Zazaca

Zazaca, Hint-Avrupa dil ailesinin İran dilleri grubunun Kuzeybatı İran koluna bağlı bir dildir.Ludwig Paul, "Zazaki", Gernot Windfuhr, Iranian Languages, Routledge, 2012, ISBN 978-0-7007-1131-4, Chapter Nine. Zazalar tarafından Türkiye'nin çeşitli bölgelerinde konuşulan dilin kuzey, güney ve merkez olmak üzere üç ana lehçesi bulunup Anadolu'nun doğusunda Bingöl, Elâzığ, Erzincan, Erzurum, Bitlis, Malatya, Muş ve Tunceli; güneydoğusunda Adıyaman, Diyarbakır ve Şanlıurfa; kuzeydoğusunda Kars ve Ardahan, merkezinde Sivas, Kayseri ve Aksaray ve Karadeniz bölümünde Tokat ve Gümüşhane gibi illerde konuşulmaktadır. Zazacaya gramer, genetik ve temel söz varlığı açısından en yakın diller Hazar Denizi kıyılarında konuşulan Tatça, Talışça, Simnanca, Sengserce, Gilekçe ve Mazenderanca gibi çağdaş İran dilleridir.**.****** Dil aynı zamanda Geç Antik Çağ'da konuşulup günümüzde ortadan kalkmış Partça ve Baktriyaca gibi eski İran dilleri ile de dil yapısı yönünden benzerlik göstermektedir.

 Makro dil 
Zazaca uluslararası dil otoriteleri tarafından iki ana Zaza dilinden oluşan bir makro dil olarak sınıflandırılmaktadır. SIL International Zazacayı Güney Zazacası (diq) ve Kuzey Zazacası (kiu) olmak üzere iki ana Zaza dilini içeren bir makro dil olarak sınıflandırmaktadır. Diğer uluslararası dil otoriteleri Ethnologue ve Glottolog da Zaza dilini Güney Zazacası ve Kuzey Zazacası olmak üzere iki ana Zaza dilinden oluşan bir makro dil olarak sınıflandırmaktadır. Prof. Dr. Ludwig PaulPaul, Ludwig: Zazaki - Versuch einer Dialektologie. Reichert Verlag, 1998, Wiesbaden. ve Frankfurt Zaza Dil Enstitüsü ise Zaza dilini; kuzey, merkez ve güney kolları olmak üzere üç ana lehçeye ayırmaktadır.

 Adlandırma 
küçükresim|Zaza dilinin İrani diller içindeki yeri|315x315pik
Zazaların dillerini ve kendilerini tanımlamaları bölgeden bölgeye farklılıklar göstermektedir. Zazaların tanımlama şekli ulusal olmayıp, etnik ya da dini niteliktedir. Zaza dili için kullanılan başlıca adlandırmalar şunlardır: Dımılki veya Dımıli,Zazacada Güney Zazacaya Dimili denir, Türkçede DimiliceTerry Lynn Todd, A grammar of Dimili (know as Zaza). 1985 Aksaray, Şanlıurfa, Siverek, Diyarbakır, Çüngüş, Adıyaman, Gerger ve Mutki'de yaşayan Zazalar'ın dillerine verdikleri isimdir. Bu yörelerde yaşayan Zazalar çoğunlukla kendilerini Dımıli, dilleri Zazacayı ise Dımıli/Dımılki olarak adlandırmaktadır.Fahri Pamukçu, Gramerê Zazakî, Vejîyaîşê Tîjî, Îstanbul 2011, s. 31 , Karl Hadank ve Vladimir Minorski gibi Zaza dili üzerine araştırmalar yapan dilbilimci ve araştırmacılar, Zazacanın tarihi Deylem bölgesinde konuşlan diller ile yakınlığına bağlı olarak Dımıli sözcüğünün Deylem bölgesi ile bağlantılı olduğunu öne sürmüştür.Bruinessen. Agha, Shaikh, and State, s. 48V. Minorsky, “Daylam”, Encyclopedia of Islam, yeni baskı, cilt: II, Leiden 1960, s.189-194 Bu ismin kökeninin tarihsel olarak Dunbuli aşireti ismiyle bağlantılı olabileceği de bir diğer görüştür.Murat Alanoğlu-Muhammet Yücel, “Dımli-Zaza adı ve Tarihsel Gelişimi”, 1.Uluslararası Zaza Dili Sempozyumu (13-14 Mayıs 2011), Bingöl üniversitesi Yayınları, Ankara 2011, r. 323 Bir diğer adlandırma Zazaki ise tarihsel olarak Elâzığ, Palu, Maden, Çermik, Bingöl ve Sivas yöresinde yaşayan Zazaların dillerine verdikleri isimdir. Günümüzde bu isim diğer yörelerde de gittikçe daha çok yaygınlaşmış olup Zazaların genel adlandırmasıdır. Bu adlandırmaya Zazacanın bütün lehçelerinde rastlanmaktadır."Zülfü Selcan, Die Entwicklung der Zaza-Sprache, Ware Dergisi, Sayı: 12, Baiersbronn, 1998, s. 152-153" Dilin bu adlandırmasına Evliya Çelebi'nin Seyahatnamesinde "Zaza lisanı" veya "lisân-ı Ekrâd-ı Zaza" şeklinde rastlanmaktadır.Ercan Çağlayan, Zazalar: Tarih, Kültür ve Kimlik, İstanbul Bilgi Üniversitesi Yayınları, İstanbul 2016, s.27-35 ve s.68: "Osmanlı döneminde Zaza tabiri ile ilgili ilk kayıtlara Evliya Çelebi'nin Seyahatname adlı eserinde rastlanmaktadır." Bu ismin tarihsel olarak Zaza adındaki aşiret ismiyle bağlantılı olabileceği çeşitli yazarlarca iddia edilmiştir.Ercan Çağlayan, "Emik ve Etik Yaklaşımlar", Zazalar: Tarih, Kültür ve Kimlik, İstanbul Bilgi Üniversitesi yayınları, 2017, pp.25-47 Bazı yazarlar tarafından kelime benzerliğinden yola çıkılarak, Zaza sözcüğünün Sasa ya da Sasani kelimelerinden türediği de iddia edilmiştir.Karabulut S.,(2013). Zazalar Tarihi Kültürel ve Sosyal Yapı, İzmit: Altınkalem Yayınları, 29,30Werner E. (2017) Rivers and Mountains A Historical, Applied Anthropological and Linguistical Study of the Zaza People of Turkey including an Introduction to Applied Cultural Anthropology Zazacanın merkez lehçesiyle konuşan Zazaların hemen hepsi kendilerini Zaza, dillerini Zazaki olarak tanımlarken Palu, Bingöl ve Dicle gibi yerlerde Zaza'nın yanında Kırd şeklindeki bir tanımlamaya da sınırlı şekilde rastlanır. Bu anılan yörelerde yaşayan bazı Zazalar dillerini Zaza ile birlikte Kırdki/Kırdi olarak da adlandırmaktadır. Kırmancki ise Tunceli, Erzincan, Bingöl (Kiğı, Yayladere) gibi il ve ilçelerde daha çok Alevi Zazaların dillerine verdikleri isim olup,Dilbilimcilerin "Multi tree" online sitesine göre Kuzey Zaza diline 'kirmancikî' denir anılan bu yörelerde yaşayan Zazalar kendilerine Kırmanc, yaşadıkları bölgeye de Kırmanciye derler.Zılfi [Selcan], “Folklorê Kurdi ebe Zarava Dımılki”, Hêvî, Hejmar 1, Parîs, Îlon 1983, r. 93M. Duzgun, "Torêy ve Adetê Dersimi", Berhem (kovara lêkolinên cıvaki û çandi), Stockholm, No: 1 (Şubat 1988), r. 37 Dillerine Kırmancki diyen eski kuşakta Dımılki ismi de bilinmektedir.Keskin, M. (2010), “Zazaca Üzerine Notlar”, Şükrü Arslan (derleme), Herkesin Bildiği Sır: Dersim - Tarih, Toplum, Ekonomi, Dil ve Kültür (s. 222, 223), İletişim Yayınları, İstanbul. Bingöl, Erzurum ve Varto gibi bölgelerde yaşayan Alevi Zazalar özel bir isimlendirme yerine konuştukları Zazacaya "dilimiz" anlamına gelen "zonê ma" demektedir. Kendilerine ise halkımız anlamına gelen "şarê ma" demektedir.Mesut Keskin, "Zaza Dili", Bingöl Üniversitesi Yaşayan Diller Enstitüsü Dergisi, Yıl:1, Cilt:1, Sayı:1, Ocak 2015, ss. 93-114.

 Tarihçe 
Zazaca üzerine ilk araştırmalar 19. yüzyılın ikinci yarısı itibarıyla başlamıştır. Dilbilimci Peter I. Lerch, Kırım Savaşı'nda Ruslara esir düşen Osmanlı askerlerinin tutulduğu Roslow'a giderek buradaki Zaza kökenli Osmanlı askerleri arasında Zazaca bazı derlemeler yapmıştır.Arslanoğulları, M. (2014). Lerch’in zazaki derlemelerinin çevrimyazımı ve türlerine göre sözcüklerin tahlili (Master's thesis, Bingöl Üniversitesi). Lerch, 1856 yılında, Zazaca cümle listesi ve hikâyelerden oluşan derlemelerini dilbilimsel analiz yapmadan RusçaLerch, Peter, Forschungen über die Kurden und die Iranischen Nordchaldaer - Band I, St. Petersburg (Петр Лерх, Изслѣдованія об иранских курдах и их предках, сѣверных халдеях: Введеніе и подробное исчисленіе курдских племен) I-II-III, продаеця у Коммисіонеров Императорской академіи наук : И. Глазунова, 1856/57/58 ve AlmancaLerch, Peter I. (1857), Forschungen über die Kurden und die Iranischen Nordchaldaer - Band I, St. Petersburg  olarak yayımlamıştır. Daha sonra Robert Gordon Latham, Dr. H. Sandwith'in derlediği bir Zazaca sözlük listesini 1856Robert Gordon Latham, "On a Zaza Vocabulary", Transactions of The Philological Society, London, 1856, ss. 40-42 ve 1860Robert Gordon Latham, "On a Zaza Vocabulary", Opuscula: Essays, Chiefly Philological and Ethnographical, Williams & Norgate, London, Edinburg, Leipzig, 1860, s.242  yıllarında yayımlamıştır. 1862'de Wilhelm Strecker ve Otto Blau tarafından Dersim Zazacasına ait bazı notlar yayımlanmıştır.Blau, Otto (1862),"Nachrichten über kurdische Stämme-III, Mittheilungen über die Dusik-Kurden", Zeitschrift der Deutschen Morgenländischen Gesellschaft, Steiner in Komm, 1862, s.621-627 Daha sonra Friedrich Müller (1864) Lerch'in derlediği metinlerle Zazaca ile üzerine karşılaştırmalı bir inceleme yayımlamıştır.Müller, Friedrich (1865) Beiträge zur Kenntniss der neupersischen Dialekte: Zaza-Dialekt der Kurdensprache (Aus dem November-Hefte des Jahrganges 1864 der Sitzungsberichte der phil.-hist. Classe der kais. Akademie der Wissenschaften, XLVIII. Bd., besonders abgedruckt), cîld: 3 Müller çalışmasında Zazacayı Farsçanın bir lehçesi olarak değerlendirmekle birlikte Zazacanın Kürtçe ve Farsçadan daha eski olduğunu ve tarihsel gelişim bakımından Zazacanın Kürtçe ve Farsçadan farklı olduğunu tespit etmiştir.Aslan, J. (2020). The Zazas in Crisis: A qualitative study on the influence of the Turkish political discourse on the Zaza Identity. Müller'in bu görüşü daha sonra F. Spiegel (1871), W. Tomaschek (1887), W. Geiger (1891-1901) ve A. Socin (1901) tarafından da desteklenmiştir.Varol, M., & Elaltuntaş, O. F. (2011). Uluslararası Zaza Dili Sempozyumu. Bingöl: Bingöl Üniversitesi Yayınları. Daha sonra, Albert van Le Coq (1903) derlediği bazı Zazaca metinleri Kürtçe metinlerle bazı kısmi karşılaştırmalar yaparak dilbilimsel analiz yapmadan yayımlamıştır.Le Coq, Albert Von (1903), Kurdische Texte, Reichsdruckerei, Berlin  Çalışmalarında Zazaca metin kayıtlarına yer veren ilk dönem araştırmacıları, detaylı dilbilimsel analizini yapmadan diyalekt olarak düşünüp Zazacayı Farsça ve Kürtçe ile birlikte değerlendirmiştir.Ercan Çağlayan,Zazalar: Tarih, Kültür ve Kimlik, İstanbul Bilgi Üniversitesi Yayınları,İstanbul, 2016,s.170

Zazacayı dilbilimsel olarak inceleyip detaylı analizini yapan ilk araştırmacı Alman dilbilimci Oskar Mann'dır. 1905/1906 yıllarında Prusya Bilimler Akademisi tarafından batı İrani dillerinin dokümantasyonu ve dilbilimsel analizi için görevlendirilen Oskar Mann Bingöl ve Siverek bölgelerinde kapsamlı Zazaca derlemeler ve dil kayıtları gerçekleştirmiştir. Zazacayı ses bilgisi (fonetik), biçim bilgisi (morfoloji), sözcük bilgisi (leksikoloji) ve kökenbilgisi (etimoloji) açılarından inceleyen Oskar Mann yaptığı araştırmaların sonucunda Zazacanın Farsça ya da Kürtçenin bir lehçesi olmayıp başlı başına ayrı bir dil olduğunu tespit etmiştir.O. Mann, Nachlaß in der Staatsbibliothek Berlin (W), Briefe; vgl. auch ebenda, Vortrag vom 4. Juli 1909 und 20. Jan. 1909, S. 11. Mann'ın ölümünden sonra çalışmalarını devralarak ilerleten Karl Hadank, 1932 yılında bu çalışmaları yaptığı gramer analizleriyle beraber "Mundarten der Zaza" adıyla kitaplaştırmıştır.Oskar Mann, Karl Hadank: Die Mundarten der Zâzâ, hauptsächlich aus Siverek und Kor. Leipzig 1932 Hadank da öncülü Oskar Mann gibi Zazacayı başlı başına ayrı bir dil olarak ele almıştır. Zazacanın modern dilbilim tarihindeki yeri Oskar Mann (1906) ve Karl Hadank'dan (1932) sonra  (1961-95),  (1989),  (1996),  (1998) ve birçok yabancı dilbilimci ve araştırmacı ve uluslararası dil otoriteleri Glottolog ve Ethnologue tarafından incelenmiş olup başlı başına bir Batı İran dili şeklinde tespit edilmiştir.O. Mann/K. Hadank, Mundarten der Zāzā, Berlin 1932, 19-31; G. L. Windfuhr, Western Iranian Dialects, in: Corpus Linguarum Iranicarum, Hg.: R. Schmitt, Wiesbaden 1989, 294-295; s. auch New Iranian Languages: Overview, ebenda, 246-250 und New West Iranian, ebenda, 251-262; J. Gippert, Die historische Entwicklung der Zaza-Sprache, in: Ware, Nr. 10, Nov. 1996, Frankfurt a. M., 148-154.Paul, Ludwig. 1998. The Position of Zazaki among West Iranian Languages. In Nicholas Sims-Williams (ed.), Proceedings of the Third European Conference of Iranian Studies held in Cambridge, 11th to 15th September 1995. Part I: Old and Middle Iranian Studies, 163-177. Wiesbaden: Ludwig Reichert.

 Coğrafi dağılım 

Zazaca, Doğu Anadolu'nun Yukarı Fırat ve Dicle havzasında, sayıları kesin olarak bilinmemekle birlikte yaklaşık olarak 2-3Kausen, Ernst: Zaza. http://zazaki.de/deutsch/aufsaezte/kausen-Zaza.pdf  milyon civarında kişinin konuştuğu dildir. Türkiye'de yaşayan Zazalar dışında özellikle Almanya, Fransa, Avusturya, İsveç, İsviçre ve Hollanda gibi Avrupa ülkelerinde yaşayan önemli sayıda Zaza veya Zazaca konuşan nüfus bulunmaktadır.

Zazacanın en yoğun olarak konuşulduğu ve Zazaların en yoğun olarak yaşadığı yerleri, Tunceli (bütün ilçelerde), Bingöl (bütün ilçelerde), Elâzığ (doğu bölgesi, kuzeyi ve güneyi), Diyarbakır (kuzey ve batı bölgeleri Çermik, Çüngüş, Ergani, Eğil, Dicle, Lice, Hani, Kulp, Hazro), Urfa (Siverek, Hilvan ilçeleri), Muş (Varto ilçesi), Sivas (Zara, Ulaş, Kangal ilçeleri), Adıyaman (Gerger ilçesi), Erzincan (Merkez, Tercan, Çayırlı, Refahiye ve yer yer diğer ilçelerde), Batman (Batman, Kozluk), Bitlis (Mutki, Tatvan), Malatya (doğu bölgesi), Ardahan (Göle'nin iki köyünde), Aksaray (Ekecik bölgesinde) ve Erzurum (Hınıs, Tekman, Aşkale, Çat ve yer yer diğer ilçelerinde) oluşturmaktadır.Ercan Çağlayan, Zazalar: Tarih, Kültür ve Kimlik, İstanbul Bilgi Üniversitesi Yayınları, İstanbul 2016, s.49-50

 Sınıflandırma 

küçükresim|İrani diller ailesi ağacı.
Zazaca dilbilimsel olarak Hint-Avrupa dil ailesinin Hint-İran ana grubunun İran dilleri koluna ait bir dildir. Bir Batı İran dili olan Zazaca bu grubun kuzeybatı koluna mensuptur. Zazaca dilbilimde Kürtçeden ayrı olarak başlı başına bir kuzeybatı İran dili olarak kabul edilmektedir.

Ethnologue, Zazacayı kuzeybatı İran dilleri içinde Gorani diliyle beraber Zaza-Gorani olarak adlandırılan genetik bir alt grup içinde sınıflandırmaktadır.Linguistik List Language Search - Zaza-Gorani Ancak bazı benzerliklere rağmen Zazaca ve Goranice arasındaki belirgin farklılıklar nedeniyle Zaza-Gorani sınıflandırması tartışmalıdır.Hadank, Karl (1932). Mundarten der Zâzâ, Hauptsächlich aus Siwerek und Kor (in German). Walter de Gruyter. pp. 18-23, 24-26. Diğer yandan Zazaca, Tatça, Talışça, Gilekçe gibi Hazar dilleriyle Goranicede bulunmayan birçok ortak dil özelliğini de paylaşmaktadır. Glottolog Zazacayı Hazar Denizi'nin güney kıyılarında konuşulan Talışça, Tatça ve Herzendice, Kecelce, Kilitçe gibi lehçeleri ile birlikte Eski Azerice ile ilişkili Azeri dilleri (Adharic) grubu içinde sınıflandırmaktadır. Pièrre Lecoq, Zazacayı Tatça, Talışça, Gilekçe, Simnanca ve Beluçça gibi dillerle birlikte Medo-Hazar dilleri (Medo-Caspian) grubu içinde sınıflandırmaktadır. Alman dilbilimci Jost Gippert ise Zazacayı Hazar Denizi'nin güneyindeki tarihi Hyrkania (Cürcan) bölgesine atıfta bulunarak Hyrkan dilleri (Hyrkanian) grubu içinde sınıflandırmıştır ve Sengserce, Beluçça gibi dilleri Zazaca ile aynı alt grup içinde sınıflandırmıştır. Gippert aynı zamanda Zazacanın Partça ve Simnanca gibi dillerle genetik yakınlık gösterdiğini tespit etmiştir. Dilbilimci 'a göre ise Zazaca kuzeybatı İran dilleri içinde başlı başına bir dil olmakla birlikte dil olarak Eski Azericeden türeyen Tatça lehçeleri (modern Azeri lehçeleri), Talışça ve Gorancaya yakındır. Paul, dilbilimsel analizinde Zazacanın Tatça, Talışça, Simnanca, Sengserce ve ölü İran dilleri olan Eski Azerice ve Partçaya yakın olup bu dillerle birçok çok benzerlik paylaştığını ve Kürtçenin tarihi olarak geçirmiş olduğu ses değişikliklerinin Zazacada bulunmadığını tespit etmiştir.Elfenbein, J. (2000). Zazaki: Grammatik und Versuch einer Dialektologie. By Ludwig Paul. pp. xxi, 366. Wiesbaden, Reichert Verlag, 1999. Journal of the Royal Asiatic Society, 10(2), 255-257. s. 255 Benzer şekilde, Elazığ bölgesinde bölgesinde yapılan çalışmalarda Zazaca ve Kürtçe konuşurları arasında karşılıklı anlaşılırlığın oldukça düşük olduğu tespit edilmiştir. Encyclopædia Iranica'da ise Zazaca Talışça, Tatça ve lehçeleri, Herzendice, Gilekçe, Mâzenderanca, Simnanca gibi dillerle birlikte Kuzeybatı İran dillerinin Hazar dilleri (Caspian) alt grubu içinde sınıflandırılmıştır ve tarihsel olarak söz konusu Hazar dillerinin tamamı Partça ilişkilendirilmiştir. 

Genel olarak, İran dilleri içinde Hazar Denizi kıyılarında konuşulan Kuzeybatı İran dilleri ve Zazaca arasında dilbilgisi ve temel sözcük dağarcığı bakımından önemli benzerlikler bulunmaktadır ve Zazacanın urheimatının (kökensel anavatanının) Hazar denizi kıyıları olduğu düşünülmektedir. Nitekim, bugün Zazacaya en yakın diller Hazar Denizi'nin güney kıyılarında konuşulan Talışça, Tatça, Simnanca, Sengserce, Gilekçe ve Mazenderanca gibi dillerdir.

Glottolog veri tabanına göre Kuzeybatı İran dilleri içinde Zaza dilinin yeri:

 Northwestern Iranian (Kuzeybatı İran)
 Adharic (Azeri)
 Adhari (Eski Azerice)
 Gorani (Goranice): Gurani, Şebeki-Bacelani (Bacelani, Chabak, Sarli)
 Tatic (Tatça-Talışça): Alamutça, Merkezi Tat: Halhalca (Kecelce, Kereni [Dizi, Gandomabi, Hezarrudi, Kerence, Karnaq, Kelasi, Lerdi, Nowkiani], Şahrudi-Güney Talışça ([Shali-Kolur, Shandermani, Güney Talışça, Massali Masulei]), Hoinice, Merakça [Dikini], Kuzey-Merkezi Talışça (Merkezi Talış [Asalemi, Hashtpari], Kuzey Talış [Astara, Lenkoran, Lerik], Taromi [Kabate, Kalasi],Kuzey Tat: Herzendi-Kilit (Herzendice, Kilitçe), Keringani-Kelasuri-Hoynarutdi (Keringanca, Kelasurca-Hoynarudi),Güney Tat: Elviri-Videri (Elvirice, Viderice), Vefsi (Aştiyanca [Amorei, Kahaki, Nuclear Ashtiani, Tafresh], Vefsçe), Remend-Kerec: İştihardca, Rezecerdice,Takistanca (Khalkhal, Kharaqani, Ramand, Tarom, Zanjan)
 Zaza (Zazaca): Güney Zazaca, Kuzey Zazaca

 Lehçeleri 

küçükresim|Zaza dilinin üç ana lehçe grubu:Keskin, Mesut. Zazaca Üzerine Notlar  |400x400px
Zaza dilinin güney, kuzey ve merkez veya doğu olmak üzere üç ana lehçesi bulunmaktadır. Uluslararası dil otoriteleri ise Güney Zazaca ve Kuzey Zazacayı lehçe yerine Zaza makro dili içinde iki ayrı Zaza dili olarak tanımlamaktadır. Zazalar'ın mezhep farklılığı, Zaza dilinin lehçe farklılıklarına da yansımıştır. Dilin güney lehçesi Hanefi Zazalar, kuzey lehçesi Alevi Zazalar, merkez veya doğu lehçesi ise Şafi Zazalar tarafından konuşulmaktadır. Bu lehçelerin yanı sıra özel konuma sahip olan ve hiçbir lehçe grubuna tam olarak dahil edilemeyen geçiş lehçeleri ve kenar ağızları da bulunmaktadır. Dilin güney lehçesi Anadolu'nun güneydoğu ve orta kesimlerinde konuşulmaktadır. Merkez lehçesi ağırlıklı olarak Doğu Anadolu'da konuşulmaktadır. Kuzey lehçesi ise Anadolu'nun doğu ve kuzeydoğu kesimlerinde konuşulmaktadır. Dil tarihi açısından dilin güney lehçesi ve bazı geçiş lehçeleri diğer lehçelere göre daha muhafazakar (arkaik) bir yapıya sahiptir. Merkezî/Doğu Zazaca, Güney Zazaca ve Kuzey Zazaca arasındaki farklılıklar temelde fonolojik ve morfolojik farklılıklara dayanmaktadır.

 Güney Zazaca 
Güney Zazaca ([diq]/diml1238) Zaza dilinin üç ana lehçesinden biridir.:"...wurden zwei hauptdialekte der Zaza-Sprache festgestellt: ein Nord Dialekt und en Süddialekt." Güney Zazaca, Zaza makrodilinin iki ana Zaza dilinden biri olarak sınıflandırılmaktadır. Glottolog Güney Zazacayı Dumbuli, Hazzu, Kori, Motki ve Sivereki olmak üzere beş alt lehçeye ayırmaktadır:  Güney Zazaca ağırlıklı olarak Siverek, Çermik, Çüngüş, Gerger, Mutki, Aksaray, Ergani ve Kulp bölgelerinde konuşulmaktadır.  Kenar şiveleri: Mutki, Aksaray, Sarız * Geçiş şiveleri: Kulp, Lice, Ergani, Maden. Güney Zazaca diğer lehçelere göre daha muhafazakar (arkaik) bir yapıya sahiptir.

 Merkezî veya Doğu Zazaca 
Merkezî veya Doğu Zazaca ([diq]) Zaza dilinin üç ana lehçesinden biridir.  Ağırlıklı olarak Palu, Bingöl, Hani, Dicle, Solhan ve Muş çevresinde konuşulmaktadır.

 Kuzey Zazaca 
Kuzey Zazaca ([kiu]/kirm1248) Zaza dilinin üç ana lehçesinden biridir.:"...wurden zwei hauptdialekte der Zaza-Sprache festgestellt: ein Nord Dialekt und en Süddialekt." Kuzey Zazaca, Zaza makrodilinin iki ana Zaza dilinden biri olarak sınıflandırılmaktadır. Glottolog Kuzey Zazacayı Tunceli ve Varto olmak üzere iki alt lehçeye ayırmaktadır. Ağırlıklı olarak Erzincan, Kemah, Aşkale, Hozat, Hınıs, Kelkit, Nazimiye, Ovacık, Pülümür, Tekman, Tercan, Varto ve Yayladere bölgelerinde konuşlmaktadır.

 Gramer 
Gramer, genetik, dil tarihi ve evrimi (diachronic) ve temel söz varlığı açısından Zaza diline en yakın diller Hazar Denizi kıyılarında ve Kuzey İran'da konuşulan Tatça (Eski Azeri lehçeleri), Simnanca, Sengserce, Talışça, Gilekçe ve Mazenderanca gibi dillerdir. Zaza dili ayrıca geç antik çağda konuşulup günümüzde ortadan kalmış iki İran dili olan Part ve Baktriya dilleriyle de gramer yönünden önemli ölçüde benzerlik göstermektedir.Gippert, Jost (2008). "Zur dialektalen Stellung des Zazaki". Die Sprache. 47 (1): 103. Dilin grameri ve temel söz varlığı (core vocabulary) Part dili ile fonetik (ses bilgisi), morfoloji (şekil bilgisi), sentaks (sözdizim) ve leksik (kelime hazinesi) bakımdan önemli ölçüde örtüşmektedir. Ünlü harflerden daha az değişim gösterdikleri için dillerin tarihsel evrimi ve dil gruplarındaki sınıflandırmanın esas temelini ünsüz harfler oluşturmaktadır. İran dillerinin içinde Batı İran dillerinin kuzeybatı ve güneybatı olarak ayırt edilebilmesi için miras sözcüklerden oluşan belirli kıstas sözcükler, eş dillilik sınırı (isoglosses) yönünden esas alınmaktadır. Dillerin tarihsel evrimi ve dil gruplarındaki sınıflandırmanın esas temelini oluşturan bu ünsüzlerin oluşumu (eş dillilik sınırı/isoglosses) Zaza dilinde Talışça, Tatça (Herzendice), Sengserce, Vefsçe ve bazı merkezi İran dilleri ile hemen hemen aynıdır. Zaza dili burada kuzeybatı İran dilleri grubu içinde Talışça,Tatça, Simnanca, Sengserce ve Gilekçe gibi diller ile bir kuzeybatı İran dilleri kuşağı oluşturmaktadır. Bu kuşağa bağlı diller Farsça, Azerbaycan dili ve Kürtçe konuşurları tarafından, kuşağın batı kısmında Zazaca, Talışça, Tatça ve doğu kısmında ise Simnanca, Sengserce, Gilekçe ve diğer Hazar/Merkez lehçeleri kalacak şekilde coğrafi olarak ikiye bölünmüştür. Coğrafi bölünmeye rağmen Zazaca yine de Tatça, Talışça ve bazı kuzeybatı diyalektleri ile birlikte Batı İrani Proto-Hint Avrupa ünsüz harf köklerini güçlü bir biçimde muhafaza etmiştir ve Farsça ve Kürtçeden oldukça uzaktır. Genel olarak, Zaza, Tat ve Talış dillerinden Kürtçe ve Farsçaya doğru uzanacak şekilde, Batı İran dilleri daha az "arkaik" hale gelmektedir. Zaza dili, Talış ve Tat dilleri ile birlikte Batı İran dillerinin en batısında yer alırken, Farsça ve Kürtçe en doğusunda yer almaktadır:
Proto Hint-AvrupaPartçaTatçaZazacaTalışçaSimnancaHazar dilleriMerkez Lehç.BeluççaKürtçeFarsça*ḱ/ĝs/zs/zs/zs/zs/zs/zs/zs/zs/zh/d*kue-ž--ž--ĵ--ž-ĵ, ž--ĵ--ĵ-, ž, z-ĵ--ž--z-*guežž (y-)ĵžĵ,žĵĵ, ž, z ĵžz*kw29?isbesbasbespsesb?ss*tr/tlhr(h)r(hi)r(h)*r(h)rrrsss*d(h)wbbbbbbbddd*rd/*rzr/rzr/rzr/rzrzl/l(rz)l/ll/l(rz)l/ll/ll/l*swwxhwhx(u)x(u)x(u), fvx(w)x(u)*twfuwhhhh(u)hhh*y-yyĵĵĵĵĵ (y)ĵĵĵ
Kuşağın diğer dillerinin birçoğu gibi Zaza dili de isimlerde genellikle biri Eski İran dilindeki *-ahya genitif ekine dayanan yalın dışı hal eki olmak üzere iki durumlu bir sistem göstermektedir. Alman Dilbilimci Walter Bruno Henning, yaklaşık 100 yıl önce Zazaca, Talışca, Tatça, Simnanca ve Gilekçenin fiil çekiminde şimdiki zaman ekini *-ant- ile biten aynı eski İran şimdiki zaman kipinden aldığını tespit etmiştir.Henning, W. B. The Ancient Language of Azerbaijan”, TPhS 157-77, 1954. Mitteliranisch", in Handbuch der Orientalistik, 1(1), 20-130. Walter Bruno Henning ayrıca Tatça dilinin Herzendice lehçesinin Zaza ve Talış dilleriyle birçok ortak dilsel özelliğe sahip olduğunu tespit edip Herzendiceyi Talış ve Zaza dilleri arasında konumlandırmıştır. Zazacada şimdiki zaman fiil çekimi Simnanca, Sengserce, Gilekçe, Talışça, Tatça ve Hazar Denizi kıyılarındaki bazı diğer dil/lehçeler ile ortak biçimde fiil kökünden sonra gelen -ant şimdiki zaman eki ile oluşturulmaktadır:Language of Azerbaijan. Transactions of the philological Society, 53(1), 157-177. s. 175.
TürkçeZazacaSimnancaGilekçeTatçaTalışça"gitmek"  ši-n-  še-nn-  šu-n-  še-nd-  še-d- "gelmek" ye-n-  ā-nn-  ā-n-  āmā-nd-  ome-d- "yapmak"  ke-n-  ke-nn-  kū-n-  kö-nd-  kerd-ed-"söylemek"  vā-n-  vā-nn-  gū-n-  ot-n-  vot-ed- "görmek"  vīn-en-  ?  ī-n- vīn-n-  vīn-d-
TürkçeZazacaSimnancaGilekçeSengserceTatçaTalışça"giderim"ez ši-n-āa še-nn-īman šu-n-ema šu-nd-īmen še-nd-enaz še-d-am
Bu dillerin aksine Kürtçe ve Farsçada şimdiki zaman, şimdiki fiil köküne getirilen ön eklerle, می mî- (mi-ravam), -di (di-çim) (gidiyorum) oluşturulmaktadır.

Morfolojik olarak, Talışca, Tatça, Simnanca gibi Zaza dilinin lehçeleri de yalın (nominative) ve yalın dışı (oblique) olacak şekilde iki halli bir morfolojik sisteme sahiptir. Zaza dilinde, Eski İran dilindeki *-ahya genitif ekine dayanan yalın dışı hal eki -ī yalnızca eril isimlere eklenmektedir. Güney Zazacada (Çermik-Siverek lehçelerinde) dişil isimlere yalın dışı halde (oblique) -e(r) eki eklenerek yalın dışı gramatik durum oluşturulmaktadır. Zazacadaki bu -e(r) eki başlangıçta her iki cinsi ifade edecek şekilde akrabalık terimlerinin yalın dışı halini ifade ederken muhtemelen, zamanla genel olarak dişil sözcüklerin yalın dışı halini kapsayacak şekilde yayılmaya başladığı düşünülmektedir. Zazacada ile aynı şekilde Tatça lehçelerinde de akrabalık terimlerinin yalın dışı hal eki olan -r her iki cinsiyete ait akrabalık terimlerinden diğer terimlere yayılmıştır. Zaza dilinde olduğu gibi, Simnanca,Tatça ve Talışçada da akrabalık terimleri aynı ek işleviyle (-e(r)) yalın dışı hale dönüştürülmektedir:
baba (y.)baba (y. dışı hal)ZazacapīpērTalışçapəpārSimnancapiapiärTatçapiapiarOrta Farsçapidpidar
Tabloya ek ek olarak anne (yalın) ve anne (yalın dışı hal) Zazacada mā -> mār, Tatçada mā -> mār, Talışçada mā -> moār ve erkek kardeş (yalın) ve erkek kardeş (yalın dışı hal) Zazacada bıra -> bırar, Tatça dilinde bera -> berar ve Simnancada bäre -> bärār şeklinde belirmektedir.

 Ergatif 
Eski İrani Dönemin sonuna doğru ve Orta İrani Dönemin başlangıcında gerçekleşen geçmiş zamanın kuruluş şekliyle çoğu orta İrani dilde, geçmiş zaman edilgen ortaç (participle perfect passive) soneki -ta- ile oluşturulan fiil çekimin sayesinde meydana gelen biçim-sözcükdizimsel (morphosyntactic) bir fenomen olan bölünmüş ergatiflik (split ergativity), yani tüm geçmiş zaman şekillerinde geçişli fiillerde öznenin yalın dışı halde belirtilmesi, nesnenin yalın halde olması, İrani dillerde ayrıca fiilin ergatif alanda da nesneye göre çekimlenmesi, bugün de Zazacada varlığını sürdürmektedir. Örn. Ez ey anan, o mı ano. “ben onu (eril) getiriyorum, o beni getiriyor”, geçmiş zamanda ise mı o ard, ey ez ardan “ben onu getirdim, o beni getirdi” şeklinde çekilmektedir. Zazaca, Talışça,Mirdehghan, M., & Nourian, G. Ergative Case Marking and Agreement in the Central Dialect of Talishi. Tatça,Ergative in Tāti Dialect of Khalkhāl, Jahandust Sabzalipoor Simnanca, Sengserce, Kahangi, VefsçeKoohkan, Sepideh. The typology of modality in modern West Iranian languages. 2019. PhD Thesis. University of Antwerp. ve BeluççaAgnes Korn. The Ergative System in Balochi from a Typological Perspective. Iranian Journal of Applied Language Studies, 2009, 1, pp.43-79. ffhal-01340943 gibi diğer birçok batı İran dilinde olduğu gibi morfolojik olarak ergatiflik özelliği göstermektedir.

 Durumlar 
Çağrı hali olarak bilinen vocative hariç tutulursa, Zazacada bulunan 2 hal yalın (casus rectus) ve yalın dışı (casus obliquus) de Orta Batı İrani dönemden kalmadır. Zazacada, biri birlikte bir Kuzeybatı İran dilleri kuşağı oluşturduğu Talışça Tatça, Simnanca, Sengserce gibi diller ile benzer biçimde kökü Ana İranca'ya uzanan -ahya genitiflik ekine uzanan, ismin iki hali yalın (y) ve yalın dışı (yd) olmak üzere iki hali vardır. Zazaca bıra/bırar; Simnanca bere/berar yalın ve yalın dışı hallere örnektir. Tamlamalar noktasında ise isim tamlamasında belirten isimde olduğu gibi, sıfat tamlamasında da sıfat isimden sonra gelmektedir, sıfat da isimle birlikte çekilmektedir, örn. her-o gewr "gri eşek", her-ê gewri "gri eşekler", her-an-ê gewr-an "gri eşekleri(n).

 Gramatik cinsiyet 
Zaza dilinde isim morfolojisi eril ve dişil olacak şekilde ikili gramatik cinsiyet sistemine dayanmaktadır. Eski İran döneminde, Avestaca, Eski Farsça gibi Eski İran dilleri, eril, dişil ve nötr olmak üzere üçlü gramatik cinsiyetine sistemine sahipti. Eski İran dilinde bulunan bu gramatik cinsiyet sistemi –nötr hali hariç– Zazacada büyük ölçüde aynı şekilde kalmıştır. Eril ve dişil farklılığı isim, sıfat ve zamir halleri ile fiil çekimleri dahil olmak üzere Zaza dilinin tüm morfolojisinde yer almaktadır. Eski İran dilinin dişil takısı –ā Zazacanın kuzey lehçesinde vurgusuz takı –e [-ə] olarak, güney lehçesinde ise -ı olarak günümüze ulaşmıştır.

Zazacanın yanı sıra Simnanca ve Tatça dillerinde de aynı dişil eki belirmektedir. Örneğin, eşek sözcüğü için Zazacada kullanılan "her" kelimesi ve Simnanca ve Tatça dillerinde kullanılan "xar" kelimesi:

 her (Zaza), xar (Simnanca ve Tatça)
 here (Zaza) xára (Simnanca ve Tatça)

Her ve xar sözcükleri Zaza, Simnan ve Tat dillerinde erkek eşeği ifade ederken, her ve xar sözcüklerinin dişil biçimleri, vurgusuz -e eki ile sırayla here ve xára, sırasıyla Zaza, Simnan ve Tat dillerinde dişi eşeği ifade etmektedir.

Batı İran dilleri arasında Zaza dili dışında  Simnanca,Mohammad- Ebrahimi, Z. et. al. (2010). "The study of grammatical gender in Semnani dialect". Papers of the First International Conference on Iran’s Desert Area Dialects. Pp. 1849-1876.Seraj, F. (2008). The Study of Gender, its Representation & Nominative and accusative cases in Semnani Dialect. M. A. thesis in Linguistics, Tehran: Payame- Noor University.Rezapour, Ebrahim (2015). "Word order in Semnani language based on language typology". IQBQ. 6 (5): 169-190 SengserceBorjian, H. (2021). Essays on Three Iranian Language Groups: Taleqani, Biabanaki, Komisenian (Vol. 99). ISD LLC., TatçaVardanian, A. (2016). Grammatical gender in New Azari dialects of Šāhrūd. Bulletin of the School of Oriental and African Studies, 79(3), 503 511.A Morpho-phonological Analysis of Vowel Changes in Takestani-Tati Verb Conjugations: Assimilation, Deletion, and Vowel Harmony ve lehçeleri Hazārrūdi, Cālī, Tākestāni, Kajali, Khalkhali, Karani, Lerdi, Diz, Sagzābādi, Eštehārdi, Aştiyanca, Amorei, Elvirice, Abyānei ve merkezi İran dil ve lehçeleri Sivendice, Cālī, Fārzāndī, Delījanī, Jowšaqanī, AbyāneiH. Rezai Baghbidi (ed.), Exploring grammatical gender in New Iranian languages and dialects, proceedings of the First Seminar of Iranian Dialectology, 29 April-1 May 2001, Tehran, Department of Dialectology, Academy of Persian Language and Literature, 2003. gibi batı İran dillerinde de eril ve dişil olacak biçimde ikili gramatik cinsiyet sistemi bulunmaktadır. Zaza dilinde isimler, çoğul haldeki isimler dışında, eril ya da dişil cinsiyetten birine aittir. Herhangi bir ismi ve o ismi etkileyen herhangi bir sıfatı veya başka bir kelime türünü doğru bir şekilde çekimlemek için ismin dişil mi yoksa eril mi olduğunun belirlenmesi gerekmektedir. Çoğu ismin doğal  bir cinsiyeti vardır. Bunu yanı sıra bazı isim kökleri değişken cinsiyete sahiptir, yani hem eril hem de dişil isim olarak işlev görebilirler. Her (erkek eşek) here/herı (dişi eşek); estor (aygır) estore/estorı (kısrak) ve verg (kurt) deleverge/delevergı (dişi kurt) gibi. Eril vedişil ayrımına dayanan ikili gramatik cinsiyet sistemi Zazaca dışında Fransızca, İspanyolca, İtalyanca, Venedikçe, İrlandaca, İskoçça, Litvanca ve Letonca gibi diğer akraba Hint-Avrupa dillerinde de (eril-dişil olacak şekilde) korunmuştur.

Kuzeybatı İran dilleri içinde yalnızca Zazaca, Simnanca, Sengserce ve Tatça dillerinde İran dillerinde oldukça nadir görülen özgün bir dil özelliği olarak fiil çekimlerinde de eril ve dişil ikili gramatik cinsiyet farkı belirmektedir. Yine diğer tüm Batı İran dillerinin aksine, yalnızca Zazaca ve bazı Tatça lehçelerinde oldukça nadir bir dil özelliği olarak üçüncü tekil şahsın yanı sıra ikinci tekil şahıs fiil çekimlerinde de eril ve dişil olacak şeklinde ikili gramatik cinsiyet ayrımı görülmektedir. Zaza ve Simnan dilleri ve Tatça lehçelerinde isimlere, sıfatlara ve fiillere ek olarak, işaret zamirlerinde de gramatik cinsiyet farkı belirmektedir. Yalın (nominative) halde eril işaret zamirleri ek almazken dişil işaret zamirleri dişil takısı (–ā ve türevleri) almaktadır. Örneğin:سبزعلیپور, جهاندوست (2013). "تمایز جنس مونث و مذکر در گویش تاتی خلخال" [Distiniction of the Feminine and Masculine Gender in the Tāti Dialect of Khalkhāl]. نامه فرهنگستان (in Persian). 13 (1): 79.
ZazacaSimnancaTatçaTatçaTatçaTatçaTatçabu (eril)enoenenonaəmémambu (dişil)enaenaenonanāəmaémaama

 Fiil yapısı 
Zaza dilinin kuzey lehçesinde mastar eki -ene, güney lehçesinde ise -enı eki ile oluşturulmaktadır. Fiil kökü, bu ekin çıkarılmasıyla oluşturulur. Şimdiki zaman kipi ise mastarın atılıp fiil kökü alınarak ve köke şimdiki zaman ortacını belirtir ekin eklenip ve fiilin çekimlenmesiyle oluşturulmaktadır.

 Edilgen ve ettirgen çatılar 
Zaza dilinde Eski ve Orta İran döneminden kalma diğer bir özellik de fiilin edilgen çatısının (diathesis, voice) mürekkep şekilde (bireşimsel, synthetic), yani yardımcı fiil olmaksızın da sınırlı fiillerle kurulmasıdır. Eski Hint-İrani mürekkep edilgen eki -yanın Pehlevicedeki -īh- şeklindeki yansıması Zazacada -i- şeklinde mevcuttur ve edilgen çatı -i eki ile kurulmaktadır. Mürekkep edilgenlik -i eki fiil kökünün hemen ardına getirilmektedir. Zazacayla aynı şekilde Tatça (Eštehārdī, Aştiyanca, Elviri, Čālī, Čarza vb. lehçeleri) ve Talışçada (Asālem) ve Simnancada da edilgen çatı fiil köküne birleşik -i eki ile kurulmaktadır. Dilde edilgen çatıya örnek olarak: nan weriyeno: ekmek yeniyor, şıt şımiyeno: süt içiliyor, nuşte nuşiyeno: yazı yazılıyor, keye viniyeno: ev görünüyor sözcükleri verilebilir. Zazacada ettirgen çatı ise, edilgen çatıya benzer şekilde fiil köküne birleşik, Orta İrani dönem -ēn ettirgen ekinden kalma -n- eki ile oluşturulmaktadır.Hadank, Karl (1932). Kurdisch-Persische Forschungen: Ergebnisse einer von 1901 bis 1903 und 1906 bis 1907 in Persien und der Asiatischen Türkei ausgeführten Forschungsreise. Mundarten der Zâzâ, Hauptsächlich aus Siwerek und Kor (Almanca). Walter de Gruyter. ss. 94 Ettirgen çatıya örnek olarak: veşneno: (eril) yakıyor, vurneno: (eril) değiştiriyor, musneno: (eril) öğretiyor sözcükleri verilebilir. Zazacada ettirgen çatıyı oluşturan -n- eki Simnancada -(e)n, Tatça ve Talışçada -en-, Mâzenderanca -en(d)- ve Gilekçe -an şeklinde belirmektedir.

 Geniş zaman 
Geniş zaman eki öznenin bir eylemi yapma ihtimalinin var olduğunu veya bu imkâna ermiş olduğunu yani bu fiili işleme imkânına sahip olunduğunu ifade etmektedir. Zaza dilinde geniş zaman alışkanlık, süreklilik arz eden, doğallık belirten durumlar ve masalsı anlatımda kullanılmaktadır. Geniş zaman kipi, Zaza dili, Simnanca, Tatça, Talışça, Gilekçe dilleriyle ortak olacak şekilde kökünü eski İrani şimdiki zaman kipin *-ant- ekinden almaktadır. Geniş zaman çekiminde gramatik cinsiyet üçüncü tekil şahısta Simnanca, Tatça, Sengserce gibi dillerde ve ikinci şahısta Tatçada olduğu gibi belirgindir. Örneğin, şiyaene "gitmek" ve vınderdene "durmak" fiillerinin geniş zaman çekimleri ve çekimlerdeki gramatik cinsiyet farklılığı aşağıdaki gibidir:

1.2. dişil2. eril.3. dişil.3. eril.Zazacaez şı-n-a(n)tı şı-n-a(y)tı şı-n-êa şı-n-ao şı-n-oTürkçegiderim(dişil) gidersin(eril) gidersin(dişil) gider(eril) gider

1.2. dişil2. eril3. dişil3. erilZazacaez vınd-en-antı vınd-en-aytı vınd-en-êa vınd-en-ao vınd-en-oTürkçedururum(dişil) durursun(eril) durursun(dişil) durur(eril) durur

 Şimdiki zaman 
Zaza dilinde şimdiki zaman kipi birçok durumda kullanılmaktadır. En yaygın kullanımı, konuşma anında gerçekleşen bir olayı ifade etmektir. Dilde şimdiki zaman kipi, geleceğe yönelik bir zaman belirteciyle birleştirildiğinde, gelecekte gerçekleştirilmesi planlanan bir olayı ifade etmektedir. Zaza dilinde şimdiki zaman, koşaçın özneye göre çekimlenmesi, fiilin köküne şimdiki zamana kipinin getirilmesi ve fiilin kişiye göre çekimlenmesiyle oluşturulmaktadır.Paul, Ludwig (2009). "Zazaki". Windfuhr, Gernot (Ed.). The Iranian Languages. New York: Routledge. s. 559. ISBN 978-0-7007-1131-4. Dilin bu şimdiki zaman formu (-ant) yine Simnanca, Sengserce, Gilekçe, Talışça, Tatça ve Hazar Denizi kıyılarındaki diğer dil/lehçeler ile aynı kökten gelip aynı şekilde oluşturulmaktadır.Henning, W. B. The Ancient Language of Azerbaijan”, TPhS 157-77, 1954. Mitteliranisch", in Handbuch der Orientalistik, 1(1), 20-130

Language of Azerbaijan. Transactions of the philological Society, 53(1), 157-177. s. 175. Fiilin çekimi noktasındaki gramatik cinsiyet farklılığı ise yine üçüncü tekil şahısta Tatça, Sengserce, Simnancada ve ikinci tekil şahısta Tatçada olduğu gibi belirgindir:
1. şahıs2. şahıs dişil2. şahıs eril3. şahıs dişil3. şahıs erilZazacaezo şına (ezan şınan)tıya şınaytıyê şınêaya şınaoyo şınoTürkçegidiyorum(dişil) gidiyorsun(eril) gidiyorsun(dişil) gidiyor(eril) gidiyor
Ezo kenan/ez ha kenan: ben yapıyorum, tıyê kenê/tı ha kenê: sen yapıyorsun (eril), tiya kenay/ti he kenay: sen yapıyorsun (dişil), oyo keno/o hao keno: o yapıyor (eril), aya kena/a haya kena: o yapıyor (dişil) gibi. Dilin fiillerdeki şimdiki zamanda belirgin olan bildirme, emir ve istek kipi de mevcuttur; istek kipinde (subjunctive) olan özellik, Eski ve Orta İrani dönemde olan fiil kökeninin bu kipe yansımasıdır. Örn. Beno “götürüyor”, berd “götürdü”, eke bero “götürse”; ber- < Ana İranca bar-, proto Hint-Avrupaca *bher-.

 Geçmiş zaman 
Zazaca'da geçmiş zamanın geçişli cümlelerinde öznenin hiçbir önemi yoktur, çekimi belirleyen nesnedir. Yani nesnenin eril ve dişilliği ya da tekilliği ve çoğulluğu fiilin çekimini belirlemektedir. Ergatiflik özelliği gereği birinci (ez), ikinci (tı), üçüncü (o: eril ve a: dişil) tekil şahıslar ve üçüncü çoğul şahıs (ê/i), birinci (mı), ikinci (to), üçüncü (ey: eril/ay: dişil) ve üçüncü çoğul (inan/inun/ina) olacak şekilde yalın dışı hale (oblique) dönüşürken birinci ve ikinci çoğullar (ma ve şıma) aynı şekilde kalır. Geçmiş zamanda nesnesiz cümlelerde zamir yalın dışı hale dönüşür ya da yalın halde (ma ve şıma) halde kalır ve fiil mastarı düşer. Örneğin mı şımıt: ben içtim, to şımıt: sen içtin, ey şımıt: o (eril) içti, ay şımıt: o (dişil) içti, ma şımıt: biz içtik, şıma şımıt: siz içtiniz ve inan şımıt: onlar içtiler gibi. Nesnesi bulunan cümlelerde ise fiil mastarı düşüp fiil kökü kalır ve nesnenin cinsiyetine göre fiil kök sonuna nesnenin cinsiyetini gösterir son ek getirilir. Örneğin mı kıtab wend: ben kitap (eril) okudum, mı estanıkı wende: ben masal (dişil) okudum, mı şıt şımıt: ben süt (eril) içtim, mı engure/engurı werde/ı: ben üzüm (dişil) yedim, mı nan werd: ben ekmek (eril) yedim.

Görülen (hikâyeli) geçmiş zamanda (imperfect) tüm şahıslar için kullanılan sonekin -êne (~ -ên, -ê), örn. şiyêne, diyêne “giderdi-, görürdü-” de Partça olan Past Optative ahēndē(h) ile alakalı olmasının olası olduğu düşünülmektedir.

 Fiil takıları 
Çoğu Hint-Avrupa dillerinde var olan fiil takıları (preverbs) Zazacada iki şekliyle mevcuttur: Eski Hint-İrani döneminden kalma kimi yön belirten zarfların o dönemde de cümlede fiile yakınlaşarak erişmesi ve fiille bütünleşmesiyle oluşan fiil takıları, örn. ni-šad (< sad- “oturmak”) “(aşağıya doğru) oturmak“ > Zaz. nış-/nıştene “inmek”; ā-bar- “getirmek, ‘geriye götürmek’ ” (< bar- “götürmek”) > Farsça aver-آور/avurden آوردن, Zaz. ar-, an-/ardene “getirmek”. Kalıntı takıların bulunduğu fiiller sınırlı bir şekilde mevcuttur ve dilde takı olarak algılanmamaktadır. İkincisi ise, göreceli olarak Zazacanın kendince yeni oluşturduğu otuza yakın fiil takısı, örn. temel fiil kerdene “yapmak”: a-kerdene “açmak”, ra-kerdene “sermek”, ro-kerdene “dökmek”, de-kerdene “doldurmak”, we-kerdene “ateş yakmak”, tıra-kerdene “sürmek, takmak”, pede-kerdene “batırmak”, cêra-kerdene “ayırmak”, cıra-kerdene “kesmek (gövdesinden ayırmak)”, têra-kerdene “etrafa yaymak; uyandırmak”, tede-kerdene “saymak, saygı göstermek”, têro-kerdene “karıştırmak (kâğıt)”, werê-kerdene “urgan, ip vs. dolayarak bağlamak”. Nıştene “inmek” anlamında kullanılırken, “oturmak” için ro-nıştene kullanılır. Bazı fiilerde yön belirten fiilsel ön edat diyebileceğimiz (verbal preposition) [e]ra, [e]ro biçimler de mevcuttur (bazı ağızlarda sadece kalıntı olarak bulunur veya kaybolmuştur): cı daene “(birine bir şey) vermek”: era cı daene (dan- ra cı) “dayamak”, ero cı nıştene (nışen- ro cı) “binmek”.

 Sayılar 
Zaza dilinde sözcükler tekil halde eksizken (dişil cinsiyet eki -e/-ı dışında) sözcükler çoğullaştırılırken sözcüğün sonuna çoğul eki vurgusuz -i ilave edilmektedir. Örneğin kerg (tavuk) kergi (tavuklar), verg (kurt) vergi (kurtlar), merdım (insan) merdımi (insanlar), vaş (ot) vaşi (otlar), estor (at) estori (atlar) gibi. Zazaca çoğul eki -i ile aynı şekilde kuşağın bir diğer üyesi olan Simnancada da yalın haldeki sözcükler aynı -i çoğul ekiyle çoğullaştırılmaktadır. Örneğin, ağaçlar/atlar sözcükleri Zazacada dari/estori ve Simnancada dåri/asbi şeklinde çoğullaşmaktadır. İki dilde ortak yalın hal çokluk eki -i'ye ek olarak, hem Zazaca hem de Simnancada sözcükler yalın dışı halde -un çokluk ekiyle çoğullaştırılmaktadır. Örneğin:
yılanlar (y. çoğul.)yılanlar (y. dışı çoğul.)keçi (y. çoğul.)keçi (y. dışı çoğul)Zazacamor + imor + unbız + ibız + unSimnancamār + imār + unboz + iboz + un
Bütün Batı İran dilleri arasında yalnızca Zazaca ile Simnanca (ve Sorheyice, Lasgerdice, Biyabunaki gibi lehçeleri) ve Tatça (ve Herzendice, Kilitçe gibi lehçeleri) gibi yakın ilişkili dillerde üç rakamı Partça aynı anlamı taşıyan hry/hrē ile eş köklüdür. Partça üç rakamını ifade eden hry/hrē, Eski İran döneminde sözcüğün başlangıçtaki *θr  sesinin dönüşmesiyle *hr şeklini almıştır. Bu dillerde v -> b ve s -> h ünsüz harf değişimi (örn. Zazaca, Simnanca, Tatça, Partça vist ve das'e karşılık Farsça ve Kürtçe bist ve dah) de güçlü şekilde belirgindir. Yine İran dilleri arasında oldukça nadir bir dil özelliği olarak yalnızca Zazaca ve Simnancada bir rakamı eril ve dişil olmak üzere iki cinsiyet formuna sahiptir. Gramatik cinsiyetin bu şekilde sayılar üzerinde de belirgin hale gelmesi ölü bir Eski İran dili olan Avestacada da bulunmaktaydı. Zazaca ve diğer yakın ilişkili dillerde temel rakamlar aşağıdaki gibidir:Lecoq, Pierre (1989). "Les Dialectes Caspiens Et Les Dialectes Du Nord-ouest De L'iran". In Schmitt, Rüdiger (ed.). Compendium Linguarum Iranicarum (in French). Wiesbaden: Dr. Ludwig Reichert Verlag. 308 .
birikiüçdörtbeşaltıyedisekizdokuzonyirmiAvestacaaēva/aēvā (e./d.)dvahrīčahwarpancahšvašhaptaaštanavadasavīsatiPartçaēwdōhrēčafārpanǰšwahhafthaštnahdaswistZazacažew/žû (e./d.)dihīrēčahārpanǰšašhawthaštnawdasvistSimnancai/iya (e./d.)doheyračārpanǰšašhafthaštnadasvistSimnancaidoheréčārpanǰšašhafthaštnadasvistSimnancaidoheyréčārpanǰšašhafthaštnadasvistSimnancaidūhäiräčāhārpahānǰšāšhāfthāštnādāsvistTatçaideherečöpinǰšošhofthaštnövdohvistTatçaideheričupinǰšašhofthaštnovdavistTatçaividèvhečoypinǰšašhafthaštnavdahvist
Rakamların yanı sıra, Zaza dilinde 10'dan 20'ye kadar olan sayma sayıları ve onluk sistem sayıları Eski Farsça ile birlikte Eski İran döneminin varlığı belgelenmiş iki İran dilinden biri olan Avestaca ve Orta İran döneminde konuşulmuş olup günümüzde ölü bir Kuzeybatı İran dili olan Partça ile güçlü benzerlikler göstermektedir:
on biron ikion üçon dörton beşon altıon yedion sekizon dokuzZazacažewendesdiwēshirēsčahārēspanǰēsšiyēshawtēshaštēsnawēsPartçaēwandasdwaδeshrēδasčafārδaspanǰδasšwahδashaftādhaštādnawadAvestacaaēvandasadvadasahrīdasačahrudasapancadasahšwašdasahaptadasaaštadasanavadasa
onyirmiotuzkırkellialtmışyetmişseksendoksanyüzZazacadasvisthīrisčāwraspanǰāsšaštihawtāyhaštāynawāysaPartçadaswisthrīstčāfarastpanǰāstšašt???sadAvestacadasavīsatihrīsatčahwarsatpancasāthšvaštihaptaitiaštaitinavaitisata

 Zamirler 

 Kişi zamirleri 
Zaza dilinde şahıs zamirlerinde yalın (nominative) ve yalın dışı (oblique) şeklinde tipik Batı İran yapısı belirmektedir. Kişi zamirleri şu şekildedir: yalın hal: yalın dışı hal: ben ez : mın, sen tı : to, o (eril) o : ey ~ i ~ yı, o (dişil) a ~ ya : ae ~ ay ~ yê; biz ma : ma, siz şıma ~ sıma : şıma ~ sıma, onlar ê ~ i : inan ~ ine.

Zaza dilinde üçüncü şahıs zamirinde gramatik cinsiyet hem yalın hem de yalın dışı durumda ortaya çıkmaktadır. Üçüncü şahıs eril zamiri o, dişil zamiri ise adır.Lynn Todd, Terry (2002). A grammar of Dimili also known as Zaza. Stockholm: Iremet Förlag. pp.45 Tüm Batı İran dilleri içinde Zazaca, Simnanca, Sengserce ve Tatça lehçeleri Hazārrūdi, Cālī, Tākestāni, Kajali, Khalkhali, Karani, Lerdi, Diz, Sagzābādi, Eštehārdi, Aştiyanca, Amorei, Elvirice, Abyānei ve Jowšaqāni, Abuzeydābādi, Farizandi gibi batı İran dil ve lehçelerinde üçüncü tekil şahıs zamirinde eril ve dişil gramatik cinsiyet farkı belirmektedir: 
Türk.ZazaTatçaTatçaTatçaTatçaTatçaTatçaAştiyancaTatçaSimnancaSengserceAbyaneiTalışçaWolfgang, Schulze: Northern Talysh. Lincom Europa. 2000. (page 35)Osetçebenezazazazazazazaza(z)aaazəzəzsentıtatötatötatətatatötötötıdɨo(eril)ooouaaavānāvunönūnəv/aywɨjo(dişil)aoaonauaāayaavaānaāvāunanānūnābizmāamāhāmāǰemačamaamāâmâīmaāmāhamāhamhāmāamamaχsizšımāšomāšomāšemāšəmašömāšâmâīšmašomāšemāxāšömāšıməsɨmaχonlarê/ināo(en)ogalunehāāhāayavəāngalānāunianunnūmāəvon/ayēnwɨdon

 İşaret zamirleri 
Zaza dilinde işaret zamirlerinde aslen 3 boyutlu yakınlık derecesi belirtilse de (Örn. o, n-o, e-n-o; Türkçede de olduğu gibi o, bu, şu), genelde kullanılan 2 derece bulunmaktadır. Uzak derece için olanlar 3. şahıs zamirleri o, a, ê’ye denk gelmektedir. Yakın derece içinse Kuzey ve Güney-Zazacasında n- önekiyle no, na, nê; ney, nae, ninan; yalın dışı halde niteleyici (attributive) işlevde (n)ê, (n)a, (n)ê, örn. vengê nê heri / heran “bu eşeğin / eşeklerin sesi” şeklindedir. Merkez Zazacasında ise yakın derece için genelde en- ~ ın- kullanılmaktadır. Kuzeyde a-, Güneyde e- eki çok yakın derece için genelde niteleyici şekilde kullanılır, örn. eno ~ ano lacek “şu oğlan”.

 Kelime türetme 
Zaza dilinde yer isimlerine eklenen vurgulu "-ıj" yapım eki köken veya akrabalık belirtmektedir. Zaza dili ile aynı şekilde Tatça ve Talışça dillerinde de köken veya akrabalık belirtmek için isimlere sırasıyla "-ij" ve -ıj" yapım ekleri getirilmektedir. Bu yapım ekinin kökeninin eski Deylem diline uzanıp bu dilin bir kalıntısı olduğu düşünülmektedir. Deylem dilinde "dehche" kelimesi köylü, çiftçi anlamlarını taşımaktaydı. Sözcüğün oluşumu deh (köy) + che (köken veya ilişkiyi belirten yapım ek) şeklindedir ki "-che" son eki, Mâzenderanca gibi çağdaş Hazar dillerinde günümüzde "-ij" şeklinde varlığını sürdürmektedir. Örneğin Yoshij Yoshlu, Yosh bölgesinden gibi.

Yapım ekinin örnekleri olarak; Soyreg -> Soyreg-ıj- Zazacada, Lankon -> Lankon-ıj- Talışçada, Teron -> Teron-ij Tatçada ve  Yosh -> Yosh-ij- Hazar dillerinde sırasıyla Soyregli, Lankonlu, Tahranlı ve Yoshlu''' sözcüklerini ifade etmektedir.
Yer-lı/lıZazacaSoyregSoyregıjTalışçaLankonLankonıjTatça TeronTeronijHazarYoshYoshij
Fiilin geçmiş zaman gövdesinin ardından eklenen "-iš" son eki isim-fiil üretmektedir. Bu şekilde oluşturulan sözcükler eril cinsiyet taşımaktadır. Zaza diline benzer şekilde, Partça ve Orta Farsçada da benzer son ek, "-išn" bulunmaktaydı. Örneğin:
etmeyapmasaymaokumataşımayemeZazacakerd-išvirast-išamord-išwend-išberd-išwerd-išPartçakar-išnwirašt-išnamward-išnwend-išn?Orta Farsçakun-išnwirāy-išnamar-išnwend-išnbar-išnxwar-išn

 Ses bilgisi 
Dillerin tarih boyunca gelişimi ve evrimi diachronic yaklaşım izlenerek ele alınmaktadır. Diachronic yaklaşımda, tarihin farklı dönemlerindeki gelişim (evrim) aşamaları karşılaştırılarak dillerin tarih boyunca ne yönde ve nasıl evrim geçirdikleri ve değiştikleri incelenmektedir. Batı İran dilleri de tarih boyunca değişim gösterip farklı ses özellikleri geliştirmiştir ve bu dillerin sınıflandırılmasında diachronic yaklaşımdan yararlanılmaktadır. Zaza dilinin ses (fonolojik) değişimlerini Karl Hadank,1932 yılında yayımladığı Mundarten der Zâzâ (Zaza lehçeleri) adlı çalışmasında detaylı bir biçimde analiz ederek eserinin das Zâzâ nicht Kurdisch (Zazaca Kürtçe değildir) bölümünde Zazaca ile Kürtçe arasındaki fonolojik farklılıkları dilbilimsel olarak ortaya koymuştur. Batı İran dillerinin tarihsel evrim (diachronic) açısından belirgin fonolojik değişimleri şu şekildedir:

+v -> brüzgarkarsöğütyirmigörmekZazacavavorevialevist vinSimnancavavaraviavistSengsercevevarfvivist vinTalışçavāvārvivist vinTatçavörvohorviavist vinGilekçevāvarfviMazenderancavo(t)varf vīnFarsçabādbarfbidbist binKürtçebaberfbibist bin

+v -> gkurtçiçekotZazacavergvılevašSimnancavergvalavāšSengsercevargvalaTalışçavargvılvāšTatçavorgvilevašGilekçevergvāšMazenderancavargvelvašFarsçagorggolgeyāKürtçegurgulgiya

+ m -> vgözadkışmisafirZazacačımnamezımıstanmeymānSimnancanomzemestonmemonSengsercečašmnoumzemestunmemounTalışçačamnomzımıstonmeymunTatçačamnomzimestonmemunGilekçečūmnūmzemestūnmeymūnMazenderancanomzemestonmemānFarsçačešmnāmzemestānmehmānKürtçeçavnavzivistanmivan

+h/x -> keşekZazacaharSimnancaxarSengsercexarTalışçaharTatçaharGilekçexarMazenderancaxarFarsçaxarKürtçekar

+r -> lyılZazacasēriSimnancaSengserceTalışçasārTatçasārGilekçesālMazenderancasālFarsçasālKürtçesāl

+b -> dkapıZazacabarSimnancabarSengsercebarTalışçabarTatçabarGilekçebarMazenderancabarFarsçadarKürtçedari

+b -> gağlamakZazacabarmSimnancabarmSengserceburmeTalışçabāmeTatçaberāmGilekçebarmāMazenderancabarmFarsçageryaKürtçegirin

 Sesli harfler 
Zazacanın ses yapısındaki ünlüler olan a, e, ê, ı, i, o, u, ü/û, Güney Zazacasında olan û hariç genelde kısa telaffuz edilmektedir ve ünlülerde uzun : kısa karşıtlığı yoktur. Bazı ağızlardaki ö ünlüsü -ew- çift ünlüsünden dönüşmüştür (> öw~ öy), örn. Doğu-Dersim dewe, Batı-Dersim döwe ~ döe “köy” veya komşu heceden etkilenmeden ötürü şekil değiştirmiştir, örn. Bingöl-Genç yeno > yön “geliyor”. Tarihsel gelişme açıdan e, ı, u ünlüleri Ana/Orta İrancanın kısa a, i, u’nun, a, ê, i, o, û/ü ise Ana İranca uzun ā, ai (> Oİ ē), ī, au (> Oİ ō), ū ünlülerin devamıdır.
önmerkezarkakapalıortaaçık

 Sessiz harfler 
dudaksıldişsilartdişyuvasılpalatalvelaruvularpharyngealgırtlaksılplainNasal()Plosive/
AffricatesessizsesliFricativesessizsesliRhotictap/flaptrillLateralcentralvelarizedApproximant

 Yazı sistemleri 

 Arap harfleri temelli Zaza alfabesi
Osmanlı döneminde yazılan Zaza dilindeki metinler Arap harfleriyle yazılmıştır. Bu dönemdeki eserler dini içeriklidir. Sultan Efendi lakaplı İsa Beg bin Ali tarafından 1798 yılında yazılan ilk Zazaca metin Arap harfleriyle Osmanlıcada da kullanılan Nesih yazı tipinde yazılmıştır. Bu eserin ardından 1891-1892 yıllarında Osmanlı-Zaza din adamı, yazar ve şair Ahmed el-Hassi tarafından yazılan ilk Zazaca Mevlit de Arap harfleriyle yazılıp 1899 yılında basılmıştır. Bir diğer Osmanlı-Zaza din adamı Osman Esad Efendi tarafından 1901 ya da 1903 yıllarında yazılan bir diğer Zazaca Mevlit de aynı şekilde Arap harfleriyle yazılmıştır. Arap harfleri Karl Hadank tarafından da Zazaca için kullanılmıştır. Hadank, Zaza dili üzerine yazdığı önemli dilbilimsel eseri "Mundarten der Zâzâ"'da Zazaca için Latin harfleriyle birlikte Arap harflerini de kullanmıştır.Hadank, Karl (1932). Mundarten der Zâzâ, Hauptsächlich aus Siwerek und Kor (in German). Walter de Gruyter. Arap harflerine dayanan Zaza alfabesi Osmanlı alfabesi ve Fars alfabesine benzer biçimde standart Arap harflerine ek olarak پ چ ژ gibi harfleri içermekteydi. Türkiye'de Harf Devrimi'nden sonra da bazı Zaza yazarlar dini içerikli eserlerde Arap haflerini kullanarak yazmaya devam etmiştir. Arap harflerine dayanan Zaza alfabesi aşağıdaki harfleri içeriyordu:Hadank, Karl (1932). Mundarten der Zâzâ, Hauptsächlich aus Siwerek und Kor (in German). Walter de Gruyter.
+Arap harfleri temelli Zaza alfabesiHarfآـَإـِـُبپتثجچحخدذرزژسشصضطظعغفقڨکلمنویهaêiıubptscç'h'hdzrzjsşsdtz'ğfqvklmbwyhIPAɑæeɪubptsd͡ʒtʃhxdzɾzʒsʃszdzʔγfqvklmnnjh

Latin alfabesi
Cumhuriyet sonrası Zaza dilindeki eserler ise çoğunlukla Arap alfabesi terk edilip Latin harfleriyle yazılmaya başlamıştır. Yine de günümüzde Zazacanın bütün Zazalar tarafından ortak kullanılan bir alfabesi yoktur. Latin harfleri temelli Jacabson alfabesi olarak adlandırılan bir alfabe, Amerikalı dilbilimci C. M Jacobson'un katkıları ile Zaza dili için geliştirilmiştir ve Zazacanın standartlaştırılması üzerine çalışmalar yapan Frankfurt Zaza Dil Enstitüsü tarafından kullanılmaktadır.C. M. Jacobson (1993): Rastnustena Zonê Ma - Handbuch, für die Rechtschreibung der Zaza-Sprache. Verlag für Kultur und Wissenschaft, Bonn. s.9. Aynı zamanda Zazaca Vikipedi'nin de yazı sistemidir. Zülfü Selcan tarafından hazırlanan ve 2012 itibarıyla Munzur Üniversitesi'nde de kullanılmaya başlanan bir diğer Zaza alfabesi, 8'i sesli ve 24'ü sessiz olan 32 harften oluşup Selcan tarafından Zazaca için geliştirilmiş başka bir yazı sistemidir.Dr. Zülfü Selcan, Zazaca Alfabe ve alfabetik sıralama . Berlin, 05.11.2011 Kullanılan bir diğer alfabe, Bedirhan alfabesidir. Bu yazı, temelde Celadet Bedirhan tarafından Kürtçe için geliştirilmiştir.

32 harften oluşan Latin harfleri temelli Zaza alfabesi şu şekildedir:
+Zaza alfabesiHarfABCÇDEÊFGĞHIİJKLMNOPQRSŞTUÜVWXYZɑbcçdeêfgğhıijklmnopqrsştuüvwxyzabeceçedeeêfgeğeheıijekelemeneopeqereseşeteuüvewexeyezeIPA
 Edebiyat 
küçükresim|Ahmed el-Hasi tarafından 1891'de yazılan basılan Arap harfleri temelli Zaza yazısı|419x419pik
Zaza edebiyatı Zaza dilinde üretilmiş sözlü ve yazılı metinlerinden oluşmaktadır. Sözlü ve yazılı eserlerden oluşan Zaza edebiyatı, Zaza dili yazıya geçirilene değin ağırlıklı olarak sözlü edebiyat türleriyle ilerlemiştir. Bu bakımdan Zaza edebiyatı sözlü eserler bakımından oldukça zengindir. Dilin deyre (türkü), kılame (şarkı), dêse (ilahi), şanıke (fabl), hêkati (öyküler), qesê verênan (atasözleri ve deyimler) gibi sözlü edebiyat ürünleri oldukça fazladır. Yazılı eserler ise Osmanlı İmparatorluğu döneminde verilmeye başlamış olup ilk dönem eserleri dini/inançsal bir nitelik taşımaktadır. Cumhuriyet sonrası ise uzun süreli dil ve kültür yasakları Türkiye ve Avrupa olmak üzere iki merkez üzerinde gelişen Zaza edebiyatının ağırlıklı olarak Avrupa üzerinde canlanmasına neden olmuştur. Gevşeyen yasaklardan sonra Zaza edebiyatı Türkiye üzerinde gelişim göstermiştir.Bozbuğa, R. (2014). Bilinmeyen Halk: Zazalar. Akademik Hassasiyetler, 1 (1), 50-68. Retrieved from https://dergipark.org.tr/tr/pub/akademik-hassasiyetler/issue/56457/784689 

 Osmanlı dönemi 
Zaza edebiyatının bilinen yazılı ilk eserleri Osmanlı döneminde verilmiştir. Osmanlı döneminde verilen Zaza dilindeki yazılı eserler Arap harfleriyle yazılmıştır ve dini bir nitelik taşımaktadır. Bu dönemdeki yazılı Zazaca ilk eser 1700'lü yılların sonunda verilmiştir. Zaza dilinin elde bulunan yazılı bu ilk metni, İslam tarihi yazarı Sultan Efendi lakaplı İsa Beg bin Ali tarafından Hicri 1212 (1798) yılında yazılmıştır. Eser Arap harfleriyle kaleme alınmış olup Osmanlıcada da kullanılan Nesih yazı tipinde yazılmıştır. İki bölümden oluşan eser III. Selim döneminde Doğu Anadolu bölgesini, Ali'nin (halife) hayatını, Alevi doktrini ve tarihini, Nehcü'l-Belâga'nın bazı bölümlerinin Zaza diline çevirisini, apokaliptik konuları ve şiirsel metinleri içermektedir. Bu eserden yaklaşık yüz yıl kadar sonra 1891-1892 yıllarında Osmanlı-Zaza din adamı, yazar ve şair Ahmed el-Hassi (1867-1951) tarafından Zaza dilindeki bir diğer eser olan Mevlit (Mewlid-i Nebi) yazılmıştır. Zaza dilindeki ilk Mevlit olan eser Arap harfleriyle yazılıp 1899 yılında basılmıştır. Aruz ölçüsü kullanılarak yazılan mevlit Süleyman Çelebi'nin mevlîdine benzemekle birlikte giriş, İslam peygamberi Muhammed'in hayatını ve Allah, tevhit, münacaat, miraç, veladet, doğum ve yaratış vb. dini konuları içerip 14 bölüm, 366 beyitten oluşmaktadır. Bu dönemde yazılan bir diğer yazılı eser ise Siverek müftüsü Osman Esad Efendi (1852-1929) tarafından kaleme alınan bir diğer Mevlit'tir. Biyayışê Pexamberi (Peygamberin Doğuşu) olarak adlandırılan eser İslam peygamberi Muhammed ve İslam dinine ait bölümlerden oluşmakta olup 1901 (bazı kaynaklarca 1903) yılında Zaza dilinde Arap harfleriyle yazılmıştır. Eser yazarın ölümümden sonra, 1933 yılında basılmıştır. Zaza yazarların dışında  (1827-1884), Robert Gordon Latham (1812-1888), Dr.  (1822-1881), Wilhelm Strecker (1830-1890),  (1828-1879),  (1864) ve Oskar Mann (1867-1917) gibi yabancı yazarlar/araştırmacılar Cumhuriyet öncesi dönemde çalışmalarında Zazaca içeriklere (masal, hikâye, sözlük) yer vermiştir.

 Cumhuriyet sonrası dönem 
Cumhuriyet sonrası Zaza edebiyatı Türkiye ve Avrupa merkezli olmak üzere iki kol üzerinden gelişmiştir. Bu dönemde Zaza edebiyatının gelişimi, uzun süreli dil ve kültür yasaklarına bağlı olarak Türkiye'de durağanlaşmıştır. 1980'lerde Avrupa ülkelerine Zaza göçü ve görece özgür ortam, Zaza edebiyatının Avrupa üzerinde canlanmasını sağlamıştır. Cumhuriyet sonrası Türkiye'de yazılmış Zaza dilindeki eserlerden biri 1947-1948 yıllarında Muhammed Aslan (Muhammed Şeyh Ensari) tarafından yazılmış olan Raro Raşt ve Me'lumatê Dînîye isimli akaid ve fıkıh alanında yazılmış iki manzum eserdir.Bilal Zilan, Di Kitabê Muhemmedê Şêx Ensarî: "Raro Raşt" û "Meʿlûmatê Dînîye" (Metn û Cigêrayîş), Mardin Artuklu Üniversitesi, Yaşayan Diller Enstitüsü, Kürt Dili ve Kültürü Anabilim Dalı Yüksek Lisans Tezi, 2016, 200 sayfa. & Bîlal Zîlan, Di Kitabê Muhemmedê Şêx Ensarî: "Raro Raşt" û "Meʿlûmatê Dînîye" (Metn û Cigêrayîş), Vate Yayınları/Weşanxaneyê Vateyî, Îstanbul 2017, s.1-2 Bu eserin ardından Mehamed Eli Hun tarafından, 1971 yılında, dini konuları ve hikâyeleri içeren bir başka Mevlit yazılmıştır. Mehmet Demirbaş tarafından 1975 yılında yazılmaya başlayıp ve 2005 yılında tamamlanan Zazaca şiir ve kasidelerden oluşan 300 sayfalık bir el yazması Zazaca divan, divan türünde bu dönemde yazılan bir başka edebi eserdir.Ahmet Kayıntu, "Molla Mehmet Demirtaş’ın Zazaca Divanı", II. Uluslararası Zaza Tarihi ve Kültürü Sempozyumu, Bingöl Üniversitesi Yayınları, 04-06 Mayıs 2012. Yine Abdulkadir Arslan (1992-1995), Kamil Pueği (1999), Muhammed Muradan (1999-2000) ve Cuma Özusan'ın (2009) mevlid ve siyerleri dini içerikli diğer edebi eserlerdir. Yazılı Zaza edebiyatı mevlid ve dini eserler yönünden zengindir ve dilin yazılı ilk eserleri bu türlerde verilmiştir."Zazaca seçmeli ders oluyor ", Hürriyet, 29 Aralık 2011. Zaza edebiyatının dergicilik üzerinden gelişmesi ise 1980 sonrası Avrupa'ya göç eden Zazalar tarafından çıkarılıp başlı başına Zaza dili ile yayın yapan dergiler, Zaza dili ağırlıklı olup çok dilli yayın yapan dergiler ve Zaza dilinde olmayıp içeriğinde Zaza dilinde eserlere yer veren dergiler üzerinden gerçekleşmiştir. Kormışkan, Tija Sodıri, Vate tamamı Zaza dilinde yayın yapan dergilerdir. Bunların dışında Zaza milliyetçiliği'nin öncü ismi Ebubekir Pamukçu tarafından dil, kültür, edebiyat ve tarih dergileri olarak çıkarılan Ayre (1985-1987), Piya (1988-1992) Raa Zazaistani (1991) bu dönemdeki Zazaca ağırlıklı olup çok dilli yayın yapan önemli dergilerdir. Ware, ZazaPress, Pir, Raştiye, Vengê Zazaistani, Zazaki, Zerq, Desmala Sure, Waxt, Çıme Zazaca ağırlıklı olup çok dilli yayın yapan diğer dergilerdir. Avrupa ülkelerinde yayımlanan bu dergilerin yanı sıra tamamen Zaza dilinde olup Türkiye'de yayımlanan ilk dergi olan Vatı (1997-1998) ile Miraz (2006), Veng u Vaj (2008) Türkiye'de Zaza dilinde yayımlanan diğer önemli dergilerdir. Ağırlıklı olarak başka dillerde yayımlanıp içeriğinde Zaza dilindeki eserlere de yer veren dergiler ise Kürtçe ve Türkçe dillerinde yayın yapmış dergilerdir. Roja Newé (1963), Riya Azadi (1976) Tirêj (1979) War (1997) Kürt dilinde olup; Ermın (1991), Ateş Hırsızı (1992), Ütopya, Işkın, Munzur (2000) ve Bezuvar (2009) ise Türk dilinde olup içeriğinde Zaza dilinde metinlere yer veren dergilerdir. Bunların dışında NewePel (2011-2017) tümüyle Zaza dilinde yayımlanmış ilk gazetedir."İlk Zazaca Gazetenin Son Manşetinin Ardından" , Bianet, 19 Ağustos 2017. (erişim: 19.06.2021) Bugün farklı yayınevleri tarafından Zaza dilinde şiir, hikâye ve roman gibi farklı edebi türlerdeki eserler Türkiye ve Avrupa ülkelerinde yayımlanmaktadır.

 Söz varlığı 
Zaza dilinin komşu dillerle etkileşim içinde olmasına rağmen Orta İrani dönemden bu yana dilbilgisel olarak ve miras sözcükler açısından yapısını gayet iyi koruduğu söylenebilir. Komşu veya egemen dillerden kelime alışverişi dışında dilin diğer alanlarında fazlasıyla etkileşim gözlenmemektedir. Kültürel açıdan da yerli halk olarak komşu halklarla birçok ortak özelliği taşımaktadır. Bulunduğu ve geliştiği şartlara göre değerlendirilecek olursa, zengin bir kelime dağarcığına sahiptir.

 Hint-Avrupa dilleri karşılaştırması 

 Sayılar 
Hint-Avrupa dil ailesi içinde yer alan dillerde bütün sayılar etimolojik olarak Proto Hint-Avrupa diline dayanıp aynı kökenden gelmektedir. Bu noktada Zaza dilinde rakamlar, başta Farsça olmakla birlikte aynı dil ailesinde yer alan Yunanca, Rusça, Latince, İngilizce, Almanca, Fransızca, İtalyanca, İspanyolca, Portekizce, Litvanca ve İrlandaca gibi dillerle aynı kökten gelip benzerlik göstermektedir. Zazaca sayıların adlandırılmasında Baltık dilleri, Slav dilleri, İran dilleri ve Trakça gibi dillerle birlikte Hint-Avrupa dillerinin kentum ve satem dilleri ayrımının satem dilleri bölümünde yer almaktadır. Proto Hint-Avrupa dilinde varsayımsal olarak *hoi-no- (1), *d(u)wo- (2), *trei- (3), *kʷetwor- (4), *penkʷe (5), s(w)eḱs (6), *septm̥ (7), oḱtō/*h₃eḱtou (8), (h₁)newn̥ (9), *deḱm̥(t) (10) ve wīḱm̥t (20) şeklinde yer alan temel sayılar Zaza dilinde ve diğer Hint-Avrupa dillerinde şu şekildedir:
<small> 
Sayı Zazaca  Farsça  Rusça  Yunanca  Latince  İtalyanca  İspanyolca  Portekizce  Almanca  Fransızca  İngilizce  Litvanca  İrlandaca  (1)  yew/ju  yek  odin  ena  ūnus, ūna  uno  uno  um  eins  un  one  viena  a haon (2)  dı  do  dva  dyo  duo, duae  due  dos  dois/duas  zwei  deux  two  dvi  a do  (3)  hirê/hiri  se  tri  tria  trēs, tria tre  tres  três  drei  trois  three  tris  a trí (4)  çehar  çahar  çetyre  tesera  quattuor	  quattro  cuatro  quatro  vier  quatre  four  keturi  a ceathair (5)  panc  penc  pyatʹ  pende  quīnque  cinque  cinco  cinco  fünf  cinq  five  penki  a cúig (6)  şeş  şeş  şestʹ  eksi  sex	 sei  seis  seis  sechs  six  six  şeşi  a sé (7)  hewt  heft  semʹ  epta septem	  sette  siete  sete sieben  sept  seven  septyni  a seacht (8)  heşt  heşt  vosemʹ  okto  octō	 otto  ocho  oito  acht  huit  eight  aştuoni  a hocht (9)  new  noh  devyat  ennia  novem  nove  nuevo  novo neun  neuf  nine  devyni  a naoi (10)  des  deh  desyatʹ  dheka  decem dieci  diez  dez zehn  dix  ten  dešimt  a deich (20)  vist  bist  dvadtsatʹ  eíkosi  vinti/viginti  venti  veinte vinte  zwanzig  vingt  twenty  dvidešimt  fiche</small>

 Benzer kelimeler 
Hint-Avrupa dil ailesi içinde yer alan dillerdeki sözcükler, dillerin varsayımsal Proto Hint Avrupa dilinden türemelerine bağlı olarak etimolojik olarak aynı kökten gelmektedir. Bu noktada dil ailesinin İran dilleri grubunda yer alan Zazaca başta Farsça ve diğer İran dilleri olmak üzere kendisiyle aynı kökten gelen ve akraba dilleri olan Rusça, Yunanca, İtalyanca, İspanyolca, Fransızca, Almanca ve İngilizce gibi dillerle söz varlığı bakımından benzerlikler arz etmektedir. Tüm Hint-Avrupa dilleri gibi Zazaca da köken olarak Proto Hint-Avrupa diline dayanmaktadır. Zazaca burada diğer İran dilleri ile birlikte Proto Hint-Avrupa dilinden türeyen Proto İran dilinden türemiştir. Örneğin; Dersim bölgesindeki Zazalar, inmek veya yere basmak kelimesini Farsça ile daha fazla uyum gösteren "payna hardi biyene" kalıbıyla ifade etmektedir. Zazacada payne, ayak tabanı; hard, yeryüzü; biyene ise olmak anlamını taşır. Bu kelimeler Farsçada ise pay (پاى), ayak; arz (ارض), yeryüzü; buden (بدن), olmak şeklinde ifad edilip İngilizcede foot, ayak; earth, dünya; being ise olmak şeklinde belirtilmektedir. Benzer şekilde çekirdek aile üyeleri tüm Hint-Avrupa dillerinde büyük ölçüde benzeşmektedir. Zazacada mae/may/mare şeklinde ifade edilen anne, Farsçada mam, madar, maman şeklinde, İngilizcede mom, mum, mother şeklinde ifade edilmektedir. Bu özelliği sözcüklerin etimolojik kökeni açısından da görmek mümkündür ve bu bakımdan geçmişte bir zamanlar konuşulan ancak şimdi konuşulmayan Proto Hint-Avrupa dilinden türeyen diller bir köprünün iki yakayı birbirine bağladığı gibi etimolojik yakınlıkla birbirine bağlanmaktadır. Sarmatça, Avesta dili ve Behistun yazıtlarındaki diller Zazacayla akrabadırlar. Bu noktada günümüzde Zazaca ve diğer Hint-Avrupa dillerinde kullanılan benzer sözcüklerin bazıları aşağıdaki gibidir:<small>

ZazacaFarsçaRusçaYunancaİtalyancaİspanyolcaFransızcaAlmancaİngilizceTürkçepi, pêrpidarpateraspadrepadrepèrevater/paterfatherbabamae, mare madermatmanamadremadremèremuttermotherannebıra, bırarberāderbratfratellofrèrebruderbrothere. kardeşnamenamimjaonomanomenombrenomnamenameisim/adtıtotiti, te te, ti, tutu, toiduthou, thy senmı(n)menmojmoumiomimonmeinmybenimtototvoy-tuotutondeinyourseninnênenenonononneinnohayırgırdgatte, buzorggromnjigrandegrangrandegroßgreatbüyükmeyesmegesmoskitmigamoscamoscamoustiquemücke, moskitomosquitosivrisinekastaresitareastériastroestrellaastresternstaryıldızmenge, aşmemahmesjacmí̱nasmesemesmoismondmonthaymiyanmeyanmesomezzomediomoyenmittemiddleortaviyabivevdovavedovaviudaveuvewitvewidowdulrızberincrisrizirisoarrozrizreisricepirinçsolsolsalesalselsalzsaltuznewenevnovyinéosnuovonuevonouveauneunewyenilewleblabbrolabiolèvrelippelipDudakpa, lıngpapodnožiepódipiedepatapiedfußfoot, legayakburewebrubrovbraubrowkaşsinesinesunduksitérnosenosenoseingöğüsnavık, naknafnombrilnabelnavelgöbekğezalegazalgazelkazéllagazzellagacelagazellegazellegazelleceylandından, dızandedandóntidentedientedentzahndentaldişpırdpalpontepuentepontbrückebridgeköprüverggurgvolk-wolfwolfkurtraeradorogadrómosstradarutaruerouteroadyolmerdemordmertvyimoiraíomortomuertomortmordmurderölümerdımmerdmužmaschiomachohommemannmanadammerremoshmyshmausmousefarever-vront, peredprofrontefrenteventral, avantvorfront/preönvavadvater-ventovientoventwindwindrüzgârraştrastpravo-ritto, ragionerectodroitrechtrightsağ</small>

 Bazı kelimeler ve Türkçe karşılıkları 

ZazacaTürkçemaye, mare, mardeannepi, pêrbabawaye, warkız kardeşbıra, bırarerkek kardeşmaye u pi, mare u pêrebeveynded, dat, dad, apamcanacniye, emcıniamcanın karısıxaldayıxalceniye, xalcınidayının karısıemike/amikehalaxalıketeyzeveyvegelinzamadamat

ZazacaTürkçekewe, kihomavikesk, aşılyeşilgewrgrizerdsarısurkırmızısıpê, sıpibeyazsiya, şiasiyahqewakahverengikejsarışın (insanlar için)

ZazacaTürkçeNamey to çıko/çıto/çıçiyo?Adın ne?Namey şıma çıko/çıto/çıçiyo?Adınız nedir?Tı çend serriyê/tı çend serriya?Kaç yaşındasın (eril/dişil)?Tı seninê, weşê?/Tı senina, weşa?Nasılsın iyi misin (eril/dişl)?Tı se kenê, weşê/tı se kenay, weşa?Napıyorsun, iyi misin (eril/dişil)?Tı weş bê/tı weş ba  berxudar be/berxudar baSağ ol (eril/dişil).Teşekur kenan/Homa razi boTeşekkür ederim/Allah razı olsunHoma to ra razi boAllah senden razı olsun.No çıko/no çıçiyo? Na çıka/na çıçiya?Bu nedir (eril/dişil)?Tı se kenê/tı se kenay?Ne yapıyorsun (eril/dişil)?Şıma xeyr ameyHoş geldinizEsto (eril) / esta (dişil)Var (eril/dişil)Çıniyo/çınyo (eril) / çıniya/çınya (dişil)Yok (eril/dişil)Eya, ya, heya,EvetNêHayırŞoGitBêGelVace, vacıSöyleTı se vanê/tı se vanayNe diyorsun (eril/dişil)?keye, kiye, çêEv, aile

 Medya’da kullanım 
Zaza dilinin görsel ve işitsel medyada kullanımı görece yenidir. Zazacanın görsel ve işitsel medyada gelişimi öncelikle sinema üzerinde başlamıştır. Yılmaz Güney'in 1983 yılında çekilen Duvar filmi, Zaza dilinin sinemada kullanıldığı ilk filmdir. Filmde Zazaca bir türkü (Hayderê) yer almaktadır. Bu filmden sonra 2000'li yıllara kadar geçen durağan dönem sonrası, Zaza sineması genişlemiştir. Mahsun Kırmızıgül'ün 2007 yapımı Beyaz Melek ve 2015 yapımı Mucize filmlerinde Zaza dilinde diyaloglar yer almıştır. Nuray Şahin'in Tüyü Takip Et/Perre Dıma So (2004), Aynur Saray'ın Zara (2009), Caner Canerik tarafından çekilen Vas (Ot, 2006), Sayd (2007), Pheti (2007), Pırdo Sur (2008), Muya Şiae (2009) Bava Duzgın (2009), Raa Haqi (2009), Bêrtıj (2010), Mehmet Ali Konar'ın Baba (2010), Kamer Erdogan'ın Sıpê (2012), Yücel Yavuz'un General (2012), Çetin Baskın'in Geyrayış (2012), Gökhan Tunç'un Zımısto Bıvejiyo (2013) Muxtar (2014), Gulsosın (2015), Vılıka Kowu (2015), Sıpêla (2016), Piyê Mın Toz Şeker (2016), Cêniya Nêeysayi (2016), Kazım Öz'ün Zer (2017), Zımısto Vêrd Ra (2017), Vir (Bellek, 2017) Fotografkêş (2018) isimli belgesel ve filmlerde Zaza dili yer almıştır. Kazım Öz'ün Zer (2017) isimli çok dilli uzun metraj filmlerinde Zaza dilinde bazı diyaloglara yer verilmiştir.Welat Ramînazad, Fîlmanê Sînema De Kirmanckî (Zazakî), Sinemaya Serbixwe, 29 Eylül 2020  (erişim: 19 Mayıs 2021)Kırmancca (Zazaca)’da İlk Kısa Film, AKnews  kaynağından aktaran: zazaki.net, 23 Şubat 2010 (erişim: 19 Mayıs 2021) "Vir" filmi Belçika'da düzenlenen “Move Me Film Festivali”nde “Uluslararası En İyi Kısa Film” ödülüne layık görülmüştür.Zazaca filme uluslararası birincilik, Rûdaw Türkçe, 5 Aralık 2017 (erişim: 19 Mayıs 2021) Mehmet Ali Konar'ın Renksiz Rüya (Hewno Bêreng) isimli filmi ise Zaza dili ağırlıklı olarak çekilmiş uzun metrajlı bir film olup. 29. Ankara Uluslararası Film Festivali'nde (19-29 Nisan 2018) En İyi Film, En İyi Erkek Oyuncu, Onat Kutlar En İyi Senaryo, En İyi Görüntü Yönetmeni, En İyi Özgün Müzik, SİYAD En İyi Film Ödülü olmak üzere 6 dalda birden ödül alırken; 37. Uluslararası İstanbul Film Festivali'nde (6-17 Nisan 2018) ise mansiyon ödülü almıştır. Veli Kahraman tarafından çekilen Zazaca ağırlıklı 2012 yapımı Ana Dilim Nerede (Zonê Ma Koti Yo) filmi 31. Uluslararası İstanbul Film Festivali, 34. Moskova Film Festivali başta olmak üzere birçok yarışmada aday gösterilmiş ve ödüller almıştır. Fecira isimli, Zaza dilindeki bir belgesel de 50. Uluslararası Antalya Altın Portakal Film Festivali'nde Tek Başına Dans belgeseliyle birlikte en iyi belgesel ödülünü almıştır. Zaza dilinin televizyonda kullanımı ise, sinemaya göre geç bir tarihte başlamıştır. Avrupa Birliği uyum paketlerine bağlı olarak 2002'de kabul edilen Türk Vatandaşlarının Günlük Yaşamlarında Geleneksel Olarak Kullandıkları Farklı Dil ve Lehçelerde Yapılacak Radyo ve Televizyon Yayınları Hakkında Yönetmelik sonrası 2004 yılında, diğer dillerle birlikte, TRT'de süreli olarak Zazaca ilk yayınlar yapılmaya başlamıştır. Daha sonra, TRT-6'nın kurulmasıyla birlikte Zaza dilinde haber programları başta olmak üzere birçok program bu kanalda yayınlanmaya başlamıştır. Ancak, TRT-6'nın ağırlıklı olarak Kürtçe yayın yapması bazı Zaza dernekleri tarafından protesto edilmiştir. 2021 yılında Zaza Federasyonu tarafından Türksat uydusunda üzerinde, Zaza dilinde yayın yapan Zaza TV kanalı yayın hayatına başlamıştır. Bunların dışında, Yol TV, Su TV, TV10 gibi Alevi televizyonları ile Med TV, Gün TV, Rehber TV gibi kanallarda da Zaza dilinde program ve içeriklere yer verilmiştir.

 Konuyla ilgili yayınlar 
 Lerch, Peter I. (1857/58): Forschungen über die Kurden und die Iranischen Nordchaldäer. St. Petersburg 
 Müller, Friedrich (1865): Beiträge zur Kenntniss der neupersischen Dialekte: Zaza-Dialekt der Kurdensprache (Aus dem November-Hefte des Jahrganges 1864 der Sitzungsberichte der phil.-hist. Classe der kais. Akademie der Wissenschaften, XLVIII. Bd., besonders abgedruckt), cîld: 3
 Von Le Coq, Albert (1903), Kurdische Texte I -II, Reichsdruckerei, Berlin
 Mann, Oskar - Hadank, Karl 1932: Die Mundarten der Zaza, hauptsächlich aus Siverek und Kor. Leipzig.
 Kurdoev, Kanat Kalashevich (1977), Ḥālatakānī jins u bīnāy barkār la zāzādā: On gender and number in the Zaza dialect of Kurdish, Tercüme: Azīz Ibrāhīm, Chāpkhānay Kōrī Zānyārī Kurd, Baghdad 1977.
 Lynn Todd, Terry. (1985) " A Grammar of Dimili "  University of Michigan
 Asatrian, Garnik. S./Gevorgian, N. Kh. (1988): " Zaza Miscellany: Notes on some religious customs and institutions." In: Hommage et Opera Minora(Acta Iranica). Volume XII. Leiden
 Sandonato, M. (1994): Zazaki Typological studies innegation, eds. Peter Kahrel, René van den Berg. S. (125-142.) Amsterdam
 Jost, Gippert. (1996) "Zazacanın Tarihsel Gelişimi"  Frankfurt University
 C.M. Jacobson (1993): Rastnustena Zonê Ma - Handbuch, für die Rechtschreibung der Zaza-Sprache. Verlag für Kultur und Wissenschaft, Bonn
 C.M. Jacobson (1997): Zazaca okuma yazma el kitabi. Verlag für Kultur und Wissenschaft, Bonn.
 Ayyoubi, K. Rakhmanovich & Smirnova, Iraida A./Ed. Yusupova, Zare Aliyevna (1998), The zaza dialect of the Kurdish Language (Dersim), Moscow: Center for Kurdish Studies, 102 r. (И.А.Смирнова, К.Р.Эйюби. Курдский диалект заза /Отв. ред. З. А. Юсупова. М.: Центр курдских исследований, 1998. 102 с.)
 Paul, Ludwig. (1998)  "The Position of Zazaki Among West Iranian languages"   University of Hamburg
 J. Kenstowicz, Michael (2004), Studies in Zazaki Grammar, MITWPL.
 Ann Walter, Mary (2004), "Vowel Adaptation in Zazaki", Workshop on theoretical approaches to language contact 27th Generative Linguistics in the Old World, Selanik, 18-21 April 2004
 Gajewski, Jon. (2004) "Evidentiality in Zazaki"  Massachusetts Institute of Technology
 Larson, Richard. and Hiroko, Yamakido. (2006) "Zazaki as Double Case-Marking"  Stony Brook University
 Gippert, Jost (2007-2008): Zur dialektalen, Stellung des Zazaki: Die Sprache Zeitschrift für Sprachwissenschaft. Wiesbaden
 Aygen, Gülşat (2010). Zazaki/Kirmanckî Kurdish. Volume 479 of Languages of the World. Lincom Europa.

 Not listesi 

 Kaynakça 

 Okuma listesi 
 Blau, Gurani et Zaza in R. Schmitt, ed., Compendium Linguarum Iranicarum, Wiesbaden, 1989, , pp. 336–40 (About Daylamite origin of Zaza-Guranis)
 Gajewski, Jon. (2004) "Zazaki Notes" Massachusetts Institute of Technology.
 Gippert, Jost. (1996) "Historical Development of Zazaki" University of Frankfurt
Haig, Geoffrey & Öpengin, Ergin. (2014). "Introduction to Special Issue: Kurdish - A critical research overview ". Kurdish Studies ''. Volume: 2, No: 2, pp. 99–122 (University of Bamberg, Germany)
 Larson, Richard. and Yamakido, Hiroko. (2006) "Zazaki as Double Case-Marking"  Stony Brook University and University of Arizona.
 Lynn Todd, Terry. (1985) "A Grammar of Dimili" University of Michigan
 Extra, Guus. and Gorter Durk. (2001) The Other Languages of Europe.
 Raymond Gordon, Jr. (2005) Editor. Ethnologue: Languages of the World. Fifteenth Edition. (Zazacanın Sınıflandırılması) 
 Paul, Ludwig. (1998) "The Position of Zazaki Among West Iranian languages"  University of Hamburg (Zazacanın Sınıflandırılması) 
 Paul, Ludwig: Zazaki - Versuch einer Dialektologie. Reichert Verlag, 1998, Wiesbaden.
 Selcan, Zülfü. Grammatik der Zaza-Sprache, Nord-Dialekt (Dersim-Dialekt) [Zaza Dili'nin Grameri, Kuzey/Dersim Lehçesi], Berlin 1998.
 Werner, Brigitte. (2007) "Features of Bilingualism in the Zaza Community"  Marburg, Germany
 Arslan, İlyas. 2016. Verbfunktionalität und Ergativität in der Zaza-Sprache . Dissertation, Universität Düsseldorf.
 Grûba Xebate ya Vateyî, Rastnuştişê Kirmanckî (Zazakî), Vate yayınları, İstanbul 2005
 Mesut Keskin, Zur dialektalen Gliederung des Zazaki. Magisterarbeit, Frankfurt 2008. 

 Dış bağlantılar 

 http://www.zazaki.de , Zaza, Zazaki, Dimili, Zazas and Zazaki (Zazalar ve Zaza Edebiyatı)
https://zazaki.com.tr/ Zazalar hakkında Zazaca ve Türkçe haber, makale, araştırma, fotoğraf ve video sitesi

Kategori:Zazaca