19. yüzyıl

19. yüzyıl, miladi takvime göre 1 Ocak 1801 ile 31 Aralık 1900 günleri arasındaki zaman dilimi olarak kabul edilir.

Portekiz, Osmanlı ve Çin İmparatorluğu çökmeye başlamış, Babür ve Kutsal Roma Cermen İmparatorluğu da son bulmuştur.

Napolyon Savaşları’ndan sonra, Britanya İmparatorluğu, dünya nüfusunun dörtte biri, yüz ölçümünün üçte birine hakim olarak dünyanın önder gücü haline gelmiştir. "Pax Britannica" (Britanya barışı) döneminde, korsanlara karşı ciddi tedbirleri ile dünyada ticaretin teşvikini sağlamıştır. 19. yüzyıl aynı zamanda yeni icat ve keşiflerle beraber pozitif bilimlerde ciddi atılımlara sahne olmuştur. Tıp, matematik, fizik, kimya, biyoloji, elektrik ve metalurji gibi alanlarda gelecek yüzyılın hızlı gelişen teknolojik yeniliklerinin temelleri atılmıştır.

Demiryolları taşımacılığının başlamasıyla gelen sanayi devrimiyle beraber birçok ülkede kentleşme hareketleri başlamıştır ve dünyadaki birçok büyük şehrin nüfusu, bu dönemde bir milyonun üstüne çıkmıştır. Bunda tıp alanındaki gelişmeler de etkili olmuştur. Dünyanın kalan keşfedilmemiş bölgeleri (Antarktika ve Arktika'nın ulaşılması zor yerleri hariç) keşfedilmiştir ve 1890larda dünyanın hassas ve detaylı bir haritasının ortaya konmasına vesile olmuştur.

Bu yüzyıl köleliğin hızlı bir düşüş yaşamasına neden olmuştur. Haiti köle ayaklanmasını takiben Britanya İmparatorluğu, denizlerdeki egemenliğini kullanarak dünya çapındaki köle ticaretini durdurmaya çalışmıştır. Britanya 1834'te, Amerika Birleşik Devletleri, iç savaşı takiben 1865'te, Brezilya ise 1888'de köleliği kaldırmıştır. Aynı şekilde Rusya da topraklarında köleliğe son vermiştir.

 Dönemler 
 Sanayi Devrimi
 İngiliz naipliği, Victoria devri (Britanya İmparatorluğu)
 Restorasyon (Fransa), Temmuz Monarşisi, İkinci Cumhuriyet (Fransa), İkinci İmparatorluk (Fransa), Üçüncü Cumhuriyet (Fransa)
 Edo dönemi
 Tanzimat

 Olaylar 
 1801-1850 
 1801: Büyük Britanya Krallığı ve İrlanda Krallığı birleşerek Birleşik Krallık'ı oluşturdu.
 1802: Vehhabiler Kerbela'yı yağmaladı.
 1803: William Symington "ilk vapur" olan Charlotte Dundas'ı tanıttı.
 1804 - Napolyon kendini imparator ilan etti.
 1804: I. Franz tarafından Avusturya İmparatorluğu kuruldu.
 1803: Vehhabiler Mekke ve Medine'yi ele geçirdi.
 1804: Dünya nüfusu 1 milyara ulaştı.
 1805: Trafalgar Muharebesi, Fransız ve İspanyol donanmalarını yok etti ve İngilizlerin denizlerde hakimiyet kurmasını sağladı. Bu, yüzyılın sonlarında Britanya İmparatorluğu'nun başarısının önemli bir faktörüdür.
 1810: Berlin Üniversitesi kuruldu. Öğrencileri ve öğretim görevlileri arasında Hegel, Marx ve Bismarck bulunmaktadır. Alman üniversite reformu o kadar başarılı oldu ki modeli tüm dünyada kopyalandı.
 1814: Elisha Collier çakmaklı silahı icat etti.
 1812 - 1806-1812 Osmanlı-Rus Savaşı'nın sonu Bükreş Antlaşması'nın imzalanması
 1814: 1 Şubat Mayon Yanardağı patladı.
 1815: Nisan ayında Sumbawa adasındaki Tambora Dağı yanardağı patladı ve kayıtlı tarihin en büyük volkanik patlamasını başlattı,. Tambora kültürü yok oldu ve sonrası da dahil olmak üzere en az 71.000 kişiyi öldürdü. Patlama, "volkanik kış" olarak bilinen küresel iklim anomalileri yarattı.
 1816: Yaz Yaşanmayan Yıl: Kuzey Yarımküre'de alışılmadık derecede soğuk koşullar meydana geldi. Bu durum büyük ihtimalle 1815'te Tambora Dağı'nın patlamasından kaynaklandı.
 1816 - Napoli krallığı yıkıldı
 1819: Kolombiya Cumhuriyeti (Gran Colombia), Simón Bolívar'ın Boyacá Muharebesi'ndeki zaferinden sonra bağımsızlığına kavuştu.
 1819: İngiliz Doğu Hindistan Şirketi tarafından modern Singapur şehri kuruldu.
 1820: Antarktika'nın keşfi.
 1820: Liberya, Amerikan Kolonizasyon Derneği tarafından özgürleştirilmiş Amerikalı köleler için kuruldu.
 1820: Maratha İmparatorluğu'nun dağılması.
 1821–1823: Meksika'nın bağımsızlıktan sonraki ilk hükûmeti olan Birinci Meksika İmparatorluğu, Meksika İmparatoru I. Agustín tarafından kuruldu.
 1821 - Yunanistan isyanlar sonucu bağımsız oldu
 1822: Brezilya Kralı I. Pedro, 7 Eylül'de Brezilya'nın Portekiz'den bağımsızlığını ilan etti.
 1827 - Navarin Olayı
 1830 - Fransızlar Cezayir'i Osmanlılardan aldı.
 1830 - Yunanistan'ın bağımsızlığı tanındı.
1839 - Tanzimât döneminin başlangıci.
 1846 - Neptün gezegeni bulundu.

 1850-1899 
 1853 - Kırım Savaşı
 1856 - Paris Antlaşması
 1859 - Toskana dukalığı yıkıldı
 Çerkes Sürgünü (21 Mayıs 1864)
 1869: Akdeniz'i Kızıldeniz'e bağlayan Süveyş Kanalı açıldı.
 1871–1872: İran'daki kıtlığın 2 milyon kişinin ölümüne neden olduğu sanılıyor.
 1871 - Paris'teki işçi faciasıyla 20.000 insan hayatını kaybetti
1876 - Tanzimat döneminin bitişi. 
 1881 - Mustafa Kemal Atatürk doğdu.
 1881: Rus İmparatorluğu'nda pogrom dalgası başladı.
 1882 - İngilizler, Mısır'ı işgal etti.
 1883: Yakın tarihin en büyük yanardağ patlamalarından biri olan Krakatoa Yanardağı patladı.
 1892: Kristof Kolomb'un Yeni Dünya'ya gelişinin 400. yıldönümünü kutlamak amacıyla Chicago'da Dünya Kolomb Fuarı düzenlendi.
 1893: Yeni Zelanda, kadınlara oy hakkı tanıyan ilk ülke oldu.
 1897 - Osmanlı-Yunan Savaşı, Yunanlar bağımsızlık için Osmanlı Devleti'ne savaş açtılar.

 Önemli kişiler 
 Siyaset ve ordu 
küçükresim|upright=1|Napolyon Bonapart, konsül ve Fransa imparatoru
küçükresim|upright=1|Abraham Lincoln (1963), Amerika Birleşik Devletleri'nin 16. başkanı
küçükresim|sağ|upright=1|II. Abdülhamit, Osmanlı sultanı
küçükresim|sağ|upright=1|Otto von Bismarck, demir şansölye (demir başbakan)

 II. Abdülhamid, Osmanlı padişahı
 Susan B. Anthony, Amerikalı kadın hakları savunucusu
 Otto von Bismarck, Almanya şansölyesi
 John C. Calhoun, Amerikalı senatör
 Henry Clay, Amerikalı devlet adamı, "büyük uzlaştırıcı"
 Jefferson Davis, Amerika Konfedere Devletleri'nin başkanı.
 Benjamin Disraeli, roman yazarı ve politikacı
 Frederick Douglass, Amerikalı köle hakları savunucusu
 VII. Ferdinand, İspanya Kralı
 Joseph Fouché, Fransız politikacı
 John C. Frémont, kaşif, Kaliforniya valisi
 Giuseppe Garibaldi, İtalyan siyasi birleşmesinin lideri
 II. Isabella, İspanya Kraliçesi
 Gojong (Joseon), Kore imparatoru
 William Lloyd Garrison, Amerikalı köle hakları savunucusu
 William Ewart Gladstone, Büyük Britanya başbakanı
 Ulysses S. Grant, Amerikalı general ve devlet başkanı
 George Hearst, Amerikalı senatör ve William Randolph Hearst'ün babası
 Theodor Herzl, modern siyonizmin kurucusu, Yahudi devleti kurma fikrini ortaya atan kişi
 Andrew Jackson, Amerikalı general ve devlet başkanı
 Thomas Jefferson, ABD başkanı
 I. Franz Joseph, Avusturya-Macaristan İmparatorluğu İmparatoru
 Lajos Kossuth, Macar valisi, bağımsızlık savaşı lideri
 Robert E. Lee, Amerika Konfedere Devletleri generali
 Abraham Lincoln, ABD başkanı, iç savaş lideri
 Sir John A. Macdonald, Kanada'nın ilk başbakanı
 Mutsuhito, Japon İmparatoru
 II. Mahmud, Osmanlı padişahı
 Kavalalı Mehmet Ali Paşa, Mısır valisi
 Klemens von Metternich, Avusturya şansölyesi
 Napolyon Bonapart, konsül ve Fransa imparatoru
 III. Napolyon, Fransa imparatoru
 Cecil Rhodes, Rodezya'nın temellerini atan kişi ve De Beers elmas firmasının kurucusu.
 Theodore Roosevelt, mucit, doğa bilimci ve 20. yüzyıl ABD başkanlarından
 William Tecumseh Sherman, Amerikan İç Savaşı'nda Amerikalı general.
 Leland Stanford, Kaliforniya valisi, senatör, iş insanı
 István Széchenyi, aristokrat, Macar reform hareketinin lideri
 Charles Maurice de Talleyrand, Fransız politikacı
 Harriet Tubman, Afrika-Amerika köle hakları savunucusu, Underground Railroad'da önemli bir rol oynamıştır.
 William M. Tweed, Patron Tweed, New York'un önde gelen politikacılarından ve Tamanny Hall'un başı
 Victoria, Birleşik Krallık kraliçesi
 Hong Xiuquan, Taiping Ayaklanması önderi
 Tokugawa Yoshinobu, Japon shogun (son shogun)
 Oturan Boğa, Lakota liderlerinden
 (Libertadores), Latin Amerikalı özgürlük savaşçıları
 Simón Bolívar (Venezuela, Kolombiya, Panama, Ekvaador, Peru ve Bolivya)
 José de San Martín (Arjantin, Şili ve Peru)
 I. Pedro (Brezilya)
 Bernardo O'Higgins (Şili, Peru)
 José Miguel Carrera (Şili)
 José Gervasio Artigas (Uruguay)
 Antonio José de Sucre (Venezuela, Ekvador and Bolivya)
 Ramon Castilla (Peru)

 Din ve felsefe 

küçükresim|sağ|upright=1|Karl Marx

küçükresim|upright=1|Friedrich Nietzsche

 Friedrich Engels, Alman komünizm'in kurucusu
 Ayya Vaikundar, Ayyavazhi inanışının ilk adımlarını atan kişi.
 Bahá'u'lláh, İranlı, Bahailik'in kurucusu
 Mikhail Bakunin, anarşist
 William Booth, sosyal reformist, kurtuluş ordusu (Salvation Army)'nun kurucusu
 Auguste Comte, düşünür
 Mary Baker Eddy, dini lider, Hristiyan bilimi (Christian Science)'ın kurucusu
 Georg Wilhelm Friedrich Hegel, düşünür
 Søren Kierkegaard, düşünür
 Karl Marx, politika düşünürü
 John Stuart Mill, düşünür
 William Morris, sosyal reformist
 Friedrich Nietzsche, düşünür
 Nikolai (Nicholas), Japonya'da ortodoks dini lider
 Sri Ramakrishna, Hindu aziz
 Claude Henri de Rouvroy, Comte de Saint-Simon, Fransız sosyalizminin kurucusu
 Arthur Schopenhauer, düşünür
 Joseph Smith, Jr. ve Brigham Young, mormonizmin kurucuları
 Ellen White, dini lider, yedinci gün adventist kilisesinin kurucularından.

 Bilim 

küçükresim|upright=1|Charles Darwin

küçükresim|upright=1|Nadar, Louis Pasteur, 1878

 Ferdinand de Saussure, dilbilimci
 Friedrich Engels, doğa bilimci, filozof
 Amedeo Avogadro, fizikçi
 Johann Jakob Balmer, matematikçi, fizikçi
 Henri Becquerel, fizikçi
 Alexander Graham Bell, mucit
 Ludwig Boltzmann, fizikçi
 János Bolyai, matematikçi
 Louis Braille, körler alfabesinin mucidi
 Robert Bunsen, kimyager
 Marie Curie, fizikçi, kimyager
 Pierre Curie, fizikçi
 Gottlieb Daimler, mühendis, endüstriyel tasarımcı
 Charles Darwin, doğa bilimci
 Christian Doppler, fizikçi, matematikçi
 Thomas Edison, mucit
 Michael Faraday, bilim insanı
 Léon Foucault, fizikçi
 Gottlob Frege, matematikçi, filozof
 Sigmund Freud, psikoanalizin kurucusu
 Carl Friedrich Gauss, matematikçi, fizikçi, gök bilimci
 Josiah Willard Gibbs, fizikçi
 Ernst Haeckel, biyolog
 Heinrich Hertz, fizikçi
 Alexander von Humboldt, doğa bilimci, kaşif
 Nikolai Lobachevsky, matematikçi
 William Thomson, Lord Kelvin, fizikçi
 Robert Koch, fizikçi, bakteriyolog
 Justus von Liebig, kimyager
 Wilhelm Maybach, otomobil mühendis, endüstriyel tasarımcı
 James Clerk Maxwell, fizikçi
 Gregor Mendel, biyolog
 Dmitri Mendeleev, kimyager
 Samuel Morey, mucit
 Alfred Nobel, kimyager, mühendis, mucit
 Louis Pasteur, mikrobiyolog ve kimyager
 Bernhard Riemann, matematikçi
 William Emerson Ritter, biyolog
 Santiago Ramón y Cajal, biyolog
 Nikola Tesla, mucit
 Karl Weierstrass, matematikçi

 Edebiyat 

küçükresim|upright=1|Charles Dickens

küçükresim|upright=1|Emile Zola, 1900

küçükresim|sağ|upright=1|Daguerreotype, Edgar Allan Poe

 Leopoldo Alas
 Hans Christian Andersen
 Machado de Assis
 Jane Austen
 Gertrudis Gómez de Avellaneda
 Honoré de Balzac
 Charles Baudelaire
 Gustavo Adolfo Bécquer
 Elizabeth Barret Browning
 Anne Brontë
 Charlotte Brontë
 Emily Brontë
 Lord Byron
 Georg Büchner
 Rosalía de Castro
 Anton Çehov
 François-René de Chateaubriand
 Kate Chopin
 Samuel Taylor Coleridge
 James Fenimore Cooper
 Stephen Crane
 Eduard Douwes Dekker
 Charles Dickens
 Emily Dickinson
 Dostoyevski
 Arthur Conan Doyle
 Alexandre Dumas
 George Eliot
 Ralph Waldo Emerson
 Gustave Flaubert
 Margaret Fuller
 Elizabeth Gaskell
 Johann Wolfgang von Goethe
 Nikolai Gogol
 Juana Manuela Gorriti
 Grimm kardeşler
 Henry Rider Haggard
 Thomas Hardy
 Francis Bret Harte
 Nathaniel Hawthorne
 Friedrich Hölderlin
 Heinrich Heine
 Victor Hugo
 Henrik Ibsen
 Washington Irving
 Henry James
 John Keats
 Caroline Kirkland
 Jules Laforgue
 Giacomo Leopardi
 Alessandro Manzoni
 Stéphane Mallarmé
 José Martí
 Clorinda Matto de Turner
 Herman Melville
 Friedrich Nietzsche
 Edgar Allan Poe
 Manuel González Prada
 Aleksandr Pushkin
 Arthur Rimbaud
 John Ruskin
 George Sand (Amandine-Aurore-Lucile Dupin)
 Walter Scott
 Percy Shelley
 Mary Shelley
 Stendhal (Marie-Henri Beyle)
 Robert Louis Stevenson
 Bram Stoker
 Harriet Beecher Stowe
 Alfred, Lord Tennyson
 Henry Thoreau
 Lev Tolstoy
 Mark Twain
 Paul Verlaine
 Giovanni Verga
 Jules Verne
 Lew Wallace
 HG Wells
 Walt Whitman
 Oscar Wilde
 William Wordsworth
 Émile Zola
 José Zorrilla

 Müzik 

küçükresim|Ludwig van Beethoven

 Ludwig van Beethoven
 Hector Berlioz
 Georges Bizet
 Arnold Bocklin
 Alexander Borodin
 Johannes Brahms
 Anton Bruckner
 Frédéric Chopin
	Claude Debussy
	Antonín Dvořák
	Edvard Grieg
	Scott Joplin
	Gustav Mahler
	Franz Liszt
	Felix Mendelssohn
	Modest Mussorgsky
	Jacques Offenbach
	Niccolò Paganini
	Camille Saint-Saëns
	Antonio Salieri
	Franz Schubert
	Robert Schumann
	Gilbert and Sullivan
	Peter İlyiç Çaykovski
	Giuseppe Verdi
	Richard Wagner

 Görsel sanatlar (resim, heykel) 

küçükresim|upright=1|Monet'nin İzlenim: Gün Doğumu adlı eseri, 1872, izlenimcilik (empresyonizm) akımına ismini vermiştir.

küçükresim|upright=1|Vincent Van Gogh, kendi portresi, 1889

	Albert Bierstadt
	William Blake
	Mary Cassatt
	Camille Claudel
	Paul Cezanne
	Frederic Edwin Church
	Thomas Cole
	John Constable
	Camille Corot
	Gustave Courbet
	Honoré Daumier
	Edgar Degas
	Eugène Delacroix
	Thomas Eakins
	Caspar David Friedrich
	Paul Gauguin
	Théodore Géricault
	Vincent van Gogh
	Ando Hiroshige
	Hokusai
	Winslow Homer
	Jean Auguste Dominique Ingres
	Édouard Manet
	Claude Monet
	Gustave Moreau
	Berthe Morisot
	Edvard Munch
	Camille Pissarro
	Pierre-Auguste Renoir
	Auguste Rodin
	Albert Pinkham Ryder
	John Singer Sargent
	Georges Seurat
	Henri de Toulouse-Lautrec
	Joseph Mallord William Turner
	James McNeil Whistler
	Tsukioka Yoshitoshi

 İş Dünyası 
	John Jacob Astor III, emlakçı
	Andrew Carnegie, sanayici, hayırsever
	Jay Cooke, finans
	Henry Clay Frick, sanayici, sanat koleksiyoncusu
	Jay Gould, Demiryolu müteahhidi
	Meyer Guggenheim, aile reisi, maden
	Daniel Guggenheim (bakır)
	E. H. Harriman, demiryolları
	Henry O. Havemeyer (şeker), sanat koleksiyoncusu
	George Hearst, altın
	James J. Hill (demiryolları)
	Andrew W. Mellon, sanayici, hayırsever, sanat koleksiyoncusu
	J.P. Morgan, banker, sanat koleksiyoncusu
	George Mortimer Pullman (demiryolları)
	Charles Pratt, petrol, Pratt Institute'un kurucusu
	John D. Rockefeller, petrol, sanayi imparatoru
	Levi Strauss, tekstil
	Cornelius Vanderbilt, demiryolları, gemi taşımacılığı

 Kaynakça