Wuraola Esan

Kgosi Wuraola Adepeju Esan (1909-1985) e ne e le morutabana wa Nigeria, molwela-basadi le radipolotiki. O ne a kopanya dikeletso tsa gagwe tsa sepolotiki le tsa moeteledipele wa setso ka go direla jaaka Iyalode wa Ibadan.Roberta Ann Dunbar. Reviewed Work(s): "People and Empires in African History: Essays in Memory of Michael Crowder" by J. F. Ade Ajayi; J. D. Y. Peel; Michael Crowder, The Journal of African History, Vol. 34, No. 3, 1993.

 Bayokerafi 

 Botshelo jwa ntlha le thuto 
O tshotswe ka 1909 kwa Calabar mo lelapeng la ga Ojo-badan kwa Ibadan.Professor Henry Louis Gates Jr.; Professor Emmanuel Akyeampong; Mr. Steven J. Niven (2 February 2012). Dictionary of African Biography. OUP USA. pp. 311–. ISBN 978-0-19-538207-5.

Batsadi ba gagwe ba ne ba sa katisiwa ke bophirima le fa ba ne ba rotloetsa thuto ya bophirima mo baneng ba bone. Rraagwe Wuraola Adepeju, Thomas Ojo-Ade, e ne e le lesole la kgale la Ntwa ya Lefatshe I mme e le wa botlhano mo moleng wa go tlhatlhamana mo setulong sa bogosi sa Ibadan. Mmaagwe, Ajike Ojo Aina, yo o neng a itsege thata ka leina la Iya Gbogbo (mmaagwe botlhe), e ne e le rakgwebo yo o itiretseng. Jaaka kwa tshimologong ya lekgolo la dingwaga la masome a mabedi, puso ya bokoloniale jwa Borithane e ne e sa rotloetse thuto ya basetsana kwa Nigeria mme batsadi ba ga Esan ba ne ba lemoga botlhokwa jwa go bona thuto ya Bophirima mo baneng ba bone ba basadi. Wuraola Adepeju Esan o tsene kwa Kholetšheng ya Basetsana ba Baptist, kwa Idi Aba, kwa Abeokuta pele a tswelela kwa Kholetšheng ya Barongwa ba ba Kopaneng, kwa Molete, kwa Ibadan go ya go bona dipoloma ya katiso ya barutabana.

Go tloga ka 1930 go ya go 1934, e ne e le morutabana wa maranyane ya mo gae kwa sekolong sa katiso ya barongwa kwa Akure. Moragonyana o ne a nyala Victor Esan ka 1934 mme ba nna ka nakwana kwa Lagos. Ka 1935, o ne a simolola go ruta kwa Lagos State kwa Sekolong se Segolo sa Basetsana sa Methodist (MGHS), sekolo se se neng se itsege thata ka thuto ya sekontari ya basetsana kwa Nigeria.

Esan o ne a tlhotlhelediwa thata ke Lagos Women’s League e e neng e tshegetsa thuto ya basetsana ka tlhwaafalo. Bolweladipolotiki jwa gagwe bo ne jwa nna le maatla fa ene le basadi bangwe ba ne ba nna le seabe se se matlhagatlhaga mo Mokgatlhong wa Basha wa Nigeria le mo Lekgotleng la Bosetšhaba la Nigeria le Cameroon—le le neng le le matlhagatlhaga thata mo dipolotiking tsa Lagos ka nako eo. Dingwaga di le mmalwa moragonyana o ne a boela kwa toropong ya gaabo ya Ibadan.Kathleen E. Sheldon. Historical Dictionary of Women In Sub-Saharan Africa, Scarecrow Press, 2005, p 74. ISBN 0-8108-5331-0

 Tiro ya sepolotiki 
Le fa ditlamelo tsa thuto tse di neng di le teng mo basading ka nako ya bokoloniale di ne di lekanyeditswe. Ka 1944, o ne a tlhoma Sekolo sa Thutapuo sa Basetsana sa Batho sa Ibadan kwa Molete,Cheryl Johnson-Odim. For Women and the Nation: Funmilayo Ransome-Kuti of Nigeria, University of Illinois Press, 1997, p 48. ISBN 0-252-06613-8 go ruta basadi mo dithutong tse di farologaneng go akaretsa le saense ya mo gae. Le fa go ntse jalo, dikakanyo tsa gagwe le dikakanyo tsa gagwe tsa sepolotiki tse di neng tsa latela morago ga moo di ne di sa buelele pono e e atolositsweng thata ya seabe sa basadi mo setšhabeng ka bophara.Karen Tranberg Hansen. African Encounters with Domesticity, Rutgers University Press, 1992, p 133.

Ka dingwaga tsa bo 1950, o ne a tsena mo dipolotiking tsa lekoko mme e ne e le leloko la lephuka la basadi la Action Group. Le fa basadi e ne e le didirisiwa tsa botlhokwa tsa go kokoanya diboutu, ke ba le mmalwa fela ba ba neng ba newa maatla a semmuso le maikarabelo a lekoko ka bophara. Le fa go ntse jalo, Esan o ne a kgona go tlhatloga ka maemo go nna leloko la ntlha la mosadi la Kokoano Bosetšhaba ya Nigeria, jaaka mosenatoro yo o tlhophilweng go tswa kwa Ibadan West. Gape e ne e le leloko le le simolotseng Lekgotla la Bosetšhaba la Mekgatlho ya Basadi. Ka 1975, o ne a tsaya sereto sa Iyalode mme ka jalo a bona maemo a kgosi e e kwa godimo kwa Ibadan.

 Metswedi