Tebriz

Tebriz (, ), İran'da Güney Azerbaycan bölgesinde yer alan, Doğu Azerbaycan Eyaleti'nin yönetim merkezi olan şehir. Tebriz İran'ın kuzey batısındaki en büyük şehri, aynı zamanda Azerbaycan Türkleri'nin yoğunluklu olarak yaşadığı bir şehirdir.

Aynı zamanda eyaletin aynı isimli Tebriz şehristanı'nın da yönetim merkezi olan şehrin 2020 yılı resmî nüfusu 3.043.633

Şehir nüfusunun çoğunluğunu İran Azerileri oluşturur. Halkın dili Azerbaycan Türkçesi'dir. Nüfus açısından İran'ın Tahran, Meşhed,İsfahan, Kerec ve Şiraz'dan sonra altıncı en büyük şehridir. Sanayi bakımından İran'ın ikinci şehridir.

 Etimoloji 

Tebriz adının Farsçadaki teb (ateş) ve rîz (akıtan, döken) sözcüklerinin birleşmesinden meydana geldiği söylenmektedir. Adın ortaya çıkışına dair bir hikâye bulunmaktadır. 791'de Abbasi Halifesi Harun Reşid'in ateşli hastalığa yakalanan eşi Zübeyde Hatun'un Tebriz'deki kaplıcalara girdikten sonra sağlığına kavuştuğu için buranın adı Tebriz (ateş döken) olmuştur.Türk Ansiklopedisi, Tebriz maddesi (yaz: C. R. Gürsoy), cilt 31, Ankara, 1982

Evliya Çelebi de şehrin adını "sıtma dökücü" olarak aktarmıştır.Evliya Çelebi Seyahatnamesi, I. Cilt, s. 525, Üçdal Neşriyat, İstanbul, 1984

Şehrin adı Arap coğrafya kitaplarında Tibriz, Bizans ve Ermeni kaynaklarında Tavrez ve Tavreş şeklinde geçer. Avam halk buraya Tevriz de demekteydi.El Kalkaşendi, Süphû’l-a’şâ, s.667

 İklim 

 Tarih 
küçükresim|sağ|Şah İsmail'in Tebriz'e girişi (1501)
Tebriz'in ne zaman kurulduğu hakkında kesin bilgi yoktur. Şehirde yapılan arkeolojik kazılara göre Tebriz'in 5 bin yıllık bir geçmişi olduğu tahmin edilmektedir.

Çeşitli kaynaklar III. yüzyılda şehrin varlığından söz ederler. Gazaka olarak da bilinen kent Atropatena'nın başkentiydi. Fakat sonra bir depremde yıkıldı ve Arap hâkimiyeti zamanında tekrar imar edildi.Ana Britanniea Genel Kültür Ansiklopedisi, Tebriz maddesi, cilt 20.

Tebriz'in kuruluşu Ahameniş İmparatorluğu öncesine dayanır. İsmi Tavrez, Tavrej, Taris ve Turi diye de tarih kitaplarında geçen Tebriz, tarihi boyunca yıkımlara uğrayıp yeniden inşa edilmiştir.

Tebriz'in eski ismi Tavrez, Tavriz şeklinde olmuştur. Tebriz kelimesi  Kıpçakçaya ait bir kelimedir: Tebriz = Tavris = Tavaris. Yani (tav)+(aris) "dağ+arası". Bu da Tebriz şehrinin üç yandan dağlar ile çevrili olmasıyla ilgilidir.

Eskiden beri önemli bir merkez olan Tebriz'in kuruluşunu hazırlayan etkenlerden biri de kuzey-güney ve doğu-batı doğrultularında önemli yollar üzerinde (İpek ve Baharat yolları üzerinde) bulunmasıdır. Tebriz, doğu ile batı arasında bir Orta Çağ kültür merkezi olmuştur. Tebriz, gerek içinde barındırdığı Türk nüfusu ve gerekse İran'ı yüzyıllar boyunca yöneten İran Azerileri açısından önemli bir merkezdir.

1174 yılında Tebriz ele geçirilmiş Kızıl Arslan onu İldenizliler'in başkenti yapmıştır.Houtsma, M. T. E.J. Brill's First Encyclopaedia of Islam, 1913-1936, BRILL, 1987, ISBN 90-04-08265-4, s.1053

Abaka Han devrinde (1265-1281) Tebriz, İlhanlıların başkenti oldu. Gazan Han'ın saltanatı sırasında başkent olan Tebriz'de  1299'dan sonra geniş bir imar faaliyetine girişildi. 1336'dan sonra Celayirlilerin eline geçen şehir daha sonra Timur tarafından istila edildi. Timurlular zamanı imparatorluğun batı eyaletlerinin idari merkezi olan şehir imar faaliyetleri ile daha da geliştirildi. Timur'un  ölümünden sonra şehir onun oğulları arasında el değiştirdi.

1406'da Tebriz, Karakoyunlu hükümdarı Kara Yusuf'un eline geçti. Kara koyunlular zamanında da Tebriz başkent olarak kullanıldı. Timur'un yerine geçen Şahruh, 1436'da Tebriz'i kesin olarak ülkesine kattı. Şehrin yönetimini oğlu Cihanşah'a verdi. Cihanşah devrinde Tebriz'de meşhur Gökmescit ve daha birçok bina yapıldı. 1468'de Tebriz Akkoyunlular hükûmdarı Uzun Hasan tarafından alındı.

I. İsmail Akkoyunlu Elvend Mirza'yı Şarur (Nahçıvan) yakınlarında yendikten sonra 1501 yılının Temmuz ayında Tebriz'de kendisini Şah ilan etti ve Safevi Devleti'ni kurdu. Safeviler'in başkenti olan Tebriz, Yavuz Sultan Selim zamanındaki Çaldıran Muharebesinden sonra  Osmanlılarla Safeviler arasında birçok kere el değiştirdi. 
1375-1468 Karakoyunlular1469-1501 Akkoyunlular1501-1514 Safeviler1514 Osmanlılar (Tebriz'in Zaptı (1514))1514-1534 Safeviler1534-1535 Osmanlılar1535-1548 Safeviler1548 Osmanlılar1548-1585 Safeviler1585-1603 Osmanlılar (Tebriz Kuşatması (1585) ve Tebriz Kuşatması (1585-1586))1603-1610 Safeviler (Tebriz Kuşatması (1603))1610-1611 Osmanlılar1611-1725 Safeviler1725-1730 Osmanlılar (Tebriz Kuşatması (1725))1730-1731 Safeviler1731-1732 Osmanlılar1732-1747 Afşarlar1747-1802 Tebriz Hanlığı/Zend Hanedanı1802-1827 Kaçar Hanedanı1827-1828 Rus İmparatorluğu1828-1925 Kaçar Hanedanı1925-1945 Pehlevi Hanedanı
1945-1946 Azerbaycan Millî Hükûmeti

1946-1979 Pehlevi Hanedanı1979-1979 İran Geçici Hükümeti1979-   İran

 Coğrafya 
Kuzeyde Eynali Dağı, güneyde volkanik Sehend Dağı arasında bulunmaktadır. Bu yüzden dağlarla çevrili bir düzlükte kurulmuştur. Ayrıca Kömür Çayı (Mehran Çayı ya da Kuru Çay) ve Acı Çay'ın birleşmesinden oluşan nehir yatağında konumlanmıştır. İmam Humeyni Caddesi kenti doğudan batıya iki parçaya bölen bir ana caddedir. Bu caddenin bir ucunda Tahran'a giden ana yol, diğer ucunda ise Tebriz Garı bulunmaktadır. İran Ermenilerinin piskoposu Tebriz'de oturur.

Şems-i Tebrizi 1185 yılında bu şehirde doğmuştur.

 Tarihî yerler 
küçükresim|sağ|upright=0.91|Makberet ol Şuara (Şairler Anıtı)
küçükresim|sağ|upright=0.91|Tebrizin büyük kapalı pazarı (çarşısı), Halı Çarşısı

 Erk-e-Alişah

 İtfaiye Kulesi
 Tebriz Kapalıçarşısı: Doğudaki en büyük ve en önemli pazarlardandır. Pazarının genişliği bir kilometre karedir. İçindeki küçük çarşıların ve kervansarayların sayısı yirmiye ulaşır. Eskiden beri ticaret merkezi olmuş ve bugün de İran'ın kuzey batısının en görkemli ticaret merkezlerindendir.
 Tebriz Belediye Sarayı
 El-Gölü (Şah-Gölü): Büyük bir havuz ortasında bir binadır. Binanın yapılış tarihi bilinmemektedir. Ancak Abbas Mirza zamanında restore edilmiş ve 1931 yılından itibaren genel mesire yeri şekline dönüşmüştür. Bu mesire yeri, ferah yeşil bir alana sahiptir. 
 Meşrutiyet Müzesi
 Azerbaycan Müzesi
 Senceş Müzesi
 Şehriyarın Müzesi
 Şairler Anıtı (Makberet-ol Şuara): İran'ın yetiştirdiği birçok şairin ve önemli insanın mezarının bulunduğu yerdir. İran'ın çağdaş büyük şairi Şehriyar'ın mezarı da burada yer almaktadır.
 Un İbn Ali Anıtı
 Ferdowsi Lisesi
 Alişah Camisi
 Tebriz Ulu Camisi
 Kebud Camisi
 Ostad ve Şagerd Camisi
 Seyyed Hamze Camisi
 Magbare Camisi
 Zehiriye Camisi
 Tebriz Garı

 İlklerin şehri: Tebriz 
küçükresim|upright=0.91|Rüşdiye Okulu, Şu anda millî kütüphane olarak kullanılıyor
küçükresim|upright=0.91|Şahgölü metro istasyonu
Tebriz bulunduğu coğrafya nedeni ile, İran'ın batı kapısı olarak görülür bu yüzden birçok modern yapı ve etkinlik, İran'da ilk olarak Tebriz'de yapılmıştır veya görülmüştür. Bu yüzden çoğu Tebrizli İran'ın ilk modern hayata geçen şehri olarak görürler:
 İran'da 1811'de ilk matbaa evi Tebriz'de kuruldu.
 İran'ın ilk modern okulu Tebriz'de Hasan Roşdiye tarafından 1888 kuruldu. 
 İran'ın ilk işitme engelliler okulu Cabbar Bahçıvan tarafından 1924 yılında Tebriz'de kuruldu.
 İran'ın ilk özel dahi çocuklar okulu 1926 yılında Almanlar tarafından Tebriz'de kuruldu.
 İran'ın ilk ana okulu 1923 yılında Tebriz'de kuruldu.
 İran'ın ilk belediyesi, şehir meclisi ve belediye sarayı Tebriz'de kuruldu.
 İran'ın ilk modern polis teşkilatı Tebriz'de kuruldu.
 İran'ın ilk ticaret odası 1906 yılında Tebriz'de kuruldu.
 İran'ın ilk madeni para darphanesi Tebriz'de işe başladı.
 İran'ın ilk umumi kütüphanesi Tebriz'de kuruldu.
 İran'ın ilk sinema salonu 1900 yılında Tebriz'de kuruldu, ayrıca 1921 yılında Tahran'ın ilk sinema salonunu bir Tebrizli kurdu.
 İran'ın ilk tiyatrosu ve tiyatro grubu Tebriz'de kuruldu.
 İran'ın ilk modern fabrikası Tebriz'de kuruldu.
 İran'ın 1900'lü yıllardaki telefon sistemine kavuşan ilk şehri Tebriz idi.
 İran'ın ilk kadın derneği Tebriz'de kuruldu.
 İran'ın ilk öğrenci yurdu Tebriz'de kuruldu.

 Oteller 
küçükresim|sağ|upright=0.91|El-Gölü
 Hotel Şehriyar (5 yıldızlı) - Şah Gölü Caddesinde
 Hotel Pars (Hotel El-Gölü) (5 yıldızlı) - Şah Gölünde
 Hotel Gostereş (4 yıldızlı) - Azadi (Abresani) Meydanında
 Tebriz Uluslararası Hoteli(4 yıldızlı) - Daneşgah Meydanında
 Hotel Derya (3 yıldızlı) - Humeyni(Pehlevi) Caddesinde
 Hotel Azerbaycan - Şerieti (Şehnaz) Caddesinde
 Hotel Erk - Şerieti (Şehnaz) Caddesinde
 Hotel Park - Humeyni Caddesinde
 Hotel Sina - Gülistan Parkının Karşısı Gonga Başında

 Ekonomi 
küçükresim|sağ|upright=0.91|Tebriz Halısı

 Endüstri 
Tebriz İran'ın sanayi üretiminde büyük bir paya ve öneme sahiptir. Tebriz'in modern sanayisi başlıca otomotiv, makine, kimya, petrokimya, petrol rafinerisi, çimento, elektrik/elektronik eşya ve tekstil üzerine kuruludur.

 Atölyeler 
 Halı
 Gümüş işlemeler

 Eğitim 
 Üniversiteler 
küçükresim|sağ|upright=0.91|Tebriz Üniversitesi (2009)
 Tebriz Üniversitesi
 Sehent Teknik Üniversitesi
 Tebriz Azad İslami Üniversitesi
 Tebriz Tıp Bilimleri Üniversitesi
 Azerbaycan Terbiye Muallim Üniversitesi
 Tebriz İslami Sanat Üniversitesi
 Nebi Ekrem Kolej Üniversitesi

 Liseler 
 Ferdovsi Lisesi
 Pervin Lisesi (Memorial Lisesi)
 Talegani Lisesi ve Moteheri Lisei (Bölünmeden önce ismi Mensur lisesi)
 Ferzanegan Lisesi (Tizhuşan)
 Şehit Medeni Lisesi (Tizhuşan)
 Meşkat Lisesi
 Sema Lisesi
 Emir al müminin Lisesi
 Segat ol islam Lisesi

 Kardeş Şehirler 

  Bakü, Azerbaycan
  Erzurum, Türkiye
  Gazze, Filistin
  Gence, Azerbaycan
  İstanbul, Türkiye
  Kazan, Rusya
  Kerbela, Irak
  Kocand, Tacikistan
  Mogilyov, Belarus
  Şangay, Çin
  Konya, Türkiye

 Ayrıca bakınız 
 İran Karikatür Krizi
 İran Türkleri
 Tebriz Ark tiyatrosu

 Kaynakça 

 Dış bağlantılar 
 Tebrizin Tarihi Binalar Kütüpanesi
 Tebriz İnformasyon 
 Tebriz Haritası
 Tebriz

|}