Gelibolu

Gelibolu, Çanakkale'nin Gelibolu ilçesinin merkezi olan yerleşimdir. Avrupa yakasındaki Doğu Trakya'da, kendi adını taşıyan yarımadanın güney kıyısında, Marmara Bölgesi'nin Çanakkale Boğazı'nın Avrupa tarafında, karşı kıyı Lapseki'den 3 km uzaklıkta kuruludur.

İlçenin yüzölçümü 823 km²dir. Gelibolu ilçesinin deniz seviyesinden ortalama yüksekliği 34 metredir.

upright=1.27|küçükresim|Anzak Koyu, Gelibolu

 Tarihçe 
küçükresim|sağ|Trakya Chersonesos Haritası
Adı, Yunancada "Güzel Şehir" anlamına gelen Kallipolis'ten gelir.Καλλίπολις ,
Henry George Liddell, Robert Scott, A Greek-English Lexicon, at Perseus project Makedon şehri Kallipolis, MÖ 5. yüzyılda kuruldu. Bir deniz üssü olarak Kallipolis'in zengin bir tarihi vardır.

Ancak ilçe geçmişinin Troya kenti kadar eski olduğu varsayılmaktadır. Yörenin eski adı "Crithote"dir. Antik Çağ'da Keltler tarafından iskân edildiği için Eski Yunanca'da "Galliopolis" olarak adlandırılmıştır: Galli (Kelt) + polis (şehir) = Keltler'in şehri. Bu isim, Türkçeye de Gelibolu olarak geçmiştir.

Günümüzde Fransa, Belçika, İsviçre ve Ren kıyılarını içine alan bölgeyi ele geçirmiş ve Romalılar tarafından bu bölgeye Galya, halkına da Galatlar adı verilmiş.

Galatlar olarak adlandırılan bu savaşçı halk MÖ 281 yıllarında Trakya Krallığı'nın içinde bulunduğu bocalama döneminde Balkanlar'a, Çanakkale ve boğazlar üzerinden Anadolu'ya geçmişler. MÖ 278 yılında Anadolu'da Sakarya ve Kızılırmak havzasını kapsayan bölgeye de "Galatia" adı verilmiş.

İmparator I. Justinianus Gelibolu'yu güçlendirdi ve hâlâ bugün bile bazı Bizans kalıntılarının görülebildiği, mısır ve şarap önemli askerî depolar kurdu.Callipolis  in the New Advent Encyclopedia

1204'teki Latinler tarafından Konstantinopolis'in alınması sonrasında Gelibolu Venedik Cumhuriyeti'nin hâkimiyetine geçti. 1204'ten 1235'e kadar Venedik Cumhuriyeti bölgeyi yönetti.
1294'te Cenevizliler civardaki bir Venedik kuvvetini yendi.

1306'da Roger de Flor idaresindeki Almogavarlar'dan oluşan bir Katalan Bölüğü Gelibolu'ya yerleşti ve liderlerinin ölümünden sonra neredeyse tüm vatandaşları katletti. Venedik ve Bizans İmparatorluğu'nun müttefik birlikleri şehri kuşattı ama tahkimatları dağıttıktan sonra 1307'de geri çekildiler.

Bizans İmparatorluğu bölgeyi 1356'ya kadar yönetti.

Osmanlı çağı

Osmanlı İmparatorluğu'nun Gelibolu'yu fethi
1 ve 2 Mart 1354 gecesi, güçlü bir deprem Gelibolu'yu ve surlarını tahrip edip savunmasını zayıflattı. 
1354'teki yıkıcı depreminden bir ay sonra Osmanlılar Gelibolu'yu kuşatıp fethetti. Gelibolu, böylece Osmanlı İmparatorluğu'nun Avrupa'daki ilk kalesi oldu.Crowley, Roger. 1453: The Holy War for Constantinople and the Clash of Islam and the West. New York: Hyperion, 2005. p 31 . Sultan I. Bayezid (1389–1403) Gelibolu'da hâlâ görülen bir kale ve kule inşa ettirdi.

1366'da Bizans lehine gerçekleştirilen Savoyard Haçlı Seferi'nde Gelibolu, Bizans tarafından geri alındı ama Eylül 1376'da yeniden kuşatılan Gelibolu'yu Osmanlılar geri aldı. Gelibolu'da yaşayan Yunanlar'ın ise kalıp gündelik hayatlarına devam etmelerine izin verildi.

1416'da Pietro Loredan komutasındaki Venedikliler Gelibolu Muharebesinde Osmanlı güçlerini yendi.

Gelibolu'da Osmanlı yazarlar Ahmed Bican (ö. 1466) ve kardeşi Mehmed Bican'ın (ö. 1451) mezarları da vardır.

küçükresim|sol|Gelibolu limanından bir manzara
küçükresim|sol|Liman yakınındaki tarihi binalar

19. yüzyılda Gelibolu (, Edirne Vilayeti içinde Rumlar, Türkler ve Yahudilerden oluşan yaklaşık otuz bin nüfuslu ilçeydi.

Edirne Vilayet Matbaası Müdürü Şevket Dağdeviren'in yazdığı 1892 tarihli salnameye göre;

Gelibolu Sancağı'na bağlı olan, Gelibolu'dan başlayarak İstanbul civarında son bulan bu coğrafyaya eskiden “Trasya” adı verilirdi.
Sancak olarak 6.457 hanede 25.889 Müslüman, 13.831 hanede 64.029 Gayrimüslim, toplamda 89.918 nüfus vardır.
Gelibolu kazası, Eceabat ve Evreşe adlı iki resmi, Bolayır ve Tayfur adlı iki fahri nahiye müdürlüğü ve kaza olarak 3608 evde 13691 Müslüman, 4.768 hanede 21.80 Rum, 188 hanede 1.032 Bulgar ve 210 hanede 1.756 Yahudi olmak üzere toplamda 38.259 nüfusa sahiptir.

Eski eserlerden, iç limanda onarılan bir havuz ve bir kule, 12 cami, 4 mescit, 2 medrese, 1 Dar-ül kur'a, 1 lise, 7 ilkokul, 1 kütüphane, 6 kilise, 2 havra, 11 tekke, Abdülhamit tarafından genişletilmiş bir Mevlevîhane, 1 muvakkithane, saat kulesi, hükûmet konağı, adliye, belediye, jandarma, askeri karantina daireleri, gazino, gazhane, reji dairesi, 10 fabrika, 1 otel, 4 han, 7 hamam, 19 yel değirmeni, 1 kiremithane ve Hamidiye adında bir asker hastanesi vardır.

Gelibolu kasabasında 22 el tezgahı vardır. Bunların 3'ünde yılda 3.000 zira kazmir, diğer 19'unda yılda 112.000 zira yelken bezi dokunur.Kazancıgil Ratip, Gökçe Nilüfer, Dağdevirenzade M. Şevket Bey'in Edirne Tarihi ve Balkan Savaşı Anıları, Türk Kütüphaneciler Derneği Edirne Şubesi Yayınları, 2005 Edirne

Kırım Savaşı (1853–1856)
küçükresim|Yakl. 1880'lerde Gelibolu limanı

1854'te Kırım Savaşı sırasında Gelibolu'da İngiliz ve Fransız kuvvetlerinin önemli bir kampı vardı ve Gelibolu limanı batı Akdeniz ile İstanbul arasında bir mola yeriydi.

Mart 1854'te İngiliz ve Fransız mühendisler, yarımadayı olası Rus saldırısına karşı korumak ve Akdeniz yolunun kontrolünü güvenceye almak için 11.5 km boyunda savunma hattı inşa etti.

Birinci Balkan Savaşı (1912–1913)
Birinci Balkan Savaşı sırasında, 1913 Bolayır Muharebesi ve Osmanlı ordusunun Gelibolu yakınlarındaki Rum köylerinde savaştığı birkaç küçük çatışma yaşandı".

 I. Dünya Savaşı: Gelibolu Harekatı (1914–1918) 
küçükresim|Gelibolu çıkarması, Nisan 1915
küçükresim|Anzak Koyu'na bakan Sfenks

I. Dünya Savaşı sırasında (1914-1918), Fransız, İngiliz ve müttefik kuvvetler (Avustralyalı, Yeni Zelandalı, Newfoundlandlı, İrlandalı ve Hint) doğu müttefikleri Rusya'yı rahatlatmak için bir deniz yolu güvence altına almaya çalışarak yarımadada ve yakınında Gelibolu Harekatı'nda (1915-1916) savaştılar. Osmanlılar yarımada boyunca savunma tahkimatları kurdular ve işgalci kuvvetleri durdurdular.

1915'in başlarında, İstanbul Boğazı'nı ele geçirerek I. Dünya Savaşı'nda stratejik bir avantaj elde etmeye çalışan İngilizler, Fransız, İngiliz ve Britanya İmparatorluğu kuvvetlerinin yarımadaya saldırmasına izin verdi. İlk Avustralya birlikleri 25 Nisan 1915 sabahının erken saatlerinde Anzak Koyu'na çıktı. Sekiz ay süren şiddetli çatışmaların ardından son Müttefik askerleri 9 Ocak 1916'da geri çekildi.

Savaş sırasında Osmanlı'nın en büyük zaferlerinden biri olan bu sefer, tarihçiler tarafından aşağılayıcı bir Müttefik başarısızlığı olarak kabul edilir. Türkler bunu, uluslarının tarihinde ve ulusal kimliğinde belirleyici bir an olarak görürler ve sekiz yıl sonra, ilk olarak Gelibolu'da komutan olarak öne çıkan Cumhurbaşkanı Mustafa Kemal Atatürk yönetiminde Türkiye Cumhuriyeti'nin kurulmasına katkıda bulunmuştur.

Osmanlı İmparatorluğu, Gelibolu Yıldızı'nı 1915'te askerî bir nişan olarak tesis etti ve I. Dünya Savaşı'nın geri kalanında da bunu verdi.

Harekât, Avustralya ve Yeni Zelanda'nın (veya ANZAKların) bağımsız egemenlikler olarak gerçekleştirdiği ilk büyük askerî eylemdi ve Avustralya ve Yeni Zelanda askerî tarihi için bir temel oluşturdu ve gelişmekte olan ulusal kimliklerine katkıda bulundu. Çıkarma tarihi olan 25 Nisan, "Anzak Günü" olarak bilinir. Avustralya ve Yeni Zelanda'da askerî kayıpların ve "geri dönen askerlerin" en önemli anma günü olmaya devam etmektedir.

Müttefikler tarafında, seferin destekçilerinden biri, itibarına zarar veren ve bunun onarılması yıllar süren, İngiliz Amirallik Birinci Lordu Winston Churchill'di.

Müttefiklerin Nisan 1915'teki çıkarmalarından önce, Osmanlı İmparatorluğu, Rum sakinleri Gelibolu ve çevresindeki bölgeden ve Marmara Denizi'ndeki adalardan, iç bölgelere sürdü.

Yunan-Türk Savaşı (1919–1922)
Yunan birlikleri, 1919–22 Yunan-Türk Savaşı sırasında 4 Ağustos 1920'de Gelibolu'yu işgal etti. Bu savaş, Türk Kurtuluş Savaşı'nın bir parçası olarak kabul edildi. 30 Ekim 1918'deki Mondros Mütarekesi'nden sonra Kallipolis adıyla bir Yunan vilayet merkezi oldu. Ancak Yunanistan, Ekim 1922'deki Mudanya Mütarekesi'nden sonra Doğu Trakya'yı terk etmek zorunda kaldı. Gelibolu, 20 Ekim 1922'de kısa süreliğine İngiliz birliklerine devredildi, ancak sonunda 26 Kasım 1922'de Türk yönetimine geri döndü.

1920'de, General Pyotr Vrangel'in Rus Beyaz ordusu'nun yenilgisinden sonra, önemli sayıda göçmen asker ve aileleri Kırım Yarımadası'ndan Gelibolu'ya tahliye edildi. Oradan birçoğu, Yugoslavya gibi Avrupa ülkelerine gitti ve buralara sığındı.

Şimdi Gelibolu yarımadasında birçok mezarlık ve savaş anıtı vardır.

Türkiye Cumhuriyeti
1923-1926 yılları arasında Gelibolu, Gelibolu, Eceabat, Keşan ve Şarköy ilçelerini kapsayan Gelibolu Vilayeti'nin merkezi oldu. Vilayetin dağılmasından sonra Çanakkale ili'nin bir ilçe merkezi oldu.

 Yönetim 

 Eski belediye başkanları 
SeçimİsimParti1963Mehmet Nuri ErerAdalet Partisi19681973Vedat Namık UrazCumhuriyet Halk Partisi1977Mehmet Nuri ErerAdalet Partisi1984Muhsin Turhan MildonAnavatan Partisi1989Mehmet Rahmi ÇakıroğluSosyaldemokrat Halkçı Parti1994Muhsin Turhan MildonAnavatan Partisi1999Mehmet Cihat Bingöl20042009Münir Mustafa ÖzacarCumhuriyet Halk Partisi201420192024Dr. Ali Kamil SoyuakAdalet ve Kalkınma Partisi

 Görev yapmış kaymakamlar 
SıraİsimGörev yılları1Tevfik Noyan1939 - 19402Sabri Barkan1940 - 19473Ahmet Fevzi Hamurculu1947 - 19494Fevzi Gökaliler1949 - 19515Zeki Ocaklı1951 - 19556Behzat Akkan1955 - 19567Enver Cezmi Özışık1956 - 19568Ekrem Berk1956 - 19589İhsan Atınç1959 - 196010Semih Sancar1960 - 196011Refik Polatay1960 - 196012M. Recai Tosyalı1960 - 196313Cevdet Basım1963 - 196414Nurettin Önder1964 - 196515M. Cezmi Terzioğlu1965 - 196816Ali Kayacan1968 - 196817Şerafettin Sarıaslan1968 - 197018Şükrü Özhan1970 - 197119Turgut Fırat1971 - 197320Talat Sungur1973 - 197821Aykut Ozan1978 - 197922Tahsin Çiftçioğlu1979 - 198023Mustafa Gedik1980 - 198324Özer Aydın Atay1983 - 198625Sadettin Genç1986 - 199026İsmail Maden1990 - 199227Necati Çelebioğlu1992 - 199628Miktat Alan1996 - 199929Selim Cebiroğlu2000 - 200430Adnan Çakıroğlu2004 - 200931Namık Kemal Nazlı2009 - 201432Oktay Çağatay2014 - 201733Hakan Kılınçkaya2017 - 202134Bekir Abacı2021 - günümüzKaynak:

 Nüfus 

 Tarihi yerler ve müzeler 
küçükresim|sağ|Pîrî Reis Müzesi yapılmış Gelibolu Kalesi
 Gelibolu Savaş Müzesi
 Gelibolu Şehitliği
 Piri Reis Müzesi
 Antika Traktör Müzesi
 Gelibolu Kalesi
 Gelibolu Rus Anıtı
 Gelibolu Fransız Savaş Mezarlığı ve Anıtı
 Gazi Süleyman Paşa Heykeli
 Pîrî Reis Heykeli
 Gelibolu Mevlevihanesi
 Kadı İskele Camii
 Azepler Camii
 Çilehane
 Ahmet-i Bican Efendi Türbesi
 Mehmet-i Bican Efendi Türbesi
 Emir Ali Baba Türbesi
 Şerbetçi Baba Türbesi
 Becce Paşa Türbesi
 Kalafat Mehmet Paşa Türbesi
 Bayraklı Baba Türbesi
 Hallâc-ı Mansûr Türbesi

 Ulaşım 
küçükresim|sol|Çanakkale, Lapseki ve Gelibolu'nun olduğu Çanakkale Boğazı'nın haritası.
Trakya'dan yarımadaya yalnızca Keşan'dan ana yolla veya Tekirdağ, Şarköy'den küçük dağ yollarından ve Anadolu'dan Lapseki'den Gelibolu'ya ve Çanakkale'den Eceabat'a feribotla veya 1915 Çanakkale Köprüsü'nden geçerek ulaşılır.

Gökçeada'dan (Yunanca: "İmbros") Gelibolu'ya feribotla ulaşılır.Saros'un uzaydan çekilmiş fotoğrafı|thumb

Önemli kişiler
Ahmed Bîcan (1398 – ), yazar
Pîrî Reis (1465/70 – 1553), amiral, coğrafyacı ve kartograf
Gelibolulu Mustafa Âlî (1541–1600), Osmanlı tarihçisi, siyasetçi ve yazar
Sofia Vembo (1910–1978), Yunan şarkıcı ve aktris

 Ayrıca bakınız 
 Gelibolu Yarımadası Tarihî Millî Parkı
 Çanakkale Savaşları

 Kaynakça 

 Dış bağlantılar 
 Gelibolu Yarımadası Tarihî Millî Parkı Müdürlüğü Resmî Web Sitesi