Wikang Lao

Ang wikang Lao, kilala din bilang Laosyano  ( 'lao' o ພາສາລາວ 'wikang lao') ay isang matunog na wika sa pamilyang wika ng Tai-Kadai. Ito ay isang opisyal na wika sa Laos, at meron din mananalita sa Hilagang-Silangang Taylandiya, kung saan ito ay ginagamit bilang Wikang Isan.

 Phonology 

 Mga katinig 
Maraming mga katinig sa wikang Lao gumawa ng isang malaponema kaibahan sa pagitan labialized at plain na bersyon. Ang kumpletong imbentaryo ng mga katinig ng Lao ay tulad ng ipinakita sa talahanayan sa ibaba: 

 Paunang mga katinig 
+Mga ponemang pangatnigLabialAlveolarPalatalVelarGlottalpayaklabpayaklabpayaklabpayaklabPlosivetinigbdwalang tinigpttɕtɕʷkkʷʔʔʷminimithipʰtʰtʷʰkʰkʷʰNakakasugatfssʷhIlongmnɲŋNMalapit naʋllʷj

 Pangwakas na mga katinig 
Ang lahat ng mga malalakas na tunog ay hindi pinakawalan sa huling posisyon. Samakatuwid, ang pangwakas / p / , / t / , at / k / tunog ay binibigkas bilang [p̚] , [t̚] , at [k̚] ayon sa pagkakabanggit.
LabialAlveolarPalatalVelarGlottalIlongmnŋPlosiveptkʔ *Malapit nawj

 Ang glottal stop ay lilitaw sa dulo kapag walang pangwakas na sumusunod sa isang maikling patinig.

 Mga patinig 
Ang lahat ng mga patinig ay gumagawa ng pagkakaiba sa haba ng ponema. Ang mga diptonggo ay lahat ng nakasentro na mga diptonggo na may bumabagsak na sonority. Ang mga monoptonggo at diptonggo ay ipinapakita sa sumusunod na talahanayan: 
+Maikling mga ponema ng patinigHarapSentroLikodunr.rnd.Mga diptonggoiə̯~ ɯə̯uə̯Mga monoptonggoNakasaraako~ ɯikawNakasarang gitnae~ ɤoNakabukang gitnaɛɔNakabukanga+Long vowel phonemesHarapSentroLikodunr.rnd.Mga diptonggoiːə̯~ ɯːə̯uːə̯Mga monoptonggoNakasaraiː~ ɯːuːNakasarang gitnaeː~ ɤːoːNakabukang gitnaɛːɔːNakabukaaː

 Mga tone 
Si Lao ay may anim na tono ng leksikal. 

 Hindi nasiyasat na mga pantig 
Mayroong anim na tone ng ponememiko sa mga hindi naka-check na pantig, iyon ay, sa mga pantig na nagtatapos sa isang patinig o ibang sonorant na tunog ( [m], [n], [ŋ], [w], at [j] ).
PangalanDiacritic sa ⟨e⟩Tono sulatHalimbawaPagtakpanTumataas nae˨˦ o ˨˩˦/ kʰǎː /
ຂາpaaMataas na lebelé˦/ kʰáː /
ຄາnatigilMataas na pagbagsakê˥˧/ kʰâː /
ຄ້າkalakalKalagitnaang lebelē˧/ kʰāː /
ຂ່າ, ຄ່າgalangal , halaga ng resp.Mababang antasè˩/ kàː /
ກາuwakMababang pagbagsake᷆
(din ȅ )˧˩/ kʰa᷆ː /
ຂ້າpumatay, lingkod

 Sinuri ang mga pantig 
Ang bilang ng mga magkakaibang tono ay nabawasan sa apat sa mga naka-check na pantig, iyon ay, sa mga pantig na nagtatapos sa isang sagabal na tunog ( [p], [t], [k], o ng glottal stop [ʔ] ).
TonoHalimbawaPagtakpanmataas/ hák /
ຫັກpahingakalagitnaan/ Hak /
ຮັກpag-ibigmahinang pagbagsak/ ha᷆ːk /
ຫາກkung, hindi maiiwasannahuhulog/ hâːk /
ຮາກpagsusuka, ugat

 Mga Pantig 
Ang mga pantig ng lao ay may anyong (C) V (C), ibig sabihin, binubuo ito ng isang patinig sa nukleyus ng pantig, na opsyonal na naunahan ng isang solong katinig sa pagsisimula ng pantig at opsyonal na sinusundan ng isang solong katinig sa pantig na coda. Ang pinapayagan lamang na mga kumpol ng katinig ay mga pantig na paunang kumpol / kw / o / kʰw / . Ang anumang katinig ay maaaring lumitaw sa pagsisimula, ngunit ang mga nakalistang katinig ay hindi nangyayari bago pa bilugan ang mga patinig . 

Ang isang pagkakaiba sa pagitan ng Thai at Lao ay sa Lao ang mga paunang kumpol ay pinasimple. Halimbawa, ang opisyal na pangalan ng Laos ay Romanized bilang Sathalanalat Paxathipatai Paxaxon Lao , na may analog na Thai na Satharanarat Prachathipatai Prachachon Lao (สาธารณรัฐ ประชาธิปไตย ประชาชน ลาว), na nagpapahiwatig ng pagpapasimple ng Thai pr sa Lao p .

Ang / ptk ʔ mn ŋ wj / lamang ang maaaring lumitaw sa coda. Kung ang patinig sa nukleo ay maikli, dapat itong sundan ng isang katinig sa coda; / ʔ / sa coda ay maaaring mauna sa pamamagitan ng isang maikling patinig. Buksan ang mga pantig (ibig sabihin, ang mga walang coda consonant) at mga pantig na nagtatapos sa isa sa mga sonorant / mn ŋ wj / kumuha ng isa sa anim na mga tono, mga pantig na nagtatapos sa / ptk / kumuha ng isa sa apat na mga tono, at mga pantig na nagtatapos sa / ʔ / kumuha ng isa sa dalawang tono lamang.

 Sistema ng pagsulat 

 Sulat Lao 

Ang sulat Lao, na nagmula sa sulat Kamboyano ng Imperyong Khmer noong ika-14 na siglo, ay sa wakas ay nag-ugat sa Sulat Pallava ng Timog India , isa sa mga Brahmikong sulat. Bagaman ang sulat Lao ay may pagkakahawig sa Thai, ang nauna ay naglalaman ng mas kaunting mga titik kaysa sa Thai sapagkat noong 1960 ito ay pinasimple upang maging medyo ponemiko , samantalang ang Thai ay nagpapanatili ng maraming mga etymological spelling na binibigkas na pareho. 

Tradisyonal na nauri ang iskrip bilang isang abugida, ngunit ang mga titik ng pangatnig na Lao ay inisip bilang simpleng kumakatawan sa tunog ng katinig, sa halip na isang pantig na may taglay na patinig. Ang patinig ay nakasulat bilang mga diacritic mark at maaaring mailagay sa itaas, sa ibaba, sa harap ng, o sa likod ng mga katinig. Naglalaman din ang sulat ng mga natatanging simbolo para sa mga bilang, bagaman ang mga numerong Arabe ay mas karaniwang ginagamit.

Ang sulat Lao liturhical ay nakasulat sa sulat Tai Tham at ginagamit pa rin sa mga templo sa Laos at Isan.

 Pahiwatig ng mga tono 
Hindi sumasang-ayon ang mga eksperto sa bilang at katangian ng mga tono sa iba't ibang mga diyalekto ng Lao. Ayon sa ilan, karamihan sa mga diyalekto ng Lao at Isan ay may anim na tono, ang sa Luang Prabang ay mayroong lima. Natutukoy ang mga tono tulad ng sumusunod:
Mga tonoMahabang patinig, o patinig plus binibigkas na katinigMahabang patinig kasama ang hindi pinapakitang katinigMaikling patinig, o maikling patinig kasama ang hindi pinapakitang katinigMai ek ( ອ ່ )Mai tho ( ອ ້ )Mataas na katinigtumataasmababang pagbagsakmataaskalagitnaanmababang pagbagsakMga katinig na kalagitnaanmababang tumataasmababang pagbagsakmataaskalagitnaanmataas na pagbagsakMababang katinigmataasmataas na pagbagsakkalagitnaankalagitnaanmataas na pagbagsak
Isang tahimik na ຫ ( / h / ) na inilagay bago ilalagay ng ilang mga katinig ang nagpapatuloy na katinig sa tono ng mataas na klase. Maaari itong maganap bago ang mga titik na ງ / ŋ / , ຍ / ɲ / , ຣ / r / , at ວ / w / at pinagsama sa mga espesyal na ligature (itinuturing na magkakahiwalay na mga titik) tulad ng ຫ ຼ / l / , ໜ / n / , at ໝ / m / . Bilang karagdagan sa ອ ່ (mababang tono) at ອ ້ (pagbagsak ng tono), mayroon ding mga bihirang ອ ໊ (mataas) ອ ໋ (tumataas) na mga marka ng tono.

Sanggunian

Kategorya:Mga wikang Tai