Balarila ng Tagalog

Ang balarila ng Tagalog ay ang mga patakarang pang-gramatika na nalalarawan ng kayarian/kaayusan ng mga pahayag sa wikang Tagalog.

Sa Tagalog, may walong mga bahagi ng pananalita: ang pandiwa, pangngalan, pang-uri, pang-abay, pang-ukol, panghalip, pangatnig at pang-angkop. 
 Palatunugan 
Tumutukoy ang palatunugan sa pag-aaral ng mga tunog o ponema/multinig ng isang wika. Makikita sa talay sa ibaba ang lahat ng kinikilalang ponema sa wikang Tagalog:
+Mga Ponemang Katinig ng TagalogPanlabiPangngipin-
PanggilagidPagka-panggilagid/
Pangmatigas na ngalangalaPanlalamunanHaptunogPailongPasara()ʔ()Pasutsot()Pagilid/MalapatinigPakatal
+Mga patinig ng TagalogHarapLikodMataasGitnaMababa
 Palatuldikan 

 Palapantigan 

Tumutukoy ang palapantigan sa pagsasaayos ng mga tunog ng isang wika.

Sa dalisay mang pananagalog ay may apat lamang na uri ng sa pagbilang ng pantig: 
 P (patinig),  halimbawa: u-ka
 KP (katinig-patinig), halimbawa: ba-ta
 PK, halimbawa: ta-bak
 KPK, halimbawa: bun-dok
Mapapansing walang kambal-patinig ni katluang-pantig na makikita. Nguni’t dahil na rin sa hibo ng wikang Ingles at Kastila, ay nadagdagan na rin ang mga maaaring bilangin, pati na rin ang mga kambal at katluan:
 PKK, halimbawa: ins-pi-ra-syon
 KKP, halimbawa: pro-gra-ma
 KKPK, halimbawa: plan-tsa
 KKPKK, halimbawa: tsart
 KPKK, halimbawa: nars
 KKPKKK, halimbawa: syorts

 Palabuuan 
Tumutukoy ang palabuuan o palaturingan sa pag-aaral ng mga pagbuo ng mga morpema/multuran, na siyang pinakamaliit na bahagi ng salita na may kahulugan. Halimbawa, binubuo ang salitang doktora ng dalawang morpema: doktor at ang hulaping -a, na nagsasaad ng kasarian ng isang tao o hayop. Nguni’t hindi multuran ang salitang baba sa babae, sapagka’t wala namang kinalaman ang kahulugan ng baba sa salitang babae, kahi’t may sarili itong kahulugan.

Sa Tagalog, may ilang paraan upang mabuo ang mga salita buhat sa payak nitong anyo: nilalapian (maylapi), inuulit, tinatambal (tambalan), hinahalo (haluan) o binabaligtad.
 Pagbabagong morpoponemiko 

Tumutukoy ang mga pagbabagong morpoponemiko o pagbabagong multuringin sa pagbabago ng isang morpema, dulot ng pagsasama o pagtatambal ng mga salita. 
 Asimilasyon ng “ng” 
Isang halimbawa nito ay ang pagbabago ng titik ng o /ŋ/ sa hulihan ng morpema, kapag idinurugtong ito sa isa pang morpema, tulad ng:
 katha + ng + buhay → kathambuhay o nobela
 libo + ng + taon → libuntaon
 pang- + bansa → pambansa
 sang- + yuta → sangyuta.
Ang tuntuning sinusunod dito ay nagiging m ang ng kung naikakabit sa /b/ o /p/, /n/ naman kung /d/, /l/, /r/, /s/, /t/ at walang pagbabago sa mga natitirang titik.

Dati ay sinusunod din ang tuntuning ito sa dulo ng mga pantig tulad ng sa 
 lungsod → lunsod
 singsing → sinsing.
 Pagpapalit ng /d/ at /r/ 
Minsan ay nagiging ang /r/ ang /d/ sa unahan o hulihan ng salita kapag kinakabitan ito ng morpema. Halimbawa:
 ma- + dapat → marapat
 ka- -an + dunong + → karnungan
 tawid + -an → tawiran
Nguni’t mayroong ding salita kung saan hindi o madalang ito nangyayari, tulad ng sa madilaw (Bibihira marinig ang marilaw, maliban na lamang kung tumutukoy ito sa lungsod ng Marilaw). Mayroon namang mga salita kung saan mag-iiba ang kahulugan kung pinalitan ang /d/ ng /r/ (tulad ng sa madamdamin at maramdamin).
 Pagpapalit ng /o/ at /u/ 
Kung matatagpuan ang /u/ sa hulihan ng morpema at ito’y dinugtungan, nagiging /u/ ito. Halimbawa:
 dugo + -an → duguan
 laro + -an + → laruan
 bato + bakal + → batumbakal.
Minsan ay sinusunod din ang tuntuning ito sa pag-uulit ng salita:
 bato → batu-bato
 diyos → diyus-diyosan 
Nguni’t marami-rami na rin ang bumabaybay nito bilang bato-bato o diyos-diyosan nang walang pagbabago.
 Pag-uulit 
Tumutukoy ang pag-uulit sa pagbuo ng bagong salita sa pamamagitan ng pag-uulit ng isang bahagi o ang kabuuan nito.
 Paghahalo 
Sa kamakailan, marami na ring salita ang nabubuo sa pamamagitan ng paghahalo ng dalawa o higit pang salita sa pamamaraang ito tulad ng:
 tapsi + sinangag + itlog →tapsilog
 kanin + sabaw → kaninbaw
Malimit ding gamitin ang pamamaraang ito sa paglikha ng mga bagong katawagan, na wala pang katumbas sa taal na Tagalog:
 una + lapi→ unlapi
 sangkap + hanayan → kapnayan.

 Bahagi ng pananalita 

 Pangngalan 

Ang pangngalan ay nagngangalan ng tao, hayop, bagay, lugar, pangyayari, konsepto at kaisipan.

 Panghalip 

Ang panghalip ay humahalili sa pangngalan.

 Pang-uri 

Ang pang-uri ay naglalarawan ng pangngalan at panghalip.

 Pandiwa 

Ang pandiwa ay nagsasaad ng kilos o galaw.

 Pang-abay 

Ang pang-abay ay naglalarawan ng pandiwa, pang-uri at kapwa pang-abay.

 Pangatnig 

Ang pangatnig ay nag-uugnay ng dalawang salita, parirala, sugnay o pangungusap.

 Pang-ukol 

Ang pang-ukol ay nag-uugnay sa isang pangngalan sa iba pang mga salita sa pangungusap.

 Pang-angkop 

Ang pang-angkop ay nag-uugnay sa panuring at salitang tinuturingan.

 Panandang kohesyong pambalarila 
Ginagamit ang panandang kohesyong gramatikal upang maiwasan ang paulit-ulit na paggamit ng pangngalan o salitang ginagamit sa pagpapahayag.

 Pagpapatungkol 
Ito ay ang paggamit ng panghalip na tumutukoy sa mga nauna o nahuling pangngalan. May dalawang uri ito.

 Anapora o Sulyap na Pabalik 
Ito ang tawag sa mga panghalip na ginagamit sa hulihan bilang pananda sa pinalitang pangngalan sa unahan ng pangungusap o talata.

Halimbawa:Ang Kyogen ay isang dulang pantanghalang isinisingit sa pagtatanghal ng Noh. Ito ay naglalayong magpatawa o aliwin ang mga manonood. Kadalasan, ito ay nagpapatungkol sa realidad ng buhay at sumasalamin sa mga totoong katangian ng tao.

 Katapora o Sulyap na Pasulong 
Ito ang tawag sa mga panghalip na ginagamit sa unahan bilang pananda sa pinalitang pangngalan sa hulihan ng pangungusap o talata.

Halimbawa:Sa Kyogen na ating binasa, makikita ang hangarin niyang mapunta sa langit. Bagama't siya ay kumikitil ng buhay ng mga ibon upang pagkakitaan, ipinaliwanag niyang hindi siya ang nakikinabang dito. Iyan ang katwiran ni Kiyoyori, ang pangunahing tauhan sa dula.

 Tulduk-tuldok 
Ito ay ang pagtitipid sa pagpapahayag. May mga salitang hindi na inilalagay o nawawala na sa pahayag sa kadahilanang naiintindihan na ito sa pahayag at magiging paulit-ulit lamang.

Halimbawa:Bibihira ang nagsasalin ng mga ganito sa ibang wika.

 Pagpapalit 
Ito ay ang paggamit ng iba't iba pang reperensiya sa pagtukoy ng isang bagay o kaisipan.

Halimbawa:Dahil sa pagsasalin ng mga akda sa wikang nauunawaan natin ay namumulat tayo sa kulturang banyaga. Nalalaman natin ang kulturang Hapones at natututo tayo sa mga gawain nila.

 Pag-uugnay 
Ito naman ay paggamit ng iba't ibang pangatnig upang pag-ugnayin ang dalawa o higit pang pahayag.

Halimbawa:Itinanghal ang Kyogen kapag tapos na ang pagtatanghal ng Noh upang maging kaaliw-aliw naman sa manonood ang panonood sa teatro.

 Wastong Gamit ng Salita 
May mga ibang salita sa Tagalog na nakakalito o nagagamit nang mali.

 Nang at Ng 
Ginagamit ang nang sa sumusunod na mga pagkakataon:

 bilang pangatnig sa mga pangungusap na hugnayan; ito ay panimula sa sugnay na di makapag-iisa

Halimbawa:Ang Pilipinas ay lalong nakilala sa buong mundo nang mapili ang Underground River sa Palawan bilang isa sa New Seven Wonders of the World.

 bilang pang-abay

Halimbawa:Nakatapos nang mabilis sa mga gawain ang mag-anak na nagtulungan.

 sa gitna ng dalawang salitang-ugat o dalawang pandiwang inuulit

Halimbawa:Parami nang parami ang mga turistang dumarating sa bansa.Ginagamit naman ang ng sa sumusunod na mga pagkakataon:

 bilang pananda sa tuwirang layon ng pandiwang palipat

Halimbawa:Ang nanay ay naghahanda ng pagkain sa bahay.

 bilang pagpapakita ng pagmamay-ari ng isang bagay o katangian

Halimbawa:Ang programa ng pamahalaan para sa pamilya ay maganda.

 Din/Rin at Daw/Raw 
Ginagamit ang rin at raw sa mga sumusunod na pagkakataon:

 kung ang sinusundang salita ay nagtatapos sa patinig at malapatinig na y at w.

Halimbawa:Gusto raw niyang mamasyal sa Pilipinas.Ginagamit ang din at daw sa sumusunod na pagkakataon:

 kung ang sinusundang salita ay nagtatapos sa katinig maliban sa y at w

Halimbawa:Mas mahal daw pumunta sa ibang bansa.

 kung ang sinusunsang salita ay nagtatapos sa -ri, -ra, -raw o -rayMakabagong Ortograpiyang Pambansa 2013

Halimbawa:Maaari din akong pumunta sa Pilipinas.

 Subukin at Subukan 
Ginagamit ang subukin kung sumusuri at nagsisiyat sa uri, lakas o kakayahan ng isang tao o bagay.

Halimbawa:Subukin mo ang husay ng mga Pilipino.Ginagamit ang subukan kapag gustong malaman kung ano ang ginagawa ng isang tao o bagay nang palihim.

Halimbawa:Subukan mo kung ano ang ginagawa ng mga pinuno ng bansa kapag nagtitipon.

 Pahirin at Pahiran 
Ginagamit ang pahirin kung ang ibig sabihin ay pag-alis ng isang bagay. Ginagamit ang pahiran kung ang ibig sabihin ay paglalagay ng bagay sa isang lugar o karaniwan ay sa isang bahagi ng katawan.

Halimbawa:Pahirin mo ang luha sa iyong mata upang mapahiran ng gamot.

 Sundin at Sundan 
Ginagamit ang sundin kung ang pahayag ay nangangahulugang pagsunod sa payo o pangaral.

Halimbawa:Sundin mo ang payo at utos ng iyong magulang.Ginagamit ang sundan kung ang pahayag ay nangangahulugang gayahin o puntahan ang pinupuntahan ng iba.

Halimbawa:Sundan mo ang ginagawa ng iyong magulang upang maging matagumpay ka rin sa buhay.

 Walisin at Walisan 
Ginagamit ang walisin kung ang pahayag ay nangangahulugang mga bagay na iwawalis.

Ginagamit ang walisan kung ang pahayag ay nangangahulugang lugar kung saan magwawalis.

 Pinto at Pintuan 
Ginagamit ang pinto kung ang pahayag ay nangangahulugang mismong nahahawakang pinto.

Ginagamit ang pintuan kung ang pahayag ay nangangahulugang lugar kung saan nakikita ang pinto.

 May at Mayroon 
Ginagamit ang may kung ang sinusundang salita ay pangngalan, pandiwa, pang-uri, panghalip o pang-abay.

Ginagamit ang mayroon kung ang sinusundang salita ay pangatnig o pang-ukol.

 Kata at Kina 
Ginagamit ang kata kung ang ibig-sabihin ay taong kinakausap.

Ginagamit ang kina kung ang ibig-sabihin ay taong pinag-uusapan.

 Ikit at Ikot 
Ginagamit ang ikit kung ang ibig-sabihin ay gumugulong (spiral) paloob.

Ginagamit ang ikot kung ang ibig-sabihin ay gumugulong (spiral) palabas.

 Hagdan at Hagdanan 
Ginagamit ang hagdan kung ang pahayag ay nangangahulugang mismong nahahawakan at naaapakang hagdan.

Ginagamit ang hagdanan kung ang pahayag ay nangangahulugang lugar kung saan nakikita ang hagdan.

 Operahin at Operahan 
Ginagamit ang operahin kung ang ibig-sabihin ay ang mismong parte ng katawan na ioopera.

Ginagamit ang operahan kung ang ibig-sabihin ay ang taong ioopera.

 Hatiin at Hatian 
Ginagamit ang hatiin kung ang ibig-sabihin ay maghiwa.

Ginagamit ang hatian kung ang ibig-sabihin ay magbigay sa iba.

 Iwan at Iwanan 
Ginagamit ang iwan kung ang ibig-sabihin ay hindi naisama.

Ginagamit ang iwanan kung ang ibig-sabihin ay magbigay.

 Nabasag at Binasag 
Ginagamit ang nabasag kung hindi sinasadya ang pagkabasag.

Ginagamit ang binasag kung ang sinasadya ang pagkabasag.

 Bumili at Magbili 
Ginagamit ang bumili kung ang ibig-sabihin ay gumastos.

Ginagamit ang magbili kung ang ibig-sabihin ay magbenta.

 Kumuha at Manguha 
Ginagamit ang kumuha kung iisa.

Ginagamit ang manguha kung maramihan o sama-sama.

 Dahil Sa at Dahilan 
Ginagamit ang dahil sa kung ito ay nagpapahiwatig ng sanhi.

Ginagamit ang dahilan kung ito ay ginagamit bilang pangngalan.

 Taga at Tiga 
Ginagamit ang taga kung ang sumusunod na salita ay pangngalang pambalana.

Ginagamit ang tiga kung ang sumusunod na salita ay pangngalang pantangi.

 Mga sanggunian 

 Mga Sipi 

 Mga Pinagkukunan 

 Pinagyamang Pluma 9, by Ailene G. Baisa-Julian, Mary Grace G. del Rosario, Nestor S. Lontoc ISBN 978-971-06-3652-5, pp. 48-49, 254

 Tingnan din 
 Balarila ng Wikang Pambansa

Kategorya:Balarila ng partikular na wika
Kategorya:Balarila
Kategorya:Wika