Rosalio Imperial

Si Rosalio "Sali" Roya Imperial, Sr.  (Setyembre 4, 1902 –  Pebrero 20, 1978) ay isang edukador, manunulat, lingguwista, at politiko mula sa rehiyong Bikol. Kinikilala siya bilang isa sa mga pangunahing tagapag-ambag sa panitikan at pag-unlad ng wikang Bikol. Bukod sa pagiging tagapagturo, naging alkalde din siya ng Naga bago ang panahon ng pananakop ng mga Hapones at muling itinalagang alkalde ng Naga noong 1945, at nanungkulan hanggang 1946.

Talambuhay

 Unang yugto ng buhay at edukasyon 
Ipinanganak si Rosalio Imperial Sr. sa Pili, Camarines Sur noong Setyembre 4, 1902, kina Epifanio Imperial (ama) tubong Ligao, Albay, at Batazara V. Roya (ina) tubong Libmanan, Camarines Sur. Nang anim na taong gulang siya, lumipat ang kanilang pamilya sa Naga, kung saan siya lumaki at nag-aral. Noong una, pumasok siya sa seminaryo sa Naga, subalit nang naglaon, lumipat sa pampublikong paaralan. Natapos niya ang elementarya at sekundarya sa rehiyon ng Bikol.

Nag-aral si Imperial ng abogasya, subalit hindi niya natapos ang kurso, nakarating lamang hanggang ikatlong taon. Sa kolehiyo, naging pangunahin (major) niya ang Ingles, Panitikan, at Komposisyon, at kumuha rin ng mga kurso sa Pamamahayag.

Noong 1920, nagsimula siyang magturo sa mga paaralan sa Camarines Norte at Camarines Sur, kabilang ang Mababang Paaralan ng Daet, Mababang Paaralan ng Labo, at Mababang Paaralan ng Indan (Vinzons). Noong 1927, bumalik siya sa Naga upang tumulong sa pagtatatag ng Akademyang Katoliko ng Camarines Sur, isang institusyong kalaunan ay naging bahagi ng Pamantasang Ateneo de Naga. Dito siya nagsilbi bilang punong-guro at rehistrar.

 Karera sa panitikan at lingguwistika 
Si Imperial ay isang manunulat na maraming naisulat sa wikang Bikol at Kastila, at nagsulat din sa Ingles at Tagalog. Ang kaniyang mga akda ay sumasaklaw sa iba't ibang anyo ng panitikan:

 sarsuwela, drama, rukit-rawit (tulang Bikol), at osipon (maikling kuwento)
 pagsasalin ng mga klasikong Kanluraning akda sa wikang Bikol, kabilang ang mga korido at salin mula sa Kastila
 pagsasalin sa wikang Bikol ng mga nobela ni José Rizal na Noli Me Tangere at El Filibusterismo
 mga akdang lingguwistiko tulad ng Bikol dictionary, Bikol grammar, at mga gabay sa talasalitaan, kasingkahulugan at kasalungat, mga idyoma, at mga aklat sa pag-uusap sa Bikol–Ingles–Espanyol

Dahil sa lawak ng kaniyang ambag, kinikilala siya bilang isa sa mga haligi ng modernong panitikang Bikolano.

Bilang isang manunulat at lingguwista, nagsilbi siya bilang patnugot ng mga lokal na pahayagang Bicolandia, Bugkos at Bicol Independent, maging tagapag-ambag na patnugot ng publikasyong Sanghiran nin Bikol. 

 Karera sa politika 
Noong 1931, habang nagsisilbi bilang punong-guro sa Akademyang Katoliko ng Camarines Sur, tumakbo si Imperial at nanalo bilang pangalawang-pangulo ng munisipalidad ng Naga. Noong 1935, umalis si Imperial bilang punong-guro upang isabak ang sarili sa larangan ng politika. Noong 1936, nagtrabaho siya sa Buro de Planta y Industria, subalit nagbitiw siya noong 1940 para tumakbo bilang alkalde ng Naga, Camarines Sur. Nanalo siya sa halalan at nanumpa bilang alkalde noong Enero 1, 1941.

Sa pagsiklab ng Ikalawang Digmaang Pandaigdig at pagsakop ng mga Hapon sa Pilipinas, pansamantalang nagbitiw siya sa puwesto. Matapos bumalik ang mga Amerikano sa Naga noong Mayo 7, 1945, muling itinalaga si Imperial bilang alkalde ng Naga ng noo'y Pangulo Manuel A. Roxas, at nanilbihan siya hanggang Hunyo 1946.

 Personal na buhay 
Ang napangasawa niya ay si Felicidad Neri (namatay noon Oktobre 1, 1970) ng Basud, Camarines Norte. Nagkaroon sila ng limang anak na sina Rogelio, Rosalio, Jr., Epifanio, Natividad, at Emeterio.

Mga akda

 Mga nobela / osipon o maikling kuwento 

 Principe Wilfredo asin An Sirang Bulawan
 Haxeng Arthur asin An Mesa Redonda
 Princesa Florenda asin An Pitong Mongan
 Don Juan del Mundo de la Austria
 Principe Amed Al Camel
 Jose Vendido
 Tablante de Ricamonte
 Cabayong Tabla
 Blandino Villafranca
 Don Juan Tiñoso
 Siete Infantes de Lara
 Macetas na Adelfa
 Celia asin Balagtas
 Rodrigo de Villas
 Principe Ludovico
 Principe Durante
 Princesa Cloriana
 Princesa Florenia
 Maria Alimango
 Bernardo Carpio
 Princesa Marina
 Blanca Nieves
 Aladino
 Trabiata Trobador
 Mag Amang Pobre
 Guillermito
 Vicente Antonio
 Doce Pares
 Felizardo

 Panrelihiyon 

 Milagro asin Buhay ni San Vicente Ferrer
 Milagro asin Buhay ni Nstra. Sra. de Peñafrancia
 Milagro asin Buhay ni Nstra. Sra. de Salvacion
 Pasion Flos Santorum
 Martir del Golgota
 Tronco del Mundo
 Ten Commandments (Bicol)
 Arca ni Noe
 Hadeng Salomon
 Padre Juan asin Beata Maria
 Mga Novena

 Sari-saring akda (isinalin at iba pa) 

 Noli Me Tangere
 El Filibusterismo
 Primer Constitucion
 Evolucion can Bandera
 Gomburza
 Arte sa Pagbulong
 Robinson Crusoe
 Shorab asin Rostum
 Gamgam na Adarna
 Negociante sa Venice
 Tolong Muskiteros
 Les Miserables
 Conde Sa Monte Cristo
 William Tell
 Romeo asin Julieta
 Viaje Ni Simbad
 Macbeth
 Ben Hur
 Silas Marner
 Samson asin Delila
 Hamlet
 Robin Hood
 Arabian Nights
 Cinderella

 Lingguwistikang obra at iba pa 

 Diccionariong sa lenguageng Bicol
 Gramaticang Bicol
 Vocabulario, Synonym Antonym (Bicol)
 Riddles, Idioms sa Tataramon na Bicol
 Guia de Conversaciones: Bicol-English-Castila
 Mga Bayaning Filipino
 An 15 Marires Bicolano
 Rawitdawit nin Puso
 Mga Tigsik
 Cutad nin Puso
 Surat nin Pagkamoot
 How to Write Love Letters
 Agrangay nin Puso
 Cabatiran sa Pagbulang
 An Dama
 Pangaturogan asin Cahologan
 Prognostico
 Talisman
 Abecedario
 An Maromansang Buhay ni Inday asin Raha Lakatuna – isang bersong Bikol na kwento tungkol sa Inday at Rajah Lakatuna, nagpapakita ng ugnayan ng Bikol at Kabisayaan bago dumating ang mga Kastila.

Kategorya:Mga manunulat mula sa Pilipinas
Kategorya:Mga Bikolano

 Mga sanggunian