Nagmalitong Yawa

Si Nagmalitong Yawa Sinagmaling Diwata, madalas na tinutukoy sa pinasimpleng Nagalitong Yawa, ay isang sentral na diyosa at bayani sa mga epikong Sugidanon ng mga Panay-Bukidnon sa Gitnang Panay, Pilipinas. Siya ang itinuturing na pinakamahalagang babaeng karakter sa epikong Humadapnon, na isa sa mga pangunahing siklo ng mas malawak na tradisyong oral na tinaguriang Hinilawod. Bilang isang pigurang may pambihirang kapangyarihan, siya ay inilalarawan bilang isang mahusay na babaylan, binukot, at magandang diyosa (diwata) na isang matapang na mandirigma at nagiging isang lalaki na nagngangalang Buyung Sunmasakay. Tinatawag din siyang Mali na ginuntuan ang buong katawan.

 Etimolohiya ng pangalan 
Madalas na binibigyan kahulugan sa mga wikang Bisaya ang "Nagmalitong Yawa" bilang "magandang babaeng may husay"Talaguit, Christian Je N. (2021). Pisting Yawa: The Devil who was once a Bisayan Deity. 14th DLSU Arts Congress Proceedings, Bol. 5. De La Salle University. (sa Ingles) o "engkanto ng kadiliman. Ayon sa mga nagnanais na mga polklorista, ang "yawa" sa murang "Pisting Yawa" sa Bisaya ay nagmula sa karakter na "Nagmalitong Yawa" na ginawang demonyo sa Kristiyanismo ng mga Kastila. Bagaman, may isa pang kahulugan ang "Nagmalitong Yawa" sa Bisaya na tinutugma ang kahulugan ni F. Landa Jocano, at ito ay nangangahulugang "anyo ng isang espiritu" (nagmali [ad]tong yawa). Kaya sa isang pag-aaral, ang "Yawa" ay isang henerikong katawagan para sa isang kategorya ng mga espiritu o makapangyarihang nilalang bago ang pananakop ng mga Kastila sa Panay, at hindi isang pangalang eksklusibo lamang kay Nagmalitong Yawa.

Ang pagbabago sa persepsyon ng salitang Yawa patungo sa isang negatibong konsepto ay iniuugnay ng mga iskolar sa naging interpretasyon sa mga ulat at diksyunaryo ng mga misyonerong Kastila noong panahon ng kolonyalismo. Sa mga talang ito, ang katutubong salita ay tinumbasan sa Kristiyanong konsepto ng Diyablo o Satanas, na nagresulta sa pagbabago ng semantikong kahulugan nito sa paglipas ng mga dantaon.

Samantala, ang Sinagmaling Diwata ay nangangahulugang "Nagliliwanag na Diwata (o Diyosa)".

 Paglalarawan sa karakter 
Si Mali na pinangalang Si Nagmalitong Yawa si Nagmaling Diwata si Ginsalo Gin-agaw Humbay sa Hinmayunan Nakiling ko Lintian Nakyang ko Dalugdugan Manugpaungan-ungan Binukot nga Tuyawan Buntog nga Benlisyunan ay anak ni Matan-ayon. Kilala si Nagmalitong Yawa bilang pinakamaganda at pinakamakapangyarihang binukot sa buong mundo na may ginuntuang katawan. Tanging ang mag-ina lamang ang may kapangyariahang magpalit ng kasarian sa epikong sugidanon.

May dalawang iba pang magagandang kapatid na babae si Nagmalitong Yawa at sila ay sina Burigadang Pada Sinaklang Bulawan at Lubaylubyok Hanginoon Mahuyukhuyukon. Sa epikong Hinilawod, siya ang magandang asawa ng diyos ng araw na si Saragnayan. Sa ibang bersyon, asawa niya si Humadapnon.

Bukod sa dalawahang identidad bilang lalaki at babae, inilalarawan din siya sa dalawahang kalikasan, isang magpapalang diwata at nakakatakot na yawa. Sa naratibo ng epiko, ang kanyang mga kilos ay pangunahing mabuti at bayani. Bilang isang babaylan, siya ang nagsisilbing manggagamot at tagapagligtas. Ang kanyang titulong Sinagmaling Diwata ay nag-uugnay sa kanya sa kalangitan at kaayusan, na nagsisilbing proteksyon ng kanyang pamilya laban sa kaguluhan.  Sa kabilang banda, ang kanyang pangalan Yawa ay nagpapahiwatig ng dominasyon sa mga puwersa ng ilalim ng lupa. 

Sa pre-kolonyal na paniniwala, ang mga espiritung yawa ay hindi "masama" sa moral na kahulugan subalit itinuturing na mariit (mapanganib o nakatatakot) at may kakayahang magdulot ng sakit o kamatayan kung hindi rerespetuhin.Magos, Alicia P. (1999). The Concept of 'Mariit' in Panaynon Maritime Worldview. In Fishers of the Visayas. UP Press. (sa Ingles) Ang kakayahan niyang bumaba sa mundo ng mga patay upang buhayin si Humadapnon ay nangangailangan ng kapangyarihang nauugnay sa Yawa, na nagbibigay sa kanya ng katangiang kinatatakutan at iginagalang.

 Preserbasyon at makabagong interpretasyon 
Ang pagpapanatili ng kuwento ni Nagmalitong Yawa ay bunga ng pananaliksik ni F. Landa Jocano noong dekada 1950, na nagtala ng mga awit mula sa mga dalubhasang mang-aawit gaya nina Ulang Udig at Hugan-an. Ipinagpapatuloy ang pag-aaral na ito ni Dr. Alicia Magos, na naglathala ng serye ng mga epikong Sugidanon.

 Peministang interpretasyon 
Sa makabagong peministang pananaw, si Nagmalitong Yawa ay tinitingnan bilang isang simbolo ng dekolonisasyon at pagbawi sa ahensya ng kababaihan. Ang paggamit ng terminong "Yawa" sa kanyang pangalan ay hindi tinitingnan bilang isang insulto, kundi bilang isang pagpapakita ng kanyang holistikong kapangyarihan na hindi nahahati sa simpleng kategorya ng "mabuti" o "masama". Sa halip na ikahon sa imahe ng isang pasibong dalaga, binibigyang-diin sa interpretasyong ito na si Nagmalitong Yawa ay nagtataglay ng "kapangyarihang anino", na isang uri ng lakas na kinatatakutan ng mga kolonyal na istruktura dahil ito ay sumisimbolo sa espirituwal na awtoridad ng mga babaylan na hindi kontrolado ng patriyarkal na sistema.

Ang muling pagkilala sa kanya bilang isang "Yawa" ay isang paraan ng pagbaklas sa kolonyal na mantsa na ipinataw sa mga katutubong diyosa. Sa peministang diskurso, siya ay nagsisilbing paalala na ang mga kababaihan sa pre-kolonyal na lipunan ay may kakayahang humawak ng parehong liwanag (Diwata) at dilim (Yawa), na nagpapakita ng isang mas malawak at mas malayang pag-unawa sa pagkababae na lumalampas sa mga dikta ng relihiyong dinala ng mga mananakop.

Mga sanggunian

Kategorya:Mga diyosang Pilipino