Katalanca

Katalanca, Hint-Avrupa dillerinin Latin koluna bağlı bir dildir. İspanya'nın bazı bölgelerinde ve Andorra'da resmî dildir. Katalanca konuşanların çoğu İspanya'da yaşar.

 Dil hakkında 
Katalanca, İspanya'nın Akdeniz kıyılarında, özellikle Barselona kentinde konuşulan bir Latin dilidir. Güney Fransa'da konuşulan Oksitancaya ve İspanyolcaya oldukça yakın bir dildir. Katalanca, 13. yüzyılda Oksitanca'dan farklılaşıp gelişmiş bir güney lehçesidir. Dil, İspanyolca ve Portekizce ile çok benzer özellikler taşımaktadır. Katalancayı anadili olarak konuşanlar bugün çoğunlukla İspanya'nın Katalonya özerk bölgesinde yaşamaktadırlar ve bu bölgede Katalanca, İspanyolcadan önce gelmektedir. Öyle ki hemen bütün tabelalarda önce Katalanca sonra İspanyolca açıklamalar yazmaktadır. Katalanca, İspanyolcadan çok İtalyanca ve Portekizceye yakındır.

Katalan dili, Katalanca Català, Doğu ve kuzeydoğu İspanya'da - özellikle Katalonya ve Valensiya'da - ve Balear Adaları'nda konuşulan Roman dili. Ayrıca Fransa'nın Roussillon bölgesinde, Andorra'da (resmî dil olduğu yerde) ve İtalya'nın Sardinya Adası'nın Alghero şehrinde konuşulmaktadır. Katalanca, İspanya'da yaklaşık 9.000.000, Fransa'da yaklaşık 125.000, Andorra'da yaklaşık 30.000 ve Alghero'da yaklaşık 40.000 kişi tarafından konuşulmaktadır.

Dilbilimsel olarak, modern Katalancada iki ana lehçe grubu vardır: Batı Katalanca ve Valensiyaca; ve Doğu Katalan, Balear ve Roussillonnais dahil olmak üzere doğu grubu ve 14. yüzyılda Katalancanın tanıtıldığı Alghero'da konuşulan lehçe. İspanya İç Savaşı zamanından beri, Valensiya ile Katalan arasındaki ilişkiye dair siyasi nedenli tartışmalar acıdı. İkisi yalnızca küçük açılardan (telaffuz, kelime haznesi ve fiil çekiminin ayrıntıları) farklılık gösterdiğinden ve karşılıklı olarak kolayca anlaşılabilir olduğundan, çoğu dilbilimci ve Valensiya Dil Akademisi, Valensiyaca ve Katalancayı aynı dil için farklı isimler olarak kabul eder. Küçük farklılıkları genellikle yazılı dile yansıtılmaz.

Katalancaya en yakın diller Güney Fransa'da konuşulan Oksitanca ve İspanyolca olsa da Katalanca her ikisinden de oldukça farklıdır.

Dilin tarihsel yayılımı konusunda, Katalanca edebiyatının 14. ve 15. yüzyılda Akdeniz'de ticaret yolları aracılığıyla Valensiya ve Balear Adaları üzerinden genişlediği ve özellikle Valensiya altın çağı döneminde (Siglo de Oro) edebi üretimin zirveye çıktığı belirtilmektedir. Bu dönem, Katalanca yazılı ürünlerin İber yarımadası dışında Sardinya kıyılarına kadar görünür hale geldiği kültürel bir merkezleşme süreci olarak kabul edilir.

 Diğer Romen dilleriyle karşılaştırılma 

  Türkçe  25px|bordo Katalanca  25px|bordo Oksitanca  25px|bordo Sardunyaca   İtalyanca   Fransızca   İspanyolca   Portekizce   Rumence kuzen  cosí  cosin  fradili  cugino  cousin  primo  primo  văr erkek kardeş  germà  fraire  fradi  fratello  frère  hermano  irmão  frate yeğen  nebot  nebot  nebodi  nipote  neveu  sobrino  sobrinho  nepot yaz (mevsim)  estiu  estiu  istadi  estate  été  verano estíoPortuguese and Spanish have estiagem and estiaje respectively for drought dry season or low water levels.  verão estio  vară akşam  vespre  ser vèspre  seru  sera  soir  tarde nochePortuguese and Spanish have véspera and víspera respectively for eve or the day before.  tarde serão  seară sabah  matí  matin  mangianu  mattina  matin  mañana  manhã matina  dimineață tava  paella  padena  paella  padella  poêle  sartén  frigideira fritadeira  tigaie yatak  llit  lièch lèit  letu  letto  lit  cama lecho  cama leito  pat kuş  ocell au  aucèl  pilloni  uccello  oiseau  ave pájaro ave pássaro pasăre köpek  gos ca  gos canh  cani  cane  chien  perro can  cão cachorro  câine erik  pruna  pruna  pruna  prugna  prune  ciruela  ameixa  prună tereyağ  mantega  bodre  burru  butiru  burro beurre  mantequilla  manteca  manteiga  unt parça  tros  tròç petaç  arrogu  pezzo  morceau pièce  pedazotrozoSpanish also has trozo and it is actually a borrowing from Catalan tros. Colón 1993 p 39. Portuguese has troço but aside from also being a loanword it has a very different meaning: "thing" "gadget" "tool" "paraphernalia".  pedaço bocado  bucată gri  gris  gris  canu  grigio  gris  gris pardoModern Spanish also has gris but it is a modern borrowing from Occitan. The original word was pardo which stands for "reddish yellow-orange medium-dark and of moderate to weak saturation. It also can mean ochre pale ochre dark ohre brownish tan greyish grey desaturated dirty dark or opaque." {{Kitap kaynağı|last1=Gallego|first1=Rosa|last2=Sanz|first2=Juan Carlos|year=2001|title=Diccionario Akal del color|publisher=Akal|language=es|isbn=978-84-460-1083-8  cinzento gris  griA 20th century introduction from French. sur cenușiu sıcak  calent  caud callenti  caldo chaud caliente  quente  fierbinte çok fazla  massa  tròp  tropu  troppo  trop  demasiado  demais demasiado  prea istemek  voler  vòler  bolli(ri)  volere  vouloir  querer  querer  a vrea almak  prendre  prene prendre  pigai  prendere  prendre  tomar prender  apanhar levar  a lua dua etmek  pregar  pregar  pregai  pregare  prier  orar  orar rezar pregar  a se ruga sormak  demanarpreguntar  demandar  dimandai preguntai  domandare  demander  pedir preguntar  pedir perguntar  a cere a întreba aramak  cercar/buscar  cercar  circai  cercare  chercher  buscar  procurar buscar  a căuta ulaşmak  arribar  arribar  arribai  arrivare  arriver  llegar arribar  chegar  a ajunge konuşmak  parlar  parlar  chistionnai fueddai  parlare  parler  hablar parlar  falar palrar  a vorbi yemek  menjar  manjar  pappai  mangiare  manger  comer  manyar  comer manjar  a mânca

 İspanyolcadan farklılıklar 
Katalanca, İspanyolcadan şu özellikleri bakımından farklıdır: 
Yükselen ikili ünlülerin eksikliği (Katalanca be ve İspanyolca bien "iyi", Katalanca bo ve İspanyolca bueno "iyi", Katalanca ie ve İspanyolca ue ile karşılaştırıldığı gibi.) ve çok sayıda düşen ikili ünlüler (Katalanca eu, au, ou ve İspanyolca peu "ayak", Katalanca buu ve İspanyolca buey "öküz" ile karşılaştırıldığı gibi). 
Katalanca ayrıca j (Fransızcadaki j gibi telaffuz edilir), z, tj ya da tx (Arnavutçadaki ç gibi telaffuz edilir), x (İngilizcedeki sh gibi okunur) seslerini de korur; bu ünsüzlerin hiçbiri modern İspanyolcada görülmez. 
Katalanca, İspanyolcada olduğu gibi (Katalanca VENdre, İspanyolca venDER “satmak”) mastar sondan ziyade kökte bazı fiilleri vurgular. Katalanca, Oksitanca'ya göre İspanyolcadan daha az farklıdır, ancak genellikle farklı ünlü sesler ve ikili ünlüler kullanır ve ayrıca biraz farklı dilbilgisi kurallarına sahiptir.

21. yüzyılın başlarında Katalanca, artık Aragon'un resmi dili olarak 1137 ile 1749 yılları arasında olduğu kadar yaygın olmasa da eski hâlinden çok az şey kaybetti. Orta Çağ'da diyalektalizasyon kanıtı olmamasına rağmen, belki de Aragon Krallığı'ndaki resmi kullanımının standartlaştırıcı etkisinden dolayı, 16. yüzyıldan beri Barselona, Valensiya ve Balear Adaları lehçeleri, özellikle Orta Çağ'dan farklılaşma eğiliminde olmuştur. Bununla birlikte, edebi dilde bir dereceye kadar tekdüzelik korunmuştur. 1970'lerin sonlarında başlayan idari yeniden yapılanma ile Katalonya bir comunidad autónoma (“özerk topluluk”) haline geldi ve Katalan bir kez daha doğu İspanya'da üstünlük kazandı.

Coğrafi dağılım

Katalanca konuşulan bölgeler



+ Katalanca konuşulan bölgeler Ülke  Bölge  Katalan İsmi  Notlar Andorra   Andorra  Andorra  Katalancanın resmî dil olduğu bir egemen devlet. Andoralılar, Batı Katalancanın bir çeşidini konuşurlar. Fransa   Kuzey Katalonya  Catalunya Nord  Fransa'daki Pyrenees-Orientales bölgesinde  İspanya   Katalonya  Catalunya  Katalonya'nın kuzeybatısında bulunan Val d'Aran'da Oksitancanın dışında Katalanca, İspanyolca ve Fransızca da konuşulur.  Valensiya  Comunitat Valenciana  18.yüzyıldan itibaren Batı ve Güney'deki Aragonca/İspanyolca konuşan bölgeler harici, "Valensiyaca" olarak bilinen ağız konuşulur.  La Franja  La Franja  Batı Katalonya'yı çevreleyen bir şekilde Aragon'un bir bölümünde konuşulur. Ribagorça, Llitera, Baix Cinca ve Matarranya bölgelerinde yoğunluktadır.  Balear Adaları  Illes Balears  Mallorca, Minorka, Ibiza ve Formentera adalarını kapsar.  Carche  El Carxe  19.yüzyılda yerleşen, Murcia'nın küçük bir bölümünde konuşulur. İtalya  22px Alghero  L'Alguer  Sardinya adasının Sassari vilayetinde bir şehirde, Alghero şehrinde kendine özgü bir ağızla konuşulur.

Konuşan sayısı

 Katalanca konuşulan bölgelerBölgeÜlkeAnlayanKonuşabilen     6.502.880  5.698.400     3.448.780  2.407.951     852.780  706.065  Roussillon    203.121  125.621     75.407  61.975  La Franja (Aragon)    47.250  45.000 22px Alghero (Sardinya)    20.000  17.625  Carche (Murcia)    Veri yok  Veri yok Toplam Katalanca konuşulan bölgeler  11.150.218  9.062.637 Dünyanın geri kalanı  Veri yok  350.000 Toplam  11.150.218  9.412.637
1. The number of people who understand Catalan includes those who can speak it.
2. Figures relate to all self-declared capable speakers, not just native speakers.

 Katalan edebiyatı 

Katalan'da hayatta kalan en eski yazılı materyaller - bir tüzük ve altı vaaz - 12. yüzyıldan kalmadır ve şiirler 13. yüzyıldan itibaren gelişir; 13. yüzyıldan önce Katalan şairleri Provençal'da yazdı. İlk gerçek Katalan şairi Ramon Llull (1232 / 33-1315 / 16) ve en büyük Katalan şairi bir Valensiyalı olan Ausias March (1397-1459) idi. Dil, 1474'te Aragon ve Kastilya kronlarının birleşmesi düşüşünün başlangıcına kadar gücünü korudu. Bundan sonra, ağırlıklı olarak gramer çalışmaları ortaya çıktı; dil, 19. yüzyılın sonlarına kadar rönesansını (Renaixença) beklemekti. 1906'da ilk Katalan Dili Kongresi 3.000 katılımcıyı çekti ve 1907'de Institut d'Estudis Catalans kuruldu. Yine de 1944'e kadar Barselona Üniversitesi'nde Katalan filolojisi dersi yoktu; 1961'de burada bir Katalan dili ve edebiyatı kürsüsü kuruldu. 20. yüzyılın sonlarında Katalonya daha fazla özerklik kazandıkça, Katalanca, Katalonya'da siyaset ve eğitimin ve genel olarak kamusal yaşamın ana dili olarak yeniden canlandırıldı.

 Bazı ifadeler 

Aşağıda Katalanca bazı önemli ifadeler yer almaktadır:
 Merhaba: hola [ˈɔla]
 Hoşça kal: adéu [aˈðeu]
 Lütfen: per favor [paɾ faˈvoɾ]
 Teşekkürler: gràcies [ˈgɾasias]
 Özür dilerim: perdó [peɾˈðo]; ho sent [uˈsant] veya [uˈseŋt]; ho lamente [ˈu laˈmante]
 Ne kadar?: quant val? [ˈkwantˈval]; quant és? [ˈkwanˈtes]
 Evet: sí [si]
 Hayır: no [no]
 Anlamıyorum: no ho entenc [ˈnowanˈtaŋk]
 Banyo nerede?: on és el bany? [ˈoˈnezalˈβaɲ]
 Katalanca konuşabiliyor musun?: Parles català? [ˈpaɾlas kataˈla]

 Kaynakça 


Kategori:Oksitan-Romen dilleri