Şems-i Tebrîzî

Şems-i Tebrîzî (; 1185-1247), İranlı*

Mustafa Eryaman, https://www.academia.edu/48828853/Ni%C4%9Fde_Kesikba%C5%9F_%C5%9Eems_i_Tebrizi_T%C3%BCrbesi mutasavvıf. Mevlânâ Celâleddîn-i Rûmî'nin gönül dünyasında büyük değişikliklere sebep olan ve Mevlânâ tarafından yazılan ilâhî aşk şiirlerinden oluşan "Dîvân-ı Şems-î Tebrîzî" adındaki nazım eser sayesinde tanınan Mevlana'nın sohbet şeyhidir.

Kimliği
1186 yılında Tebriz'de doğmuştur. Adı Muhammed, lakapları Şemseddin, Şems, Şems-i Tebrizî ve Şemsü'l-hak ve'd-dîn'dir. Babası Ali bin Melikdad Horasan'ın Bezer vilayetinden ticaret yapmak gayesiyle Tebriz'e gelip yerleşen bir tüccardır. Başka bir rivayete göre babası, İsmailî dâîsi olup daha sonra Sünniliğe geçmiş olan Alamut valiliği görevinde bulunmuş Havend Celâleddîn'dir. Ancak bu rivayet Mevlevî kaynaklarında mevzubahis olmadığı ve Havend Celâleddîn'in Ahmed adındaki oğlundan başka oğlu olmadığı gerekçe gösterilerek kabul edilmemiştir.

Ahmed Eflâkî'nin Menâkıbü’l Ârifîn'inde ve Makalât-ı Şems-i Tebrîzî'de gençlik yıllarında medrese eğitimi almadığı, manevî hâlleri olduğu, semâ yaptığı ve riyâzette bulunduğu rivayet edilir. Çeşitli kaynaklarda Tebrizli Ebubekir Selebâf adındaki şeyhe bağlandığı belirtilir. Sahîh Ahmed Dede eserinde Şems'in şeyhine 22 yaşında bağlanıp 14 yıl hizmet ettiğini ifade eder. Geçimini sepet örerek temin eden, müritlerinin hırka giymesine izin vermeyen, melâmet ve fütüvvet ehli sûfî olan şeyhi Ebûbekir Selebâf, Şems'in şahsiyetinin şekillenmesinde büyük etki sahibidir.

Daha küçük yaşlarda, mânevî ilimleri tahsilde gösterdiği kabiliyetle dikkat çeken Şems, din ilimleri tahsilden sonra genç yaşlarında Tebrizli Ebûbekir Sellaf'a mürid olmuş, ününü duyduğu bütün meşhur şeyhlerden feyz almaya çalışmış ve bu sebeple diyar diyar dolaşmıştır. Bu gezginliğinden dolayı kendisine "Şemseddin Perende" (uçan Şemseddin) denilmiş, ayrıca Tebriz'de tarikat pîrleri ve hakikat ârifleri ona "Kâmil-i Tebrîzî" adını vermişlerdir.

 Hayatı, şahsiyeti ve görüşleri 
Daha sonraları Sacaslı Şeyh Rukneddin, Tebrizli Selahaddin Mahmut ile mutasavvıf Necmüddin Kübra'nın halifelerinden Centli Baba Kemal'e intisap ederek onlardan feyz almıştır. Muhammed'in ahlakını örnek alan Şemseddin-i Tebrizî, devamlı bir arayış içerisinde olmuş, manevî bir işaret üzerine de Mevlânâ Celâleddîn Rûmî'yi arayıp bulmuştur. Dünyaya, kılık ve kıyafete önem vermeyen Şems, Mevlânâ ile üç-üç buçuk yıl süren beraberliği neticesinde onun hayatında yeni ufukların açılmasına vesile olmuş, onu ilahî aşkın potasında eriterek, kâmil bir Hak aşığı yapmaya muvaffak olmuştur.

Şems-i Tebrizî Şam'a döndüğünde, Mevlânâ Celâleddîn Rûmî için onun yokluğu dayanılmazdır. Şems'in varlığını kabullenememiş kimseler, Mevlânâ'ya ileri geri laflar etmişlerdir. Celâleddîn Rûmî'nin bu kimselerden birine verdiği cevap şöyledir:

"Onun ışığı vurmazdan önce ölü bir nakıştım sadece taş duvarlarınızda. O, elindeki yay ile vurmazdan önce tellerime; hep aynı nameyi çalıp söyleyen, kendi sesine yabancı bir kuru rebaptım. Ben onun avucunda bağlar, bahçeler ağaçlar görür; deryalar gibi geniş, deryalar kadar berrak sular görürüm. Onun avucunda çıkan ağaçların gölgesinde dinlenirim. Lâkin siz bunların hiçbirini göremezsiniz."

Bir süre sonra Şems, Mevlânâ Celâleddîn Rûmî'in oğlu Sultan Veled'in çağrısı üzere Konya'ya geri gelir. Mevlânâ bir daha şehirden ayrılmasın diye, onu bir kızla evlenmeye iknâ eder; bu kız Celâleddîn Rûmî'nin evinde evlâtlık olan Kimyâ Hâtundur. Kimya Hatun'a gizliden aşık olan, Mevlânâ'nın küçük oğlu Âlâeddin, bu durumu hazmedemez ve Şems aleyhtarlarının yanında yer almaya başlar.

Hulul inancı: Şems'in Kimya adında bir karısı vardı. Bir gün Şems'e kızıp Meram bağları tarafına gitti. Kadınlardan bir grup onu aramaya başladıkları sırada Mevlana, Şems'in yanına girdi. Şems şahane bir çadırda oturmuş, Kimya Hatun'la konuşup oynaşıyor, Kimya hatun da orada oturuyordu. Mevlana bunu görünce hayrette kaldı ve dışarı çıktı. Bu karı kocanın oynaşmalarına mani olmamak için aşağı yukarı dolaştı. Şems: “İçeri gel!” diye seslendiğinde Mevlana, Şems'ten başkasını görmedi. “Kimya nereye gitti?” dedi. Şems: “Yüce Tanrı beni o kadar sever ki istediğim şekilde yanıma gelir, şu anda da Kimya şeklinde geldi” buyurdu.Ahmed Eflaki, Menakibu’l-Arifin, II/56-57, ter. Tahsin Yazıcı, MEB, İst. 1989

 Ölümü hakkındaki  rivayetler  
Şems hicri 645, miladi 1247 tarihinde Mevlânâ'da meydana gelen büyük değişikliği hazmedemeyenler tarafından mı öldürüldü, yoksa geldiği gibi kimseye haber vermeden Konya'yı terk mi ettiği bilinmemektedir.

Bugün Konya'da Şems makamı olarak bilinen, halk ve bilhassa Mevlevîlerce türbesinden önce ziyaret edilen bu mescit-türbe de mevcut sanduka, boş bir sanduka mı, yoksa Mehmet Önder Bey'in bir hatırasında anlatıldığı gibi, Şems gerçekten burada mı gömülüdür, bu da bilinmez.

 Şems-i Tebrizî Türbesi 
küçükresim|sağ|Şems-i Tebrîzî'nin Konya'daki türbesi
Çorum İli, Kadıderesi Köyü’nden hayrat Ayhan TEKE’nin ruhsatıyla türbedar Kenan Asal tarafından gerçekleşen çalışmalar esnasında yeni kültürel ve tarihi bulgulara da rastlanılmıştır.  Tespiti yapılan bu yeni bulgular ilk kez tarafımızca yayınlanmaktadır. Tespit ettiğimiz ilk bulgu Niğde Kesikbaş Türbesi iç mekanın ortasında demir profillerle kuşatılan 0.80 x  1.20 x 2.20 m. boyutlarında metal kafes içerisinde, dikdörtgen prizma şeklinde sarımtrak ince yonu düzgün kesme taşlardan oluşan sandukanın baş ucuna yerleştirilen mermerden kitabe görülmüştür. Sivri kemer formlu kitabenin iç yüzeyinde üç bölümlü ve üç satırdan oluşan tarih yazısı görülür. Sülüs hat ile yazılı olan üç satırlık kitabede (Resim. 1); 1.    Fi Seneti2.    Tıs’a ve Erbaiyne3.    Ve seb’amaine.''' 

yazısı vardır. Niğde'deki Kesikbaş Türbesi mezar taşı üzerindeki kitabeye göre türbenin, 749 Hicri / 1349 Miladi yılında inşâ edildiği anlaşılmaktadır. Kitabeye göre türbe, Niğde’de 1335-1366 yılları arasında hüküm süren Eretna Beyliği döneminde inşâ edilmiştir. Dolayısıyla Kesikbaş Türbesi, Prof. Dr. Mehmet Özkarcı ile geçen sene tespitini yaptığımız ve “Niğde’de Üç Mimari Eser” başlığı ile yayınladığımız 741 Hicri/ 1341 Miladi tarihli Kalender Baba Türbesi’nden  sekiz yıl sonra inşa edildiği anlaşılmaktadır. İkinci bulgumuz ise Kesikbaş Türbesi bitişiğinde bulunan tarihi şifalı su çeşmesinin temizlenen zemininde gün yüzüne çıktı. Gün yüzüne çıkartılan çeşme zemini mermer levhalar ile döşelidir. Zemin döşemelerinin birinin üzerinde  ters şekilde yerleştirilmiş bir “Lale” bezemesi görülmektedir. 0.13x 0.13 m ölçülerindeki lale bezemesi, mermer levha üzerine kabartma tekniğinde işlenmiştir . Çeşme inşa edilirken lale bezemesinin bilinçli bir şekilde zemine yerleştirildiği düşünülebilir. Laleler, tek soğandan tek çiçek vermesinin yanında Ebced hesabıyla “Allah” kelimesine tekabül etmesi gibi özelliklerinden dolayı, İslam tasavvufunda Tevhid’i dolayısıyla Allah’ın birliğine işaret etmesi olarakta yorumlanmaktadır. Lakin çeşmenin Şems Tebriz’inin makam türbesinin çeşmesi olması hasebiyle buradaki Lale’nin Şems’e izafe edilmiş olabileceğini de akla getirmektedir.

Niğde'deki Kesikbaş Türbesi de Şems'e izafe edilir. Bunlardan ayrı olarak Tebriz şehrinde "Geçil" denilen mezarlıkta, aynı bölgede Hoy'da, Pakistan'ın Multan şehrinde Şems türbeleri veya makamları vardır. Bunlar çeşitli rivayetlerle süslenmiştir. Pakistanlıların söylediklerine göre de Şems, Konya'dan bir gece yarısı gizlice ayrılmış, Hoy şehrine hareket etmiş ve orada yerleşmiştir. Rivayete göre Şems-i Tebrizi Hoy'da vefat eder ve orada gömülür. Mezarı, Unesco Dünya Kültür Mirası'na aday gösterilir.Şems-i Tebrizi Minaresi yakınında Timur dönemi üç iskelet bulundu . Bir rivayete göre, Mevlânâ Celâleddîn Rûmî'nin küçük oğlu Âlâeddin de, Şems'i öldürenler arasındadır.

Şems'in Konya'daki türbesi küçük, mütevazı, adeta saklanmış bir yerdir. Mevlânâ'nın o ihtişamlı türbesinin yanında -ki Mevlânâ "En güzel türbe gökkubedir''" der- sadedir.

 Galeri 

 Dipnotlar 
 Baha Veled'den Günümüze Konya Alimleri ve Velileri, Av. M. Ali UZ, Konya Mayıs 1993
Şems-i Tebrizi, Mootol Kültür sanat, Makale:Tekin Gün, İstanbul Mart 2013
Mustafa Eryaman, https://www.academia.edu/48828853/Ni%C4%9Fde_Kesikba%C5%9F_%C5%9Eems_i_Tebrizi_T%C3%BCrbesi

 Kaynakça 

 Dış bağlantılar 

The Autobiography of Shems-i Tabrizi 

Kategori:İslam filozofları
Kategori:Fars şairler
Kategori:1185 doğumlular
Kategori:Şafiiler
Kategori:İranlı mutasavvıflar