Katinig na pakiskis

Sa ponetika, katínig na pakiskís o prikatíbo ang katinig na nabubuo sa pamamagitan ng pagpuwersa sa daloy ng hangin sa isang makitid na lagusan na resulta ng pagkiskis ng dalawang artikulador sa isa't-isa. Maaaring magmula ito sa kiskisan ng parehong labi kagaya ng kaso ng , ang likurang bahagi ng dila sa ngala-ngala tulad sa  na makikita bilang ch sa apelyidong Bach, o di kaya'y ang gilid ng dila sa likurang ngipin tulad sa ll sa salitang Gales na Llanelli. Tinatawag ang prosesong ito bilang prikasyón.

Kabilang sa mga katinig na pakiskis ang mga sibilante, na nabubuo sa pamamagitan ng pagkitid sa daanan ng hangin habang nakapatag ang dila upang gabayan ang hangin palabas. Ilan sa mga halimbawa nito ang .

May dalawang katutubong katinig na pakiskis sa wikang Tagalog:  (hal. salita, halik). Makikita sa mga hiram na salita ang  (hal. fengshui, valid, zoo, shabu) na opisyal na bahagi ng pamantayang anyo nito na Filipino maliban sa , na hindi kinokonsiderang isang hiwalay na titik.

 Wika 
Pinaniniwalaan na ang wikang Ubykh ang nagtataglay sa pinakamaraming katinig na pakiskis (29, hindi kasama ang ) bago itong tuluyang mamatay noong 1992; ilan pa nga sa mga ito ang walang kaakibat na simbolo o tuldik sa IPA. Ikumpara ito sa tinatayang 8.7% ng mga wika sa mundo ang walang ponemikong katinig na pakiskis, lalo na sa mga katutubong wika sa Australia, kung saan pawang nagmumula ang mga kaunting katinig na pakiskis, kung meron man, sa paglipat ng tunog ng mga katinig na papigil o padulas; nangyayari rin ito sa ilang mga wika sa Bagong Ginea at sa Timog Amerika. Gayunpaman, bagamat walang  sa kahit anong mga katutubong wika ng Australia, nagpapakita pa rin ito sa mga imbentaryo ng ibang mga wika na walang tunay na katinig na pakiskis.

Tipikal na makikita ang mga wikang nagtatangi sa mga katinig na pakiskis batay sa tunog sa mga kontinente ng Europa, Aprika, at Kanlurang Asya. Kadalasang wala sa mga wika ng Timog at Silangang Asya (kagaya ng wikang Mandarin, Koreano, at mga wikang Austronesyo) ang mga matunog na katinig na pakiskis tulad ng  at . Pawang mga alopono naman ang mga ito sa ilang mga wikang Drabida ng India. Medyo bihira rin ang mga matunog na katinig na pakiskis sa mga katutubong wika ng Kaamerikahan. Sa pangkalahatan, mas bihira sa mga wika na itangi ang mga katinig na pakiskis batay sa tunog kesa sa mga papigil, na makikita lamang sa tinatayang katlo ng lahat ng mga wika sa mundo kumpara sa 60% sa mga katinig na papigil. Sa kabaligtaran naman, nasa 15% naman ng mga wika ang nagtataglay ng matunog na katinig na pakiskis ngunit walang kapares na walang tunog na katinig na pakiskis. Sa mga ito, nasa 2/3 ang nagtataglay ng ganitong sistema nang walang kahit anong pagtatangi.

 Uri 
Nahahati ang mga katinig na pakiskis sa dalawa: mga sibilante at di-sibilante, bagamat karaniwang tinatangi lamang ang mga ito para sa mga lugar ng artikulasyon kung saan posible ang dalawang ito, kagaya halimbawa sa ngipin. Ipinapakita sa susunod na talahanayan sa baba ang mga ito; para sa bawat uri, nasa taas ang di-matunog na anyo nito habang nasa baba ang matunog na anyo nito. Nakalista ang mga ito batay sa lugar mula labi papaloob sa lalamunan.

 Pangalan  IPA HalimbawaWikaSalitaKahuluganBigkas Katinig na pakiskis sa parehong labi Hapones   'bulok' Portuges (Europeo) 'Sabado' Katinig na pakiskis sa labi't ngipin Olandes 'bisikleta'Ingles'tubo'Katinig na pakiskis sa labi't dilaBig Nambas?'hika'Tangoa?'bato'Katinig na pakiskis sa labi't paleta sabayBreton?'kusina niya' [babae] colspan="5" ! Katinig na pakiskis sa labi't ngala-ngala sabayPersa (Klasiko) 'nais' colspan="5" ! Sibilanteng katinig na pakiskis sa ngipinMandarin 'tatlo'Pranses'sebra'Di-sibilanteng katinig na pakiskis sa ngipinSwahili'halaga'Arabo 'ginto'Katinig na pakiskis sa ngipin pagilidNoruwego (Trondheim)'naibenta' colspan="5" ! Katinig na pakiskis sa parehong ngipinAdyghe 'maganda' colspan="5" ! Katinig na pakiskis sa ngipin at labiGroenlandes'ayun na' colspan="5" ! Sibilanteng katinig na pakiskis sa gilagidTagaloglasaMalay'pagkakaiba'Di-sibilanteng katinig na pakiskis sa gilagidIslandes'ikaw'Tseko'apat'Katinig na pakiskis sa gilagid pagilidGales'takure'Zulu'kumain'Sibilanteng katinig na pakiskis sa likurang gilagidTagalogsiyaEslobako'babae'Di-sibilanteng katinig na pakiskis sa likurang gilagidIngles (RP)'kasamahan'Olandes'lawa'Sibilanteng katinig na pakiskis sa dilang pulupotUkranyo 'ahedres'Polako'asawang babae'Di-sibilanteng katinig na pakiskis sa dilang pulupotOrmuri'pula'Ingles (Timog Aprika)'pula'Katinig na pakiskis sa dilang pulupot pagilidToda?'lambak'Ao'kumpas'Katinig na pakiskis sa paleta't gilagidDanes'kaluluwa'Kastila (Paraguay)'sasakyan'Katinig na pakiskis sa paletaUnggaro'kunin'Italyano (Timog)'anak na lalaki'Katinig na pakiskis sa paleta pagilidTurko'dila'Jebero?'eskopeta'Tunog sjSuweko'isang damit' colspan="5" ! Katinig na pakiskis sa ngala-ngalaAfrikaans'malaki'Griyego 'gatas'Katinig na pakiskis sa ngala-ngala pagilidWahgi'tubig'Archi 'bughaw'Katinig na pakiskis sa tilaoGales'anim'Ebreo 'uwak'Katinig na pakiskis sa lalauganMaltes'isa'Danes'uwak'Katinig na pakiskis sa tagukanTagalogtahimikKoreano 'lakbay'

 Sanggunian 

Kategorya:Pages with unreviewed translations
Kategorya:Mga katinig