Tonya

Tonya (Romeika: Τόνια), Trabzon iline bağlı bir ilçedir. Tonya ilçesi, doğudan Düzköy ve Maçka, güneyden Gümüşhane iline bağlı Kürtün, kuzeyden ve batıdan Vakfıkebir ile Şalpazarı ilçeleri ile çevrilidir.

Trabzon ilinin denize sahili olmayan bir ilçesidir. Tonya ilçe merkezinin deniz seviyesinden ortalama yüksekliği 733 metredir. İlçenin yüzölçümü 176 km²'dir. Arazi genel olarak engebelidir. Yüksek dağ sıralarına rastlanmamakla birlikte mevcut tepeler kuzeyden güneye doğru uzanır. Bu uzantılar arasında bulunan Fol Deresi ile Çamlık Deresi Vadisi Tonya sınırları içinde kalır. İlçe merkezi Fol Deresi Vadisinde kurulmuştur.

küçükresim|Tonya (Kadıralak Yaylasından Görünüm)
küçükresim|upright=1.1|Sel Oba ve Akkese Yaylaları'ndan Tonya Kalınçam Vadisi'ne doğru bu görüntü bitki örtüsü ve topoğrafya hakkında bilgi veriyor.

Tonya'nın en yüksek tepesi 1.900 m yüksekliğindeki Karakısrak tepesidir. 
küçükresim|Tonya coğrafyası ve florası|upright=1.1
İlçe sınırları içinde büyük akarsu ve göl yoktur. En önemli akarsu Fol Deresi'dir. Fol Deresi, Tonya'nın güneyinde Kürtün İlçesi sınırlarındaki Erikbeli Tepesi'nden doğar.
küçükresim|Tonya Fol Deresi
küçükresim|Fol Deresi üzerindeki Canik Şelalesi, Tonya içinden küçük bir yürüyüş ile erişilebilir bir tabiat parkıdır.

Kuzeye doğru Tonya topraklarını geçtikten sonra Vakfıkebir İlçesi merkezinden Karadeniz'e dökülür. İkinci önemli akarsu Toksar tepesinden kaynağını alarak Beşikdüzü İlçesinden denize dökülen Çamlık Deresi'dir.

Akarsuların rejimi düzenli değildir. Bahar aylarında karların erimesi ile su miktarı artar. Yaz aylarında azalır. Bununla birlikte yukarıda sözü edilen akarsuların kuruduğu hiç görülmemiştir.

 İklim 
İklim, Karadeniz iklimi ile karasal iklim arasında bir geçiş alanıdır. Karadeniz kenarından yükselen tepeler üzerinde bulunan ormanlar sürekli nem çekerler. Denizden gelen su buharı burada yoğunlaşır, sis haline gelir. Bu nedenle özellikle yaz aylarında günlerin büyük bir bölümü sisli geçer. Güneşli havalar daha çok sonbaharda görülür. Yaz aylarında ortalama sıcaklık 20 derece, kış aylarında 6-7 derece civarındadır.

Çevrede iklimin etkisiyle bitki örtüsü bir paralellik gösterir. Arazinin büyük çoğunluğunu meralar ve ormanlar kaplar ve yoğun ormanlar ilçenin güney yönündeki Kalınçam Köyü çevresindedir. Bu ormanlar yayvan ve iğne yapraklı ağaçlardan oluşur. Bölgede en iyi yetişen ağaç kızılağaçtır. İnsan emeği olmadan kendi kendine yetişebilmektedir.

küçükresim|Kalınçam Vadisi'ne doğru Tonya bölgesinin bitki örtüsü ve topoğrafyası.
küçükresim|upright=0.99|Tonya'da yoğun bitki örtüsü Kolşik yağmur ormanları sisteminin bir sonucudur.
 Tarihçe 
Trabzon Sancağına ait 1486, 1515, 1520 ve 1554 tarihli Tahrir Defterlerinde Tonya, Karaağaç (Karaağaç) ve Şova (Şenocak) ile ilgili kayıtlar bulunmamaktadır. 1583 yılında Kumyatağı (İskenderli) mezrasıyla birlikte “Tonya mea Kumyatağı” adıyla yer alan yerleşimde ikamet eden nüfusun %97.20'si, 1682 yılında da nüfusun tamamı Müslümanlardan oluşmaktadır. Tonya'nın yakın çevre köylerinden olması nedeniyle Tonya bölgesi içinde değerlendirilen Karaağaç ve Şova köylerinin 1583'teki nüfusunun %45.86'sı ve 17. yüzyılın ortalarına doğru kurulan Koçkur köyü ile birlikte bu üç köyün 1682 yılındaki nüfusunun tamamı Müslümanlardan oluşmaktadır. Erkeklerin baba isimlerinin öz Türkçe ya da Müslüman Türkler tarafından kullanılan isimler olmasından yola çıkarak Tonya ve çevresine önemli bir Çepni ve diğer Türkmen yerleşiminin yaşandığı değerlendirilmektedir. 1583 yılında yerleşimde 171 nefer kaydedilmiş olup bunun 167'si Müslüman ve 4'ü Hristiyan'dır. Bu 171 neferden; 132'si bennak hane (çok az toprağı veya hiç toprağı olmayan), 4'ü ispenç hane (gayrimüslim) ve 35'i mücerred (yetişkin bekâr erkek) olarak tasnif edilmiştir. Buna göre yerleşimde kadın ve erkek olmak üzere 715 kişinin yaşadığı tahmin edilmekte olup bununda 695'i Müslüman ve 20'si Hristiyanlardan oluşmaktadır. Burada belirtilen nüfusun tek bir yerden ziyade Tonya olarak adlandırılan alanda dağınık halde yaşadığı değerlendirilmektedir. O dönemki Tonya köyünün tamamı Müslümanlardan oluştuğu bilgisine göre Hristiyan nüfusun Kumyatağı mezrasında yaşadığı anlaşılmaktadır. 167 Müslümanın 20'sinin baba adının Hristiyan adlı olması bunların sonradan Müslüman olduğunu göstermektedir. Bununla birlikte 8 isimle ilgili baba adı mı geldiği yerleşim bilgisi mi olduğu net olmamakla birlikte bunlarından sonradan Müslüman olduğu kabulü halinde sonradan Müslüman olan kişi sayısının toplamda 28 kişi olma ihtimali bulunmaktadır. Tonya'ya gelen ve yerleşimi kuran Müslümanların, Ağasar Vadisi boyunca gelenlerden oluştuğu, Hristiyanların ise Akçaabad nahiyesine bağlı Sıdıksa ve çevre köyler ile İspir kazasının Kabahor nahiyesine bağlı Ciro köyünden olduğu ve bir kısmının da Gümüşhane kazalarından olabileceği değerlendirilmektedir. 1682 yılına gelindiğinde Tonya köyünde 82 nefer Müslüman hane reisi bulunmaktadır. Bunlarda sadece ikisinin baba adı Hristiyan isme sahiptir. 1650-1651 yıllarında Tonya köyünde 5 avarız hanesi (1 avarız hanesi 20 hane) ve 100 nefer (hane reisi) bulunmaktadır. 1682 yılına gelindiğinde nefer (hane reisi) sayısı 82 kişi (toplam nüfus tahmini 410 kişi) olarak kaydedilmiştir. 17. yüzyılda Celâli saldırıları, başıbozuk eski askerler, eşkıyalık hareketleri nedeniyle nüfusun azaldığı ve özellikle Hristiyan nüfusun diğer büyük şehirlere göç ettiği değerlendirilmektedir.

Tonya, zeamet tarafından yönetilmesi nedeniyle civar köylerin merkezi konumda olmuştur. Tonya uzun yıllar Akçaabad nahiyesine bağlı kalmış olup 18. yüzyılın ortalarına doğru Gümüşhane kazasına bağlı Torul nahiyesi bağlanmış daha sonra da bir naibin görev yaptığı kaza statüsü ile Gümüşhane 
(Maden) Mülhakatına bağlanmıştır. 1848 yılında Tonya kaza statüsünde olmakla birlikte kaymakamlık seviyesinde olmayıp müdürlük seviyesinde görülmektedir. Bu durum küçük bir kaza olarak ele alındığını belirtmektedir. İlk kaza müdürü de yerel eşraftan köklü bir aileden olan Hacısalihzâde Süleyman Ağa'dır. 1858 yılından itibaren bir süre Vakfıkebir ile birleşme olmuştur. 1869/70 yılında Tonya-Vakfıkebir nahiye olarak kayıtlarda yer almaya başlamıştır. 1873 yılında Vakfıkebir yeniden kaza olmakla birlikte Tonya'nın durumu bir süre netleşmemiştir. 1875 yılında yeniden Vakfıkebir ile birlikte kaza olarak görülmektedir. 1875 yılında 18 hanelik bir köyden ibaret olan Tonya köyü merkezli Tonya nahiyesi, 1881 yılında merkez kazaya bağlı müstakil nahiye olmuş, 3 Ağustos 1913 tarihinde ise yeniden Vakfıkebir kazasına bağlanması kararlaştırılmış ancak bu durum 1916'da kesinlik kazanmıştır. 1881 yılında Tonya nahiyesine 19 köy/mahalle bağlı olup 1508 hanede toplam 3.978 kişi yaşamaktadır. Nahiyede 19 cami/mescit, 3 medrese ve 5'de dükkan/mağaza bulunmaktadır. 1891 yılında Tonya nahiyesi 21.892 dönüm araziye sahiptir. 1902 yılı Trabzon Vilayet Salnamesine göre Ortamahalle yerleşiminde Cumartesi günleri pazar kurulmaktadır. 1904 yılı kayıtlarına göre Tonyalılar silah kullanmada maharetli olarak tanımlanırken, nahiyede tabanca ve tüfek gibi silah imalatı gelişmiştir. 1909 yılına gelindiğinde Tonya nahiyesindeki nüfus 13.222 kişi olarak görülmektedir. 1903 yılı salnamesine göre Tonya nahiyesinde, şehir merkezinde harap bir câmi ile bir iptidai (ilkokul) ve 2.455 haneden oluşan köylerinde ise 15 cami, 5 medrese ve iptidai (ilkokul) bulunmaktadır. 1904/1905 yılında Tonya nahiyesinde 5.396 kadın ve 5.216 erkek olmak üzere 10.612 kişi yaşamaktadır.

Birinci Dünya Savaşından sonra Osmanlı Devleti toprakları İtilaf Devletleri tarafından paylaşılmaya başlanınca Doğu Karadeniz bölgesini de Ruslar istila etmişlerdi. Rusların bu istilasına karşı Tonya'nın yerli halkı düzenli ordu kuvvetlerine yardımcı olarak aylarca savunmada bulunmuşlar ve bunda da oldukça başarılı olmuşlardı. Harşit Cephesinde bulunan Türk Kuvvetleri bozulunca Ruslar bütün güçleriyle Tonya üzerine yürümüş ve sonra da yerli halk batıya doğru göç etmek zorunda kalmıştır. 16 Temmuz 1916 tarihinde Tonya işgal edilmiş oldu. Rus kuvvetleri daha sonra 17 Şubat 1918 tarihinde çekilince Tonya düşman işgalinden kurtulmuş oldu.

Tonya'nın merkezi Konakyanı Mahallesinde, Ali Ağa Vakfı Camisi arsasında 1930 ortalarında modern yol yapılmaya başlanmış ve 1940'larda iskana açılma sayesinde burada ekonomik bir canlanmanın başlanmasıyla da şehirleşme de başlamıştır. 1939'da Tonya merkezinde; 1 hükûmet konağı, 1 mektep, 15 
dükkân, 2 kahve, 2 fırın ve 1 camii bulunmaktadır.

Tonya, 4 Mart 1954 tarih ve 6324 sayılı kanun ile 22 köyün bağlı olduğu bir ilçe olmuş ve 11 Ocak 1955 tarihinde de belediye teşkilatı kurulmuştur. Belediye kuruluşundan 1958'e kadar Orta Mahalle'yi kapsarken, 1958'te Kaleönü ve Karşular mahalleleri ile Karşular'dan ayrılarak kurulan Yeni Mahalle dahil edilmiştir. 1955 yılında Tonya şehir merkezinin nüfusu 1.331 kişiden oluşurken, ilçe olmasının etkisiyle 1960 yılındaki nüfusu 5.360 kişi olmuştur. Köylerdeki nüfus ise 1955 yılında 19.718 kişiyken 1960 yılında 18.121 kişiye gerilemiştir. 1968'te Ağırköy (Büyük Mahalle) yerleşimi, belediye sınırlarına katılmıştır.

 Nüfus 
Bölge, Osmanlıların Trabzon'u fethinden (1461) önceki devirde buraya Horasan bölgesinden gelen Çepni Türkleri tarafından Türkleştirilmiştir. Tonya ilçesi daha önceleri Vakfıkebir ilçesine bağlı olmasından mütevellit, Osmanlı kaynaklarında pek bahsi geçmez. Osmanlı'da bir dönem Tonya'yı da içine alan bölgeye Vilayet-i Çepni denilmiştir. Bu deyiş Giresun, Trabzon ve Gümüşhane illerinin geneli için kullanılmıştır.
Tonya nüfusu 2020 yılına göre 13.914.
Bu nüfus, 6.735 erkek ve 7.179 kadından oluşmaktadır.
Yüzde olarak ise: %48,40 erkek, %51,60 kadındır.
küçükresim|Tonya'nın Merkez Mahalleleri
 Etimoloji 
"Tonya" adının ilçeye verilişi ile ilgili çeşitli söylentiler olmakla birlikte bunlardan gerçeğe uygun olarak görüleni şöyledir;

Bölgeye ilk yerleşen Rumlar döneminde bir Rum Beyi Tonia adındaki kızına bölgeyi çeyiz olarak vermiş, bundan böyle bu bölgenin adı da kızın adına izafeten Tonia olarak kalmış. Zamanla Tonya adını almıştır. Ayrıca Tonya ilçesinin merkezine yöre halkı tarafından Konakyanı adı verilir.

Derebeylik döneminde merkezde bulunan derebeyin konağından gelmektedir. Konağınyanı söylenişi zamanla Konakyanı olarak kalmıştır.
 Genel bilgiler 
Günümüzde suç oranı geçmişine göre bir hayli düşük olan Tonya'da temel geçim kaynağı hayvancılıktır. Tereyağı ve peyniri ünlüdür. Tereyağı festivali düzenlenmektedir.

Yaz ayları insanlar mezere dedikleri yaylalarına göç ederler. Kışa doğru tekrar evlerine geri dönerler.

Dışa göç oldukça fazladır. İstanbul, Ankara, İzmir, Bursa ve Sakarya en çok göç verilen illerdir. Sarıyer (Büyükdere), Büyükçekmece, Avcılar, Şirinevler, Ümraniye (Dudullu), Üsküdar (Kirazlıtepe), Şile Tonyalıların en çok ikamet ettiği İstanbul ilçeleridir.

Okuma oranının çok yüksek olduğu ve 2007 yılında Karadeniz'de yılın mahallesi seçilen Sayraç Köyü de Tonya'nın sınırları içerisindedir.

 Yönetim 

 Eski belediye başkanları 
SeçimİsimParti1963Cemil Fazlı HacısalihoğluAdalet Partisi196819731977Ahmet UzunerCumhuriyet Halk Partisi1984Ali KoçSosyal Demokrasi Partisi1989Sosyaldemokrat Halkçı Parti19941999Ahmet KurtAnavatan Partisi2004Adalet ve Kalkınma Partisi20092014Osman Beşel20192024

 Görev yapmış kaymakamlar 
SıraİsimGörev yıllarıNot1Fevzi Tunçay1954 - 19552Yusuf Kemal Barutçu1955 - 19573Selahattin Çetin1957 - 19584Cemil Akınç1958Kaymakam V.5Avni Uzun19596Remzi Gökseven1960 - 1961Kaymakam V.7Ahmet Başsoy1961 - 19638Cemil Akınç1963 - 19679Şener Yılmaz1967 - 196810Şevket Ekinci1968 - 196911Aydoğan Yurdakul1969 - 197012Fahir Işıksız1970 - 197113Şükrü Düdükçü197214Atilla Koç1973 - 1974Kaymakam V.15Gültekin Ündey1974 - 197616Ahmet Bilgealp1977 - 197817Selahattin Hatipoğlu1978Kaymakam V.18Ahmet Ertan Yücel1978 - 198019İsmet Tabaş198020Ramazan Aksoy1980 - 198221İsmail Kaya1982 - 198622Erdoğan Ülker1986 - 198923Meftun Dallı1990 - 1991Kaymakam V.24Turgut Subaşı1991 - 199225Mehmet Ali Özkan1992 - 199426Ahmet Erdoğdu1994 - 1995Kaymakam V.27Resul Kır1995 - 199728Arslan Yurt1997 - 200029Abdullah Aslaner2000 - 2003Kaymakam V.30Zafer Ataman200131Hüseyin Ergin Sarıibrahim2001 - 200232Rıfat Altan2002 - 200433Ediz Sürücü2003Kaymakam V.34Hüseyin Nail Atay2004 - 200535Bülent Tekbıyıkoğlu36Mutlu Akyol200537Fikret Zaman2005 - 200738Uğur Sezer200639Ünal Koç2006 - 200740Muharrem Eligül200741Faruk Ekiz2007 - 200942Fikret Zaman2009 - 2010Kaymakam V.43Şenol Turan2010 - 201244Yeliz Yıldızhan2012 - 201445Halid Yıldız2013 - 2014Kaymakam V.46Sedat Sırrı Arısoy201447Zihni Yıldızhan48Halit Mengi2014 - 201749Bayram Yıldız2017 - 2018Kaymakam V.50Mesut Yakuta201851Osman Sayılır2018 - 202052Muhammed İkis2020 - 292353Adem Eser2023 - 202454Timur Büyükçe2025 - günümüzKaynak:

 İdari yapı 

Mahalleler
Tonya ilçe merkezi toplam 5 mahalleden oluşur.

 Büyükmahalle 
 Kaleönü 
 Karşular 
 Ortamahalle 
 Yenimahalle 
küçükresim|Tonya'nın Merkez Mahalleleri
Köyler

 Biçinlik
 Çamlı
 Çayıriçi
 Hoşarlı
 İskenderli
 Kalemli
 Kalınçam
 Karaağaçlı
 Karasu
 Kayacan
 Kozluca
 Kösecik
 Melikşah
 Sağrı
 Sayraç
 Turalı
 Yakçukur

küçükresim|Daha yüksek mahallelerden bir görüntü (Kalınçam Mahallesi).

 Kaynakça 

 Notlar 

 Dış bağlantılar 

 Tonya Belediyesi