Osmanlı döneminde ölçü birimleri

Osmanlı döneminde ölçü birimleri, Osmanlı İmparatorluğu'nda kullanılan, ölçü ve tartı devrimine kadar Türkiye Cumhuriyeti'nde de kullanılan ölçü birimleridir. Bunların temelinde İslâm Devleti'nin kullandığı dinar ve dirhem bulunmaktadır. Taşımanın zor olduğu ve seyahatlerin uzun sürdüğü eski zamanlarda şehirlerde kullanılan dinar ve dirhemler, birbirlerinden farklı olabiliyorken Muhammed bin Abdullah zamanında kullanılan dinar, 4,5479 g kütlesi olan altın bir sikke, dirhem de 2,97 g gümüş paraydı.

 Ağırlık birimleri 

NitelikBirimMetrik denkliğiFethi Yücel: Pratik matematik,Türkiye İş Bankası Kültür yayınları, Ankara, 1963,p.15ağırlıkçeki225,789 kg.In this and following weight units kg. and gr. mean technically kg-weight or gr-weight.ağırlıkkantar56,449 kg.ağırlıkbatman7,697 kg.ağırlıkokka1,282 kg.ağırlıkmiskal1 miskal = 1,5 dirhemağırlıkdirhem0,003207 kg. = 3,207 gr.ağırlıkkırat0,0002004 kg. = 0,2004 gr.

 Okka 
 1 tonilato = 4 çeki
 1 çeki = 4 kantar
 1 kantar = 44 okka(kıyye)
 1 batman = 6 okka(kıyye)
 1 okka(kıyye) = 400 dirhem

 Dirhem 
 1 dirhem = 4 dönük
 1 dönük = 4 kırat
 1 kırat = 4 bakray
 1 bakray = 4 fitil
 1 fitil = 2 nekir
 1 nekir = 2 kıtmir
 1 kıtmir = 2 zerre

 Alan ölçüleri 
NitelikBirimModern Denkliğialandönüm (yeni)2720 m²alandönüm (eski)919 m²

 1 arşın (zirai) = 0,57417 m² = 4 ayak²
 1 dönüm (yeni) = 2500 m²
 1 dönüm (büyük) = 2720 m²
 1 dönüm (atik) = 4 evlek = 1600 zirai² = 918,672 m² (bir kenarı 40 arşın (zirai) olan kare)
 1 atik evlek = 400 arşın² = 229,668 m²
 1 yeni evlek = 100 m²
 1 cerip = 3600 zirai² = 2067,012 m²
 1 ayak² = 144 parmak² = 0,14354 m²
 1 parmak² = 144 hat² = 0,00099751 m²
 1 hat² = 144 nokta² = 0,000006927 m² " 1 çarşı arşın² = 0,46240 m²
 1 urup² = 0,007225 m²
 1 kirah² = 0,0018062 m²
 1 endâze² = 0,422500 m²
 1 urup² = 0,0066015 m²
 1 ar=100 m²

 Uzunluk ölçüleri 

Mimar arşını = 77 cm = 24 ParmakErkal, Mehmet (1991). Arşın, TDV İslâm Ansiklopedisi, Cilt 3, s 411-413, İstanbul 
12 Parmak= 1 Kadem  
1 Kadem =36,6666 cm  
1 Parmak=3,1573 cm  
1 Hat = 0,2631 cm  
1 Nokta = 0,0219 cm
Çarşı Arşını  
1 çarşı arşını=68 cm=8 rubu  
1 rubu=8,5 cm=2 kerah  
1 kerah=4,25 cm

 Hacim ölçüleri 

 Kile 

 En yaygın kullanılan hacim ölçüsüdür.
 Tahıl ve bakliyat gibi tarımsal ürünlerin ölçümünde kullanılırdı.
 Bölgeden bölgeye değişiklik gösterebilmekle birlikte yaklaşık olarak 25-30 litre civarındadır. Bölgeden bölgeye bu değerin çok dışına da çıkabilmektedir.

 Çuval 

 Genellikle kile ile bağlantılı olarak kullanılır.
 Bir çuval, 4 kileye denk gelirdi.

 Kıyye (Okka) 

 Aslen ağırlık birimi olmakla birlikte sıvılar ve kuru maddeler için hacim ölçüsü olarak da kullanılırdı.
 1 kıyye yaklaşık 1,282 litre sıvıya eşittir.

 İstanbul Kilesi 

 Standartlaşmış bir ölçüdür ve genellikle Osmanlı başkentinde kullanılmıştır.
 Yaklaşık 25,65 litre hacmindedir.

 Miskal 

 Daha küçük ölçümler için kullanılır.
 Yaklaşık olarak 4,8 gram veya sıvılarda küçük ölçümler için 0,005 litre civarında hacme denk gelir.

 Zerre 

 Miskalin daha küçük birimi olarak kabul edilir.

 Şinik 

 Daha küçük ölçümler için kullanılmıştır.
 1 şinik, yaklaşık olarak 1/4 kile yani 7-8 litre civarındadır.

 Litreye Yakın Ölçüler 

 Osmanlı’da sıvılar için kullanılan şerbetlik ya da ibrik ölçüsü yaklaşık olarak 1 litreye yakın değerler taşırdı.
+NitelikBirimModern Denkliğihacimkile (İstanbul)0,037 m³ = 37 Lhacimşinik0,00925 m³ = 9,25 L

 Zaman ölçüleri 

Menzil= 80 Saniye

Her dairede üç yüz altmış derece ve her derece üçer menzil mesafedir. Fırdolayı bütün dünya bin seksen menzil olur Kâtip Çelebi (2007). Deniz Savaşları Hakkında Büyüklere Armağan (Tuhfetü’l-Kibar fi Estari’l-Bihar), Kabalcı Yay. s 18, İstanbul. ISBN 975-997-111-9

 Türkiye'de ölçü birimlerinin değiştirilmesi 
Cumhuriyetten önce, Osmanlı Devleti'nde kullanılan ölçü birimleri Avrupa Devletleri'nin kullandığı ölçülerden farklıdır. Uzunluk ölçü birimi metre yerine arşın, ağırlık ölçüsü olarak da okka, batman, dirhem denilen ölçü birimleri kullanılıyordu. Dünya ülkelerinin çoğunda miladi takvim kullanırken, Türkiye'de hicrî takvim kullanılıyordu. Saat olarak da Alaturka saat kullanılıyordu. Bu nedenle dünyada genel olarak kullanılan ölçü birimleri ve takvim ile uyum sağlanabilmesi için TBMM hazırladığı bir kanunla ölçü birimleri ve takvim sistemini değiştirerek bugün kullandığımız metre, kilogram, miladi takvim, saat gibi ölçü araçlarını kabul etmiştir.

 Uzunluk birimleri 
Metre hesabıyla çarşı arşını 68 cm'dir. Bina ve mimar arşını 75,8 cm'dir. Bu arşının uzunluğunda zamanla değişiklikler oldu. Üçüncü Selim Han abanoz ağacından bir mimar arşını yaptırdı. Bunun ölçü olarak kullanılmasını istedi ve kütüphaneye kaldırttı. Bunun bir tarafı 24 parmağa ve her parmak 10 hat'ta bölündü. Böylelikle bu bölümle basımevinde kullanılan punto büyüklükleri de alınabilecekti. Diğer tarafı sadece 20 eşit parçaya bölündü. Değerli kumaşları bilhassa ipekleri ölçmede endâze kullanılırdı (endâze 65,25 cm'dir).

Türkiye'de 26 Mart 1931 tarih ve 1782 sayılı kanunla arşın ölçü birimi kaldırılıp yerine metre sistemi kabul edildi. 1933'ten sonra da arşının bütün çeşitleri tamamen ortadan kaldırılıp metre sistemine geçildi.

Zirai mimari, arşın ve endâze ölçü birimlerinin ast ve üst katları aşağıda gördüğünüz gibi gösterilmiştir.

NitelikBirimModern Denkliğiuzunlukmerhale45480 m.uzunlukfersah5685 m.uzunlukberid227 m.uzunlukkulaç1.89 m.uzunlukarşın0.68 m.uzunlukendaze0.65 m.uzunlukrubu0.085 m.uzunlukhat0.00263 m.

 Kaynakça 

*
Kategori:Osmanlı İmparatorluğu ekonomisi
Kategori:Osmanlı İmparatorluğu listeleri