Hint-Avrupa dil ailesi

Hint-Avrupa dil ailesi, yüzlerce dil ve lehçe içeren dünyanın en büyük dil ailesi. Dünyada 3,2 milyarı aşkın kişinin anadili bu aileye ait bir dil olup, bu değer dünya nüfusunun %46'sına tekabül etmektedir. Avrupa'nın en büyük dilleri, Güney ve Batı Asya dilleri, Kuzey ve Güney Amerika ve Okyanusya'da en çok konuşulan diller Hint-Avrupa dilleridir. Ethnologue'a göre yaşayan 445 Hint-Avrupa dili bulunmaktadır ve bu dillerin üçte ikisinden fazlası (313) Hint-İran koluna bağlıdır.

Dilbilimciler, Hint-Avrupa dillerinin Proto Hint-Avrupalılar tarafından konuşulmuş Proto Hint-Avrupa dili olarak adlandırılan bir dilden geldiğini öne sürmektedir. En çok destek gören Kurgan hipotezine göre dilin anavatanı Avrasya'nın Karadeniz-Hazar stepleri bölgesidir ve buradan dünyanın büyük bir kısmına yayılmıştır. Hint-Avrupa dillerinin bilinen ilk yazılı örnekleri Bronz Çağı sırasında üretilmiş ve Anadolu dilleri olan Hititçe ve Luvice ile Helen dili Miken Grekçesi kullanılarak yazılmış metinlerde kaydedilmiştir. En eski Hint-Avrupa kayıtları, Hint-Avrupalı olmayan Sami Asurluların Kültepe'de ürettiği metinlerde yer alan izole Hititçe kelime ve isimlerde tasdik edilmiştir.

Günümüzde, dünyada toplam konuşan sayısına göre en çok konuşulan 20 dilden 11'i Hint-Avrupa dil ailesine aittir. Bu diller sırasıyla İngilizce, Hintçe (Hindustânî), İspanyolca, Fransızca, Bengalce, Rusça, Portekizce, Urdu (Hindustânî), Almanca, Marathi ve Batı Pencapçası'dır.

 Etimoloji 
upright=1.36|küçükresim|sağ|
Thomas Young 1813'te dil ailesinin Batı Avrupa'dan Kuzeydoğu Hindistan'a uzanan coğrafi büyüklüğü nedeniyle "Hint-Avrupa" terimini Hint + Avrupa'dan türetmiştir.

 Evrim 

Proto Hint-Avrupa dili, tüm Hint-Avrupa dillerinin ortak atası olduğu öne sürülen bir dildir. Proto Hint-Avrupalılarca konuşulduğu varsayılan dile ait herhangi bir yazılı kaynak bulunmadığından ötürü, dil hakkında ortaya konmuş bilgiler tarihsel dilbilim ve rekonstrüksiyon yöntemleri kullanılarak bu dil ailesi içinde yer alan dillerin karşılaştırılması ile ortaya çıkarılan özelliklere dayanmaktadır.

Tarihsel açıdan pek çok hipotez, HA halklarının kökenlerini, yayılmasını ve farklılaşmasını açıklamak için geliştirilmiştir. Bu varsayımlardan en çok kabul göreni Kurgan hipotezi olmaktadır. Kurgan hipotezine göre dilin asıl konuşurlarının Doğu Avrupa'nın Karadeniz-Hazar bozkırlarında yaşadığı varsayılır. Bu teoride proto dil özellikle Yamnaya kültürü ve bu kültür ile ilgili kurganlar ile ilişkilendirilmektedir. Bunun yanı sıra Ermeni ve Anadolu hipotezleri daha az destek görmekle birlikte Kurgan hipotezine karşı desteklenen diğer teorileri oluşturmaktadır.

Ön Hint-Avrupalıların göçlerle birbirinden ayrılması, Hint-Avrupa dillerinin çeşitlenmesine neden olmuştur. Bu ayrılma ses evrimlerine neden olmuş ve Proto Cermence (tüm Cermen dillerinin atası) ve Proto Anadolu dilleri (tüm Anadolu dillerinin atası) gibi dillere evrilmiştir. Bu proto diller ise zamanla daha da farklılaşmış, günümüzdeki modern dilleri oluşturmuştur.Türkçe "götürmek", "taşımak" vb. anlamlara sahip *bʰer-Wodtko, Dagmar S.; Irslinger, Britta; Schneider, Carolin (2008) Nomina im indogermanischen Lexikon [Hint-Avrupa Sözlüğünde İsimler] (Almanca), Heidelberg: Universitätsverlag Winter, ss. 15-30. kökünün çeşitli erken dönem Hint-Avrupa dillerindeki ve bu dillerin soyundan gelen modern Hint-Avrupa dillerindeki yansıması şu şekildedir:GrupHelenİranİtalikKeltCermenBaltıkSlavArnavutErmeni AntikGrekçeAvestacaLatinİrlandacaGotçaPrusça SlavcaArnavutçaErmenice 1.t.phérō barāmiferō biru; berim baíra  *bera berǫ *berja berem 2.t. phéreis barahi fers biri; berir baíris *bera bereši *berje beres 3.t. phérei baraiti fert berid baíriþ *bera beretъ *berjet berē 1.ç. phéromen barāmahi ferimus bermai baíram *beramai beremъ *berjame beremkʿ 2.ç. phérete baraθa fertis beirthe baíriþ *beratei berete *berjeju berēkʿ 3.ç. phérousi barəṇti ferunt berait baírand *bera berǫtъ *berjanti beren ÇağdaşYunancaFarsçaPortekizceİrlandacaAlmancaLitvancaSlovenceArnavutçaErmenice 1.t. férno (man) {mi}baram {con}firobeirim (ich) {ge}bäre beriu bérem (unë) bie berum em; g'perem 2.t. férnis (tu) {mi}bari {con}feres beirir (du) {ge}bierst beri béreš (ti) bie berum es; g'peres 3.t. férni (ān) {mi}barad {con}fere beiridh (er/sie/es) {ge}biert beria bére (ai/ajo) bie berum ē; g'perē 1.ç. férnume (mā) {mi}barim {con}ferimos beirimid; beiream (wir) {ge}bären beriame béremo (ne) biem berum enkʿ; g'perenkʿ 2.ç. férnete (šomā) {mi}barid {con}feris beirthidh (ihr) {ge}bärt beriate bérete (ju) bini berum ekʿ; g'perekʿ 3.ç. férnun (ānān) {mi}barand {con}ferem beirid (sie) {ge}bären beria bérejo; berọ́ (ata/ato) bien berum en; g'peren

 Alt gruplar 

 Arnavutça 
Arnavutluk'ta ve Kosova'da konuşulur.

 Anadolu dilleri 
Hitit, Lidya, Likya, Milya, Karya, Side, Pisidya, Kalaşma, Luvi, Pala dilleri gibi Anadolu'da antik dönemde konuşulmuş dilleri içerip Hint-Avrupa dillerinin en eski ve en erken soyu tükenmiş koludur. Frigya dili de aynı dönemde Anadolu'da konuşulmakta olup başka bir Hint-Avrupa dilidir.

 Baltık-Slav dilleri 

Baltık dilleri
Litvanca, Letonca, Latgalyaca, Samogitçe

Slav dilleri
Dünyada 250 milyon kişi tarafından konuşulur.

Doğu Slav dilleri
Rusça, Ukraynaca, Belarusça, Podlakyaca, Batı Polesiyece

Batı Slav dilleri
Çekçe, Slovakça, Lehçe, Sorbca

Güney Slav dilleri
Bulgarca, Makedonca, Slovence, Sırpça, Hırvatça, Boşnakça

 Cermen dilleri 
Batı Cermen dilleri
İngilizce dünyada 410 milyon kişi tarafından anadil olarak konuşulur ve 53 ülkede resmi dildir.
Almanca (95 milyon kişi anadili olarak konuşur), Felemenkçe (23 milyon kişi), Yidiş (3 milyon kişi), Afrikaans (16 milyon kişi)

 Kuzey Cermen dilleri 
İskandinav dilleri olarak da bilinen bu diller toplam 22 milyon kişi tarafından konuşulur. İskandinav dilleri İsveççe, Danca, Norveççe, İzlandaca'dır.

 Ermenice 
Ermenistan'da ve Rusya, ABD ve Fransa başta olmak üzere dünyada yaşayan Ermeni azınlıklar tarafından (yaklaşık 5 milyon kişi) konuşulur.
küçükresim|upright=1.36|Hint-Avrupa dil ailesi

 Hint-İran dilleri 
 İrani diller 
İran, Orta Asya ve Kafkasya'da 150 milyondan fazla kişi tarafından konuşulur. Bu grup Doğu ve Batı İrani diller olmak üzere iki alt gruba ayrılır. 
Batı grubuna ait diller: Farsça, Kürtçe, Tacikçe, Zazaca, Talışça, Tatça, Simnanca, Sengserce, Gilekçe, Mâzenderanca,,Goranice, Soranice
Doğu grubuna ait diller: Osetçe, Peştuca, Peraçça, Yağnupça, Pamir dilleri

 Hint-Aryan dilleri 
Hintçe (333 milyon kişi), Urduca (104 milyon kişi), Sanskritçe, Pali dili, Romanca, Bengalce, Pencapça, Nepali.

 Nuristani diller 

 İtalik diller 
 Latino-Faliskan dilleri 
Latince, Umbriyaca, Oskanca, Faliskçe.

 Latin dilleri 
Dünyada 600 milyon kişi tarafından konuşulur. Başlıca Romen dilleri Fransızca, İspanyolca, İtalyanca, Portekizce, Rumence, Katalanca, Oksitanca, Korsikaca, Sarduca ve Arpitanca'dır

 Kelt dilleri 
Dünyada 1,5 milyon kişi tarafından konuşulur. Başlıca Kelt dilleri Bretonca, Galce, İrlandaca, İskoç dili, Kernevekçe, Manksça

 Tohar dilleri 
Toharca veya Tohar dilleri, Hint-Avrupa dil ailesinin soyu tükenmiş bir dalıdır. Dil, Tarım Havzası'nın (günümüz Sincan, Çin) kuzeyindeki vaha kentlerinde ve Lop Çölü'nde bulunmuş MS 6. yüzyıldan 8. yüzyıla kadar uzanan el yazmalarıyla bilinmektedir.

 Yunanca 
Yunanistan çevresinde 15 milyon kişi tarafından konuşulur.

 Kaynakça

*
Kategori:Dil aileleri