Empirikal na ebidensya

Ang empirikal na ebidensya o empirikal na katibayan ay ebidensyang nakuha sa pamamagitan ng karanasang pandama o pamamaraang pang-eksperimento. Ito ay napakahalaga sa mga agham at gumaganap ng papel sa iba't ibang larangan, tulad ng epistemolohiya at batas.

Walang pangkalahatang kasunduan kung paano tutukuyin ang mga katagang ebidensya at empirikal. Kadalasan ang iba't ibang larangan ay gumagana na may iba't ibang mga konsepto. Sa epistemolohiya, ang ebidensya ay kung ano ang nagbibigay-katwiran sa mga paniniwala o kung ano ang nagpapasiya kung ang paghawak ng isang tiyak na paniniwala ay makatuwiran . Posible lang ito kung ang katibayan ay hawak ng tao mismo. Dahil dito, may mga epistomolohista na naniniwalang ang ebidensya ay maaaring sariling karanasan o paniniwala ng isang tao. Sa pilosopiya ng agham, sa kabilang banda, ang ebidensiya ay nauunawaan bilang ang nagpapatunay o nagpapawalang-bisa sa mga pang-agham na ipotesis at nagpapasya sa pagitan ng mga magkatunggaling teorya. Para sa tungkuling ito, ang katibayan ay dapat na pampubliko at hindi kontrobersyal, tulad ng mga nakikitang pisikal na bagay o kaganapan at hindi katulad ng mga pribadong estado ng pag-iisip, upang ang ebidensya ay maaaring magsulong ng siyentipikong pinagkasunduan. Ang katagang empirikal ay nagmula sa Greek ἐμπειρία empeiría, ibig sabihin, 'karanasan'. Sa ganitong konteksto, karaniwang nauunawaan ito bilang anumang bagay na nakikita o nahahanapan ng katibayan, kumpara sa mga bagay na hindi nakikita o pawang haka-haka lamang. Karaniwang tinatanggap na ang pagmamasid ay nagsisimula sa paggamit ng sariling pandama, ngunit may pagtatalo kung hanggang saan dapat ituring na "napagmamasdan" ang mga bagay na makikita lamang sa tulong ng gamit, tulad ng bakterya na napag-aaralan sa pamamagitan ng mikroskopyo o mga positron na natutuklasan gamit ang cloud chamber.

Ang ebidensiyang empirikal ay mahalaga sa a posteriori na kaalaman o empirikal na kaalaman, kaalaman na ang pangangatuwiran o pagpapasinungaling ay nakasalalay sa karanasan o eksperimento. Ang isang priori na kaalaman, sa kabilang banda, ay nakikita alinman bilang likas o bilang makatwiran sa pamamagitan ng makatwirang intuwisyon at samakatuwid ay hindi umaasa sa empirikal na ebidensya. Ganap na tinatanggap ng rasyonalismo na mayroong kaalamang a priori, na maaaring tahasang tinatanggihan ng empirismo o tinatanggap lamang sa limitadong paraan bilang kaalaman ng ugnayan sa pagitan ng ating mga konsepto ngunit hindi tungkol sa panlabas na mundo.

Ang siyentipikong katibayan ay malapit na nauugnay sa empirikal na katibayan ngunit hindi lahat ng anyo ng empirikal na katibayan ay nakakatugon sa mga pamantayang idinidikta ng mga pamamaraang siyentipiko . Ang mga pinagkukunan ng ebidensiyang empirikal ay minsan hinahati sa obserbasyon at eksperimentasyon. Ang pinagkaiba nila ay sa eksperimentasyon lang nagkakaroon ng pakikialam o interbensiyon: ang mga pangyayari ay sinasadyang nililikha imbes na basta na lang pinapanood.

Mga sanggunian