Buğday

Buğday (Triticum aestivum), Triticum cinsine bağlı bütün dünyada ıslahı yapılmış tek yıllık otsu bitki türüdür.

Besleyici tahılı, dünyanın birçok yerinde günlük kalorik alımın önemli bir kısmına katkıda bulunur, örneğin Mısır ve Türkiye'de %40-50 ve İngiltere'de %20dir.

Değişik araştırmacıların yaptıkları araştırmaların ışığında buğdayın gen merkezi olarak Güney Türkmenistan, Anadolu, Batı İran ve Kafkasya kabul edilir. Buğday ilk olarak 16. yüzyılda İspanyol misyonları aracılığıyla Kuzey Amerika'ya ulaştı.

Karasal iklimi tercih eder. Buğday; un, yem üretilmesinde kullanılan temel bir besin maddesidir. Kabuğu ayrılabileceği gibi kabuğu ile de öğütülebilir. Buğday aynı zamanda çiftlik hayvanları için bir yem maddesi olarak da yetiştirilmektedir. Hasattan sonra atık ürün olarak saman balyası çıkar. Enerji miktarı 1.18'dir.

 Sınıflandırma 
Sınıflandırmada ilk ele alınan bitki buğdaydır. Sınıflandırmada önce başak özellikleri dikkate alınmıştır. Kılçıklılık, kılçıksızlık, kavuz rengi, dane rengi ele alınan ilk kriterler olmuştur. Daha sonraları başak sıklığı buğdayların sınıflandırılmasında rol oynamıştır. Rusya taksonomistleri buğdayları sınıflandırmak için ekotipler ve biyotipler üzerinde durmuşlardır. Ekotip ve biyotiplerin sınıflandırılması morfolojik karakterlere göre olmuştur.  Stoloji alanındaki ilerlemeler sonucu, buğdayların sınıflandırılması kromozom sayılarına göre yapılmaya başlamıştır. Kromozom sayıları sonucu buğdayların genom sayıları ve genom formülleri üzerinde durulmuştur. Kromozom sayıları ve genom formüllerine göre yapılan sınıflandırmalarda buğdaylar üç gruba ayrılır:
Diploid grup (AA)= kaplıca grubu
Tetraploid grup (AABB) = makarnalık buğdaylar grubu
Hekzaploid grup (AABBDD) = ekmeklik buğdaylar grubu

Her grubun da yabani formları, kavuzlu ve çıplak kültür formları vardır.

Tür ve alttür üzerindeki çalışmalar sonucunda tetraploid ve hekzaploid gruptaki bütün buğdaylar tek tür altında toplanmıştır. Daha önce tür kabul edilen buğdaylar ise çeşit grupları haline sokulmuştur. Son olarak kromozom sayılarına göre buğdaylar, diploid ve alloploid olarak iki grupta toplanmıştır. Diploid buğdayların en önemlisi Triticum monococcum’dur. Alloploid buğdaylardan 2n= kromozomlu Triticum aestivum en önemli türleridir.

 Taksonomi 
Triticum aestivum türünde 2 tanımlı alt tür ve birçok varyete bulunur:
 Triticum aestivum aestivum
 Triticum aestivum spelta

 Buğday üretimi 
+ En büyük buğday üreticileri (milyon metrik ton)SıraÜlke2010201120122013 1    115  117  126  122 2    80  86  95  94 3    60  54  62  58 4    41  56  38  52 5    40  38  40  39 6    23  25  27  38 7    24  22  22  25 8    23  25  24  24 9    22  27  30  23 11    16  22  16  23 10    19  21  20  22 12    13  13  14  14 13    9  22  13  14 14    14  15  13  12 15    9  9  9  9 -  Dünya  651  704  675  713 Kaynak: BM Gıda ve Tarım Örgütü + 2020'deki en büyük buğday üreten ülkelerSıraÜlke  Milyon ton 1    134.2 2    107.6 3    85.9 4    49.7 5    35.2 6    30.1 7    25.2 8    24.9 9    22.2 10   20.5Dünya  761 Kaynak: BM Gıda ve Tarım Örgütü

 Kaynakça 

 Ayrıca bakınız 
Buğdaygiller
Uluslararası Mısır ve Buğday Geliştirme Merkezi
Uluslararası buğday üretimi istatistikleri
Buğday gluteni
Buğday unu
Kavuzlu buğday
Buğday çimi
Ekmeklik buğday


Kategori:Buğdaygiller
Kategori:Enerji bitkileri
Kategori:Carl Linnaeus tarafından adlandırılmış taksonlar