Amasya

Amasya, Amasya ilinin merkezi olan şehirdir. 2020 itibarıyla Amasya şehir merkezi 147.266 kişilik nüfusa sahiptir.

Orta Karadeniz Bölümünde yer alan Amasya Anadolu’nun eski yerleşim alanlarından biridir. Hititlerden başlayarak çeşitli uygarlıkların merkezi olmuştur. Kentin bilinen en eski adı, söylendiği biçimi ile günümüze kadar hiçbir değişikliğe uğramadan gelen Amasya'dır. Eski kayıtlarda ve buluntularda Amesseia - Amacia - Amaccia ismi okunmaktadır. Amasya isminin açık bir şekilde okunduğu, Pers, Pontos ve Roma İmparatorluğu dönemlerinde ticarette kullanılan gümüş ve bronz sikkeler (paralar) üzerinde görmek mümkündür.
küçükresim|upright=1.14|Amasya'ya bakış|sol

Bazı sikkeler üzerinde Amaccia veya Amacia isimlerine rastlanmaktadır. Amasya'nın fethinden önce ve sonra, kentin adı Türkçe kullanımda zamanla Amasya biçimini almıştır.

MÖ 60. ve MS 19. yıllarda Amasya'da doğduğu tahmin edilen ve coğrafya ilminin mucidi olarak tanınan Strabon, yazdığı ünlü coğrafya kitabı Geographica'da Amasya'dan Amasseia olarak söz etmektedir.

 Tarihçe 
 Etimoloji 
Strabon'a göre kentin adı, Amazon kraliçesi Amasis'ten gelmektedir. Antik Yunan ve Roma dönemlerine ait sikkelerde kentin adının Αμάσεια (Amasseia) başta olmak üzere Amaseia, Amassia ve Amasia biçimlerinde yazıldığı görülmektedir. Kentin adı, tarihsel süreç içerisinde Türkçe kullanımda Amasya biçimini almıştır.

Amasya, konumu ve stratejik önemi nedeniyle tarih boyunca önemli bir yerleşim merkezi olmuş, farklı dönemlerde birçok devletin egemenliği altında kalmıştır.

 Hellenistik-Bizans dönemi Amasya 
Amasya şehrinin kuruluş tarihi kesin olarak bilinmemekle birlikte, yerleşimin Hitit dönemine kadar uzandığı tahmin edilmektedir. Selukoslar döneminde önemli bir konuma sahip olan şehir, MÖ 281 yılında kurulan Pontus Krallığı’na bir süre başkentlik yapmıştır. MÖ 70 yılında Roma generali Lucius Licinius Lucullus tarafından Roma topraklarına katılmıştır. Roma İmparatoru Diocletianus döneminden sonra, MS 3. yüzyılda gelişen yerleşim önemli bir dinî merkez hâline gelmiştir.

Roma İmparatorluğu'nun 4. yüzyılın ikinci yarısında ikiye ayrılmasıyla Amasya, Doğu Roma (Bizans) toprakları içinde kalmıştır. 712 yılında Arap orduları tarafından ele geçirilen şehir, kısa süre sonra Bizans İmparatoru III. Leon tarafından yeniden Bizans egemenliğine alınmıştır. Amasya, 11. yüzyılın sonlarına kadar Bizans hâkimiyetinde kalmıştır.

 Türkler'in Amasya'ya yerleşmesi 
1071 yılındaki Malazgirt Meydan Muharebesi sonrasında Anadolu'nun birçok şehri gibi Amasya da 11. yüzyıl içinde Türklerin egemenliğine geçti. Artuk Bey tarafından ele geçirilen yerleşim daha sonra Danişmend Gazi 'nin denetimine bırakıldı. 1080 yılında da yeni kurulan Danişmendliler Beyliği topraklarına katıldı. Şehir II. Kılıç Arslan tarafından 1175 yılında Anadolu Selçuklu Devleti topraklarına katıldı. Kılıçarslan tarafından oğlu Nizâmeddin Argunşah'a bırakılan yerleşim 1193 yılında Kılıçarslan'ın diğer bir oğlu olan Rükneddin Süleyman tarafından ele geçirildi. 1237 yılında başlayan Babai Ayaklanması'nda isyancıların denetimine giren yerleşim 1240 yılında Selçuklu kuvvetlerince yeniden ele geçirilmiş, isyanın ele başlarından Baba İshak da yakalanarak Amasya Kalesinde idam edilmiştir. Babai Ayaklanması ile iyice güçsüzleşen Selçuklular 1243 yılında meydana gelen Kösedağ Muharebesi ile Anadolu'da güç kaybetmeye başlamış, 14. yüzyıl başlarında da Amasya şehri Moğol valilerce yönetilmeye başlanmıştır.

Kısa süreliğine II. Gıyaseddin Mesud'un oğlu Tâceddin Altınbaş tarafından ele geçirilen yerleşim sonrasında Eretna Beyliği topraklarına katıldı. 14. yüzyılın ikinci yarısında yerleşim Emîr Hacı Şadgeldi tarafından ele geçirildi. Şadgeldi'nin ölümünden sonra oğlu Ahmed, Osmanlı hükümdarı I. Bayezid'tan destek istemiş ve şehri Kadı Burhâneddin’e karşı savunmuştur. Osmanlı ile Kadı Burhaneddin Devleti mücadelesi sonrasında Amasya 1393 yılında Osmanlı topraklarına katıldı. Şehrin idaresine de şehzade Çelebi Mehmed getirildi.

 Osmanlı dönemi Amasya 
küçükresim|403x403pik|Amasya’nın eski bir görünümü
1402 yılında gerçekleşen Ankara Savaşı sonrasında Çelebi Mehmed Amasya'ya çekildi. Fetret Devri olarak adlandırılan dönemde kardeşleriyle ve diğer beyliklerle mücadelesini 1413 yılına kadar Amasya'dan sürdürdü. Osmanlı İmparatorluğu döneminde birçok padişah Amasya'da dünyaya gelmiş ve şehzadelik yapmıştır. Bu sebeple Amasya Osmanlı tarihi açısından da büyük öneme sahiptir. I. Mehmet, II. Murat, Fatih Sultan Mehmet, Yavuz Sultan Selim gibi padişahlar Amasya'da şehzadelik yapmışlardır.öğren bil - Amasya Tarihçesi  15. yüzyılda bir süre Rum Eyaleti merkez şehri konumunda bulundu. Ayrıca Amasya 16. yüzyıl sonlarına kadar Osmanlılar'ın doğu sınırında stratejik bir öneme sahip olmuştur. 1520 yılı tahririnde Amasya 48'i Müslüman, 4'ü gayrimüslim olmak üzere toplam 52 mahalleden oluşan bir şehir konumundaydı. 1555 yılında Amasya Antlaşması burada imzalanmıştır. Şehir, Celali isyanları sırasında 17. yüzyıl başlarında tahribata uğradı. Bu tarihten sonra bir sancak merkezi olarak sakin bir dönem geçirdi.
küçükresim|sağ|upright=1.14|Amasya Müzesi'nde bulunan Amasya Vilayeti Osmanlı Sancağı
 Millî Mücadelede Amasya 
19 Mayıs 1919 tarihinde Samsun'da başlayan Kurtuluş Savaşı'nın (Millî Mücadele)'nin ilk adımı, 12 Haziran 1919 tarihinde Mustafa Kemal'in Amasya'ya gelmesiyle atılmıştır.

Kurtuluş mücadelesinin planları Amasya’da hazırlanmış; Erzurum Kongresi ve Sivas Kongresi'nin toplanmasına burada karar verilmiş; 22 Haziran 1919’da yayımlanan Amasya Genelgesi ile, Mustafa Kemal Atatürk'ün “Milletin istiklâlini yine milletin azmi ve kararlılığı kurtaracaktır.” sözüyle Millî Mücadele fiilen başlatılmıştır. Bu yönüyle Amasya, Türkiye Cumhuriyeti'nin kuruluş sürecinde atılan ilk önemli adımın gerçekleştiği yer olmuştur.

1923 yılında Türkiye Cumhuriyeti'nin idari yapılanması sonucunda Amasya, il statüsü kazanarak kendi adını taşıyan ilin merkezi olmuştur.

 Tarihi yapılar 

 Eski evler
küçükresim|upright=1.14|1865 yılında inşa edilen tarihi Hazeranlar Konağı ve yanı başında ise Hatuniye Camii|sol
sol|küçükresim|Amasya - eski evler
küçükresim|upright=1.14|Amasya manzarası:Yalı Boyu|sol
sol|küçükresim|Amasya - eski evler
 II. Beyazid camii
sol|küçükresim|II. Beyazid camii - Amasya
sol|küçükresim|II. Beyazid camii - Kubbeler - Amasya
 Burmalı camii
sol|küçükresim|Burmalı minare camii
sol|küçükresim|Burmalı minare camii iç kısmı
 Coğrafya 
Amasya, Karadeniz Bölgesi'nin hemen iç kısmında yer alır ve vadi tabanı üzerine kurulmuştur. Anadolu'nun iç kesimlerini Samsun Limanı'na bağlayan kara yolu üzerinde bulunan şehir, 1930 yılında inşa edilen demiryolu hattıyla da Samsun'a bağlanmıştır.

Amasya ilçesinin yüzölçümü 1.889 km²’dir.

Şehir merkezinin rakımı (deniz seviyesinden yüksekliği) 411,69 metredir.

 İklim 
İlde, Türkiye'de Karadeniz iklimi ile kara iklimi arasında bir geçiş iklimi hüküm sürmektedir. Yaz aylarında kara iklimi kadar kurak, Karadeniz iklimi kadar yağışlı değildir. Kışları ise Karadeniz iklimi kadar ılıman, kara iklimi kadar sert geçmez. Ayrıca Yeşilırmak ve vadi sisteminin bölgeye sağladığı yumuşatıcı etki de göz ardı edilemez. Bu sayede, kış mevsiminde yüksek kesimlerde kar yağışı görülse bile, şehir merkezinde kar yağışı ya etkisizdir ya da kısa süreli kalır.

 Eğitim 

küçükresim|Amasya Üniversitesi Rektörlüğü
küçükresim|Amasya üniversitesi logosu
2006 yılında kurulan Amasya Üniversitesi 8 fakülte, 1 yüksekokul, 3 enstitü, 8 meslek yüksekokulu ile faaliyetlerini sürdürmektedir.

İlde ilk ve orta seviyede eğitim-öğretim, Millî Eğitim Müdürlüğüne bağlı okullarda yapılmaktadır. Yaygın eğitim ise Halk Eğitim Merkezi aracılığıyla yürütülmektedir.

 Kültür 
sol|küçükresim|Mozaik - Amasya Arkeoloji Müzesi
Amasya'daki önemli tarihi yerlerden biri, Amasya Arkeoloji Müzesi bahçesinde yer alan Sultan Mesud Türbesi’dir. 12. yüzyılda yapıldığı bilinen bu türbe, Amasya Merkez ilçesinde bulunmaktadır. 2010 yılında yine merkez ilçede Minyatür Amasya Müzesi açılmıştır. Amasya'nın girişinde ise Ferhat ve Şirin Aşıklar Müzesi ve Aşıklar Müzesi yer almaktadır.Ayrıca, şehrin en dikkat çekici tarihi yapılarından biri olan Pontus Kaya Mezarları da Amasya Merkez'de bulunmaktadır.

 Mutfak 
Amasya Baklalı Dolması 17.08.2021 tarihinde, Amasya Çöreği 24.08.2021 tarihinde, Amasya Etli Çiçek Bamyası Yemeği 22.11.2021 tarihinde, Amasya toyga çorbası 01.12.2021 tarihinde, Amasya Patlıcan Pehli 05.04.2022 tarihinde, Burmalı Amasya Çöreği 07.06.2022 tarihinde, Amasya Yağlısı 16.06.2022 tarihinde, Amasya Keşkeği 28.07.2022 tarihinde Türk Patent ve Marka Kurumu tarafından tescillenmiş ve coğrafi işaret almışladır.küçükresim|Yeşilırmak kıyısında balık-ekmek.
 Nüfus 

 Belediye başkanları 
 Osmanlı dönemi 
 №  Şehremini  Görev Başlangıcı  Görev Bitişi 1  Topcuzade Halil Efendi  1885  1890 2  Şirvani Abdurrahim Efendi  1894  1895 3  H. Yusufzade Ahmed Efendi  1896  1897 4  Topcuzade Halil Efendi  1897  1898 5  Topcuzade Ali Bey  1900  1905 6  Mevlevizade Cemalettin  1905  1909 7  Topcuzade Halil Efendi  1910  1911 8  Çaycızade Nuri Bey  1913  1913 9  Yumukosmanzade Hamdi Efendi  1913  1914 10  Veysizade Sıtkı Bey  1914  1916 11  Kurdoğlu Hasan Bey  1916  1918 12  Topcuzade Mustafa Bey  1919  1921 13  Veysibeyzade Nafız Bey  1921  1923

 Cumhuriyet dönemi 
+Amasya Belediye Başkanları №  Belediye Başkanı  Görev Başlangıcı  Görev Bitişi  Parti 1  Veysibeyzade Sıtkı Bey  1923  1926   Cumhuriyet Halk Partisi 2  Alişanzade Nafiz Bey  1926  1927 3  Arpacızade Hürrem Bey  1927  1930 4  Topçuzade Hilmi Bey  1930  1932 5  Rafet Tunca  1932  1933 6  Rasim Yörgüç  1933  1934 7  Celal Eren  1934  1940 8  Mehmet Şevket Laçin  1940  1942 9  Sadrettin Eren  1942  1943 (8)  Mehmet Şevket Laçin  1943  1946 10  Ziyaettin Türem  1946  1946 11  Reşat Arpacıoğlu  1946  1950 12  Hadi Kitapçı  1950  1952   Demokrat Parti 13  Mustafa Macit Zeren  1952  1954 14  Kadir Şirin  1954  1955 15  Hüseyin Özbay  1955  1955 (13)  Mustafa Macit Zeren  1955  1957 16  Ahmet Koçbaş  1957  1957 (15)  Hüseyin Özbay  1957  1958 17  Mehmet Fatih Arabacıoğlu  1963  1968   Cumhuriyet Halk Partisi 18  Ethem Naci Altunay  1968  1977   Adalet Partisi 19  Arif Gündüz Türem  1977  1980   Cumhuriyet Halk Partisi 20  Şerafettin Dağıstanlı  1980  1984   Bağımsız 21  Mustafa Hatipoğlu  1984  1989   Anavatan Partisi 22  Ömer Kabakçı  1989  1991   Doğru Yol Partisi 23  Süleyman Taşdemir  1991  1994 24  Ahmet Çekin  1994  1999   Milliyetçi Hareket Partisi 25  Hüseyin Baş  1999  2004 26  İsmet Özarslan  2004  2009   Adalet ve Kalkınma Partisi 27  Cafer Özdemir  29 Mart 2009  3 Nisan 2019 28  Mehmet Sarı  3 Nisan 2019  16 Mart 2023   Milliyetçi Hareket Partisi 29  Bayram Çelik  24 Mart 2023  3 Nisan 2024 30  Turgay Sevindi  3 Nisan 2024  Görevde   Cumhuriyet Halk Partisi

 Notlar 

 Kaynakça 
 Amasya Valiliği Web Sitesi 
 Amasya Belediyesi Web Sitesi 
 1973 Amasya İl Yıllığı (Amasya Valiliği)

 Dış bağlantılar 
 Amasya Valiliği 
 Amasya Belediyesi 
 Amasya Sultan II. Beyazıd Camii sanal fotoğraf görüntüsü 


Kategori:Türkiye'deki şehirler