Adıyaman

Adıyaman, Türkiye'nin aynı adlı Adıyaman ilinin merkezi olan şehirdir. Kuzeyden Çelikhan, doğudan Kâhta, güneydoğudan Samsat ve Atatürk Baraj Gölü ile, güneyden Fırat Nehri ve batıdan Besni ve Tut ilçeleri ile çevrilidir. Önceleri şehir merkezindeki kale etrafında konumlanan yerleşim, il merkezi olduğu 1954 yılından itibaren genişlemiş ve büyümüştür.

Adıyaman şehir merkezinin rakımı (deniz seviyesinden yüksekliği) 669 metredir. Adıyaman il merkezinin yüzölçümü 7.337 km²’dir.

 Etimoloji 
Tarih boyu farklı devlet ve milletlerin egemenliği altına giren Adıyaman, farklı isimlerle anılmıştır. Seyyah Ainsworth şehrin Doğulu coğrafyacılar tarafından Cholmodara adıyla bilindiğini, Romalılar tarafından da şehrin Carbanum diye isimlendirildiğini belirtmiştir. Bizans İmparatorluğu döneminde şehir Pordoniom olarak isimlendirilmiş, Süryaniler ise şehri Klevdiye olarak isimlendirmiştir. Müslümanların eline geçişinden sonra yerleşim Hısnımansur ismiyle bilinir olmuştur. "Mansur'un kalesi" anlamına gelen Hısnımansur isminin, bir rivayete göre Emevi komutanlarından Mansur bin Cavane, bir başka rivayete göre ise Abbasi halifesi Ebu Cafer el-Mansur sebebiyle verildiği söylenmektedir. Şehrin Kürtçede kullanılan ismi olan Semsûrun da Hısnımansur isminin bozulmasıyla oluşmuş olması muhtemeldir.

Şehir için bugün kullanılan Adıyaman isminin kökeni ile ilgili çeşitli iddialar ortaya atılmışsa da bu ismin kökeni tam olarak bilinmemektedir. Bazı araştırmacılar Adıyaman isminin Anadolu'da yaşamış eski bir halk olan Luviler'in dili olan Luvice'de "Ana Tanrıça Ülkesi" anlamına gelen Adaumana veya Ada-uma-(wa)na kelimelerinden geldiğini iddia etmiştir. Bölge halkı arasında ise Adıyaman isminin Kommagene Krallığı devrinde putperest babalarına isyan eden ve sonrasında öldürülen yedi kardeşin ardından söylenen Yedi Yaman tabirinin zaman içerisinde bozulmasıyla oluştuğu şeklindeki bir efsane anlatılmaktadır. Bir başka rivayete göre ise Adıyaman ismi, şehri fetheden Yaman Bey isimli bir komutanın adından gelmektedir. Bir başka rivayete göre ise Adıyaman ismi, güzel vadi anlamına gelen Vadi-i Leman tabirinin zamanla bozulmasıyla oluşmuştur.

Yerleşim Osmanlı dönemi kaynaklarında genellikle Hısnımansur ismiyle geçmişse de halk arasında, seyyahlar arasında ve Kâmûsü'l-A'lâm gibi eserlerde Adıyaman ismi de kullanılmıştır. 1837 yılında şehri ziyaret eden seyyah Ainsworth de yerleşim için Adıyaman ismini kullanmıştır. İlçe cumhuriyetin ilk devirlerinde de resmi belgelerde Hısnımansur ismiyle anılmıştır. 1928 yılının sonunda alınan bir kararla şehrin ismi resmî olarak Adıyaman olarak değiştirilmiştir.

 Tarihçe 
küçükresim|upright=1.05|Şehirdeki Atatürk Bulvarı ile çevresinden bir görünüm (Mayıs 2014)
Uzun yıllar boyunca Hısnımansûr adıyla anılan şehrin içinde olduğu bölgede yerleşimin tarihi oldukça eski dönemlere kadar uzanmaktadır. Bölgede tarih boyunca Hitit, Hurri, Mitanni, Kummuh, Asur, Pers, Seleukos, Kommagene Krallığı ile Roma ve Bizans hakimiyeti görülmüştür. 7. yüzyıldan itibaren İslâm akınları bölgede görülmeye başlamış ve 670 yılında yerleşimin de içerisinde olduğu bölge Emevî hakimiyetine geçmiştir. Emevî kumandanlarından Mansûr bin Ca'vene tarafından bugünkü kale inşa ettirildi. 758'de Abbâsî egemenliğine geçen Hısnımansûr, 926-958 yılları arasındaki Hamdaniler döneminden sonra yeniden Bizans hakimiyetine geçti. 11. yüzyılda Türk akınlarına uğrayan yerleşim, ilk defa 1066'da Selçuklu kumandanı Gümüştekin tarafından alındı. Artuklu, Eyyûbî ve Selçuklu, İlhanlı, Akkoyunlu, Dulkadiroğulları ve Memlüklü hakimiyetinden sonra 1515 yılında Osmanlı egemenliğine geçti.
küçükresim|180x180pik|Adıyaman Üniversitesi Logosu
Osmanlı idaresinde 1519'da Maraş eyaletine bağlı sancak olan yerleşim, 1531 yılında Elbistan sancağına bağlı bir kaza haline getirildi. 1519 yılında yerleşimin ilk tahririnde 1.000 civarında Müslüman nüfusun yanında yerleşimde 400 civarında da gayrimüslim nüfus bulunmaktaydı. Hısnımansûr, 1563'te yeniden Maraş'a bağlandı ve uzunca yıllar bu konumda kaldı. Tanzimat'tan sonraki düzenlemede 1841'de kaza olan yerleşim, 1849'da Diyarbekir vilayetine bağlı bir sancak durumuna getirildi. 1859'da Malatya sancağına, 1883'te de Harput Vilayeti'ne bağlandı. Cumhuriyet döneminde Hısnımansûr, 1923'ten 1954 yılına kadar Malatya'nın ilçesi olarak kaldı. 22 Haziran 1954'te Adıyaman ilinin kurulmasıyla merkez ilçe oldu.

Atatürk Barajı'nın büyük bir kısmı Adıyaman ili sınırları içerisinde yer alır.

Daha önceleri merkeze bağlı Esentepe köyü, 2004'te mahalleye dönüştü.

Adıyaman, 6 Şubat 2023'te gerçekleşen Türkiye ve Suriye'de etkili olan 2023 Kahramanmaraş depremleri sırasında geniş çaplı yıkıma uğradı. Depremde şehirde toplam 8.387 kişi hayatını kaybetmiştir. 17.499 kişi ise yaralanmıştır. Adıyaman şehir merkezi İndere Mahallesi (Zey Köyü) olarak bilinen yaklaşık 5 milyon metrekarelik güvenli zemine taşınacak. Çevre, Şehircilik ve İklim Değişikliği Bakanlığının zemin çalışmalarını tamamladığı ve binlerce yeni yapının inşa edileceği bölge, merkeze yaklaşık 6 kilometre mesafede bulunuyor.

 Belediyeler, mahalleler ve köyler 
küçükresim|upright=1|Yenipınar Mahallesi'ndeki Yenipınar Camii (Ocak 2022)
Adıyaman Merkez ilçenin 3 belediyesinde toplam 49 mahalle bulunmaktadır. Kırsal kesimdeki köy sayısı ise 135'tir. TÜİK'in 2021 verilerine göre şehir merkezinde yaşayan nüfus %87,1 olarak görülmektedir. En uzak köyü 55 km uzaklıktaki Sarıkaya'dır. Nüfusu en fazla olan köy 1.800 kişi ile Gümüşkaya'dır. Adıyaman merkez ilçe nüfusu 2021 yılında %0,5 artmıştır.

 Nüfus 

 Belediye başkanları 

 Osmanlı dönemi 
 №  Şehremini  Görev Başlangıcı  Görev Bitişi 1  Abuzer Ağar  1918  1920

 Cumhuriyet dönemi 
 №  Belediye Başkanı  Görev Başlangıcı  Görev Bitişi  Parti 1  Abuzer Ağar  1920  1926   Cumhuriyet Halk Partisi 2  Ahmet Bayıllıoğlu  1926  1930 3  Hacı Keleş  1930  1932 4  Ziya Tandoğan  1932  1942 5  Rıza Binzet  1942  1946 6  Mehmet İnan  1946  1948 7  Mustafa Akın  1948  1950 8  Kazım Baykan  1950  1954   Demokrat Parti 9  Fuat Bilgin  1954  1957 10  Mahmut Bilginer  1963  1965   Yeni Türkiye Partisi 11  Mithat Harıkçı  1965  1974   Adalet Partisi 12  Mustafa Kocatürk  1974  1980   Millî Selamet Partisi 13  Mehmet Erdem  1984  1989   Milliyetçi Demokrasi Partisi 14  Şevket Gürsoy  1989  1994   Sosyaldemokrat Halkçı Parti 15  Abdulkadir Kırmızı  1994  1998   Refah Partisi 1998  2001   Fazilet Partisi 2001  2004   Saadet Partisi 16  Muhammed Necip Büyükaslan  28 Mart 2004  2 Nisan 2014   Adalet ve Kalkınma Partisi 17  Fehmi Hüsrev Kutlu  2 Nisan 2014  2 Nisan 2019 18  Süleyman Kılınç  2 Nisan 2019  3 Nisan 2024 19  Abdurrahman Tutdere  3 Nisan 2024  10 Temmuz 2025   Cumhuriyet Halk Partisi -  Ufuk Bayır   18 Temmuz 2025  5 Ağustos 2025 (19)  Abdurrahman Tutdere  5 Ağustos 2025  Görevde

 Notlar 

 Kaynakça 

 Dış bağlantılar 


 Adıyaman Gezi Rehberi 


Kategori:Türkiye'deki şehirler