Phylum

Sa taksonomiya ng larangan ng biyolohiya,  phylum [isahan] o phyla [maramihan]; Griyego: ), o ang lapi, o kalapian, ay isang kahanayang ng pagkakapangkat-pangkat na nasa antas sa ilalim ng kaharian at nasa ibabaw ng biyolohiya.  Kinuha ang salitang "phylum" mula sa phylai () ng wikang Griyego, mga grupo ng mga angkan na naninirahan sa mga lungsod ng isinaunang Gresya; may kakayahan at karapatan sa paghalal ng pinunong-kaangkan ang mga phylai. Sa larangan ng taksonomiya, kinakatawan ng mga phylum ang pinakamalaki at pinakakaraniwang kinikilalang pagbubuklod-buklod ng mga hayop at iba pang mga nilalang na may-buhay, at may tiyak na mga katangiang pang-ebolusyonaryo, bagaman kung minsan maaaring ihanay ang mga mismong phylum  sa mga superphyla (katulad ng Ecdysozoa na may walong phylum, kabilang ang mga arthropod at bulating-bilog; at ang Deuterostomia na kabilang ang mga echinoderm, chordate, hemichordate at bulating-pana) (arrow worm).

Sa impormal na paraan, maaaring isipin na ang mga phylum isang paglilipon ng mga hayop batay sa isang panlahatang kayarian ng katawan;".  Ginagamit na ang klasipikasyon ng mga organismo sa mga pamamaraan ng pag-aantas nang dumating ang ika-labimpito at ika-labingwalong mga dantaon.  Karaniwang tinitipon ang mga nilalang ayon sa kanilang mga pagkakatulad na pang-morpolohiya, ayon sa kaalaman ng mga isinaunang mga dalubhasa, at ang mga kalipunang ito ay muling inihanay ayon sa kanilang mga pagkakatulad, at iba pa, upang makabuo ng pag-aantas (hirarkiya)."  Tinatawag itong pagpapangkat-pangkat na pang morpolohiya (ayon sa pagkakahawig ng mga anatomiya).  Samakatuwid, sa kabila ng tila pagkakaiba ng mga panlabas na mga kaanyuhan ng mga nilalang, inihanay sila sa mga phylum ayon sa kanilang mga panloob na kayarian."  Ang trabaho ng biyolohistang ebololusyonaryo ay ang mabigyan ng kahulugan ang masalimuot na pagsasalunggatan ng hubog - hindi laging may kaugnayan sa pagitan ng panloob at panlabas na mga bahagi ng katawan.  Noong unang kapanahunan ng paksang ito, naging lantad na ang mga kayariang panloob - sa pangkalahataan - ay higit na mahalaga sa mataas na kahanayan ng mga hayop, kaysa sa mga panlabas na hugis.  Naglalagay ng malawakang limitasyon ang panlabas na kayarian sa kung paano humihinga, kumakain at gumagawa ng supling ang isang hayop." Halimbawa, bagaman tila magkahiwalay at magkaiba, kapwa kabilang ang mga gagamba at mga alimango sa mga Arthropoda, samantalang ang mga bulating-lupa at bulating-payat, bagaman magkahugis, ay mula sa dalawang kahanayan.  Kabilang ang mga bulating-lupa sa mga Annelida, samantalang ang mga bulating-payat ay mula sa mga Platyhelminthes.  Datapwa pinapayagan ng Kodigong Pansandaigdigan ng Pagpapangalang Pang-botaniko ang paggamit ng salitang "phylum ilang panukoy sa mga halaman, higit na mas ginagamit ng mga botanista ang salitang "kahatian".

Ang pinakakilalang mga phylum ng hayop ay ang Mollusca, Porifera, Cnidaria, Platyhelminthes, Nematoda, Annelida, Arthropoda, Echinodermata, at Chordata.  Sa huli nabibilang mga ang mga tao.  Bagaman may 35 - humigit-kumulang - na mga phylum, kabilang sa siyam na nabanggit ang karamihan sa mga sari.  Marami sa mga phylum ang nabubuhay sa tubig, at nag-iisa lamang ang wala sa mga karagatan ng mundo: ito ang Onychophora o bulating-pelus (bulating-tersiyupelo).

Ang pinakabagong natuklasang sari ay ang Cycliophora"… kapag may isang bagong tuklas na sari ng hayop, hindi man pangkaraniwan, maaaring ihanay ito sa isang kilala nang lupon ng mga nilalang na may katulad na kayarian ng katawan o sari.  Bagaman mayroon nang higit sa 1.5 milyong kilalang mga sari sa mundo, maaari silang ihanay sa loob ng 35 o higit pa na mga sari.  Kabilang sa mga ito ang mga kordata (chordate, mga vertebrata katulad ng tao), mga molusk (mga suso) at artropoda (may mga binting magkakaugpong; mga kulisap).  Subalit, ang S. pandora ay lubhang hindi pangkaraniwan kung kaya't hindi ito maihanay sa kahit na anong umiiral na kasarian, at dahil dito isang bagong sari ang iminungkahi: ang Cycliophora"  (pinuntahan ang URL noong 5 Hulyo 2006), na natuklasan noong 1993; tatlong bagong sari lamang ang natuklasan sa loob ng huling dantaon.

Ang pagsabog na Kambriyano ay isang malakihang pamumulaklak ng mga nilalang na may-buhay na naganap sa pagitan, humigit-kumulang, ng 530 at 520 milyong taon na ang nakalipas; noong mga panahong ito mayroon nang mga nilalang na kahawig ng makabagong sari, bagaman hindi naman kabilang sa mga ito; habang ang ilan naman ay parang mga kinatawan na nasa loob ng Ediacaran biota, nananatili itong isang usapin na kung ang lahat ba ng mga sari ay namumuhay na bago man dumating ang pagsabog.  Sa loob ng maraming panahon, nagpabagu-bago ang mga gawain ng iba't ibang mga sari.  Halimbawa, noong panahong Kambriyano, ang nakalalamang na mga megafauna (megahayop), o malalaking mga hayop, ay ang mga artropoda, ngunit sa ngayon ang mga megahayop ay nalalamangan ng mga vertebrata (kordata)"Ang Kambriyanong Pagsabog… Ang hangganan ng mga organismo ay umaabot mula sa mga prokaryotiko cyanobacteria hanggang sa mga eukaryotikong luntian at pulang alga, esponghang-dagat, brakyopoda, priyapulida, anelida, at maraming iba't ibang lipon ng mga artropoda groups, maging mga ekinoderma at maaaring isa sa mga unang kordata."  (pinuntahan ang URL noong 5 Hulyo 2006)  Magpahanggang sa ngayon, ang pinaka-nakalalamang na sari ay ang mga artropoda.
Mga phyla

Mga hayop

     Protostome
   Bilateria
   Nephrozoa     Deuterostome     Basal/disputed
   Non-Bilateria     Vendobionta     Parazoa     Others

PhylumKahuluganKaraniwang pangalanNatatanging katangianInilalarawang taxaAnnelidaLittle ring Segmented wormsMultiple circular segments + extantAgmataFragmentedAgmatesCalcareous conical shells5 species, extinctArchaeocyathaAncient cupsArchaeocyathidsAn extinct taxon of sponge-grade, reef-building organisms living in warm tropical and subtropical waters during the Early Cambrian. 3 known classes (Extinct)ArthropodaJointed footArthropodsSegmented bodies and jointed limbs, with Chitin exoskeleton+ extant; 20,000+ extinctBrachiopodaArm footLampshellsLophophore and pedicle-500 extant; 12,000+ extinctBryozoa (Ectoprocta)Moss animalsMoss animals, sea mats, ectoproctsLophophore, no pedicle, ciliated tentacles, anus outside ring of cilia extantChaetognathaLonghair jawArrow wormsChitinous spines either side of head, fins extantChordataWith a cordChordatesHollow dorsal nerve cord, notochord, pharyngeal slits, endostyle, post-anal tail+CnidariaStinging nettle CnidariansNematocysts (stinging cells)CtenophoraComb bearerComb jelliesEight "comb rows" of fused cilia-150 extantCycliophoraWheel carryingSymbionCircular mouth surrounded by small cilia, sac-like bodies+EchinodermataSpiny skinEchinodermsFivefold radial symmetry in living forms, mesodermal calcified spines extant; approx. 13,000 extinctEntoproctaInside anusGoblet wormsAnus inside ring of ciliaGastrotrichaHairy stomach Gastrotrich wormsTwo terminal adhesive tubesGnathostomulidaJaw orificeJaw wormsTiny worms related to rotifers with no body cavityHemichordataHalf cordAcorn worms, hemichordatesStomochord in collar, pharyngeal slits extantKinorhynchaMotion snoutMud dragonsEleven segments, each with a dorsal plateLoriciferaCorset bearerBrush headsUmbrella-like scales at each endMicrognathozoaTiny jaw animals LimnognathiaAccordion-like extensible thoraxMedusoidJellyfish-likeMedusoidsThese are extinct creatures described as jellyfish-like and inhabited the late Precambrian, Ediacaran and early Cambrian.18 genera, extinctMolluscaSoftMollusks / molluscsMuscular foot and mantle round shell+ extant; 80,000+ extinctFeldkamp, S. (2002) Modern Biology. Holt, Rinehart, and Winston, USA. (pp. 725)NematodaThread likeRound worms, thread wormsRound cross section, keratin cuticleNematomorphaThread form Horsehair worms, gordian wormsLong, thin parasitic worms closely related to nematodesNemerteaA sea nymphRibbon worms, rhynchocoelaUnsegmented worms, with a proboscis housed in a cavity derived from the coelom called the rhynchocoelOnychophoraClaw bearerVelvet wormsWorm-like animal with legs tipped by chitinous claws extantPetalonamaeShaped like leaves NoAn extinct phylum from the Ediacaran. They are bottom-dwelling and immobile, shaped like leaves (frondomorphs), feathers or spindles.3 classes, extinctPhoronidaZeus's mistressHorseshoe wormsU-shaped gutPlacozoaPlate animalsTrichoplaxesDifferentiated top and bottom surfaces, two ciliated cell layers, amoeboid fiber cells in betweenPlatyhelminthesFlat wormFlatwormsFlattened worms with no body cavity. Many are parasitic.PoriferaPore bearerSpongesPerforated interior wall, simplest of all known animals extantPriapulidaLittle PriapusPenis wormsPenis-shaped worms ProarticulataBefore articulatesProarticulatesAn extinct group of mattress-like organisms that display "glide symmetry." Found during the Ediacaran.3 classes, extinctRhombozoa (Dicyemida)Lozenge animal RhombozoansSingle anteroposterior axial celled endoparasites, surrounded by ciliated cells+RotiferaWheel bearerRotifersAnterior crown of ciliaSaccorhytidaSaccus : "pocket" and "wrinkle"SaccorhytusSaccorhytus is only about 1 mm (1.3 mm) in size and is characterized by a spherical or hemispherical body with a prominent mouth.  Its body is covered by a thick but flexible cuticle.  It has a nodule above its mouth. Around its body are 8 openings in a truncated cone with radial folds.1 species, extinctTardigradaSlow stepWater bears, Moss piglets Microscopic relatives of the arthropods, with a four segmented body and headTrilobozoaThree-lobed animalTrilobozoanA taxon of mostly discoidal organisms exhibiting tricentric symmetry.  All are Ediacaran-aged18 genera, extinctVetulicoliaAncient dweller VetulicolianMight possibly be a subphylum of the chordates. Their body consists of two parts: a large front part and covered with a large "mouth" and a hundred round objects on each side that have been interpreted as gills - or at least openings in the vicinity of the animal.  Their posterior pharynx consists of 7 segments. 15 species, extinctXenacoelomorphaStrange hollow formSubphylum Acoelomorpha and xenoturbellidaSmall, simple animals. Bilaterian, but lacking typical bilaterian structures such as gut cavities, anuses, and circulatory systems+Total: 401,525,000

Mga halaman

     Land plants
   Viridiplantae     Green algae     Other algae (Biliphyta)

DivisionMeaningCommon nameDistinguishing characteristicsSpecies described Anthocerotophyta p. 489 Anthoceros-like plants Hornworts Horn-shaped sporophytes, no vascular system -300+ Bryophyta Bryum-like plants, moss plants Mosses Persistent unbranched sporophytes, no vascular system  Charophyta Chara-like plants Charophytes   Chlorophyta (Yellow-)green plants Chlorophytes  Cycadophyta Cycas-like plants, palm-like plants Cycads Seeds, crown of compound leaves -200 Ginkgophyta Ginkgo-like plants Ginkgo, maidenhair tree Seeds not protected by fruit (single living species)  extant; 50+ extinct Glaucophyta Blue-green plants Glaucophytes  Gnetophyta Gnetum-like plants Gnetophytes Seeds and woody vascular system with vessels  Lycopodiophyta,
LycophytaLycopodium-like plants
Wolf plants Clubmosses & spikemossesMicrophyll leaves, vascular system  extant Magnoliophyta Magnolia-like plants Flowering plants, angiosperms Flowers and fruit, vascular system with vessels  Marchantiophyta,
Hepatophyta Marchantia-like plants
Liver plants Liverworts Ephemeral unbranched sporophytes, no vascular system Polypodiophyta,
MonilophytaPolypodium-like plantsFernsMegaphyll leaves, vascular system  Pinophyta,
ConiferophytaPinus-like plants
Cone-bearing plant Conifers Cones containing seeds and wood composed of tracheids  extantRhodophytaRose plantsRed algaeUse phycobiliproteins as accessory pigments.Total: 14

 Fungi 

DibisyonKahuluganKaraniwang pangalanNatatanging katangianInilalarawang espesye Ascomycota Bladder fungus Ascomycetes, sac fungiTend to have fruiting bodies (ascocarp). Filamentous, producing hyphae separated by septa. Can reproduce asexually.30,000 Basidiomycota Small base fungus Basidiomycetes, club fungiBracket fungi, toadstools, smuts and rust. Sexual reproduction. 31,515 Blastocladiomycota Offshoot branch fungus Blastoclads Less than 200 Chytridiomycota Little cooking pot fungus ChytridsPredominantly Aquatic saprotrophic or parasitic. Have a posterior flagellum. Tend to be single celled but can also be multicellular.1000+ Glomeromycota Ball of yarn fungus Glomeromycetes,  fungiMainly arbuscular mycorrhizae present, terrestrial with a small presence on wetlands. Reproduction is asexual but requires plant roots.284 Microsporidia Small seeds Microsporans  1400 Neocallimastigomycota New beautiful whip fungus NeocallimastigomycetesPredominantly located in digestive tract of herbivorous animals. Anaerobic, terrestrial and aquatic. approx. 20  Zygomycota Pair fungus ZygomycetesMost are saprobes and reproduce sexually and asexually. aprox. 1060Total: 8

 Protista 

     Harosa     Protozoa

Phylum/DibisyonKahuluganKaraniwang pangalanNatatanging katangianHalimbawaInilalarawang espesye Amoebozoa Amorphous animal Amoebas Presence of pseudopodia Amoeba 2400 Bigyra Two rings Cercozoa Choanozoa Funnel animal Presence of a colar of microvilli surrounding a flagellum125 Ciliophora Cilia bearer Ciliates Presence of multiple cilia and a cytostome Paramecium4500 Cryptista Hidden Euglenozoa True eye animal Euglena800 Foraminifera Hole bearers Forams Complex shells with one or more chambers Forams10000, 50000 extinct Haptophyta Loukozoa Groove animal Metamonada Middle single-celled organisms Giardia Microsporidia Small spore Myzozoa Suckling animal1555+ Ochrophyta Yellow plant  Diatoms Oomycota Egg fungus Oomycetes Percolozoa Radiozoa Ray animal Radiolarians Sarcomastigophora Flesh and whip bearer SulcozoaTotal: 19

The Catalogue of Life includes Rhodophyta and Glaucophyta in kingdom Plantae, but other systems consider these phyla part of Protista.

 Bacteria 

Currently there are bacterial 40 phyla (not including "Cyanobacteria") that have been validly published according to the Bacteriological Code
 Acidobacteriota, phenotypically diverse and mostly uncultured
 Actinomycetota, High-G+C Gram positive species
 Aquificota, deep-branching
 Armatimonadota
 Atribacterota
 Bacillota, Low-G+C Gram positive species, such as the spore-formers Bacilli (aerobic) and Clostridia (anaerobic)
 Bacteroidota
 Balneolota
 Bdellovibrionota
 Caldisericota, formerly candidate division OP5, Caldisericum exile is the sole representative
 Calditrichota
 Campylobacterota
 Chlamydiota
 Chlorobiota, green sulphur bacteria
 Chloroflexota, green non-sulphur bacteria
 Chrysiogenota, only 3 genera (Chrysiogenes arsenatis, Desulfurispira natronophila, Desulfurispirillum alkaliphilum)
 Coprothermobacterota
 Deferribacterota
 Deinococcota, Deinococcus radiodurans and Thermus aquaticus are "commonly known" species of this phyla
 Dictyoglomota
 Elusimicrobiota, formerly candidate division Thermite Group 1
 Fibrobacterota
 Fusobacteriota
 Gemmatimonadota
 Ignavibacteriota
 Kiritimatiellota
 Lentisphaerota, formerly clade VadinBE97
 Mycoplasmatota, notable genus: Mycoplasma
 Myxococcota
 Nitrospinota
 Nitrospirota
 Planctomycetota
 Pseudomonadota, the most well-known phylum, containing species such as Escherichia coli or Pseudomonas aeruginosa
 Rhodothermota
 Spirochaetota, species include Borrelia burgdorferi, which causes Lyme disease
 Synergistota
 Thermodesulfobacteriota
 Thermomicrobiota
 Thermotogota, deep-branching
 Verrucomicrobiota

 Archaea 

Currently there are 2 phyla that have been validly published according to the Bacteriological Code
 Nitrososphaerota
 Thermoproteota, second most common archaeal phylum
Other phyla that have been proposed, but not validly named, include:
 "Euryarchaeota", most common archaeal phylum
 "Korarchaeota"
 "Nanoarchaeota", ultra-small symbiotes, single known species

Tingnan din
Kladistiko
Pilohenetiko
Sistematiko
Taksonomiya

Mga sanggunian

Mga ugnayang panlabas
Mga Pangunahin Sangahay ng mga Hayop 

Etimolohiya:
American Heritage Dictionary (Diksiyunaryo ng Pamanang Amerikano) : Phylum, bagong salitang Latin, mula sa Griyegong phūlon (klase).
Diksiyunaryong pang-Etimolohiya sa internet: mula sa Griyegong phylon (lahi, lipi, kasapi, pinagmulan); na kaugnay ng phyle (tribo, angkan), at phylein (dalhin dito) ng physikos (tumutukoy sa kalikasan); mula sa physis (kalikasan)

Kategorya:Pagtitipun-tipong pang-agham
Kategorya:Pagpapangalang pang-botanika
Kategorya:Taksonomiya ng halaman
Kategorya:Lapi