kullanılmaktadır (epistemik gelecek): Saranno le cinque («Saat beş olmalı»), Chi sarà mai? («Kim olsa gerek?»), Avrà trent’anni («Herhalde otuz yaşındadır») gibi.
 Zaman Kipleri Kullanım Özeti 
Aşağıdaki tabloda standart İtalyanca dilbilgisinde yer alan tüm zamanlar ve bunların günümüz konuşma dilindeki kullanım sıklıkları özetlenmiştir.
+ İtalyanca Fiil Kipleri ve Zamanları Kip (Modo) Zaman (Tempo) İtalyanca Adı Günlük Kullanım Notu Haber Kipleri(Indicativo)Gerçek eylemleri bildirir Şimdiki / Geniş Presente Çok yaygın. Gelecek zaman yerine de sıkça kullanılır. Yakın Geçmiş Passato Prossimo Çok yaygın. Konuşma dilinde ana geçmiş zamandır. Şimdiki Zamanın Hikayesi Imperfetto Çok yaygın. Geçmişteki alışkanlıklar ve betimlemeler için kullanılır. Uzak Geçmiş Passato Remoto Sınırlı. Edebiyat dilidir. Konuşma dilinde sadece Güney İtalya'da yaygındır. Önceki Geçmiş Trapassato Prossimo Yaygın. Önceki Uzak Geçmiş Trapassato Remoto Arkaik / Ölü. Sadece eski metinlerde görülür. Kullanılmaz. Gelecek Futuro Semplice Yaygın. Ancak bazen yerini şimdiki zamana bırakır veya tahmin (olasılık) için kullanılır. Gelecek (Bitmiş) Futuro Anteriore Nadir. Genelde geçmişe yönelik tahminlerde kullanılır. Dilek Kipleri(Congiuntivo)Şüphe, istek, duygu bildirir Şimdiki Presente Yaygın (Ancak konuşma dilinde bazen hatalı olarak Indicativo kullanılır). Geçmiş Passato Yaygın. Hikaye Imperfetto Azalmakta. Konuşma dilinde yerini bazen Indicativo Imperfettoya bırakır. Önceki Geçmiş Trapassato Yaygın (Koşul cümlelerinde). Şart Kipleri(Condizionale) Şimdiki Presente Yaygın (Nezaket ve istek bildirmede). Geçmiş Passato Yaygın (Gerçekleşmemiş geçmiş isteklerde). Emir Kipi(Imperativo) Şimdiki Presente Çok yaygın.
 Söz Dizimi (Sentaks) 
İtalyanca, tipolojik olarak SVO (Özne-Yüklem-Nesne) söz dizimine sahip bir dildir. Cümlenin temel öğeleri genellikle Romans dillerinde görülen standart sıralamayı takip eder.Salvi, Giampaolo; Vanelli, Laura (2004). Nuova grammatica italiana. Bologna: Il Mulino.
Temel cümle yapısı şu şekildedir: Özne + Yüklem + Tümleç
Örnek: Luigi viene da casa. (Luigi evden geliyor.)
Ancak İtalyanca, "Adıl düşüren dil" (Pro-drop language) grubuna girdiği için, fiil çekimi şahsı belirttiğinde özne zamiri genellikle kullanılmaz. Bu durumlarda cümle yapısı doğrudan yüklemle başlayabilir:
 Parlo con te. (Seninle konuşuyorum) – (Burada Io [Ben] öznesi gizlidir.)
İtalyanca, söz dizimi açısından İngilizce gibi dillere kıyasla daha esnektir. Vurgu (focalizzazione) yapılmak istendiğinde özne yüklemden sonraya da gelebilir.
Örnek: Ha chiamato la mamma (Annem aradı) cümlesinde vurgu 'arayanın anne olduğu' üzerinedir)
 İtalyanca bir pasaj 
İnsan Hakları Evrensel Beyannamesi, Madde 1:
 Dosya:Universal Declaration of Human Rights - ita - dan - Art1.ogg:
 Orijinal metin: "Tutti gli esseri umani nascono liberi ed eguali in dignità e diritti. Essi sono dotati di ragione e di coscienza e devono agire gli uni verso gli altri in spirito di fratellanza."
 Türkçe: "Bütün insanlar hür, haysiyet ve haklar bakımından eşit doğarlar. Akıl ve vicdana sahiptirler ve birbirlerine karşı kardeşlik zihniyeti ile hareket etmelidirler."
 Bazı İtalyanca Kelimeler ve İfadeler 
İtalyancada günlük hayatta en sık kullanılan kelimeler, aile üyeleri ve ülke isimleri aşağıdadır:
+ Temel İfadeler ve Selamlaşma İtalyanca  Türkçe  Notlar Sì  Evet  No  Hayır  Ciao  Merhaba / Hoşça kal  Hem geliş hem gidişlerde (samimi) kullanılır. Grazie  Teşekkür ederim  Prego  Bir şey değil / Rica ederim  Per favore  Lütfen  Mi scusi  Affedersiniz  Resmi hitap / Özür dileme Come stai?  Nasılsın?  Come va?  Ne haber? / Nasıl gidiyor?  Bene  İyi  Bello  Güzel  Piacere  Tanıştığıma memnun oldum  Buongiorno  Günaydın / İyi günler  Buonasera  İyi akşamlar  Buonanotte  İyi geceler  Arrivederci  Hoşça kalın  A presto  Görüşürüz + Çekirdek Aile İtalyanca  Türkçe il padre / il papà  Baba la madre / la mamma  Anne il fratello  Erkek kardeş / Ağabey la sorella  Kız kardeş / Abla

+ Ülkeler ve Diller Ülke (İtalyanca)  Türkçe  Dil (İtalyanca)  Türkçe Italia  İtalya  l'italiano  İtalyanca Turchia  Türkiye  il turco  Türkçe Inghilterra  İngiltere  l'inglese  İngilizce
 İtalyanca Sayıların Yapısı 
İtalyanca sayı sistemi onluk tabana dayanır ve oldukça kurallıdır. Aşağıdaki tabloda sayıların basamak ve katlarına göre değişimi gösterilmiştir:
+ İtalyanca Sayı Sistemi n 0 1 2 3 4 5 6 7 8 9 n (Birlikler) zero uno due tre quattro cinque sei sette otto nove 10 · n (Onluklar) — dieci venti trenta quaranta cinquanta sessanta settanta ottanta novanta 10n (Kuvvetler) uno dieci cento mille — — milione — — miliardo
 11-16 Arası: Düzensizdir (On + sayı yapısında değil, birleşik köktedir): Undici, dodici, tredici... sedici.
 17-19 Arası: Önek alır: Diciassette, diciotto, diciannove.
 Birleştirme Kuralı: Onlar basamağından sonra birlik gelirken arada boşluk bırakılmaz: 21 için ventuno, 22 için ventidue.
 Sayıların Yazımında Önemli Kurallar 
İtalyanca sayıların yazımında dikkat edilmesi gereken fonetik ve yapısal kurallar şunlardır:
 Aksan Kuralı (3 ve Katları):
 tre (3): Tek heceli olduğu için aksansız yazılır.
 ventitré (23), trentatré (33): 3 ile biten birleşik sayılarda vurgu son heceye düştüğü için kelime sonuna mutlaka keskin aksan (é) gelir.
 Sesli Harf Düşmesi (1 ve 8):
 Onlar basamağı (20, 30, 40...) sesli harfle biterken, yanına sesli harfle başlayan 1 (uno) veya 8 (otto) rakamları gelirse, onlar basamağının sonundaki harf düşer ve iki kelime kaynaşır.
 Venti + uno = Ventuno
 Trenta + otto = Trentotto
 Çoğul Yapı Kuralları (100, 1000 ve Milyon):
 Cento (100): Çoğul eki almaz, önündeki sayı değişse de kelime aynı kalır (200 = Duecento).
 Mille (1000): Çoğul hali düzensizdir ve -mila ekine dönüşür (2000 = Duemila).
 Milione (Milyon): Standart çoğul kuralına uyar ve -i alarak Milioni olur (2 Milyon = Due milioni).
 Notlar 

 Kaynakça 

 Dış bağlantılar 
 İstanbul İtalyan Kültür Merkezi


Kategori:Vatikan dilleri