Batho ba letso la Setswana

Batho ba letso la Setswana (Batswana, mo bongweng Motswana) ke batho ba ba tlholegang mo borwa jwa Aforika. Puo ya Setswana e buiwa ke batho ba letso la setlhopha sa  Bantu ba ba tswang kwa dipuong tsa kwa Niger–Congo. Batho ba letso la  Setswana ba aga bontlha jwa selekanyo sa masome a boferabobedi  jwa palo ya batho ba Botswana.

Mo dinakong tsa bogologolo, pitso e e neng e tumile ya  Batswana  e ne e le  Bechuana. Europa ba ne ba bitsa Tswana e le  Bechuanaland. Mo dipuong tsa Setswana, ka go rialo, Botswana ke leina le le rayang lefatshe la Batswana.

Merafe le babusi ka go farologanya
Botswana
Botswana wa gompieno (yo o neng a bidiwa British protectorate of Bechuanaland) o bileditswe mo bathong ba Batswana. Merafe yotlhe e e 'tumileng' mo nageng eo e bua puo ya Setswana. Merafe yotlhe e, e busiwa ke dikgosi. Yo motona ke  Kgosikgolo , yo o busang  Ntlo ya Dikgosi. Ka jalo bana ba kgosi go ya ka dintlo, tsa yone ke dikgosi, go tswa go yo mogolo go ya go yo mmotlana. Ba ka latelelana ka go busa. Mo dinakong tsa bogologolo ba ne ba abelwa mafelo kgotsa motse go busa ele dikgosi tsa motse  yo o rileng. Ba na le Kgotlakgolo e mo go yone go busang Kgosikgolo mmogo le morwa yo motona.
Babusi botlhe ba ba tswang mo lelapeng le le lengwe ba a sikarana fa a ba bangwe ba kgaogana go tsweng mo lelapeng kgotsa losikeng loo.

Merafe e e tumileng ya Batswana ke:
 Bakgatla
 Bakwena
 Balete
 Bangwato
 BaNgwaketse
 Barolong
 Batawana
 Batlokwa
 Bahurutshe
 Bakubung
 Batshweneng
 Batlhaping
 Batlharo

Modimo o o nko e e metsi
Modimo o o nko e metsi
Gantsi ga re lemoge fa tikologo ya rona e ama puo ya rona. Mo Setswaneng go na le dilo tse dintsi tse di amang ka fa re buang ka teng. Dingwe tsa tsone ga re di tseye tsiya, ga re tseye fa di ka nna le seabe sepe se se utlwalang mo go ameng ka fa re dirisang puo ka teng. Mme selo se se fitlhelwa mo puong nngwe le nngwe. Tsaya sekai, morafe wa MaEskimo (bangwe ba ka nna ba tsaya fa ke kgetholola, ba batla gore ke bitse morafe o ke re BaEskimo – ba tlaa nkinela diatla metsing.) go dumelwa fa o na le mafoko a mantsi a a rayang kapoko ka kapoko ke karolo e kgolo ya matshelo a bone. Fela kapoko e le karolo e kgolo ya matshelo a bone, rona jaaka Batswana kgomo ke yone pinagare ya itsholelo ya malwapa ka bontsi. Batswana ka ngwao re ba rua kgomo. E re ntswa dinamanyane di foforwa ke leuba, kgotsa bontsi bo hularela temo, kgomo e santse e le sesupo sa itsholelo e bile monna yo kgomo tsa gagwe di thibang marang a letsatsi o tlotlega setšhabeng. Kgomo e humisitse puo ya rona thata. Re ka akanya ka mafoko a mantsi a a amanang le kgomo. Ga re kitla re kgona go a nankola otlhe mme re tlaa kgotlha fela ka lotlhokwa.

Le rona fela jaaka MaEsekimo re na le kgumo e e boitshegang ya mafoko a a rayang kgomo. A re simolole fela ka gore ngwana wa kgomo o bidiwa namane, mme re bo re tswelela ka go tlhalosa dinamane. Mohungwana ke namane e e fitlhetsweng mo kgomong mmaayo a sena go swa. Lebotlana ke namane e e leng gone e tsalwang. Lesolemotlhabana ke lebotlana le le godileng. Lesole ke namane e e tiileng e e godileng. Moalolelo ke namane e e tlogedisitsweng go anya mmaayo. Kgomo e tonanyana e e sa fagolwang re e bitsa re re poo. Sempoo ke poo e e sa fagolegang sentle. Tshikela ke poo e e fagtsweng e godile.
Mo kgomong tse di namagadi re a tle re re, letsetse ke kgomo e fetsa go tsala. Lephusa lone ke kgomo e dusitse e palangwe ke poo. Kgomo e e gangwang yone re e bitsa leradu. Fa e sa ntshe maši a mantsi re e bitsa re re motete. Fusa ke kgomo, e sena go koba namane gore e sa tlhole e anya – ra re e husitse. Mageri ke mašwi a e leng gone a remang a re a bitsang themisani. Moreba one ke kgomo e e sa tsaleng.

Khumo ya mafoko mo setswaneng
Ke lekile go supa fa Setswana se humile mafoko a a rayang kgomo ka kgomo e le karolo e e botlhokwa ya matshelo a Batswana. Mafoko le diane di di ntsi tse di buang ka kgomo. Go na le ditumelo tsa Setswana tse di amanang le kgomo. Go dumelwa gore fa kgomo e jele lesapo la motho madi a yone a tlhakana le maši. Gape Batswana ba dumela fa dirwe dingwe tsa kgomo di sa siamela batho bangwe. Go na le dirwe dingwe tsa kgomo tse di jewang ke bomme, dingwe e nne tsa borra fa bagodi ba na le tsa bone. Dinama tse di tshwanang le bo telele, diphilo, mokoto le dinama tse dingwe ga di jewe ke mongwe le mongwe. Ka jalo kgomo ke karolo ya tumelo ya Setswana, ke sone se bangwe ba e bitsang modimo o o nko e metsi, le fa nna ke ebisa sešabo fela. Dikai re ka tsaya tse dintsi go supa fa re le baruakgomo, ka jalo a re kgwe mowa di ise di timela batho ba ga matshaba le kgomo matlogela temo e le seholela

Aforika Borwa
Bontsi jwa Batswana ba nna kwa Aforika Borwa. Ke bangwe ba batho ba letso la mmala wa sebilo, mme gape  Puo ya Setswana ke nngwe ya dipuo di le somelebongwe tsa semmuso tsa naga ya Aforika Borwa. Pele ga ngwaga wa 1994, Batswana ba kwa Aforika Borwa e ne e le baagi ba Bophuthatswana e leng bontlha bongwe jwa karolo ya dinaga tsa Bantustan. Ba kgaogantswe jalo ka nako ya dintwa tsa kwa Aforika Borwa tsa tlhaolele. 

Mo bogosing jwa Setswana go tla Kgosi  (go bo go tla yo motona ebong Kgosikgolo): 
Bafokeng (Lefelo la Rustenburg) 
Bafokeng 
Bafokeng Ba Ga Motlatla 

 Batlhaping (Batshwara ditlhapi ba kwa lefelong la Taung), ba kgaogane pele ga ngwaga wa 1800, Batlhaping ke setlhopa kgotsa karolo ya barolong go tswa go Lowe, ke babina tholo ka tsalo eseng tlhapi (Ba ana tlhapi), bane ba bidiwa Batlhaping fela morago ga go sala fa nokeng ba tshwara ditlhapi, le mororo ele Barolong. Botlhe ba tshwanela ke go tsaya tholo jaaka phologolo ya bonne ka go tshwana.
 Batlhaping Bagaphuduhudu
 Batlhaping Bagaphuduhutswane 
 Batlhaping Ba Ga Maidi
 Batlhaping Ba Ga Mothibi
 Batlhaping Ba Ga Bantsijang

 Batlôkwa 
 Batlôkwa Ba Ga Sedumedi
 Batlokwa Ba Bogatsu
 Batlokwa Boo Matlapane

 Barôlông Barratlou
 Barolong Boorratlou Boomokalaka
Barôlông Barratlou    Boomariba
 Barôlông Barratlou    Booseitshiro
 Barôlông Barratlou    Boomakgobi
 Barôlông Boo Ratlou Ba Ga Phoi
 Barôlông Baseleka
 Barôlông Barrapulana
 Barôlông Barratshidi
 Barôlông Ba Ga Molefe Ba Moata
 Barôlông Ba Ga Makgobi
 Barolong Boo Morakile 
 Barôlông Boo Lefifi
 Barôlông Ba Ga Moroka (Puthaditjaba, Free State, SA)
 Barolong Ba Ga Phathudi
 Bahurutshe (ba kgaogane pele ga ngwaga wa 1800 mo lefelong le le sa itseweng, ba bobedi ba ba ileng ba kopana le Bahurutshe ba Boomokgatlha gape le Bahurutshe Bagamoilwa, gape morago ba kgaogana gape). Mo ditsong le ne le kwadiwa gotwe Bahurutshe.
 Bahurutshe Ba Ga Mothogae
 Bahurutshe Ba Ga Gopane
 Bahurutshe Ba Ga Le-Ncoe
 Bahurutshe Ba Ga Mokgoswa
 Bahurutshe Ba Ga Suping

 Bakgatla, ba kgaogane go nna ditlhopha tsa 
 Bakgatla ba Kgafela
 Bakgatla ba Mosetlha
 Bakgatla ba Mmakau
 Bakgatla ba Mocha
 Bakgatla ba Seabe
 Bakgatla ba Moche
 Bakgatla ba Mmanaana

 Bakwena 
 Bakwena Ba Ga Molopyane
 Bakwena Ba Mare A Phogole
 Bakwena Ba Magopa
 Bakwena Boo Modimosana Ba Ga Mmatau
 Bakwena Ba Morare (Madikwe)
 Bakwena Ba Ga Sechele (Molepolole)

 Batlharo ba kgaoganela kwa: (Kuruman, SA)
 Batlharo Ba Ga Lotlhware
 Batlharo Ba Ga Masibi

 Bapo
 Bapo Ba Ga Mogale

 Baphalane Ba Ramokoka
 Baphalane Ba Mantserre

 Batlhako Boo Mututu Ba Ga Mabe

 Baphiring

 Bataung Ba Moubane
 Bataung Ba Hlalele

 Baphuting Ba Ga Nawa

 Batloung Ba Ga Shole

 Bakubung Ba Ratheo (Ledig/Patsima, Mankwe, Bokone-Bophirima, SA)

 Bakubung ba ga Marakwana

 Ba Nare

 Barokologadi Ba Ga Maotwa (Pitsedisulejang, Madikwe, Bokone-Bophirima, SA)

 Batlhalerwa
 Batlhako (Bokone-Bophirima, Mabeskraal)
 Batlhako ba Matutu
 Batlhako ba Leema

Mafelo a sele
Mo Namibia gape le Zimbabwe Batswana ga ba age bope bontlha jwa merafe ya mafatshe e gope. Mme mo Namibia bonntse jwa Batswana ke Batlharo ba ba agang mo Metsweding, Mokaleng le Gobabis.

Leruo
Tswana ke leina le lengwe la mefutla ya lerui la mo Botswana.

 Dikgomo
 Tswana (kgomo)
Dinku
Dipudi
Dipitsi
 Ditonki
 Ditonki tsa Batswana di dirisiwa thata mo nakong ya leuba.

Dipadi tse dingwe 

 tsebe ya WorldStatesmen ka tsa polotiki le bodiredi jwa semmuso, goya ka lefatshe lengwe le lengwe
http://archive.lib.msu.edu/DMC/African%20Journals/pdfs/PULA/pula015001/pula015001004.pdf

Karolo:Setso