Ermenice

Ermenice (Ermenice: հայերեն - Hayeren), Ermeniler tarafından kullanılan, Hint-Avrupa dil ailesinden bir dildir. Kendi alfabesi ile yazılan dilin Doğu Ermenicesi ve Batı Ermenicesi olarak iki lehçesi vardır. Doğu Ermenicesi, Ermenistan'ın resmî dilidir. Türkiye'de ve Ermeni diasporasında çoğunlukla Batı Ermenicesi kullanılır. Hint-Avrupa dil ailesinin bağımsız bir alt grubudur.

Türkiye'deki Ermeni toplumunun yüzde 18'i Ermenice konuşmaktadır. Bu oran gençler arasında yüzde 8'dir."Review of Istanbul's Armenian community history"   Batı Ermeni lehçesi, UNESCO'nun Dünya yıllık Tehlikede olan Dünya Dilleri Atlasında "kesinlikle tehlikede bir dil" olarak yer alır.UNESCO Culture Sector, UNESCO Interactive Atlas of the World's Languages in Danger, 2009  UNESCO: 15 Languages Endangered in Turkey, by T. Korkut, 2009  

 Tarihçe 
Hint-Avrupa dil ailesine mensup olan Ermenice ilk kez Doğu Anadolu bölgesinde ortaya çıkmıştır. Ermeniler gelmeden önce bu bölgede Hint-Avrupalı olmayan, Hurri-Urartu dil ailesine mensup bir dili konuşan Urartular yaşamaktaydı. Ermenistan kelimesi her ne kadar ilk kez M.Ö. 6. yüzyılda bir Fars yazıtında geçse de, bu tarihten sonra neredeyse bin yıllık bir süre boyunca kayıt altına alınmış Ermenice bir yazı bulunmamaktadır. En eski Ermenice kayıtlar M.S. 5. yüzyıla tarihlenmektedir.

Ermeni alfabesi, 405 yılında Aziz Mesrop Maştots tarafından bulunmuştur. Mesrop Maştots, Ermeni harflerini yaratmak niyetiyle öğrencileri ile birlikte Diyarbakır (Amed), Şanlıurfa (Yedesia) ve Samosat şehirlerine gidererek yabancı dillerde yazılmış olan bazı elyazmalarını incelemesiyle 405 yılında Ermeni harflerini ortaya çıkarır. Alfabenin oluşturulması edebiyatın canlanmasını da sağlar ve Ermenice edebiyatta bir altın çağın başlamasının zemini oluşturur.
Maştots'un bu girişiminin sonunda Ermeni halkı tarafından Maştots ve öğrencilerinin dönünüşü, Vağarşapat'ta halk ve asillerin eşliğindeki kral Vramşabuh tarafından büyük törenlerle karşılanır.

19. yüzyılda Ermeni edebiyat dilinin de gelişmesiyle Doğu Ermenicesi (Erivan) ve Batı Ermenicesi (İstanbul) lehçeleri arasındaki ayrım iyice ortaya çıkmış, o dönemler Farsçanın bir lehçesi sanılan bu dilin özgün bir Hint-Avrupa dili olduğu da anlaşılmıştır. 
En eski eserlerin yazıldığı Eski Ermenice; yani KıraparBasmacıyan, Krikor Hagop, Şark'ta Toplumsal ve Dinsel Yaşam. sf.50 günümüzde sadece bazı din alimleri tarafından anlaşılabilmektedir.

Bill Bryson'e göre Ermenicedeki sözcüklerin %23'ü Ermenice kökenlidir.

 Sayılar 
 Sayı  Doğu/Batı Ermenice  Ermeni alfabesi ile 1  Mek/Meg  Մեկ 2  Yerku/Yergu  Երկու 3  Yerek  Երեք 4  Çors  Չորս 5  Hing/Hink  Հինգ 6  Vets  Վեց 7  Yott/Yottı  Եօթ/Յոթ 8  Uttı  Ութը 9  İnnı  Իննը 10  Tası/Dası  Տասը 20  Kısan  Քսան 30  Yeresun  Երեսուն 40  Karrasun  Քառասուն 50  Hisun  Հիսուն 60  Vattsun  Վաթսուն 70  Yottanasun  Եօթանասուն/Յոթանասուն 80  Uttsun  Ութսուն 90  İnnsun Իննսուն 100  Haryur/Harür  Հարիւր/Հարյուր 1000  Hazar  Հազար

 Alfabe 

+Alfabe:  İsim (Doğu/Batı) küçük harf  büyük harf  Latin karşılığı sayısal değeri 1  Ayb/Ayp  ա  Ա  a  1 2  Ben/Pen  բ  Բ  b  2 3  Gim/Kim  գ  Գ  g  3 4  Da/Ta  դ  Դ  d  4 5  Yeç  ե  Ե  e  5 6  Za  զ  Զ  z  6 7  E  է  Է  ē  7 8  It  ը  Ը  ə  8 9  To  թ  Թ  t῾  9 10  Je  ժ  Ժ  ž  10 11  İni  ի  Ի  i  20 12  Liun/Lün  լ  Լ  l  30 13  Xe  խ  Խ  x  40 14  Tsa/Dza  ծ  Ծ  c  50 15  Ken/Gen  կ  Կ  k  60 16  Ho  հ  Հ  h  70 17  Dza/Tsa  ձ  Ձ  j  80 18  Ğat/Ğad  ղ  Ղ  ł  90 19  Çe/Ce  ճ  Ճ  č  100 20  Men  մ  Մ  m  200 21  Hi  յ  Յ  y  300 22  Nu  ն  Ն  n  400 23  Şa  շ  Շ  š  500 24  Vo  ո  Ո  o  600 25  Ça  չ  Չ  č῾  700 26  Pe/Be  պ  Պ  p 800 27  Ce/Çe  ջ  Ջ  ǰ  900 28  Rra  ռ  Ռ  ṙ  1000 29  Se  ս  Ս  s  2000 30  Vev  վ  Վ  v  3000 31  Tiun/Dün  տ  Տ  t  4000 32  Re  ր  Ր  r  5000 33  Tso  ց  Ց  č  6000 34  Hiun/Hün  ւ  Ւ  w  7000 35  Piur/Pür  փ  Փ  p῾  8000 36  Qe  ք  Ք  k῾  9000 37  O  օ  Օ  ō  10000 38  Fe  ֆ  Ֆ  f  20000

 Ermeniceden Türkçeye geçen sözcükler 
Bu listeye argodaki sözler [bızdık, keş, kodoş, madik, moruk, oskor vs.], çok lokal halk dili ve kuşkulu olan spekülatif kelimeler [örnek <?> orinak] dahil değildir. Türkçe ile Ermenice arasındaki söz alışverişinde uzman olan akademisyenler içinde Prof. Dr. Hasan ErenProf. Dr. Hasan Eren, Türk Dilinin Etimoloji Sözlüğü, Ankara 1999Prof. Dr. Hasan Eren, Türkçedeki Ermenice Alıntılar Üzerine, Türk Dili Dergisi, TDK, 1995/2:859-904 ile Prof. Dr. Robert DankoffProf. Dr. Robert Dankoff, Armenian Loanwords in Turkish, Wiesbaden 1995 sayılabilir.  Aşağıda verilen kelimelere ve kökenlerine Türk Dil Kurumunun sözlüğünden veya etimoloji sözlüklerinden ulaşılabilir.

 ahpun dial. 'gübre' < Erm. ałbun
arıstak dial. 'tavan' < Erm. aṙastał
 avanak < Erm. havanag
bar I dial. 'kir' < Erm. pʿar
 bar II 'halk oyunu' < Erm. dial. bar < par
 carıt dial. 'köz tavası' < Erm. čaṙut
 cemek dial. 'üvendire kazıyacağı' < Erm. camak
 cil, çil dial. 'hasır otu' < Erm. čil
 cumur, çumur dial. 'yağda kızartılmış ekmek' < Erm. čmur
 çemiç dial. 'dut kurusu' < Erm. čʿamičʿ
 çepik dial. 'alkış' < Erm. cʿapʿik
 çermik dial. 'kaplıca' < Erm. ǰermuk
 çor dial. 'dert, hastalık' < Erm. čʿoṙ
 çörten 'yağmur oluğu' < Erm. ǰordan
 gecere dial. 'iplik çıkrığı' < Erm. kačrar
 gem dial. 'düven' < Erm. kamn
 haç < Fars. xāc < Erm. xačʿ
 hanek dial. 'şaka; eğlence' < Erm. hanak
 haşıl^ dial. 'bir yemek' < Erm. xašil
 hedik 'buğday haşlaması' < Erm. hatik
 herk dial. 'nadas' < Erm herk
 hezan dial. 'kiriş' < Erm. hecan
hızar 'büyük bıçkı' < Erm. xizar
 him dial. 'temel' < Erm. dial. him < himn
 hodak dial. 'çiftçi yamağı' < Erm. hōtał
 hopal dial. 'yaban güvercini' < Erm. hōpʿal
 kama 'çivi' < Erm. gam
 kerendi dial. 'tırpan' < Erm. gerandi
 kete^ 'bir hamurişi' < Erm. gatʿaykom dial. 'ağıl' < Erm. gom
 köftün 'keten küspesi' < Erm. kopton
 küşne dial. 'burçak' < Erm. kʿušnay < Arap. kuşnā
 madımak < Erm. madideğ
 mayıs 'taze sığır gübresi' < Erm.
 mazman dial. 'kıldan dokuma yapan' < Erm mazman
 merek dial. 'samanlık' < Erm. marag
 met 'çelik çomak' < Erm. mēt
 murç 'çekiçle çakılan demir kazık' < Erm. murč 'çekiç'
 nahır^ dial. 'sığır sürüsü' < Erm. naxir
 nüğü 'bir ölçü birimi" < Erm. dial. nuki, nugi < unki
 orcik dial. 'şeker sucuk' < Erm. ṙočik
 pancar < Erm. banǰar
 petek^ < Erm. pʿetʿek
 pinti^ 'cimri' < Erm. pʿintʿi
 poşa dial. 'Çingene' < Erm. pʿoša
pot 'hata, gaf' < Erm. pʿotʿ
 potur 'bir tür pantolon' < Erm. pʿotʿor
 pöçük dial. 'kuyruk sokumu' < Erm. počʿik [<: počʿ 'tail']
 şelek^ dial. 'sırtta taşınan yük' < Erm. šalak
 şen 'neşeli' < Erm. šen
tekfur < Erm. tʿagwor
 tel < Er. tʿel
 teşi dial. 'yün eğirme aracı' < Erm. tʿeši
 tığ^ dial. 'henüz savrulmamış ekin yığını' < Erm. tʿeł
 tırtıl^ < Erm. tʿrtʿur
 zangoç < Erm. žamgoc
 zerun ' bir buğday türü' < Erm. dial. cʿirin < cʿorean
 zoğal^ dial. 'kızılcık' < Erm. zołal

 Kaynakça