Ormoc

Ang Lungsod ng Ormoc (pagbigkas: or•mók) ay isang ika-1 lungsod sa lalawigan ng Leyte, Pilipinas.  Hinango ang pangalan ng lungsod mula sa ogmok, isang matandang Bisayang katawagan para sa mga mababang malalim na lupain.  Ito ang pinakaunang hindi-lalawiganing lungsod ng Pilipinas. Ayon sa , ito ay may populasyon na  sa may  na kabahayan.  Ito ang sentrong pangkabuhayan, kalinangan, kalakalan at transportasyon sa kanlurang Leyte.

Ang Ormoc ay isang independent component city, hindi napapailalim sa regulasyon mula sa Provincial Government ng Leyte. Gayunpaman, ang lungsod ay bahagi ng 4th Congressional District of Leyte kasama ng Albuera, Kananga, Merida, Palompon at  Philippine Statistics Authority. Noong Nobyembre 8, 2013, ang lungsod ay lubos na napinsala ng Super Typhoon Yolanda (Haiyan), matapos na dumanas ng matinding pinsala at pagkawala ng buhay noong 1991 mula sa malakas na pagbaha noong Tropical Storm Thelma (Uring).

Etimolohiya
Ang pangalan ng lungsod ay nagmula sa ogmok, isang sinaunang Bisaya termino para sa "mababang lupain" o "mababang kapatagan". Ipinagdiriwang din ng lungsod ang taunang pagdiriwang ng pasasalamat na tinatawag na Piña Festival bilang parangal kina santo Pedro at Pablo bilang pasasalamat sa masaganang ani ng pinya.<ref>{{cite web|url=http://www.bastaigatsikat.com/2013/10/tugob-ormoc-city-festival.html|title=TUGOB, isang Ormoc City Festival|date=October 26, 2013|website=bastaigatsikat.com|access-date=November 22, 2018|archive-url=https://web.archive.org/web/20190910215259/http://www.bastaigatsikat.com/2013/10/tugob-ormoc-city-festival.html|archive-date=Setyembre 10, 2019|url-status=usur=

 Kasaysayan 


 Maagang kasaysayan 
Ginamit ang lugar na ito noong Okupasyon ng mga Espanyol at ang paglipat ng mga kalapit na bayan upang manirahan sa mas matabang kapatagan ng Ormoc. Karamihan sa mga nanirahan sa bayan ay ang mga Malayan. Ang mga taong ito ay may patuloy na pakikipagkalakalan sa mga Chinese, Mga Javanese at Mga Indones. Gayunpaman, ang kanilang kabuhayan ay palaging nanganganib sa pag-atake ng mga Mga pirata ng Moro. Bilang resulta, ang mga taong Malayan sa Ormoc ay nagpaunlad ng "grapevine". isang sistema ng babala na ginagamit mula sa mga taong nagbabantay sa mga tore ng bantay upang ipaalam at balaan ang mga tao tungkol sa pagdating ng mga pirata na ito.

 Panahon ng Espanyol 
Hulyo 16, 1595, dumating sa Leyte si Pedro Cherino at ang mga misyonerong Heswita. Noong Mayo 1597, isang misyon sa Ormoc ang itinatag ng mga misyonerong ito. Nang taong iyon, ang mga lokal ay nagbalik-loob sa Kristiyanismo. Ang mga taon ng kapayapaan ay agad na nagambala nang noong taong 1634, ang sultan ng Sulu, Raja Bungsu ay nakabihag ng 300 katutubo matapos salakayin ang bayan. Ang mga bayan ng Sogod, Kabalian, Inopacan at Baybay ay sinalakay at sinamsam din. Ang mga lokal ng Ormoc ay nakipaglaban kina Raja at sa kanyang mga tauhan ngunit dahil mas kaunti sila sa bilang, sila ay pinatay hanggang sa kahuli-hulihang tao.

Noong 1768. Ang mga Heswita ay pinalitan ng mga misyonerong Agustino. Noong Pebrero 26, 1834, ang Ormoc ay pinaghiwalay sa isang munisipalidad mula sa Palompon.

 Rebolusyong Pilipino 
Ang Ormoc ay isang pugad ng mga rebolusyonaryong naghahangad ng kalayaan mula sa pamamahala ng Espanya. Mula rito ay nakibahagi sila ilang buwan pagkatapos ng pagsiklab ng Rebolusyong Pilipino na naganap noong Agosto 1896. Kung saan ang Leyte ay nasa kontrol mula sa Rebolusyonaryong Pamahalaan na kontrolado ni Vicente Lukban.

 Maagang Panahon ng Amerika 
Pagkatapos ng pagbagsak ng Rebolusyon. Isang pamahalaang sibil ang itinatag sa Leyte noong Abril 22, 1901 nang ang mga Pilipino ay nasa ilalim ng awtoridad ng mga Amerikano. Mula rito, ang pinunong rebolusyonaryo na si Faustino Ablen ang nagbigay inspirasyon sa mga lokal na sumali sa Kilusang Pulahan. Noong 1903, ang munisipalidad ng Albuera ay pinagsama sa Ormoc.

 Ikalawang Digmaang Pandaigdig 

Pagkatapos ng Pananakop ng mga Hapones at ang pamumuno ng Ikalawang Republika ng Pilipinas. Ang Ormoc ay isang garison ng maliliit na dibisyon ng Hukbong Imperyal ng Hapon. Kasama ang mga Alyado malapit sa Lungsod. Sinimulan ng Japan na palakasin ang lungsod at nagsimula ang Labanan sa Look ng Ormoc. Ang lungsod ay napalaya pagkatapos.

 Pagiging Lungsod 
Naging isang ganap na lungsod ang Ormoc sa bisa ng Batas Republika Bilang 179 noong Hunyo 21, 1947. Ito ang pang-labinlimang lungsod sa Pilipinas at ang kauna-unahan sa rehiyon ng Silangang Kabisayaan.

Itinatag ang munisipyo ng Kananga noong 1950 mula sa mga barangay ng lungsod na ito na Lonoy, Kananga, Rizal, Tugbong, Montebello, Aguiting, Tagaytay, Montealegre, Libungao, Naghalin, at Masarayao.

1991 Biglaang Baha

Noong umaga ng Nobyembre 5, 1991, binaha ang rehiyon ng Ormoc ng Bagyong Uring. Ang pamahalaang lungsod ay nakapagtala ng 4,922 na pagkamatay, 3,000 nawawalang tao, 14,000 nawasak na bahay at mahigit P600 milyong halaga ng mga nasirang ari-arian. Wala sa 3,000 nawawalang tao ang natagpuan at ngayon ay ipinapalagay na patay na. Ang Ilegal na pagtotroso at kaingin (slash-and-burn farming) ang isinisisi bilang mga sanhi ng baha. Ang malakas na pag-ulan ay nagdulot ng pag-ipon ng tubig sa mga ilog Anilao at Malbasag hanggang sa umagos ito sa mga kapatagan sa Ormoc, partikular sa Distrito 26, na kilala rin bilang Isla Verde.

Noong Nobyembre 5, 2011, isang monumento ng pambansang artista na si Francis Cinco na gumugunita sa ika-20 anibersaryo ng kaganapan ang pinasinayaan. Nakatayo ito sa ibabaw ng libingan ng masa sa Ormoc City Public Cemetery kung saan tinatayang 4,900 biktima ang nakalibing. Ang eskultura, na pinamagatang "Gift of Life", ay isang abstrak na naglalarawan ng isang buhay na dinala sa langit.

 2013 Super Typhoon Haiyan 

Noong Nobyembre 7, 2013, ang Bagyong Haiyan, isa sa pinakamalakas na tropical cyclone na naitala, ay tumama sa Pilipinas. Bagama't mas kaunting tao ang namatay dahil sa Bagyong Uring, nag-iwan ito ng malawakang pinsala sa lungsod na may kasamang pagkawasak at pinsala sa 90% ng mga istruktura nito.

 Plebesito ng 2022 
Noong Enero 19, 2021, isinabatas ng konseho ang Ordinansa 52 Serye ng 2021 para ayusin ang lahat ng mga barangay sa Poblacion:
 Pagsamahin ang Brgys. 1–8, 12, 13, 15, 17, 23 at 27 sa ilalim ng Brgy. South;
 Pagsamahin ang Brgys. 9–11, 16, 18, 25 at 28 sa ilalim ng Brgy. East;
 Pagsamahin ang Brgys. 14, 19–22, 24 at 26 sa ilalim ng Brgy. West; at
 Palitan ang pangalan ng Brgy. 29 sa Brgy. North.
Inapruba ni Richard Gomez ang ordinansa noong Enero 22, 2021. Noong Hunyo 22, 2022, itinakda ng Komisyon sa Halalan ang plebesito sa Oktobre 8 sa pamamagitan ng Resolusyon Bilang 10796.Resolution No. 10796. (Link for PDF file) Commission on Elections (Philippines). Retrieved September 4, 2022.

Gumanap ang plebesito sa Ormoc City Central School, na may 35 na presintong pangbotohan, kung saan lalahok ang 10,209 na rehistradong botante mula sa 29 na barangay. Sa resulta na humigit sa kalahati, inapruba ng mayorya ang pagbawas sa mga barangay sa Poblacion.

+ Resulta sa mga iminungkahing barangay Iminungkahing barangay Yes No Balidong botante Aktuwal na botante Rehistradong botante Total % Total % Total % Total % North 236  3  239  239  2,290 East 1,546  227  1,773  1,773  2,663 West 1,395  90  1,485  1,498  2,453 South 1,590  218  1,808  1,817  2,803 Total 4,767  538  5,305  5,327  10,209 Mga sanggunian: (1) (2) (3)

Heograpiya
Ang Lungsod ng Ormoc ay isang lungsod-daungan at ito ang pinakamalaking lungsod sa Leyte ayon sa lawak ng lupain at ang pangalawa sa pinakamalaki sa Silangang Visayas pagkatapos ng Calbayog sa Samar. Sa dulo ng Ormoc Bay, ang lupain ng lungsod ay kadalasang banayad na paliko-likong kapatagan. Ito ay napapaligiran sa hilagang-kanluran ng mga bayan ng Matag-ob at Merida, sa hilaga ng Kananga at Carigara, sa hilagang-silangan ng mga bayan ng [[Jaro] Leyte, [|Jaro, Leyte], [| Leyte|Pastrana at Dagami, at sa timog ng bayan ng Albuera. Ang matataas na bulubundukin ang naghihiwalay sa Ormoc mula sa silangang bahagi ng Leyte. Maraming ilog at sapa ang tumatawid sa Ormoc. Kabilang sa mga ito ang Ilog Bao sa hilaga, ang Ilog Pagsangahan sa kanluran, ang Ilog Bagong-bong sa timog, ang Ilog Panilahan din sa timog at ang mga Ilog Anilao at Malbasag na nasa hangganan ng silangang at kanlurang bahagi ng Ormoc City Proper.

 Mga Barangay 
Ang Lungsod ng Ormoc ay nahahati sa 85 mga barangay.

Mula sa pagpatibay ng ordinansa noong 2022, nabawasan ang bilang ng mga barangay sa 85 mula sa 110.

 Airport
 Alegria
 Alta Vista
 Bagongbong
 Bagong Buhay
 Bantigue
 Batuan
 Bayog
 Biliboy
 Cabaon-an
 Cabintan
 Cabulihan
 Cagbuhangin
 Camp Downes
 Can-adieng
 Can-untog
 Catmon
 Cogon Combado
 Concepcion
 Curva
 Danhug (Lili-on)
 Dayhagan
 Dolores
 Domonar
 Don Carlos B. Rivilla Sr. (Boroc)
 Don Felipe Larrazabal
 Don Potenciano Larrazabal
 Doña Feliza Z. Mejia
 Donghol
 East (Pob.)
 Esperanza
 Gaas
 Green Valley
 Guintigui-an
 Hibunawon
 Hugpa
 Ipil
 Juaton
 Kadaohan
 Labrador (Balion)
 Lake Danao
 Lao
 Leondoni
 Libertad
 Liberty
 Licuma
 Liloan
 Linao
 Luna
 Mabato
 Mabini
 Macabug
 Magaswi
 Mahayag
 Mahayahay
 Manlilinao
 Margen
 Mas-in
 Matica-a
 Milagro
 Monterico
 Nasunogan
 Naungan
 North (Nadongholan) (Pob.)
 Nueva Sociedad
 Nueva Vista
 Patag
 Punta
 Quezon, Jr.
 Rufina M. Tan (Rawis)
 Sabang Bao
 Salvacion
 San Antonio
 San Isidro
 San Jose
 San Juan
 San Pablo (Simangan)
 San Vicente
 Santo Niño
 South (Pob.)
 Sumangga
 Tambulilid
 Tongonan
 Valencia
 West (Pob.)

Klima

Demograpiko

Ang mga katutubo ng lungsod na ito ay mga Ormocanon, na karamihan ay mga nagsasalita ng wikang Cebuano, tulad ng sa buong kanluran at timog na bahagi ng isla ng Leyte. May tiyak na bilang din ng mga nagsasalita ng wikang Waray sa loob ng lungsod.

Tulad ng karamihan sa mga Pilipino, ang mga Ormocanon ay pangunahing mga Katoliko Romano, at ipinagdiriwang ng lungsod ang taunang pista nito bilang parangal sa mga patron na sina San Pedro at Pablo tuwing Hunyo 28 at 29. Ang iba pang pangunahing mga banal na araw ng Katoliko, kabilang ang mga lokal na pista ng mga barangay, ay ipinagdiriwang sa buong taon. Mayroon ding nakikitang minoryang Muslim sa loob ng lungsod at sa buong isla, na pinatutunayan ng mga moske sa loob ng cityscape at karamihan sa mga ito ay mga Maranao mula sa kambal na lalawigan ng Lanao del Norte at Lanao del Sur sa Mindanao. 

 Turismo 

Kabilang sa mga lugar na binibisita ng mga turista ng lungsod ay:
 Lake Danao ay isang lawa na hugis-biyolin na may habang 3 km sa taas na 2,100 talampakan (640 m) mula sa antas ng dagat. May mga lumulutang na kubo, at may mga bangkang maaaring arkilahin at isang zipline sa hinaharap. Ang Lawa ng Danao ay dating tinatawag na Lawa ng Imelda. Noong Pebrero 3, 1998, ito ay pinalitan ng pangalan at idineklara bilang Lake Danao National Park at protektado ng National Integrated Protected Area System Act of 1992.
 Ang Tongonan Hotsprings National Park ay matatagpuan sa taas na 2,000 talampakan sa gitna ng mga masukal na burol. Ito ay isang 272-ektaryang parke sa kanlurang dulo ng Leyte Mountain Trail, 18 km sa hilagang-silangan ng Lungsod ng Ormoc. Mayroon din itong malamig na klima, malalagong tropikal na halaman at mga palumpong, isang mainit na nakapagpapagaling na lawa, isang malaking geyser sa gilid ng burol na nagbubuga ng kumukulong tubig at singaw oras-oras at mga pormasyon na naglalabas ng mga singaw na asupre. Ito ay isang lambak ng pinagmumulan ng geothermal power na maaaring magsuplay ng kuryente sa buong rehiyon. Ang unang planta ng geothermal na gumana sa Pilipinas.
 Ang Pineapple Plantation ay nasa 210 ektarya sa paliko-likong lupain na matatagpuan sa hilaga ng lungsod na Barangay Hibunawon. Ang Queen Pineapple ng Ormoc ay sikat sa tamis nito, isang paboritong pasalubong, at ang hindi opisyal na simbolo ng lungsod. Ang plantasyon ay pagmamay-ari ng mga Locsin (pamilya ng bise alkalde ng lungsod). Kilala ang Ormoc sa sikat nitong “Queen Pineapple.”
 Centennial Park Ang Veteran's Park ay itinayo noong mga unang taon ng dekada 1990 bilang parangal sa mga sundalong Pilipino na lumaban para sa kalayaan ng Leyte at Pilipinas. Ang Centennial Marker ay itinayo noong 1998 upang gunitain ang ika-100 taon ng kalayaan ng Pilipinas. Ang parke ay matatagpuan sa lungsod, ito ay isang lugar para sa paglilibang at piknik para sa mga bata at matatanda.
 Ang Lake Kasudsuran ay isa lamang sa tatlong magagandang lawa ng Ormoc. Ito ay matatagpuan sa Barangay Gaas, Ormoc City sa Leyte. Ang 5-ektaryang Lawa ng Kasudsuran ay matatagpuan 27 km (45 oras na biyahe) hilagang-silangan ng Lungsod ng Ormoc sa birhen na kagubatan ng Barangay Ga-as at Mt. Janagdan, isang talampas na 1,000 m mula sa antas ng dagat. Mapupuntahan lamang ang lawa sa pamamagitan ng paglalakad. Ang Lawa ng Kasudsuran ay isa ring lugar na maaaring tuklasin sa Lungsod ng Ormoc.
 Ang Alto Peak ay kilala bilang ang pinakamataas na bundok sa Silangang Visayas (Rehiyon VIII). Ang domain ay tahanan din ng mga komunidad ng magsasaka na may mga plantasyon ng gulay, atbp. Kilala rin ito bilang Mt. Amindueuen at teknikal na bahagi ng Munisipalidad ng Jaro, Leyte ngunit ang pinagbabatayan nito ay sa Barangay Cabintan, Lungsod ng Ormoc.
 Sayahan Falls Ang Sayahan Falls ay isang bagong natuklasang lugar na matatagpuan sa Sitio Maglahug, Barangay Gaas, Ormoc City. Nagsimulang makakuha ng atensyon ang Sayahan Falls nang mag-upload ng mga larawan nito sa social media ang isang lokal na turista at malawakang ibinahagi ito.
 Ang Puente dela Reina ay kilala bilang ang pinakamatandang tulay sa lungsod. Ang mga bato nito ay buo pa rin, isang labi ng isang panahong matagal nang wala. Ito ay itinayo noong mga unang taon ng 1800s ngunit natapos noong 1861. Noong panahon ng mga Espanyol, ang tulay ay ginamit bilang daungan ng mga bangkang de-layag, mga vinta ng mga Tsino, Javan, at Indonesian na madalas bumiyahe sa isla upang magbenta ng kanilang mga ani. Ginagamit pa rin ang tulay hanggang ngayon.
 Bantayan ng mga Puwersang Pakikidigma ng Gerilya sa Kanlurang Leyte Ang Monumento ay gumugunita sa mga mandirigmang Pilipino na lumaban sa digmaang gerilya laban sa mga mananakop na Hapones noong Ikalawang Digmaang Pandaigdig
 Mga Guho ng Tirahan ni Cong. Dominador Tan Ang Mga Guho ng Tan Mansion ay itinayo noong dekada 1930. Noong Ikalawang Digmaang Pandaigdig, ang mansyon ay naging isang garison ng mga Hapones sa Leyte. Ito ay nawasak noong pambobomba sa Ormoc bago ang araw ng kalayaan, na kilala bilang "Labanan sa Look ng Ormoc." Ang mga Guho ng Tan Mansion ay parang isang bantayog para sa mga Hapones na bumibisita sa lugar. Itinuring itong parang isang dambana dahil mayroon itong mahalagang bahagi ng kasaysayan ng parehong bansa—Hapon at Pilipinas. Ito ay nagsisilbing isang monumento na kumakatawan hindi lamang sa batang pag-ibig ni Dominador kundi pati na rin bilang saksi sa kasaysayan ng Ormoc.
 Ecopark at bayan ng Ormoc. Nagprotesta ang Mga Mangingisda at mga environmentalist ng Barangay Naungan laban sa P80-milyong proyekto ng Premium Lands Corporation para sa ecopark at mega city-township sa Naungan. Sinabi ni Jean Justimbaste, coordinator ng Pagtinabangay Foundation, na ang bayan ay may negatibong epekto sa Mga Ormocanon' seguridad sa pagkain, kabuhayan, at lokal na biodiversity.

Mga kilalang personalidad

Johnriel Casimero - propesyonal na boksingero
Monica Cuenco - mang-aawit, aktres sa teatro
Rey Evangelista - dating propesyonal na manlalaro ng basketball
Richard Gomez - aktor, Dating alkalde ng Lungsod ng Ormoc, kasalukuyang Kongresista ng Ika-4 na Distrito, Leyte
Chico Lanete at Garvo Lanete - mga propesyonal na manlalaro ng basketball
Zenaida Monsada - kemiko, Kagawaran ng Enerhiya Opisyal na Namamahala Kalihim
Lucy Torres-Gomez - aktres, Dating Kongresista ng Ika-4 na Distrito, Leyte, Ormoc Alkalde ng lungsod
Robert Bolick - Propesyonal na manlalaro ng basketbol

Mga sanggunian

 Mga panlabas na kawing 
 Opisyal na websayt ng Lungsod ng Ormoc 
 Philippine Standard Geographic Code for Ormoc City
 2007 Philippine Census of Population 
 National Statistical Coordination Board (NSCB), Regional Division VIII (Eastern Visayas) 
 2000 Philippine Census Information 

Ormoc