Mustafapaşa, Ürgüp

Mustafapaşa, Nevşehir ilinin Ürgüp ilçesine bağlı bir beldedir.

19. yüzyıldan kalma gösterişli taş konakları ile çok sayıda oyma kilise ve manastırın bulunduğu bir yerleşimdir. 1981 yılında turizme açılmış; 2021'de Dünya Turizm Örgütü tarafından dünyadaki en iyi turizm köylerinden biri olarak seçilmiştir.

Eski adı Sinasos olan Mustafapaşa, 19. yüzyılda Kapadokya'nın en tanınmış ve zengin yerleşimlerinden biri idi. Sinasos'un kasaba dışına giderek ticaretle uğraşan ve zenginleşen Rum ahalisi, kasabalarına büyük konaklar, kamusal yapılar inşa etmiş ve böylece görkemli binalarla dolan, nüfusu üç bini aşan, sosyal, kültürel ve ekonomik açıdan da gelişen Sinasos "Doğu'nun İncisi" olarak anılmıştır.

Rum ahali 1924 nüfus mübadelesi ile ayrıldıktan sonra kasabaya Yunanistan'daki dağlık Jerveni köyünden mübadiller yerleşti. Üç mahalleden ibaret küçük bir yerleşim haline gelen kasaba, Mustafapaşa adını aldı. Mustafapaşa, belediye örgütlü bir belde iken nüfusun iki binin altına düşmesi ile 2013'te idari olarak bir köye dönüştü; 2024'te yeniden belde statüsü kazandı.

 Konum 
Köy, Nevşehir iline 23 km, Ürgüp ilçesine 5 km uzaklıktadır. Kapadokya bölgesi olarak bilinen Avanos-Ürgüp-Uçhisar üçgeni içindedir. Çevresindeki beş tepenin eteklerine kurulmuştur.

 Tarihçe 

 19. yüzyıl öncesi 
Orta Çağ’da pek bilinmeyen yerleşimin adı, 1476 ve 1927 yılı kayıtlarında Sinasos (Yunanca yazılışı: Σινάσος) olarak geçmektedir.  Bu kelimenin Rumca öncesi Anadolu dillerine dayandığı, "güzel balık" anlamına gelen "Sina" ve yer adı eki olan "Assa" ifadesinden meydana gelmiş olabileceği iddia edilmiştir.

Yerleşimin 19. yüzyıl öncesine dair fazla bilgi bulunmamaktadır. Kaynaklarda, 13. yüzyılda Hacı Bektaş-i Veli’nin Sinasos'ta bulunduğuna dair bilgiler bulunur. Hacı Bektaş Vilayetnâmesi'nin Sinassos'ta geçen bir bölümünde, oradaki Hristiyan bir kadının ekmek ikram etmesi üzerine Bektaş'ın halka dua ettiği ve bir mucize gerçekleştirdiği anlatılır. Sinasoslu Hristiyanların bu yüzden Hacı Bektaş Veli'nin mezarı başına hacca gittikleri ifade edilir.

16. yüzyıl sonlarından yaptırılmış olan Gazi Sokak Çeşmesi, 1601 yılında inşa ettirilmiş olan Cami-i Kebir, 1729 yılında yaptırılmış Kostantin-Eleni Kilisesi Sinasos'ta 19. yüzyıl öncesinde inşa edilmiş yapılardandır. Köyün civarındaki vadilerde Aziz Nikolaus Manastırı ve diğer kır kiliseleri bulunur.

 19. yüzyılda Sinasos 
Sinasos 19. yüzyıl sonunda Ortodoks Rum halkın yoğun olarak yaşadığı bir kasaba idi. 1890 yılında Rum vatandaşların nüfusu 3000, Türklerin nüfusu ise 600 idi.

Kasabadaki tarım olanaklarının elverişsizliği  nedeniyle 19. yüzyılda şehir dışında çalışanların sağladığı gelir, başlıca geçim kaynağı idi. Köyde kalan halk; taş ustası, işçi olarak çalışır; sınırlı tarım arazilerinde kendi ailesini bütün yıl yetecek miktarda ürün almak üzere tarım yapardı. Kasabada ayrıca terziler, kunduracılar, hırdavatçılar, bakkaliyeler, bakırcılar ve kasaplar bulunurdu.

Kayseri Ortodoks Rum Metropolitliği'nin kayıtlarına göre, 1834 yılında çalışabilir durumdaki erkeklerin yaklaşık  %60’ı kasaba dışına çalışmaya gitmekteydi. Bu kişiler, aileleri kasabada yaşarken, yılın 8-10 ayı kasaba dışında çalışmaktaydı.  İstanbul'da ticarete ile uğraşanların yanı sıra Adana, Mersin, Antalya, Niğde ve İzmir'e giderek inşaat işi, işportacılık gibi işlerde çalışanlar da vardı.

1856'da ilan edilen Tanzimat Fermanı ile halka din, dil, ırk farkı gözetmeksizin eşit haklar tanınmasıya gayrimüslüm halk ticarette etkin olmaya başlamış ve İstanbul'daki Sinasoslu Rumların bir kısmı Rusya'dan havyar ithaliyle, bir kısmı gemilere eşya ve yiyecek satışı ile uğraşarak zenginleşmiştir. Sinasoslular, elde ettikleri mali gücü kendi memleketlerindeki kültür, sosyal yaşam ve eğitim ile ilgili alanlara aktardılar. Kasaba, üç bini aşkı nüfusu, özgün mimarisi, sosyal ve ekonomik bakımdan gelişmiş, eğitimli insanları nedeniyle "Doğunun İncisi", "Doğunun Atinası" gibi sıfatlarla beimlenir oldu.

Osmanlı Devleti'nde 1864'te vilayet, sancak, kaza ve köy yönetiminin düzenleyen Teşkil-i Vilâyet Nizamnâmesi ile halkın yönetime katılımı için her düzeyde meclisler kuruldu. 1871 Belediye Nizamnamesi ile halk tarafından seçilen ve devlet tarafından onaylanan kasaba meclisleri oluşturuldu. Sinasos kasabasında da Ürgüp Kaymakamlığı ve Konya Valiliği'ne bağlı bir meclis vardı. Bu meclis, vergi tahsilatından, okul, kilise ve diğer kamu kuruluşlarının harcamalarından ve denetiminden sorumlu idi. Beldenin Müslüman halkının da eğitim seviyesini yükseltmek üzere 1899'da Mehmet Şakir Paşa Medresesi kuruldu.

 Nüfus mübadelesi 
1924'te Sinasos'ta Rum nüfus, 878'e inmişti. Sinasos'un Rum halkı, 1923 Lozan Antlaşması çerçevesinde gerçekleştirilen Türkiye-Yunanistan nüfus mübadelesi kapsamında bölgeden ayrıldı. Ayrılmadan önce Sinasos'ta ihtiyar heyeti, Sinasos halkından Serafim Rizos'un  önerisini değerlendirerek profesyonel bir fotoğrafçı tuttu. Temmuz 1924'te kasabadaki bütün yapılar ve günlük yaşama dair ayrıntılar belgelendi. Sinasos fotoğrafları, Atina’da bir albüm olarak basıldı.

Mübadele sonrasında Sinasos'tan gidenlerin bir bölümü, kimlik ve belleklerini sürdürmek amacıyla Yunanistan'da Nea Sinasos (Yeni Sinasos) adıyla yeni bir yerleşim kurdu. Öte yandan Yunanistan’ın Kesriye bölgesindeki Jerveni köyünde yaşayan Müslümanlar deniz yoluyla önce İzmir ve Mersin limanlarına, oralardan da Sinasos'a getirildi. 1925 yılında kasabadaki Türk nüfus 1000 idi.
küçükresim|Mustapaşa'da oyma ve yığma mekânlardan oluşan karma yapı örnekleri.

 'Mustafapaşa' adını alması 
Kasabanın adı, mübadeleden sonra Mustafapaşa olarak değişti. Bu ismin, geçmişte köyü ziyaret edip konaklayan ve su ihtiyacı olduğunu öğrenince çeşmeler yaptırarak su sorununu büyük ölçüde çözen Seyid Mustafa Paşa'dan geldiği ifade edilir. Seyid Mustafa Paşa, bir araştırmaya göre ölüm yılı miladi 1813 (Hicri 1228) olan bir vezir ve kaymakamdır. Aynı kaynakta Paşa'nın sarayda nişancı olarak da görev aldığı belirtilir.

Köyde Mustafa Paşa'nın isminin yazılı olduğu iki kitabe mevcuttur. Biri, Cami-i Kebir'in önündeki Seyyid Mustafa Çeşmesi, diğeri ise Sipahi Camii'nin karşısındaki çeşmedir. Çeşmelerin yapım yılı 1804'tür.

 Köy statüsüne geçiş 
Mustafapaşa'ya yerleşen Türklerin nüfusunun az olması, ekonomik olanaklarının yetersizliği sonucunda  devamlı iş olanakları sağlanamamış, kasabada işsizlik oranı yükselmiş ve kent merkezlerine göçler olmuştur. 28 Şubat 1966 tarihinde beldeye dönüşen kasabanın nüfusu 1975 yılında 3060'a, 1980'de 2050'ye 1985'te1400'e kadar düştü. Nüfusunun 2.000 kişinin altına düşmesi nedeniyle belde statüsü 2013 yılında sona erdi.Başbakanlık Cumhuriyet Arşivi, Fon Kodu: 030.11.1, Yer No: 317.1.2.

 Kapadokya Üniversitesi ve Dünyanın En İyi Turizm Köyü Ödülü 
Mustafapaşa, 1981'de turizm merkezi olarak ilan edildi ve Kültür Bakanlığı koruması altına alındı. 2005 yılında merkezi Mustafapaşa'da olan Kapadokya Üniversitesi (KÜN) kuruldu. Üniversite, Türkiye'nin merkezi bir köyde olan ilk üniversitesi oldu. Mustafapaşa'nın kültürel mirasının restorasyon yolu ile korunması, cephe tasarımları, köy içi çevre düzenlemeleri gibi birçok alanda üniversite öncülüğünde yerel halkla birlikte projeler yürütüldü. Bu projeler sonucunda Mustafapaşa, Birleşmiş Milletler Dünya Turizm Örgütü'nün (UNWTO), Sürdürülebilir Kalkınma Hedefleri ile uyumlu yaklaşımları benimseyen turizm köylerini belirlemek üzere Mayıs 2021'de başlattığı program kapsamında  2021'de dünyanın "En İyi Turizm Köyleri"'nden biri seçildi. 75 ülkeden yapılan 175 başvuru  içinden yapılan değerlendirme sonucu bu ünvanı taşıması uygun görülen 44 kırsal turizm destinasyonundan biri oldu.

 Yeniden belde  olması 
2012 nüfusu esas alınarak mahkemede açılan davada Mustafapaşa nüfusunun 2000'in üzerinde olduğunun tespit edilmesi üzerine belde statüsü 2024 yılında geri verildi. Yüksek Seçim Kurulu'nun (YSK) 5 Aralık 2025 tarihinde yapılan toplantısında Mustafapaşa beldesinde 7 Haziran 2026 tarihinde belediye başkanlığı için seçim yapılması kararı alındı.

 Tarihi mekânlar 
 Konaklar 

Kesme taş malzemeli, bazısı avlulu ve çoğunda iç mekanları duvar resimleri olan, bezemeli balkonlara sahip, genellikle iki katlı konaklardır. Ürgüp Loncası’na bağlı Rum, Ermeni, Süryani, Laz ve Müslüman taş ustaları tarafından yapıldıkları bilinir. Mübadele esnasında sayılarının 700 civarında olduğu düşünülen Mustafapaşa konaklarınının 120 kadarı ayaktadır.

 Medrese ve camiler 
Beldedeki dört camiden üçü (Şeyh Ali Cami, Sipahi Cami, Cami-i Kebir) Osmanlı döneminden kalmadır. Hıdiv ailesinden Mısırlı Mehmet Şakir Paşa'nın yaptırdığı Mehmet Şakir Paşa Medresesi Mustafapaşa'nın en önemli tarihî yapılarındandır. 
küçükresim|Maraşoğlu Köprüsü bugün iki mahalleyi birbirine bağlar.

 Köprüler ve çeşmeler 
Mustafapaşa'da, en eski 16. yüzyılın sonlarında yaptırılmış olan Gazi Sokak Çeşmesi olan 12 çeşme bulunur. Günümüzde iki mahalleyi birbirine bağlayan kesme taştan yapılma Maraşoğlu Köprüsü, köyün eski yapılarındandır.

 Kiliseler ve manastırlar 
Köyün merkezinde Kostantin-Eleni Kilisesi vardır. Köy civarındaki Gorgoli Vadisi, Mantastır Vadisi gibi vadilerde toplam otuza yakın kilise bulunmaktadır. Manastır vadisinde bulunan, Myra Piskoposu Aziz Nikolaos'a adanmış olan ana kilise ile birlikte farklı azizlere adanmış toplam dört ibadet mekânını içeren Aziz Nikolas Manastırı, 19. yüzyılda Hristiyan ve Müslüman halkın saygı gösterdiği kutsal bir alan idi.

 Mimari özellikleri 
Mustafapaşa'daki geleneksel yapıların kapıları ve binalardaki duvar resimleri dikkat çekici özellikleridir.

 Duvar resimleri 
19. yüzyılda nüfusunun büyük kısmı Rum Ortodokslardan oluşan kasaba, zengin konakları ve içinde yer alan duvar resimleri ile dikkat çeker. Bu resimlerin bir bölümü, dönemin sosyal ve kültürel bağlamını yansıtarak 19. yüzyılın önemli figürlerini ve olaylarını konu aldığı görülüyor. Örneğin Sinasos'ta yaşayan ressamlar tarafından işlenen ve 1891 Otsu Vakasını betimleyen yapıtlar görülmektedir.
 Kapılar 
Mustafapaşa (tarihî adıyla Sinasos) yerleşimindeki geleneksel yapı kapıları, 19. yüzyıl sivil mimarisinin ayırt edici unsurlarından biridir.
Kapılar genellikle kesme taş cepheler içinde, yuvarlak veya basık kemerli açıklıklar şeklinde düzenlenmiş; taş söve ve kemerlerle vurgulanmıştır. Ahşap kapı kanatları tek kanatlı örnekleri olmakla birlikte çoğunlukla çift kanatlı olup demir menteşe, tokmak ve çivilerle güçlendirilmiştir. Bazı örneklerde kapı üstlerinde tarih, geometrik veya bitkisel bezemeler ile sembolik motiflere rastlanmaktadır. Kapı düzenlemeleri cephe kompozisyonu ve sokak dokusuyla bütüncül bir ilişki içinde değerlendirilmekte olup, yerleşimin mimari kimliğinin önemli bir parçasını oluşturmaktadır.

 Kültürel etkiler 
Mübadele kararının ardından  göç için hazırlanan Sinasos halkının çektiği  fotoğraflardan oluşan albüm Atina'da 100 nüsha olarak yayımlanmıştır. Albüm, Doğunun İncisi: Sinasos 1924 adıyla 2004'te Atina'da yeniden yayımlandı. Albüm daha sonra çekilen başka fotoğraflar da eklenerek Türkiye'de  2007'de Sinasos: Mübadeleden Önce Bir Kapadokya Kasabası adıyla kitaplaştı. Söz konusu albümden yola çıkarak 2018'de belde hakkında Güneş Çiçekleri adlı belgesel film çekilmiştir.

 Nüfus 

Yıllara göre nüfus verileri20241.35820231.34720221.29520211.34820201.25620191.30920181.30120171.37120161.45220151.50120141.59820131.72520122.08720111.55020101.74020091.77520082.04320071.50820001.80419901.781

 Yönetim 
 Belediye başkanlığı 

 Seçildiği yıl Belediye başkanları2024Kübra Karaalioğlu (Nevşehir Vali Yardımcısı)  2009 Levent Ak (AK Parti) 2004 Mustafa Özer (ANAP) 1999 Mustafa Özer (ANAP) 1994 Hidayet Topaç (MHP) 1989 İbrahim Etem Boz (DYP) 1984 Şakir Korkmaz (MDP) 1977 Hasan Hüseyin Akgüler (AP) 1973 Niyazi Karagöz (BĞMSZ) 1972 Sayit Güçlü 1968 Hamit Aka (AP)

 Kaynakça 

 Dış bağlantılar 
 Güneş Çiçekleri (belgesel), 2018
 Gezelim Görelim 67. Bölüm, TRT

Kategori:Ürgüp belde ve köyleri
Kategori:6360 sayılı yasaya göre kaldırılan belediyeler
Kategori:Mustafapaşa