Domus de Janas

Ang Domus de Janas (Sardo para sa 'Bahay ng mga Diwata' o, bilang kahalili, 'Bahay ng mga Mangkukulam') ay isang uri ng libingan na inukit sa bato bago ang panahong Nurahiko na matatagpuan sa Cerdeña, Italya. Binubuo ang mga ito ng ilang silid na hinukay ng mga tao ng San Ciriaco hanggang sa mga kulturang OzieriDomus de Janas, Portale Sardo  at mga kasunod na kultura, na kahawig ng mga bahay sa kanilang disenyo.
Itinayo karamihan sa pagitan ng 3400 at 2700 BK, ang mga ito ay mula pa noong huling bahagi ng Neolitiko, Chalcolitiko, at unang bahagi ng Panahon ng Tanso, kabilang ang panahon ng Basong Hugis-kampana. Ang isang nekropolis ng mga ito sa kinaroroonan ng Anghelu Ruju, malapit sa Alghero, ay binubuo ng 38 libingan. Ang iba pang malalaking lugar ay ang mga nasa Montessu, malapit sa Villaperuccio, at ng Sant'Andrea Priu sa Bonorva. Maraming iba pang domus de janas ang matatagpuan sa buong isla, maliban sa Gallura (kung saan ang mga namatay ay karaniwang inililibing sa mga sirkulong magalito, tulad ng sa Li Muri).

Ang hugis ng mga panloob na silid ay maaaring mag-iba mula sa isang bilugan na kubo na may korteng kono o tatsulok na kisame. Ang mga dingding ay kadalasang pinalamutian ng mga relyebe o ukit na naglalarawan ng mga mahiwagang at relihiyosong simbolo tulad ng mga sinuso, zig-zag na motif, at mga sungay ng toro. Natuklasan na ang mga neolitikong mural na ito ay maituturing na pinakamatandang kilalang halimbawa ng mga itlog tempera na mural.

Ang mga inukit o pininturahang pekeng pinto ay lumilitaw sa humigit-kumulang 20 libingan na karamihan ay matatagpuan sa hilagang-kanlurang Cerdeña,: 137–9  isang halimbawa ay ang ilan sa mga libingan ng nekropolis ng Anghelu Ruju, na maaaring makuha ang iba't ibang datos mula sa mga kulturang Ozieri hanggang sa mga kulturang Bonnanaro (c.3200 – 1600 BK). Ang mga pinakaunang halimbawa ay nauna pa sa paglitaw ng mga pekeng pinto sa mga sinaunang libingan ng Ehipto. Ang mga pekeng pintong ito ay karaniwang lumilitaw sa likurang dingding ng pangunahing silid, at kinakatawan ng mga pahalang at patayong frame at isang nakausling lintel. Minsan ang pinto ay tinatakpan ng mga pininturahan o inukit na hugis-U na mga sungay ng toro, na nakasulat sa loob ng isa't isa sa iba't ibang bilang.

Ang mga bangkay, na pininturahan ng pulang okre tulad ng mga dingding ng libingan, ay inilibing kasama ng mga karaniwang bagay, hiyas, at kagamitan. Ayon sa arkeologong si Giovanni Lilliu, inilibing ang mga ito sa ilalim ng mga kabibe ng mga mollusca; ayon sa ibang mga teorya, iniwan ang mga ito sa labas ng libingan, at inilalagay lamang sa loob pagkatapos na maging kalansay na lamang ang mga ito.

Mahigit 2,400 ang natuklasan, humigit-kumulang isa sa bawat 10 kilometro kuwadrado sa karaniwan, at pinaniniwalaang marami pa ang inaasahang matagpuan. Kadalasang magkakaugnay ang mga ito upang bumuo ng mga aktuwal na sementeryo sa ilalim ng lupa, na nagbabahagi ng isang karaniwang pasilyo (dromos) at isang pasukan na kung minsan ay napakaluwag at may mataas na kisame.

Noong 2021, ang Domus de Janas ay ininomina para sa Talaan ng Pandaigdigang Pamanang Pook. Noong Hulyo 2025, ang mga ito ay itinala bilang isang Pandaigdigang Pamanang Pook UNESCO sa ilalim ng listahang "Tradisyon ng Paglibing sa Prehistorya ng Cerdeña – Ang domus de janas".

 Paglilibing 
Kasunod ng mga partikular na ritwal, ang namatay ay inililipat mula sa kanyang karaniwang tahanan noong nabubuhay pa siya patungo sa ibang bahay, ayon sa isang sinaunang ideal na prinsipyo - na partikular sa mga taong ito - na nagpapahiwatig ng walang hanggang pagpapatuloy ng tao.

 Tingnan din 

 Talaan ng mga Pandaigdigang Pamanang Pook sa Italya

 Mga sanggunian 

 Domus de Janas sa Atlas Obscura.

 Bibliograpiya 

 Giovanni Lilliu, La civiltà dei Sardi dal neolitico all'età dei nuraghi, Torino, Edizioni ERI, 1967
 AA.VV. La civiltà in Sardegna nei secoli, Torino, Edizioni ERI
 AA.VV., Ichnussa. Sardegna dalle origini all'età classica, Milano, 1981
 Alberto Moravetti, Gabay sa archeologiche Sardegna 2, 1995
Kategorya:Mga koordinado sa Wikidata