Fütürizm

Fütürizm (Gelecekçilik), 20. yüzyılın başlarında (özellikle 1909 ile 1920 arasında) İtalya'da ortaya çıkmış, modern sanat  akımının ve toplumsal hareketlerin adıdır.

küçükresim|sağ|upright=1|Umberto Boccioni, Dinamismo di un ciclista (Bisikletcinin Dinamizmi), 1913, Peggy Guggenheim Koleksiyonu, Venedik

Kelime olarak fütürizm, "gelecekçilik" anlamına gelir. 1909 yılına kadar bir  teoloji (Tanrıbilim) kavramı olarak kullanılmıştır. İtalyan şair Marinetti'nin  fütürist manifestoyu yayınlamasıyla birlikte bu kelime, bir kültür-sanat akımını ifade etmek üzere kullanılmaya başlanmış, zamanla halk arasında sanat ve tasarımda ilerici olduğu düşünülen her şey için kullanılır olmuştur.

Fütürizm ilk olarak İtalya'da ortaya çıktı fakat İtalyan fütürizmiyle paralel olarak Rusya'da da fütürizm akımı gelişti. Rus fütüristlerinin altında farklı gruplar oluştu ve ayrıca başka ülkelerde de fütürist sanatçılar veya fütürizmden esinlenen akımlar doğdu.

Fütürizm akımını takip edenler her türlü sanat alanında; özellikle resim, heykel, seramik, grafik tasarım, iç mimarlık, sanayi ürünleri tasarımı, edebiyat, müzik, tiyatro, film, tekstil, moda, mimarlık ve gastronomi alanında eserler vermişlerdir.

 Arkaplan 
Fütürizm, bilim ve teknolojik gelişmelerin yaşandığı ve insanların hayatını kolaylaştıran icatların -örneğin evlerde musluk suyu, kalorifer, elektrik, asansör, telefon, sokaklarda tramvay, otobüs ve yeraltı trenleri, gramofon, radyo, telgraf, vb.-  yapıldığı bir dönemde doğdu. Tüm bunlar fütürizmin ortaya çıkışında rol oynadı. Stefen Zweig, bu akımın neden ortaya çıktığını Dünün Dünyası (1943) adlı eserinde şu sözlerle anlatmıştır:

1909'da Bleirot XI isimli bir  uçağın  Calais kentinden Dover Limanına uçarak ilk kez Manş Denizi'ni geçmesi fütürizm manifestosuna ilham olmuştur ve 1889'da Torino'da İtalyan Otomobil Fabrikası FIAT'ın kurulması, fütürizm akımını İtalya'da başlamasında etkili olmuştur.

 İtalyan fütürizmi 
Francesco Filippini, Umberto Boccioni’nin resim kariyerinin ilk dönemine yönelik belirleyici bir eğitsel referans olmuştur. Lombardiya’daki kırsal peyzaj tasviri — belirgin bir yatay yapı, kadın figürünün kırsal bağlamlarda yer alması ve atmosferik ışığın kullanımıyla karakterize edilir — Boccioni’ye sanatsal eğitimi süresince temel bir figüratif model ve şiirsel bir ilham kaynağı sunmuştur.V. Terraroli (der.), Francesco Filippini. Catalogo generale delle opere, Skira, Milano, 1999, ss. 112–115.M. Carrà, La pittura moderna in Italia, Treves, Milano, 1919, ss. 34–38.

1903 ile 1908 yılları arasında, fütürizme katılmadan önce, Umberto Boccioni, naturalizmin post-scapigliatura yorumuna güçlü biçimde bağlı bir figüratif vizyon geliştirmiştir. Bu yönelimin başlıca temsilcilerinden biri de Filippini’dir.

Enrico Crispolti’nin belirttiği üzere, Francesco Filippini’nin kırsal peyzajı, Boccioni’nin ilk yaratıcı döneminin örtük modelidir.Enrico Crispolti, Boccioni. Catalogo generale, Electa, Milano, 1971, cilt I, s. 42.

19. yüzyıl sonu Lombardiya doğalcılığı ile Boccioni’nin ilk görsel araştırmaları arasındaki bu süreklilik, Francesco Filippini’nin fütürizmin öncüsü olarak sanat tarihindeki yerini ortaya koymaktadır.V. Terraroli (der.), Francesco Filippini. Catalogo generale delle opere, Skira, Milano, 1999.F. Russoli, Arte e società in Italia, Garzanti, Milano, 1964, s. 201.

küçükresim|Umberto Boccioni, Boşlukta İlerleyen Tekil Süreklilik Biçimleri (1913)|alt=

İtalyan fütüristlerinin başında gelen sanatçılar, Filippo Tommaso Marinetti, Umberto Boccioni, Carlo Carrà, Gino Severini, Giacomo Balla, Antonio Sant'Elia, Bruno Munarı, Benedetta Cappa ve Luigi Russolo'dur; ancak o dönemde, başta Rusya'da Natalia Göncharova, Velimir Hlebnikov, İgor Severyanin, David Burliuk, Aleksei Kruenykh, Vladimir Mayakovski, Portekiz'de Almada Negreiro, İngiltere'de Vortisizm gibi daha birçok ülkede, fütürizme paralel yönde sanat hareketleri ortaya çıkmıştır.

Bu akımın temel amaçları; geçmişteki estetik değerleri ve gelenekleri bütünüyle reddetmek, dünyanın geleceğinin "Modernlik" olduğunu savunmak, ülkeleri (özellikle İtalya'yı) geçmişin ağırlığından ayırıp modernleştirmek ve özellikle "Şehirleşmiş Medeniyet", "Makineleşme" ve "Sürat" kavramlarını toplumsal hayatta bir temel hale getirmektir.Phaidon Press Editörleri (Son basım: 1999). The 20th-Century Art Book,  Londra: Phaidon Press, ISBN 0714838500  

 Marinetti ve Fütürizm Bildirisi 

küçükresim|upright=1.36|İtalyan Fütüristler 1912'de Le Figaro idare binası önünde. Soldan sıra ile Russolo, Carrà, Marinetti, Boccioni ve Severini

Akımın kurucusu ve en önemli temsilcisi olan İtalyan şair, romancı, oyun yazarı ve yayıncı Filippo Tommaso Marinetti, 1909 yılında Il Manifesto del Futurismo (Fütürizm Bildirgesi)'ni kaleme almıştır. Bu bildiri, ilk olarak 5 Şubat 1909'da La Gazzetta dell’Emilia gazetesinde yayımlanmış, ardından Fransızcaya çevrilerek 20 Şubat 1909'da Paris'teki Le Figaro gazetesinde yayımlanmıştır.Filippo Tommaso Marinetti, İ manifesti del futurismo, 20 Şubat, 2009 Le Figaro, Le Futurisme, 1909/02/20 (Numéro 51) . Gallica, Bibliothèque nationale de France

Marinetti, bildiride fütüristlerin geçmişe ve geleneksel değerlere karşı tutumunu açık bir biçimde ortaya koymuştur. Fütüristler, “Geçmişle hiç ilgimiz olmamasını istemekteyiz.” diyerek tarihi, siyasi ve sanatsal mirası bütünüyle reddetmişlerdir. Sanatta geçmişi özleyen, taklit eden ya da tekrar eden yaklaşımlara karşı çıkarak, yeni ve özgün olana yönelmişlerdir. Bildirideki çarpıcı ifadelerden biri de şudur: 

Bu söylem, akımın sadece estetik değil, aynı zamanda toplumsal ve ideolojik düzeyde de dönüştürücü bir iddia taşıdığını göstermektedir. Bildiride, fütüristler geleneksel sanat anlayışlarına, tarihsel mirasa ve geçmişe duyulan hayranlığa karşı açık bir reddiye ortaya koymuştur. Siyasi ve sanatsal gelenekler keskin bir dille eleştirilmiş; müzeler, kütüphaneler, ahlakçılık ve feminizm gibi kurum ve kavramlar hedef alınmıştır. Fütüristler, sanatın orijinalliğe dayanması gerektiğini vurgulayarak bireysel yargı ve estetik uyum gibi klasik sanat ölçütlerine karşı çıkmışlardır. Onlara göre sanat, geçmişin temalarını tekrar etmek yerine, bilim ve teknoloji gibi modern yaşamın unsurlarını yüceltmelidir.

Marinetti’ye göre, fütürist estetik hız, gençlik, şiddet ve teknolojiyle tanımlanmalıdır. Sanayileşme ve makineleşme çağının bir ürünü olarak otomobil ve uçak gibi modern araçlar, sanatın yeni temsilleri olarak değerlendirilmiştir. Marinetti, modernliğe duyduğu hayranlığı şu sözlerle ifade etmiştir:

Fütüristler, estetikten öte siyasi bir duruş da benimsemişlerdir. Bildiride geçen şu ifade onların savaş yanlısı ve milliyetçi eğilimlerini ortaya koymakta, dönemin faşist hareketleriyle olan paralellikleri açıkça göstermektedir:

Fütüristler, Marinetti’nin liderliğinde yalnızca sanata değil, mimarlık, edebiyat, din, moda ve gastronomi gibi birçok alana ilişkin bildiriler yayımlamışlardır. Bildiri yayınlamak, akımın temel yöntemlerinden biri hâline gelmiş ve fütürist ideolojinin farklı alanlara yayılmasında etkili olmuştur. Marinetti’ye sıklıkla danışılarak hazırlanan bu bildiriler, fütürizmin çok yönlü yapısını ortaya koymuştur.

 İtalyan Güzel Sanatlarında Fütürizm

Fütürizmin kuruluşunu ilan eden ilk bildiri, sanatçılara izleyebilecekleri somut ve yapılandırılmış bir sanat programı sunmamaktaydı. Bu eksikliği gidermek amacıyla, 1914 yılında Fütürist Resim İçin Teknik Bildiri başlıklı ikinci bir bildiri yayımlandı. Bu bildiride fütürist ressamlar, sanatlarını "Evrensel Dinamizm" ilkesine adamışlardır. Bildiri, bu temel ilkeyi şu şekilde tanımlamaktadır:I Manifesti del futurismo, lanciati da Marinetti, et al, 1914.

Gerçekte bulunan nesneler birbirlerinden ve etrafındaki çevrelerden ayrılmış değildir ve resim, bu birliği yansıtmalıdır. Bir resmin konusu olarak, hareket halinde bir otobüs, bunun içinde resmin konusunun esas aktörü olan bir kişi ve bu esas aktör kişi ile birlikte otobüs içinde 16 kişi bulunduğunu düşünelim. Önce sadece otobüs içindeki kişilere dikkatimizi teksif edelim. Dikkatimiz teksif ettiğimiz kişiler için dinamik duruma bakarsak, her bir kişi tek sıra ile ve aynı zamanda birinci, ikinci ya da on altıncı olabilir; ama bu sıra statik değildir. Dinamik bir durumda her bir kişi hareket edip sıra numarası değiştirebilir ve resim bu dinamik değişme olasılığını ihtiva etmelidir. Bu dinamik ele alış da, dinamik süreci tasvir etmeye yeterli değildir. Otobüs hareket halinde olduğu için, yol kenarındaki evler arasındaki hareket dinamik değişme halindedir. Evlerin kenarından geçerken otobüsle birlikte harekete geçip sanki kendilerini fırlatıp otobüsle birleşir. Bu dinamizm de resimde tasvir edilmelidir."

Fütürist ressamlar, başlangıçta kendilerine özgü tema, konu ve üslup geliştirme konusunda yavaş ilerlemişlerdir. 1910 ve 1911 yıllarında Giovanni Segantini ve takipçileri, "Bölücülük" (divisionism ya da kromoluminarizm) adı verilen bir teknik aracılığıyla ışık ve renkleri, yüzey üzerine yerleştirilen noktalar ve kısa çizgilerle ifade etmeye çalışmışlardır.

Bu teknik, Paris'te yaşayan ve kübist akımla yakın ilişkiler kurmuş olan Gino Severini tarafından eleştirilmiştir. Severini, bölücülüğün fütürizmin öngördüğü modern ve dinamik sanat anlayışına uygun bir ifade aracı olmadığını savunmuştur. Ona göre bu teknik, "gerçekteki enerji ve dinamizmi kapsayacak bir teknik ve teorik güçte" değildir; aksine, geçmişe dönük bir yaklaşımı temsil etmektedir. Severini, resimde enerji ve hareketin ancak kübizmin yapısal analiz yöntemleriyle ifade edilebileceğini ileri sürmüştür.

1911 yılında Paris'e giden İtalyan fütürist ressamlar, burada kübist sanat anlayışını yakından incelemiş ve bu akımın resimdeki dinamik enerjiyi analiz etmeye olanak sağladığını kabul etmişlerdir. Bu etkileşim sonucunda, kübizmin biçimsel yapısı ile fütürizmin hareket ve hız temaları birleşmiş ve "kübo-fütürizm" olarak adlandırılan yeni bir resim anlayışı doğmuştur Severini, G. (1995) The Life oMarinetti

küçükresim|upright=1.14|sol|Umberto Boccioni, Şehir Yükselir tablosu için bir eskiz (1910)

İtalyan fütürist ressamlar birçok kez modern şehir manzaralarını resimlerine geçirdiler. Carlo Carrà'nin yapığı Anarşist Galli'nin Cenaze Töreni (1910–11) adlı tablosu büyük bir tuval üzerine yapılmış olup, ressamın 1904 yılında bizzat şahit olduğu olayları temsil etmektedir. Polisin gösteri düzenleyen halka müdahale etmesi ve çıkan arbedeler, diyagonal doğrular ve kırık yüzeyler, enerjik bir şekilde ifade edilmiştir.

Carlo Carra'nın Tiyatro'dan Dönüş (1910-1911) adlı tablosunda ise bir "Bölücülük" tekniği kullanmaktadır. Geceleyin sönük sokak lambalarının ışığı altında tiyatrodan evlerine gidenler, birbirinden ayrı ve yüzlerinin detayları görünmeyen figürlerden oluşmaktadır.

I. Dünya Savaşı'nın başlamasıyla birlikte, İtalyan fütürizm akımı sona yaklaştı. 1914'ün sonunda Floransa Grubu, fütürist akımdan formel olarak ayrıldıklarını ilan etmişti. Boccioni askere alındıktan sonra tek bir savaş tablosu hazırlayıp sergiledi. 1916 yılında ise, savaş sırasında öldü. Gino Severini'de askere gidip 1915 tarihinde önemli savaş tabloları (örneğin Muharebe, Zırhlı Tren ve "Kızıl Haç Treni) hazırladı. Ancak Paris'e döndüğünde, buradaki Fütüristlerin çoğunun kübizm akımına katılmış olduğunu gördü ve onlara katıldı. Diğer taraftan, savaştan sonra İtalyan ressamların çoğu da avangart modern sanat eğilimlerini geride bırakıp "Ritorno all'ordine" (Eski Düzene Dönüş) adı verilen geleneksel resim sanatına dönüşü kabul eden akıma katıldı. Savaş biterken fütüristlerin dağılmasında, yücelttikleti savaş ve yıkımın hayal ettikleri gibi olumlu sonuçlar doğurmaması ve savaşa giden fütürist sanatçıların bir kısmının sağ olarak dönemesi etkili olmuştur.

 İkinci Fütürizm 
Marinetti, savaş sonunda Fütürizm akımını yenileme gayretine geçti. Onun 1. Dünya Savaşı sonrası çabalarına, 1960'lı yılların sanat tarihçileri Il 'Secondo Futurismo (İkinci Fütürizm) adını vermişlerdir. Giovanni Lista adlı sanat tarihçisinin ortaya attığı bir teorik tarihsel analizde ise fütürizm akımı 10 yıllık bölümlere ayrılıp incelenmektedir. Birinci on yıllık bölüme Palastik Fütürizm; 1920'li yıllardaki ikinci on yıllık bölüme Mekanik Sanat ve 1930'lu yıllardaki üçüncü on yıllık bölümüne ise aeropittura akımı adı verilmiştir.

 Edebiyatta Fütürizm 

Fütürizm'in kurucusu Marinetti, Avrupa'da birçok yazarı etkiledi.

Rusya'da Velemir Hlebinikov ve Mayakovski fütürizme yöneldi. Rus fütüristlerin her biri kendi bildirgelerini yayınladı; ancak Puşkin, Tolstoy ve Dostoyevski bunu reddetti. Şiirde sokak dilinin kullanılması istendi. 1917 Ekim Devriminden sonra da fütürizm akım güçlendi. Mayakovski'nin ölümüne kadar etkisini sürdürdü.

İtalya'daki fütürizm akımına uyan ilk şiir antolojisi 1912'de yayımlandı. Fütürizm, faşizm ile özdeşleşti ve 1920'lerin ortalarına doğru etkisini yitirdi. Eserlerinde mantıklı cümleler kurmayı reddeden fütüristlerin parolası, Sözcüklere Özgürlüktü. Ezra Pound, D. H. Lawrence ve Giovanni Papini de bu akımdan etkilenen yazarlardır.

 Kübo-Fütürizm 
upright=0.91|küçükresim|sağ|Kazimir Malevich tarafından yapılan "The Knife Grinder" adlı Kübo-Fütürist eser.
Kübo-Fütürizm, (Rusça:Budetlyanstvo) diğer adıyla Rus Fütürizmi, 1913 yılından itibaren Rusya'da Kübizm'e etki eden ve geliştiren, Rus fütürizminin temel okuludur.

Kübo-Fütürizm, Kübizmin formları ve Fütürizmin dinamikliğini esas almıştır. Kazimir Malevich, Kübo-Fütürizm tarzını geliştiren kişidir. Bu tarz, 1912 yılında imzalanan ve 1913 yılında yapıldığı bilinen The Knife Grinder (Bıçak Bileyici) adlı eserinde görülebilir. Ancak Kazimir Malevich, Süprematizm olarak adlandırılan ve objektif olmayan bir tarz benimseyerek bu tarzı reddetmiştir.

Fütürist Mimarlık

İtalyan fütürist ve Mimar Antonio Sant'Elia, modernlik üzerine geliştirdiği mimarlık fikir ve projelerini La Citta Nuova (Yeni Şehir) adlı eserinde ortaya koymuş; fakat bu projelerin hiçbiri gerçekleşmeden I. Dünya Savaşı sırasında ölmüştür. Sant'Elia tarafından ortaya atılan fikirler ise, kendinden sonra yetişen mimar ve sanatkarları etkileyip, onlar için bir kılavuz olmuştur.

Sant'Elia'ya göre "Şehir", fütürist hayatın dinamizminin gerçekleşip yansıdığı bir arka ekrandır. Kırsal alanların yerini almış, heyecan verici, modern, dinamik hayatın oynandığı bir mizansendir. Sant'Elia'nin öngördüğü "Şehir" kavramı, süratle gelişen bir makine gibiydi. "Şehir" projesi için hazırladığı eskizlerde Sant'Elia, ışığın ve gerçek objelerin şekillerinin sanki birer heykel gibi olduğunu vurgulamaktadır. Barok stili kavisleri ve yapıları kalınca bir tabaka gibi süsleyen süs unsurlarını yapıların duvarlarından kaldırarak, yapıların esas formlarını oluşturan çizgisel şekillerin, o zamana kadar eşi benzeri görülmemiş şekilde, en basite indirilmiş bir halde açığa çıkarılmasını öngörmekteydi. Bu yeni şehirde, hayatın her açısı rasyonalize edilecek ve her yapı büyük bir enerji santrali gibi merkezsel bir öğe etrafında toplanacaktı. Şehir ve yapıları uzun zaman ortada kalmak için kalıcı olarak inşa edilmeyecek ve her yeni nesil, kendi görüşlerine uygun yeni şehir inşa edecekti. Böylelikle mimarlık, geçmişte kalmış yapı eserlerine bağlı olmayıp geleceğe bakacaktı.

Bu prensiplere uyan İtalya'daki fütürist mimarlar, kendilerine politik olarak yakın hissettikleri faşist mimar ve politikacılar ile zıtlığa düşmekteydi. İtalyan faşistler ve faşist mimarlar, kendilerine mimarlık kılavuzu almak üzere çok geriye bakmaktaydı ve Antik Roma İmparatorluğu'nun klasik estetiğini benimsediklerini açıkça ilan etmişlerdi. Buna rağmen faşistlerin İtalya'yi yönetimi sırasında (1920-1940 döneminde) demir yolu garları, yolcu limanı tesisleri ve postaneler gibi bazı kamusal yapıları fütürist mimarlık prensiplerine uyacak şekilde tasarlayıp inşa etmişlerdir. Bu fütürist mimarlık kalıpları uygulan yapılardan günümüze hâlâ kullanılanlar arasında Angiola Mazzoni tarafından tasarlanmiş Trento Tren Garı, Giovanni Michelucci ve Italo Gamberini'yi ihtiva eden ve de Angiolo Mazzoni'yi danışman olarak dahil olduğu "Gruppo Toscano (Toskana Grubu)" adlı mimarlar grubu tarafından tasarlanan Floransa'nın merkez istasyonu olan "Floransa Santa Maria Novella Tren İstasyonu" bulunmaktadır.

 Tanınmış fütürist sanatçılar 

 Giacomo Balla (Ressam)
 Umberto Boccioni (Ressam ve Heykeltıraş)
 Anton Giulio Bragaglia (Ressam)
 David Burliuk (Ressam)
 Vladimir Burliuk (Ressam)
 Mario Carli (Şair, Deneme ve Roman Yazarı, Diplomat ve Gazeteci)
 Carlo Carrà (Ressam)
 Ambrogio Casati (Ressam)
 Primo Conti (Ressam)
 Tullio Crali (Ressam)
 Luigi De Giudici (Ressam)
 Fortunato Depero (Ressam)

 Gerardo Dottori (Ressam, Şair ve Sanat Eleştirmeni)
 Filippo Tommaso Marinetti (Şair)
 Vladimir Mayakovsky (Şair)
 Angiolo Mazzoni (Mimar)
 Aldo Palazzeschi (Yazar)
 Giovanni Papini (Yazar)
 Luigi Russolo (Ressam ve Müzisyen)
 Antonio Sant'Elia (Mimar)
 Hugo Scheiber (Ressam)
 Gino Severini (Ressam)
 Bela Kadar (Ressam)
 Mario Sironi (Ressam)
 Ardengo Soffici (Ressam ve Yazar)
 Nâzım Hikmet (Yazar ve Şair)

 Türk fütüristler 
Türk edebiyatındaa fütürist akıma bağlı yazar ve şairler olmasa da, Nazım Hikmet'in "Makineleşmek istiyorum" ve "Makineleşmek" şiirlerinde fütürist öğeler bulunur. Ayrıca, Ercüment Behçet Lav'ın 1927'te Servet-i Fünun'da yayınlanan "Şüphe" adlı şiirinin alt başlığı Fütürizm'dir.

Güzel sanatlar alanında fütürist akımın Türk temsilcileri İbrahim Çallı, Avni Arbaş ve Zeki Faik İzer'dir.

 Kaynakça 

 Bibliyografya
 White, John J. (1990), Literary Futurism: Aspects of the First Avant Garde, Oxford:Clarendon Press.  
 Cardini, Karine ve Contarini, Silvia (ed.), (2002) Le futurisme et les avant-gardes littéraires et artistiques au début du , Nantes:CRINI, ISBN 2-86939-179-X 
 List, Giovanni (2008) Le Futurisme, une avant-garde radicale, Paris:Gallimard. 
 Berghaus, Gunter, (2009) Futurism and the technological imagination, Rodopi, ISBN 978-9042027473. 
 Chiancone-Schneider, Donatella (ed.) (2010) "Zukunftsmusik oder Schnee von gestern? Interdisziplinarität, Internationalität und Aktualität des Futurismus", Koln (Kongre tebligleri)  

 Dış bağlantılar 
 Futurism: Manifestolar ve Diğer Belge Kaynakları 
 Kenneth Goldsmith, The Futurist Moment: Howlers, Exploders, Crumplers, Hissers, and Scrapers   
 1910 Fütürist Akımı Bildirisi  
 https://futurism.com/ 
 Britannica Ansiklopedisi-Fütürizm  
 Sanat Uygarlığı

Kategori:Modern sanat
Kategori:Fütüroloji

Kategori:Edward devri