Ağrı (il)

Ağrı Türkiye'nin Doğu Anadolu Bölgesinde Yukarı Murat-Van Bölümünde bulunan bir ildir. Adını, sınırları içerisinde bulunan Ağrı Dağı'ndan almıştır. 1834 yılında bucak, 1869 yılında ilçe olan Ağrı, 1927 yılında il olmuştur. İl, doğusunda İran, kuzeyinde Kars, kuzeybatısında Erzurum, güneybatısında Muş ve Bitlis, güneyinde Van ve kuzeydoğusunda Iğdır ile çevrilidir.

Ağrı'nın nüfusu 499.801'dir. Bu nüfusun %60,58'i şehirde yaşamaktadır (2021 yılı sonu itibarıyla). Yüzölçümü 11.099 km2'dir. İlde  km2'ye 47 kişi düşmektedir. Ağrı il merkezinin denizden yüksekliği 1.640 metredir. Rakımı en yüksek ilçesi Diyadin'dir (1933 m).

2021 yılında TÜİK verilerine göre merkez ilçeyle beraber 8 ilçe, 12 belediye, bu belediyelerde 100 mahalle ve 563 köy vardır.

Ağrı'nın plaka kodu 04'tür.

 Tarihçe 
Orta Asya'dan gelen kavimlerin Anadolu'ya girişleri sırasında Ağrı, bir geçiş oluşturmuş, dolayısıyla birçok medeniyete sahne olmuştur. Ancak bu medeniyetler Ağrı'yı bir giriş kapısı olarak gördüklerinden burada çok köklü bir uygarlık kuramamışlardır.

Bölgede egemenlik kurdukları sanılan Hititlerin güçlerini yitirmeleri üzerine, MÖ 1340 ile MÖ 1200 yılları arasında Hurriler bölgeye yerleşmişlerdir. Krallık merkezi Urfa'ya uzak olan Ağrı'yı Hurriler ellerinde tutamamışlardır.

En köklü uygarlığı Urartular oluşturmuştur. Urartular, Van Gölü'nün kuzey ve kuzeydoğusundaki bölgelere, Kral İspuini döneminde (MÖ 825 - MÖ 810) seferlere başlamış, Kral Menua döneminde (MÖ 810 - MÖ 786) ise bu akınlar daha da ağırlık kazanmıştır. Kuzeye ve kuzeydoğuya giden yollar üzerinde inşa edilen kaleler, buraya yapılan seferlerin önceden planlandığını göstermektedir. Ağrı Dağı'nın yamaçlarında, Karakoyunlu ve Taşburun köyleri arasında ele geçen bir Urartu yazıtı Kral Menua'nın bu bölgedeki egemenliğinin kesin kanıtıdır.

MÖ 712 yılında Kızılırmak boylarına kadar uzanan Kimmerler, Ağrı'da geçici de olsa bir hakimiyet kurmuşlardır. Medler (MÖ 708 - MÖ 555) Asur Devleti'nin yıkılması ile birlikte bir yayılma sürecine girmiş, bunun sonucu olarak da Ağrı ve çevresini topraklarına katmışlardır.

Medler'in yıkılması ile birlikte Persler; Büyük İskender'in Pers Kralı lll. Darius'u MÖ 331'de yenerek Anadolu'yu ele geçirdiği zamana kadar yaklaşık iki yüzyıl kadar bölgede yaşamışlardır. Büyük İskender'in ölümü üzerine oluşan boşluktan faydalanan Ermeniler ve Gürcüler bölgeyi ele geçirmişlerdir.

Ermeniler ve Gürcüler, Murat Nehri ve Doğubayazıt çevresine kısa sürede yerleşmişlerdir. Daha sonraları Arsaklılar ve Artaksıyaslı Krallığı, Ağrı ve çevresine hakim olmuştur.

Bölge, Halife Osman zamanında İslam orduları tarafından fethedilmiştir. 872 yılına değin Abbasiler'in kontrolü altında kalan Ağrı, daha sonra Bizans'ın kontrolüne geçmiştir.

1071 Malazgirt Meydan Muharebesi sonrası bölgeye Türk boyları gelmeye başlamıştır. Ağrı, yüzyıla yakın bir süre Sökmenli Devleti'nin sınırları içine girmiştir. 1027 - 1225 yılları arasında Ani Atabekleri, 1239'da Cengizliler, 1256 - 1358 yılları arasında İlhanlılar ve Celaliler Ağrı'da hüküm sürmüşlerdir. İlhanlılar bazen kurultaylarını Ağrı Dağı'nda yapmış, Anadolu ve İran'ı buradan yönetmişlerdir. 1393'te Türk kağanı Temir Küreğen, Ağrı bölgesini ele geçirmiştir. 1405 - 1468 tarihleri arasında Ağrı, Karakoyunlu toprakları içinde yer almış, Karakoyunlular yıkılınca Ağrı Akkoyunlular'ın egemenliğine geçmiştir. Ağrı, 1514'te yapılan Çaldıran Muharebesi sonrası Yavuz Sultan Selim tarafından Osmanlı topraklarına katılmıştır.

Osmanlı döneminde Şorbulak olarak anılan ilin adı, Ermenilerin egemenliğinde Karakilise olarak anılmaya başlanmıştır. Kâzım Karabekir Paşa döneminde Karakilise adı değiştirilmiş ve Karaköse olarak adlandırılmıştır.

Nuh Tufanı ile ilişkilendirilen ve Tevrat’ta adı geçen Ararat Dağı ile Ararat ülkesinin Ağrı ve çevresi olduğuna inanıldığından, Batılılar Ağrı’ya Ararat da demektedir. Ağrı Dağı, 5.137 metre yüksekliği ile Türkiye'nin en yüksek dağıdır ve bu dağın büyük kısmı Ağrı il sınırlarında yer almaktadır.

 Nüfus 
Güncel Nüfus Değerleri (TÜİK 9 Şubat 2026 verileri)

Ağrı ili nüfusu: 491.489'dur. Bu nüfusun %64,45'i şehirlerde yaşamaktadır (2025 sonu). İlin yüzölçümü 11.099 km2dir. İlde km2ye 44 kişi düşmektedir. (Bu sayı merkez ilçede 89, Patnos'da 76'dır.) İlde yıllık nüfus %1,66 oranında azalmıştır. Nüfus tüm ilçelerde azalmıştır; Merkez (-%0,38), Hamur (-%4,18)

09 Şubat 2026 TÜİK verilerine göre merkez ilçeyle beraber 8 ilçe, 12 belediye, bu belediyelerde 100 mahalle ve ayrıca 564 köy vardır.

{| class="wikitable"
|-bgcolor="#33FFCC"
| colspan="13" |2025 yılı sonunda Ağrı ili ve ilçelerinin yerleşim yeri ve nüfusla ilgili sayısal bilgileri|-
|-bgcolor="#CCFFCC"
|İlçe|Nüfus 2024|Nüfus  2025|Fark|Nüfus  Artışı %|Belediye  Sayısı|MahalleSayısı|Köy  Sayısı|Köy  Nüfusu|Şehir nüfusu|Şehirde oturan %|Alanı   km2| km2'ye düşen kişi|-
|Diyadin
| align="right" |36.416
| align="right" |35.439
| align="right" | -977
| align="right" | -2,68
| align="right" |1
| align="right" |7
| align="right" |62
| align="right" |16.503
| align="right" |18.936
| align="right" |53,43
| align="right" |1351
| align="right" |26
|-
|Doğubayazıt
| align="right" |114.769
| align="right" |113.699
| align="right" | -1.070
| align="right" | -0,93
| align="right" |1
| align="right" |14
| align="right" |85
| align="right" |32.563
| align="right" |81.136
| align="right" |71,36
| align="right" |2250
| align="right" |51
|-
|Eleşkirt
| align="right" |28.901
| align="right" |28.661
| align="right" | -240
| align="right" | -0,83
| align="right" |4
| align="right" |20
| align="right" |55
| align="right" |13.259
| align="right" |15.402
| align="right" |53,74
| align="right" |1307
| align="right" |22
|-
|Hamur
| align="right" |14.961
| align="right" |14.336
| align="right" | -625
| align="right" |-4,18| align="right" |1
| align="right" |4
| align="right" |46
| align="right" |11.478
| align="right" |2.858
| align="right" |19,94
| align="right" |873
| align="right" |16
|-
|Merkez
| align="right" |150.602
| align="right" |150.035| align="right" | -567
| align="right" |-0,38| align="right" |1
| align="right" |18
| align="right" |106
| align="right" |25.552
| align="right" |124.483
| align="right" |82,97
| align="right" |1695
| align="right" |89|-
|Patnos
| align="right" |109.224
| align="right" |105.968
| align="right" | -3.256
| align="right" | -2,98
| align="right" |2
| align="right" |28
| align="right" |93
| align="right" |45.300
| align="right" |60.668
| align="right" |57,25
| align="right" |1394
| align="right" |76
|-
|Taşlıçay
| align="right" |18.152
| align="right" |17.431
| align="right" | -721
| align="right" | -3,97
| align="right" |1
| align="right" |4
| align="right" |37
| align="right" |11.270
| align="right" |6.161
| align="right" |35,35
| align="right" |822
| align="right" |21
|-
|Tutak
| align="right" |26.776
| align="right" |25.920
| align="right" | -856
| align="right" | -3,20
| align="right" |1
| align="right" |5
| align="right" |80
| align="right" |18.776
| align="right" |7.144
| align="right" |27,56
| align="right" |1407
| align="right" |18
|-
|-bgcolor="#AFEEEE"
|Ağrı| align="right" |499.801| align="right" |491.489| align="right" |-8.312| align="right" |-1,66| align="right" |12| align="right" |100| align="right" |564| align="right" |174.701| align="right" |316.788| align="right" |64,45| align="right" |11099| align="right" |44|}

 İlin yıllara göre nüfusları 

 Konum 

Konum BilgileriİlçeKuruluş Yılıİçişleri Bakanlığı- İller İdaresi Genel MüdürlüğüÖnceden bağlı olduğu ilçeAlanı km²Milli Savunma Bakanlığı-Harita Genel KomutanlığıRakım mt.Merkeze Uzaklık kmKarayolları Genel MüdürlüğüUlaşan YollarKöy SayısıAğrı Merkez 1.6951.630 /-31, -07106DiyadinCumh.önce1.3511.93359/-32=>62DoğubayazıtCumh.önce2.2501.59494/-33, /-0285EleşkirtCumh.önce1.3071.81033/-3155Hamur1958Merkez8731.69014-0846Patnos1936Malazgirt1.3941.63979-08=>-0292Taşlıçay1954Diyadin8221.76231/-3237TutakCumh.önce1.4071.56740-08, -0380AĞRI Cumh.önce11.099   563

 Kültürel ve doğal zenginlikler 
 Ahmed-i Hani Türbesi: Ahmed-i Hani 'nin türbesi İshak Paşa Sarayı'nın yanındadır. Ahmed-i Hani 17. yüzyılda yaşamış Kürt şair ve filozofudur. Türbesi her yıl birçok insan tarafından ziyaret edilir.

 Yönetim 

İllerde protokolde ilk sırada yer alan vali, merkezi yönetimi temsil eder ve cumhurbaşkanı tarafından atanır. Büyükşehir dışındaki illerde yerel yönetim, şehirler düzeyindedir. Belediye Başkanı, belediye sınırları içinde kalan seçmenin oy çokluğu ile seçilir. Aynı seçmen, ilçe belediye meclisi için oy kullanarak ilçelerin belediye meclislerini; ildeki bütün seçmenler ise il genel meclisi için oy kullanarak il genel meclisini oluşturur.

İl genel meclisi ve belediye meclisi üyelikleri için yapılan seçimlerde, onda birlik baraj uygulamalı nispi temsil sistemi, belediye başkanlığı seçiminde ise çoğunluk sistemi uygulanır. İl genel meclisi ve belediye meclisi üye sayıları ilçe nüfusuna göre, kontenjandan kalan sayıların partilere dağılımı ise D'Hondt sistemine göre belirlenir (Kanun:2972-Madde:23)

İl Genel Meclisi, İl Özel İdaresinin karar organıdır; başkanını üyeleri arasından gizli oyla seçer. Ayrıca, İl Genel Meclisi kendi içinden gizli oyla bir yıl görev yapacak 5 kişilik il encümenini seçer.

Merkezi yönetim, vali ve il müdürlerinden oluşur. İl Özel İdaresi (İl Genel Meclisi ve İl Encümeni) seçilmişlerden oluşur, ancak vali başkanlığında görev yapar. Yerel yönetim ise belediye başkanları ve belediye meclislerinden oluşur.

Ağrı Valisi, 1981 Yayladağı doğumlu Önder BOZKURT'tur. Ocak 2026/1 sayılı kararnameyle  AFAD Başkan Yardımcısı iken atanmıştır.https://www.resmigazete.gov.tr/eskiler/2026/01/20260107-4.pdf

Ağrı Belediye Başkanı, 1975 Ağrı doğumlu Hazal ARAS (DEM Parti), 31 Mart 2024 yerel seçimlerinde %51,06 oy oranıyla seçilmiştir.

2024 Türkiye yerel seçimleri sonuçlarına göre Ağrı İl Genel Meclisi üye sayısı, 20 DEM Parti, 8 AK Parti ve 1 Yeniden Refah Partisi olmak üzere 29'dur. Ağrı Belediye Meclisi ise 21 DEM ve 10 AK Parti'den olmak üzere toplam 31 üyeden oluşur.

2023 Türkiye genel seçimleri sonucuna göre, Ağrı’nın Türkiye Büyük Millet Meclisi’ndeki milletvekili dağılımı: 3 milletvekili Yeşiller ve Sol Gelecek Partisi, 1 milletvekili AK Parti.

 Eğitim 
 Ağrı İbrahim Çeçen Üniversitesi

 SporTFF, TBF, TVF, THF 

2018-2019 Sezonu sonunda, Ağrı 1970 Spor, BAL'dan 3. Lige çıktı. BAL'daki diğer takım Ağrı Gençlerbirliği ise küme düştü. Futbol Kadınlar ligindeki 2 takım liglerinde kaldılar.

Futbol Türkiye Kupası'nda Ağrı 1970 Spor 1.turda elendi.

İlin önemli spor tesisleri: 10.000 kişi kapasiteli Vali Lütfü Yiğenoğlu Stadyumu (2010), 2500 kişilik Ağrı Kapalı Spor Salonu (2017), Güneykaya ve Küpkıran''' Kayak Merkezleridir.

 Galeri 

 Ayrıca bakınız 
 Balık Gölü

 Kaynakça 

 Dış bağlantılar 

 Ağrı Valiliği 
 Ağrı İl Kültür ve Turizm Müdürlüğü 
 Ağrı Köyleri ve Kasabaları