Dekada 1970

Ang dekada 1970 (binibigkas na "labinsiyam na pitumpu", pinaikli bilang d. 1970 o dekada '70 na kadalasang binibigkas bilang dekada Setenta o dekada Sitenta) ay ang dekadang nagsimula noong Enero 1, 1970 at nagtapos noong Disyembre 31, 1979.

Noong ika-21 dantaon, lalong inilalarawan ng mga historyador ang dekada 1970 bilang isang "pagpihit ng pagbabago" sa kasaysayan ng daigdig, lalo na sa mga kaguluhang pang-ekonomiyaHoward Brick, "Review", American Historical Review (2012) 117#5 p 1537 (sa Ingles) na sumunod sa pagtatapos ng pag-unlad ng ekonomiya matapos ang digmaan. Sa pandaigdigang antas, ito ay kinatampukan ng madalas na mga kudeta, mga tunggaliang panloob at digmaang sibil, at iba’t ibang kaguluhang pampolitika at armadong labanan na nagmula o may kaugnayan sa dekolonisasyon, at sa pandaigdigang tunggalian sa pagitan ng Samahang Kasunduang Panghilagang Atlantiko, Kasunduang Warsaw, at ng Kilusang Di-Nakahanay (Non-Aligned Movement). Maraming rehiyon ang nakaranas ng matitinding tunggalian, lalo na ang Timog-silangang Asya, Gitnang Silangan, Latinong Amerika, at Aprika.

Sa mundong Kanluranin, patuloy na lumago ang mga progresibong pagpapahalagang panlipunan na nagsimula noong dekada 1960, tulad ng pagtaas ng kamalayang pampolitika at kalayaang pang-ekonomiya ng kababaihan. Sa Reyno Unido, nagwagi sa halalan noong 1979 ang lider ng Partido Konserbatibo na si Margaret Thatcher, ang unang babaeng punong ministro ng Britanya. Ang mga industriyalisadong bansa ay nakaranas ng resesyong pang-ekonomiya dahil sa krisis sa langis na dulot ng embargo o pagbabawal sa kalakalan ng Samahan ng mga Arabong Bansang Nagluluwas ng Petrolyo (Organization of Arab Petroleum Exporting Countries o OPEC). Sa krisis na ito unang naranasan ang stagflation o resesyon na may mataas na implasyon, na nagpasimula ng pampolitika at pang-ekonomiyang kalakaran ng pagpapalit sa teoryang pang-ekonomiya ni Keynes ng neoliberal na teorya, kung saan ang unang pamahalaang neoliberal ay naluklok sa kapangyarihan matapos ang kudeta sa Tsile noong 1973.

Ang dekada 1970 ay panahon din ng malalaking pagsulong sa agham at teknolohiya; mula nang lumitaw ang unang komersiyal na mikroprosesor, ang Intel 4004 noong 1971, nabago nang malaki ang mga yunit ng kompyuter mula sa malalaking makinang payak pa noon tungo sa pagiging mas madaling dalhin at magamit sa tahanan. Nagkaroon din ng mahahalagang pag-unlad sa pisika, kabilang ang pagpapatatag ng teoryang quantum field sa pagtatapos ng dekada, lalo na matapos mapatunayan ang pag-iral ng mga quark at matukoy ang unang mga gauge boson bukod sa poton, ang Z boson, at ang gluon, na bahagi ng tinawag noong 1975 na Standard Model o Modelong Pamantayan.

Sa Asya, malaki ang naging pagbabago sa ugnayang panlabas ng Republikang Bayan ng Tsina matapos itong kilalanin ng Mga Nagkakaisang Bansa, ang pagkamatay ni Mao Zedong, at ang pagsisimula ng liberalisasyong pang-pamilihan ng kaniyang mga kahalili. Sa kabila ng pagharap ng Hapon sa krisis sa langis dahil sa embargo ng OPEC, malaki ang naging pag-unlad ng ekonomiya nito sa panahong ito, at nalampasan pa ang ekonomiya ng Kanlurang Alemanya upang maging ikalawang pinakamalaki sa daigdig. Inurong ng Estados Unidos ang mga puwersang militar nito mula sa Digmaang Biyetnam. Noong 1979, sinalakay ng Unyong Sobyet ang Apganistan, na nagbunsod sa Digmaang Sobyet–Apgano.

Sa Pilipinas, ang dekada 1970 ay naging panahon ng matinding kaguluhang pampolitika at panlipunang pagbabago. Noong 1970, sumiklab ang Sigwa ng Unang Kuwarto (First Quarter Storm), isang serye ng malalaking demonstrasyon laban sa administrasyon ni Ferdinand Marcos. Noong 1972, idineklara niya ang Batas Militar sa pamamagitan ng Proklamasyon Blg. 1081, na nagresulta sa pagsuspinde ng mga kalayaang sibil, pagsasara ng mga pangunahing midya, at pagdakip sa maraming lider ng oposisyon. Sa ilalim ng Konstitusyon ng 1973, pinalitan ang sistemang pampanguluhan ng sistemang parlamentaryo, na nagpalawig sa kaniyang pananatili sa kapangyarihan. Kasabay nito, lumakas ang armadong pakikibaka ng Bagong Hukbong Bayan, ang sandatahang sangay ng Partido Komunista ng Pilipinas, gayundin ang kilusan ng Moro National Liberation Front (MNLF, lit. na 'Prente ng Pambansang Pagpapalaya ng Moro') sa Mindanao. Noong 1976, nilagdaan sa Tripoli, Libya ang Kasunduang Tripoli bilang pagtatangkang lutasin ang sigalot sa pagitan ng pamahalaan at ng MNLF, bagaman naharap ito sa mga hamon sa pagpapatupad.

Sa Gitnang Silangan, nagsimula ang pagtaas ng karahasan nang magdeklara ng digmaan ang Ehipto at Sirya laban sa Israel, na nagpasimula ng Digmaang Yom Kippur. Gayunman, sa huling bahagi ng dekada, lubhang nabago ang kalagayan nang lagdaan ng Ehipto ang Kasunduang Pangkapayapaan ng Ehipto at Israel. Sumabog ang tensiyong pampolitika sa Iran sa Rebolusyong Iraniyano noong 1979, na nagpatalsik sa dinastiyang Pahlavi at nagtatag ng isang republikang Islamiko sa pamumuno ni Ayatollah Khomeini.

Sa Aprika, nagpatuloy ang dekolonisasyon, kung saan nakamit ng Angola at Mozambique ang kanilang kalayaan noong 1975 mula sa Imperyong Portuges matapos ang Rebolusyong Karnasyon sa Portugal. Higit pa rito, tinalikuran ng Espanya ang pag-angkin nito sa Saharang Espanyol noong 1976, na nagmarka ng pormal na wakas ng Imperyong Espanyol. Gayunman, sinalanta ang lupalop ng sunod-sunod na kudetang militar, kabilang ang pagpapatalsik sa matagal nang nagharing Emperador ng Etiyopiya na si Haile Selassie, gayundin ng mga digmaang sibil at taggutom.

Ang mga ekonomiya ng maraming bansang umuunlad ay patuloy na umusad nang matatag sa unang bahagi ng dekada dahil sa Luntiang Rebolusyon. Gayunpaman, bumagal ang kanilang paglago dahil sa krisis sa langis, bagaman muling sumigla matapos ito.

Sa kabuuan, lumaki ang populasyon ng daigdig mula 3.7 bilyon tungong 4.4 bilyon noong dekada 1970, na may tinatayang 1.23 bilyong kapanganakan at 475 milyong pagkamatay na naganap sa panahong iyon.

Sa larangan ng musika noong unang bahagi ng dekada 1970, nangingibabaw ang mga kilalang banda at mang-aawit mula noong dekada 1950 at dekada 1960 tulad ng The Rolling Stones, Elvis Presley, Bob Dylan, at Eric Clapton, habang umuusbong ang mga bagong pangkat na rock tulad ng Led Zeppelin at Black Sabbath. Matapos ang pagkakabuwag ng The Beatles noong 1970, naging matagumpay ang kanilang mga solo album, lalo na ni Paul McCartney, at sumikat ang mga mang-aawit-manunulat-ng-awit tulad nina Elton John at James Taylor. Nakita rin sa dekada ang komersyalisasyon ng rock sa pamamagitan ng mga bandang "corporate rock" tulad ng Styx at REO Speedwagon, habang sumikat ang funk at disco na pinangunahan ng mga artista tulad ng Bee Gees at Donna Summer. Ang mas mabagsik na rock at maagang metal, minimalismo ng mga kompositor tulad ni Philip Glass, at mga artistang Motown tulad nina Stevie Wonder, Marvin Gaye, at Jackson 5 ay naghubog din sa pandaigdigang kulturang pop at tumulong sa pagbuwag ng mga hadlang sa lahi.

Sa ikalawang kalahati ng dekada, sumikat ang punk rock, nang maraming bagong kabataang pangkat ng rock na tumutugtog ng payak subalit matinding hard rock ang nakilala, sa panahong karamihan sa mga musikero mula dekada 1960 hanggang unang bahagi ng 1970 ay nasa pagbaba ng kanilang malikhaing anyo. Kabilang sa mga bandang punk ang The Sex Pistols, The Clash, The Ramones, Talking Heads, at iba pa. Ang pinakamabentang album ng dekada ay ang The Dark Side of the Moon (1973) ng Pink Floyd, kasunod ang Hotel California (1976) ng Eagles at Rumours (1977) ng Fleetwood Mac. Sa estadistika, ang Led Zeppelin at si Elton John ang naging pinakamatagumpay na mga musikal na artista ng dekada 1970, na parehong nakabenta ng higit sa 300 milyong tala mula pa noong 1969.

 Mga sanggunian 

Kategorya:Ika-20 siglo
Kategorya:Dekada 1970