Muhammed Hamdi Yazır

Elmalılı Muhammed Hamdi Yazır (1878; Elmalı, Antalya – 27 Mayıs 1942; Kadıköy, İstanbul), Türk din âlimi, mütercim ve hattattır. Osmanlı Devleti'nin son zamanlarında ve Cumhuriyet Dönemi'nde yaşamış olup, Kur'an'ın Türkçe tefsirlerinden birini yazmıştır.

 Hayatı 
1878'de Antalya'nın Elmalı kazasında doğdu. Ailesi aslen Burdurludur. Babası Hoca Numan Efendi, annesi Elmalı âlimlerinden Esad Efendi'nin kızı Fatma Hanım'dır.

Numan Efendi daha küçük yaşlardayken Burdur'un Gölhisar kazasının Yazır köyünden ayrılarak Elmalı'ya gelmiş, tahsilini orada tamamlamış ve akabinde Şeriye Mahkemesi başkâtibi olmuştur.

 Dil bilgisi 
Türkçenin yanında Arapça ve Farsça dillerinde şiir yazacak kadar bilgiye sahipti. Bunun yanı sıra Fransızca bilmekteydi. Yazılarında sade bir Türkçe kullandı. "El-metalip ve'l-mezahip" adında Fransızcadan tercüme ettiği bir felsefe tarihi kitabı vardır.

 Eğitimi 
Muhammed Hamdi Yazır, ilk ve ortaokul tahsilini Elmalı Rüşdiye Mektebi'nde gördü. Hafızlığını da tamamladıktan sonra, Arapça okudu ve İslami ilimleri öğrenmek için, dayısı Hoca Mustafa Sarılar Efendi ile birlikte 1895'te İstanbul'a geldi. Kayserili Mahmud Hamdi Efendi'nin Beyazıt Camii'ndeki derslerine devam etti. Of'lu Mahmut Kamil Efendi'den fıkıh dersleri aldı. Devrin ileri gelen hocalarından ders görerek icâzet aldı.

 Bilimsel uzmanlığı 
Mekteb-i Nuvvab'a girdi ve buradan birincilikle mezun olarak kadılık icazeti aldı. 1905'ten itibaren Beyazıt Camii'nde ders vermeye başladı ve bu hizmeti 1908 yılına kadar devam etti. Bu arada Şeyhülislamlık'ta Mektubi Kalemi'ne dahil edildi. Bir yandan da Nuvvab'da ve Mülkiye Mektebi'nde ahkam-ı evkaf, Medrese-t-ül Vaizin'de fıkıh, Süleymaniye Medresesi'nde mantık derslerini okutmayı sürdürdü. 1908 yılında dersiâm oldu. Devrin ünlü hattatları Sami Efendi ve Bakkal Arif Efendi'den hat dersleri aldı. Mustafa Kemal Atatürk yeni devrimlerden sonra halkın, dinî kaynakları Türkçeye tercüme edilmiş kitaplardan okunmasını arzuluyordu. Bu amaç doğrultusunda Kuran'ın meali için Mehmet Âkif Ersoy'u, Buhari Hadis kitabı için Babanzade Ahmed Naim'i, Kuran Tefsiri içinse Muhammed Hamdi Yazır'ı görevlendirdi.

 Siyasi hayatı 
II. Meşrutiyet'in ilanından sonra Meclis-i Mebûsan'a Antalya mebusu olarak girdi. Şeyhülislam fetvayı vermediği için, 1. Fetva Emini olarak II. Abdülhamid'in tahttan alınması için gereken fetva'yı İttihat Terakkicilerin isteği doğrultusunda yazdı. Daha sonra da karşı cephede olan Hürriyet ve İtilaf Fırkası'nda faaliyetlerini sürdürdü. Daha sonra sırasıyla, Dar-ül Hikmet-ül İslamiye azalığına (Ağustos 1918), Nisan 1919'da bu kurumun başkanlığına tayin edildi. Damat Ferit Paşa'nın kabinelerinde Evkaf (Vakıflar) Nazırı olarak vazife yaptı. Eylül 1919'da Ayan Meclisi üyeliğine getirildi. İttihat ve Terakki'nin ilim şubesinde görev yaptı.

 Mülki ve hukuki yönü 
1909 yılında Mülkiye Mektebi'nde Ahkâm-ı Evkâf ve Arâzî dersleri okutmuş ve yine aynı yıllarda Mekteb-i Kuzât'ta fıkıh dersleri vermiştir. Daha sonra Darü'l-Hikmeti'l-İslâmiye (Şeyhü'l-İslâmlığa bağlı Yüksek Müşavere Heyeti) üyeliğine ve bir müddet sonra da başkanlığına tayin edilmiştir. I. Dünya Savaşı'ndan sonra Evkaf-ı Hümâyun nazırlığında bulunmuş ve bu sırada Âyan Meclisi üyesi olmuştur.

 Felsefi yönü 
Felsefe ile de ilgilenen Elmalılı Hamdi Yazır, Batılı yazarların eserlerini tercüme etmiştir. Bu eserlerde ileri sürülen konulara eleştirel yaklaşım sergileyen Elmalılı Hamdi, felsefe ve din arasında cereyan eden tartışmalara çözüm bulmaya çalışmıştır. Filozofların gerçeği kavrayamadıklarını belirtmiş, akıl ile iman bütünleştiği zaman gerçeğin kavranıp doğrulanabileceği fikrini savunmuştur.

 Cumhuriyet döneminde 
Cumhuriyet'in ilanı esnasında Medrese-t-ül Mütehassisin'de mantık dersleri okutuyordu. Damat Ferit Paşa kabinelerindeki görevi dolayısıyla, bu kabinelerin Millî Mücadele aleyhine verdiği kararlarda sorumluluğu bulunduğu gerekçesiyle gıyabında idama mahkûm edildiyse de, aynı zamanda yeğeni Emin Paksüt'ün kayınpederi olan Kel Ali'nin başkanlık ettiği Ankara İstiklâl Mahkemesi'nde yapılan muhakemesinden sonra suçsuzluğu tespit edilerek beraat etti.

 Ölümü 

Elmalılı Muhammed Hamdi Yazır, uzun zaman devam eden Kalp yetmezliği rahatsızlığından ötürü Erenköy'de 27 Mayıs 1942'de öldü. Kabri Sahrayıcedid Mezarlığı'ndadır.

 Eserleri 
Beyânül-Hak ve Sebîlürreşad dergilerinde Küçük Hamdi veya Elmalılı Küçük Hamdi mahlası ile makalelerini yayınlanmıştır. Tefsirinde ise Elmalılı Hamdi Yazır imzasıyla eserini yayınlamıştır.

 Hak Dini Kur'an Dili (Kuran'ı Kerim'in Türkçe tefsiri) 

küçükresim|alt=|upright=1.41|Atatürk'ün emri ile 1935 yılında matbaaya verilen orijinal baskı.
Atatürk'ün Diyanet İşleri Başkanlığı'na verdiği talimatı üzerine yazdırıldı. 1926'da Diyanet İşleri Riyaseti, Kur'an'ı çağın icaplarına göre yeniden tefsir edebilecek bir âlim aradı. Sonunda vazifeli talimat üzerine, Elmalılı Muhammed Hamdi Yazır'a verildi. Devlet eliyle yazdırılan bu tefsirle Atatürk bizzat ilgilendi. Atatürk, Şeyh Sait Ayaklanmasının bastırıldığı, çağdaşlaşma ve modernleşme adına yapılan inkılaplara yönelik itirazların arttığı bir devirde İslamiyet'in temel kaynağı olan Kur'an'ın yeniden tefsir edilmesini istemekteydi. Atatürk, yedi madde ile nasıl bir tefsir istediğini ortaya koydu. Bu yedi madde daha sonra Diyanet İşleri Riyaseti ile Elmalılı Hamdi Yazır arasında imzalanan protokole kondu.

 Diyanet'le Hamdi Yazır arasında imzalanan anlaşma tutanağı maddeleri 

 Ayetler arasında münasebetler gösterilecek.
 Ayetlerin nüzül (iniş) sebepleri kaydedilecek.
 Kıraat-i Aşere'yi (10 okuma tarzını) geçmemek üzere kıraatler hakkında bilgi verilecek.
 Gerektiği yerlerde kelime ve terkiplerin dil izahı yapılacak.
 Ayetlerin ima ve işarette bulunduğu ilmi ve felsefi konularla ilgili bilgiler verilecek.Bilhassa tevhid bahsinde ihtiva eden ibret ve nasihat mahiyeti taşıyan ayetler genişçe izah edilecek.
 Bahisle doğrudan ya da dolaylı ilgisi bulunan İslam Tarihi hadiseleri anlatılacak.
 Batılı müelliflerin yanlış yaptıkları noktalarda okuyucunun dikkatini çeken noktalar konularak gerekli açıklamalar yapılacak.

Eserin başında Kur'an hakikatını açıklayan ve Kur'an'la ilgili önemli konuları izah eden mukaddime (önsöz) yazılacak. Hak Dini Kur'an Dili, 1926-1938 arasında tamamlandı 1935-1939 arasında dokuz cilt olarak 10 bin takım bastırıldı. Eserin üzerinden telif süresi bittiğinden serbestçe basılmaktadır.

İki bin takımı Elmalılı Hamdi Yazır'a verildi. Kalan 8 bin takım, başta din adamları olmak üzere halkın önde gelen isimlerine ücretsiz olarak dağıtıldı.

 Metalip ve Mezahip 
Tahlil-i Tarih-i Felsefe-Metâlib ve Mezahib-Maba'de't-Tabia ve Felsefe-i İlahiyye (Paul Janet ve Gabriel Seailles'ın Histoire de la philosophie çevirisi.)

 İrşadü'l Ahlâf fî Ahkâmi'l-Evkâf 
Mektebi Mülkiye için ders kitabı.

 Beyânul-Hak 
Sırat-ı Müstakim ve Sebilürreşad mecmualarında makaleler

 Basılmamış Olanlar 
Aşağıdaki eserleri basılmamıştır:

 Usûl-i Fıkıh'a ait bir eseri
 Sûrî mantık üzerine bir eseri
 Hukuk Kâmusu (tamamlanmamış) 
 Divan (eksik şekilde)

 Kaynakça 

 Dış bağlantılar 




Kategori:1878 doğumlular
Kategori:Elmalı doğumlular
Kategori:1942'de ölenler
Kategori:19. yüzyıl Türk yazarları
Kategori:20. yüzyıl Türk yazarları
Kategori:Türk dinî liderler
Kategori:Türk müfessirler
Kategori:Türk hattatlar
Kategori:Müslüman yazarlar
Kategori:1908-1912 Osmanlı Meclis-i Mebusanı Antalya üyeleri
Kategori:VI. Mehmed tarafından seçilen Meclis-i Âyan üyeleri
Kategori:Evkaf-ı Hümâyun nâzırları
Kategori:Türkiye'de kalp yetmezliğinden ölenler
Kategori:Sahrayıcedid Mezarlığı'na defnedilenler
Kategori:İstiklâl mahkemeleri sanıkları
Kategori:Türk İslam âlimleri