Tonyukuk

TūnyokukTūn Yokuk "başvezir, ilk vezir" anlamına gelmektedir. İlk öğe olan tūn uzun ünlülü olup "ilk; (metaforik) baş, vb." anlamındadır. Yokuk ise bir unvan olup, Geç Orta Çince (JTS) jywk-kəwk 欲谷 olarak geçmiştir. GOÇ Yù-gǔ shè 欲谷設 ‘Yokuk Şad’ biçimi bu adın Eski Türkçede aslında bağımsız bir unvan olduğunu kanıtlıyor.  (Eski Türkçe: 10px10px10px10px10px 10px10px10px10px10px, Çince: 暾欲谷; Pinyin: tūnyùgǔ, Wade-Giles:, T'un-yü-ku, tam: Bilge Tūnyokuk Boyla Bağa Tarkan,毗伽暾欲谷裴羅莫賀達干 Çince adı: Ashide Yuan-zhen, 阿史徳元珍; Pinyin: āshǐdé yuánzhēn, Wade-Giles: a-shih-te yüan-chen; 646 - ö. 724), Göktürk Kağanlığının yabgusudur.halktan olup hakandan iki derece aşağıda bulunan kişiye verilen ongun (unvan). "Aşina" ailesinin akrabalarından Göktürk "Aşide" ailesindendir.André Wink. Al-Hind: The Making of the Indo-Islamic World. Brill Academic Publishers, 2002. ISBN 0-391-04173-8. Page 65. Göktürkler ve diğer Türk göçebe imparatorluklarının kurucusu ve yönetenleri, Aşina sülalesindendir.Findley, Carter Vaughin. The Turks in World History. Oxford University Press, 2005. ISBN 0-19-517726-6. Page 38

Ayrıca Tūnyokuk, Çin kaynaklı dinlerin Türk boyları arasında yayılmasına izin vermemiş ve bunların Türklerin hareketli hayatına uymayan, savaşçılık yeteneklerini köreltebilecek anlayışlar içerdiğini söylemiştir.

 Orhun Yazıtları 

Orhun Yazıtlarında ismi70px olarak yazılmıştır.Kurallı Orhun Abecesi ile yazılmıştır Ayrıca Bilge Tonyukuk 1. taş, 1. yüz, (Batı yüzü) 7. dizide şöyle yazılmıştır;

"Bilge Tonyukuk ben özüm Tabgaç iliñge kılındım. Türk budun tabgaçka körür erti." (Bilge Tonyukuk ben kendim, TabgaçMaçin, yukarı (doğu) Çin. Atalay, Besim (2006). Divanü Lügati't - Türk. Ankara: Türk Tarih Kurumu Basımevi. ISBN 975-16-0405-2 Cilt I. sayfa 28, 453, 454 II. 280 ilinde doğdum. Türk budunu Tabgaç'a bağlı idi.)

Orhun yazıtları Bilge Kağan ve Küleski Türkçe: kül, şu savda yazılmıştır: kül ürkünçe  köz ürse yik tigineski Türkçe: prens demektir. dışında aslında genelde hakanlar için yazılması gerekenden farklı olarak bir siyasi kişi olan Tonyukuk hakkında da dikilmiştir. Tonyukuk "Gök gibi ve gökten olmuş" şeflerden biri değildir.

Bu anıtı ihtiyarlık devrinde kendisi diktirmiştir ve yazılar da kendisine aittir. Bu anıt Göktürk alfabesi ile yazılmıştır. Göktürk alfabesi ilk olarak bu anıtlar üzerinde bulunabilir. Tonyukuk Bilge Kağan'ın veziridir. Tonyukuk, bilgisi ve tecrübesiyle Bilge Kağan'a yol gösteriyordu.

Yazıtlara "Orhun Yazıtları" denilmesinin sebebi de bu yazıtların Orhun Nehri dolaylarında dikili olmasıdır. Yazıtlar 19. yüzyılda (1893), Danimarkalı Türkolog Wilhelm Ludwig Peter Thomsen tarafından tercüme edilmiştir.

 Çin Kaynakları 
Orhun yazıtlarından sonra Tonyukuk hakkında bir diğer kaynak da Tang dönemi Çin yıllıklarıdır. Tonyukuk, Kapgan Kağan'ın yönetimi esnasında strateji ve planlamadan sorumlu üst düzey bir devlet görevlisiydi. Kül Tigin amcası Kapgan'ın ölümü sonrası amcaoğlu İnel Kağan'a bir darbe düzenleyerek kardeşi Bilge'yi kağan ilan etti. Kapgan ve İnel kağan dönemlerinde görev alan birçok devlet adamı bu yönetim değişikliği sırasında azledildi ya da öldürüldü. Ancak Tonyukuk kızı Bügü Hatun'un Bilge Kağan'la evli olması nedeniyle kağanlığa hizmet etmeye devam etti ve itibarını korudu. Tonyukuk, Bilge Kağan devrinde Bilge Kağan'ı Budizm dinini yayma ve yerleşik hayata geçme düşüncelerinden vazgeçirmiştir.Ahmet Taşağıl (2004), Göktürkler III, Türk Tarih Kurumu Yayınları

 Ayrıca bakınız 
Orhun Yazıtları

 Notlar 

 Kaynakça 
 Aydemir, H . (2019). Tonyukuk / Tunyukuk Adı Üzerine. International Journal of Old Uyghur Studies, 1 (2), 171-184. Retrieved from https://dergipark.org.tr/tr/pub/ijous/issue/51310/659401 
 Atalay, Besim (2006). Divanü Lügati't - Türk. Ankara: Türk Tarih Kurumu Basımevi. ISBN 975-16-0405-2

 Dış bağlantılar 
 Bilge Tonyukuk Yazıtı Tam Metni 
 https://web.archive.org/web/20060823114421/http://www.tonyukuk.net/tongiris.htm Bilge Tonyukuk Taşları
 http://www.hunturk.net/kat-4-bengu-taslar.html  Erk Yurtsever tarafından çevirilen Göktürk yazıtları(orkun abaçası ile birlikte)
 http://www.bilgitay.net/orhun/index.php Bilgitay Orhun Yazıcısı

Kategori:Doğu Göktürk Kağanlığı
Kategori:Çatışmada ölenler
Kategori:646 doğumlular
Kategori:726'da ölenler
Kategori:Aşide
Kategori:7. yüzyıl Türkleri
Kategori:8. yüzyıl Türkleri