Estado ng Mon

Ang Estado ng Mon (Birmano: မွန်ပြည်နယ်, ; Mon:တွဵုရးဍုင်မန်) ay isang administratibong dibisyon ng Myanmar. Ito ay nasa pagitan ng Estado ng Kayin sa silangan, Dagat Andaman sa kanluran, Rehiyon ng Bago sa hilaga, at Rehiyon ng Tanintharyi sa timog, na may maikling hangganan din sa Lalawigan ng Kanchanaburi ng Taylandiya sa dulong timog-silangang bahagi nito. Ang lawak ng lupa ay . Ang Bulubunduking Dawna, na tumatakbo sa kahabaan ng silangang bahagi ng estado sa direksyong NNW – SSE, ay bumubuo ng natural na hangganan sa Estado ng Kayin. Kabilang sa Estado ng Mon ang ilang maliliit na pulo, tulad ng Kalegauk, Wa Kyun at Pulo ng Kyungyi, kasama ang  ng baybayin. Ang kabisera ng estado ay Mawlamyine.

 Kasaysayan 
Ayon sa tradisyong Mon, ang Suwarnabhumi na binanggit sa mga Edikto ng Ashoka at ang "Dîpavamsa" ang kanilang unang kaharian (binibigkas na Suvanna Bhoum), na itinatag sa paligid ng daungan ng Thaton noong mga 300 BC, gayunpaman, ito ay pinagtatalunan ng mga iskolar.

Iminumungkahi ng oral na tradisyon na nakipag-ugnayan sila sa Budismo sa pamamagitan ng paglalayag noon pang ika-3 siglo BCE, bagaman tiyak noong ika-2 siglo BCE nang makatanggap sila ng sugo ng mga monghe mula sa Ashoka. Ang Mon ay nagbalik-loob sa Budismong Theravada bago ang ikaanim na siglo,  at pinagtibay nila ang Indiyanong Iskiptong Pali. Karamihan sa mga nakasulat na tala ng Mon ay nawasak sa pamamagitan ng mga digmaan. Pinaghalo ng mga Mon ang mga kulturang Indiyano at Mon sa isang halo ng mga sibilisasyon. Pagsapit ng 825 matatag na nilang itinatag ang kanilang sarili sa timog at timog-silangan ng Myanmar at itinatag ang mga lungsod ng Bago (Pegu) at Thaton. Noong kalagitnaan ng ika-9 na siglo, nadomina na nila ang buong katimugang Myanmar.

 Mga kahariang Mon 

Ang unang naitalang kaharian na hindi mapag-aalinlanganang maiuugnay sa Mon ay ang Dvaravati, na umunlad hanggang bandang 1024 AD nang ang kanilang kabisera ay pinamunuan ng Imperyong Khmer. Karamihan sa mga naninirahan ay tumakas sa kanluran hanggang sa kasalukuyang Myanmar at nagtatag ng mga bagong kaharian. Ang mga ito, din, ay nasa ilalim ng panggigipit mula sa mga bagong grupong etniko na dumarating mula sa hilaga, tulad ng mga taong Tai. Sa kabila ng mga hamon na ito, malaki ang naiambag ng Mon sa paglaganap ng Budismong Theravada at nag-iwan ng pangmatagalang impluwensya sa pag-unlad ng kultura at relihiyon ng rehiyon.

 Pagdating ng Britanya 
Ang Timog Burma, kabilang ang ngayon ay Estado ng Mon, ay nasakop ng Gran Britanya noong 1824 pagkatapos ng Unang Digmaang Anglo-Birmano. Tinulungan ng Mon ang Britanya sa digmaan, bilang kapalit ng mga pangako ng kanilang sariling pamumuno pagkatapos ng pagkatalo ng Burma. Daan-daang libong mga Mon na lumipat sa Siam ang bumalik sa kanilang tinubuang-bayan nang ito ay nasa ilalim ng pamamahala ng Britanya. Gayunpaman, ang mga pangako ng Britanya na ibabalik ang Kahariang Mon ay hindi kailanman natupad. Noong panahon ng kolonyal, ang Moulmein ay may malaking populasyon ng Anglo-Birmano ; isang lugar ng lungsod ay kilala bilang 'Maliit na Inglaterra' dahil sa malaking komunidad ng Anglo-Birmano. Sa ngayon, ang komunidad na ito ay lumiit sa ilang pamilya dahil ang karamihan ay umalis papuntang Reyno Unido o Australya.

 Kasarinlang Birmano 
Noong 1947, hinangad ng Mon ang sariling pagpapasya mula sa hindi pa nabuong Kaisahan ng Burma . Tumanggi ang Punong Ministro ng Birmano na si U Nu, na nagsasabing walang hiwalay na pambansang karapatan para sa Mon ang dapat pag-isipan. Lumipat ang hukbong Birmano sa mga lugar na inaangkin ng mga nasyonalistang Mon at nagpataw ng pamumuno sa pamamagitan ng puwersa na nagresulta sa isang digmaang sibil. Binuo ng mga separatistang Mon ang Mon Peoples Front, na kalaunan ay pinalitan ng Partidong Bagong Estado ng Mon (NMSP) noong 1962. Mula noong 1949, ang silangang mga burol ng estado (pati na rin ang mga bahagi ng Dibisyon ng Thaninthaya) ay nasa ilalim ng kontrol ng NMSP at ng militar nitong arm, ang Mon National Liberation Front (MNLF). Bilang karagdagan sa pakikipaglaban sa sentral na pamahalaan, nilabanan ng MNLF ang mga Karen sa kontrol ng mga mapagkakakitaang pagtawid sa hangganan sa Taylandiya.

Noong 1974, bahagyang upang mapawi ang mga kahilingan ng separatistang Mon, ang teoratikal na awtonomiyang estado ng Mon ay nilikha mula sa mga bahagi ng Thaninthayi Division at Dibisyon ng Bago. Nagpatuloy ang paglaban hanggang 1995, nang sumang-ayon ang NMSP at SLORC sa isang tigil-putukan. Noong 1996, itinatag ang Mon Unity League . Ang mga tropa ng SLORC ay patuloy na kumikilos bilang pagsuway sa kasunduan.

 Pamahalaan 

 Tagapagpaganap 
Pamahalaan ng Estado ng Mon

 Lehislatura 

 Hudikatura 
Mataas na Hukuman ng Estado ng Mon

 Demograpiko 

Ang populasyon ay 2,054,393 ayon sa 2014 Census . Karamihan ay Mon . Gayunpaman, mayroong isang malaking bilang ng mga etnikong Bamar, pati na rin ang mga miyembro ng Kayin at Pa-O na mga grupong etniko at isang maliit, lumiliit na komunidad ng Anglo-Burmese . Marami ang nakahiwalay at marami ang hindi nakakaintindi o nagsasalita ng Burmese . May Thai Community sa Kyaikkami . Karamihan sa mga tao ay Budista .

 Relihiyon 
Ayon sa Senso ng Myanmar ng 2014 Myanmar, binubuo ng mga Budista ang 92.6% ng populasyon ng Estado ng Mon, na bumubuo sa pinakamalaking komunidad ng relihiyon doon.  Kabilang sa mga minoryang relihiyosong komunidad ang mga Kristiyano (0.5%), Muslim (5.8%), at Hindu (1%) na sama-samang bumubuo sa natitirang populasyon ng Estado ng Mon.  0.1% ng populasyon ang naglista ng walang relihiyon, ibang relihiyon, o kung hindi man ay hindi nabilang. 

Ayon sa istatistika ng Kumiteng Sangha Maha Nayaka ng Estado noong 2016, 32,769 na Budistang monghe ang nakarehistro sa Estado ng Mon, na binubuo ng 6.1% ng kabuuang pagkamiyembro ng Sangha ng Myanmar, na kinabibilangan ng parehong baguhang samanera at ganap na inorden na bhikkhu.  Ang karamihan ng mga monghe ay nabibilang sa Thudhamma Nikaya (79.8%), na sinusundan ng Shwegyin Nikaya (14.9%), kasama ang natitira sa mga monghe na kabilang sa iba pang maliliit na monastikong orden .  3,550 thilashin ang nakarehistro sa Estado ng Mon, na binubuo ng 5.9% ng kabuuang komunidad ng thilashin ng Myanmar. 

 Heograpiya 
Hinahanggan ng Rehiyon ng Bago sa timog ng Bibig ng Ilog Sittaung, Estado ng Kayin sa silangan, Taylandiya at Rehiyon ng Taninthayi sa timog at Dagat Andaman at Golpo ng Mottama sa Kanluran, ang Estado ng Mon ay matatagpuan sa pagitan ng latitud na 14°52′ pahilaga at 17°32′ pahilaga at longhitud na 96°51′ pasilangan at 98°13′ pasilangan.

 Klima at panahon 
Ang Estado ng Mon ay may tropikal na klima. Ito ay may katamtamang panahon dahil ito ay matatagpuan sa mababang sonang latitud at malapit sa dagat. Ang estado ay may kaunting pagbabago lamang sa temperatura. Ang pangkalahatang temperatura ng Mawlamyine noong Enero ay  at sa Abril ay  . Ang taunang pag-ulan sa Mawlamyine ay  at sa Thaton ay  . Malakas ang ulan lalo na sa Hulyo at Agosto.

 Ekonomiya 
Ang Estado ng Mon ay may nilinang na lugar na halos , karamihan sa ilalim ng bigas . Ang pangunahing pangalawang pananim ay goma . Ang mga taniman at taniman ng goma ay matatagpuan sa bulubunduking mga lugar habang ang pangingisda sa baybayin at mga kaugnay na industriya tulad ng produksyon ng mga tuyong isda, patis at agar-agar ay nasa timog na bahagi, distrito ng Ye . Ang produksyon ng mani ng areka ay isa ring nagpapatuloy na negosyo ng estado ng Mon, dahil napanatili ng mga magsasaka ng Mon ang kanilang pagmamana sa lupa kasama ng mga regulasyon ng gobyerno, gayunpaman, mayroong ilang maraming bahagi ng hindi sinasaka na lupang krudo sa lugar na sarado sa kapitbahay na Estado ng Karen . Bukod dito, kabilang sa modernong pag-unlad ng negosyo ang pagtatanim ng mga puno ng kasoy, kung saan kinokolekta nila ang maning kahoy para sa merkado sa ibang lugar.
Kasama sa iba pang mga industriya ang papel, asukal, mga gulong ng goma. Ang Thaton ay may pangunahing pabrika (Burmese, Ka-Sa-La) ng mga produktong goma na pinamamahalaan ng Ministro ng Industriya (1). Ang mga kagubatan ay sumasakop sa humigit-kumulang kalahati ng lugar at ang produksyon ng troso ay isa sa mga pangunahing nag-aambag sa ekonomiya. Ang mga mineral na nakuha mula sa lugar ay kinabibilangan ng asin, antimonyo, at granite. Ang mga likas na yaman tulad ng mga produktong kagubatan, at mga yamang mineral sa pampang at malayo sa pampang, ay pinagsamantalahan lamang ng mga nangungunang pinuno ng militar ng Myanmar at mga dayuhang kumpanya. Sa kasalukuyang panahon ang isa sa pinakamalaking dayuhang pamumuhunan sa Myanmar ay para sa pagsasamantala ng mga likas na reserbang gas sa Estado ng Mon. Ang proyekto ng Yadana Gas na nag-uugnay sa mga pipeline sa tabi ng mga bayan ng estado ng Mon ay nagdulot ng matinding panganib sa katutubong lupain ng Mon at mga taong Mon.
Sa Mudon, isang maliit na bayan malapit sa Mawlamyine, mayroong isang inilapat na sentro ng pananaliksik para sa agham pang-agrikultura na may mga base ng laboratoryo sa plantasyon ng goma at pagpupunla ng ilang iba pang mga espesye.

Ang mga plano sa hinaharap sa turismo ay makikinabang nang malaki sa estado ng Mon dahil mayroon itong mahusay na transportasyon kasama ang kabisera ng Yangon. Kasama sa mga ruta ng transportasyon ang Tren, Bus, Sea line at airlines. Ang bagong bukas na Tulay ng Mawlamyine  ay nagbibigay ng mabilis na access mula sa southern Ye hanggang Hilagang Bago at Yangon sa pamamagitan ng isang araw na paglalakbay. Ang Pasong Tatlong Pagoda ay isang alternatibong ruta na nakikipag-ugnayan sa estado ng Mon sa kalapit na Lalawigan ng Kanchanaburi ng Taylandiya.

Ayon sa Mon State Directorate of Investment and Company, ang dayuhang direktang pamumuhunan mula 1994 hanggang 2016 sa Estado ng Mon ay higit sa US$ 5.433 bilyon. 

 Transportasyon 

 Paliparan ng Ye
 Paliparan ng Mawlamyine

 Mga dibisyong administratibo 
Ang kapitolyo ng Estado ng Mon ay Mawlamyine; ito ang ikaapat na pinakamalaking lungsod sa Myanmar. Ito ay dating kilala bilang Moulmein sa ilalim ng kolonyal na pamamahala ng Britanya hanggang sa huling bahagi ng 1980s. Nakatakda ang administratibong katawan sa ilalim ng Pangasiwaan Pangrehiyon ng Timog Silangan ng Hukbong Katihan ng Myanmar sa Mawlamyine at ang Pangasiwaan ng Hukbong Dagat ng Mawyawaddy ay humahawak sa seguridad sa baybayin. Mayroong kalat na hukbong impanteryang batalyon sa maraming bayan sa Estado ng Mon, at ang Thaton ay mayroong Dibisyon ng Magaang Impanterya(ika-44). Ang mga pangunahing distrito ay nahahati halimbawa, mga distrito ng Mawlamyine, Thaton, at Ye. Sa kasalukuyan, ang mga impanterya ng hukbo ay nakalagay sa dating walang-kinakampihan na teritoryo ng distrito ng Ye para sa mga plano sa hinaharap. Ang Ye ay naging pangunahing lungsod para sa Timog ng Estado ng Mon na may Sektor ng Pangasiwaan ng Operasyon ng Tanggulang Panghimpapawid, at nakabase na punong-tanggapan ng Pangasiwaan ng Operasyon ng Militar .

Ang Estado ng Mon ay binubuo ng dalawang distrito:

 Distrito ng Mawlamyine (မော်လမြိုင်ခရိုင်)
 Distrito ng Thaton (သထုံခရိုင်)

 Mga lungsod at bayan at nayon 
Mga lungsod na may malaking distrito Mga bayan Mga nayon Mawlamyine Mudon Kawt-bane Thaton Paung Kamawak Thanbyuzayat Bilin Pha-auk Oo Mottama Pa-nga Kyaikmaraw Kyaik-kami Jain-gyike Kyaikhto Sit-taung Thein-sake Bakwai Lamine Mawkanin Chaungzon Kamarwatt Ywar Lut
Mga pulo Belu-kyun Isla ng Kalar-goke

 Edukasyon 
Ang sumusunod ay isang buod ng pampublikong sistema ng paaralan sa estado sa akademikong taong 2002-2003.
AY 2002-2003 Mababa Gitna Mataas Mga paaralan 1210 87 56 Mga guro 6200 3200 900 Mga mag-aaral 222,000 81,000 26,000
Halos lahat ng mga pamantasan ng mas mataas na edukasyon sa estado ay matatagpuan sa Mawlamyine. Ang Unibersidad ng Mawlamyine ay ang pangunahing unibersidad at ang pinakamalaking unibersidad sa estado.

 Pangangalaga sa kalusugan 
Ang pangkalahatang kalagayan ng pangangalagang pangkalusugan sa Myanmar ay mahina. Bagama't ang pangangalagang pangkalusugan ay nominally libre, sa katotohanan, ang mga pasyente ay kailangang magbayad para sa gamot at paggamot, kahit na sa mga pampublikong klinika at ospital. Ang mga pampublikong ospital ay may limitadong bilang ng mga pangunahing pasilidad at kagamitan. Ang sumusunod ay isang buod ng sistema ng pampublikong kalusugan sa estado, sa taon ng pananalaping 2002–2003. 
2002–2003 # Mga ospital # Mga kama Mga espesyalistang ospital - - Mga pangkalahatang ospital na may mga serbisyong espesyalista 1 350 Mga pangkalahatang ospital 10 341 Mga klinikang pangkalusugan 14 224 Kabuuan 25 915

 Mga kilalang lugar 

 Pagodang Kyaiktiyo: Isang sikat na relihiyosong liugar na may tore na itinayo sa isang bato na natatakpan ng gintong dahon, na walang katiyakan na balanse sa lugar ng isang talampas.
 Pagodang Kyaikhtisaung: Isang sikat na pagoda ang nagsabing humawak ng buhok ni Gautama Buddha .
 Pagoda ng Kaylartha: Isang sikat na pagoda sa Bundok ng Kaylartha kung saan sinasabing nakarating ang Buddha. 
 Thaton : Ang Thaton ay ang kabisera ng Kahariang Thaton, na namuno sa kasalukuyang Timog Burma sa pagitan ng ika-9 at ika-11 na siglo.
 Pagoda ng Mudon Kangyi: Ito ay nasa burol sa kanluran ng malawak na lawa sa silangan ng Mudon .
 Reclining Buddha ng Win Sein: Ito ang pinakamalaking reclining buddha sa mundo sa Mudon.
 Libingang Digmaan ng Thanbyuzayat at Museo ng Riles ng Kamatayan
 Baybaying Setse  at Kyaik-kami
 Kyaikmaraw Paya: Isang malaking imaheng Buddha na itinayo noong AD 1455 ni Reyna Shin Saw Pu, ang tanging babaeng pinuno sa kasaysayan ng Myanmar.
 Belu-kyun ( Pulo ng Bilu): Matatagpuan ito sa tapat ng Mawlamyine, at sikat sa tradisyonal na mga produktong gawa sa kamay.
 Pagodang Zinkyaik: Isang sinaunang pagoda sa tuktok ng Bundok ng Zinkyaik at dating tahanan ng Hermits Tissa at Thiha

 Tingnan din 

 Museo ng Kalinangan ng Estado ng Mon
 Ramannadesa

 Mga sanggunian 

 Mga panlabas na link 


 Mawlamyaing culture 
 Monzel.be (in Burmese)

Kategorya:Mga artikulong naglalaman ng Birmano
Kategorya:Pages with unreviewed translations
Kategorya:Myanmar
Kategorya:Heograpiya ng Myanmar