Moises

Si Moises; kilala rin bilang Moshe o Moshe Rabbeinu(Mishnaic Hebrew): מֹשֶׁה רַבֵּינוּ, ); ; ;  () "Moses." Ang Random House Webster's Unabridged Dictionary. ay itinuturing na pinakamahalagang propeta sa Hudaismo. at isa sa pinakamahalagang propeta sa Kristiyanismo, Islam, ang pananampalataya ni Druze, ang Baháʼí Faith, at iba pang relihiyong Abrahamiko. Ayon sa Bibliya at Quran, si Moises ang pinuno ng mga Israelita at tagapagbigay ng batas kung kanino may-akda, o "pagkuha mula sa langit", ng Torah (ang unang limang aklat ng Bibliya) ay iniuugnay.

Ayon sa Aklat ng Exodo, si Moises ay isinilang sa panahon na ang kaniyang mga tao, ang mga Israelita, isang inaaliping minorya, ay dumarami ang populasyon at, bilang bunga, ang Egyptian Pharaoh nag-aalala na baka sila ay makipagkampi sa mga kaaway ng Ehipto. Ang Hebreo na ina ni Moises, Jocebed, ay lihim siyang itinago nang utusan ni Paraon na paslangin ang lahat ng bagong silang na batang lalaki na Hebreo upang mabawasan ang tipon ng mga Israelita. Sa pamamagitan ng anak na babae ni Paraon (nakilala bilang Reyna Bithia sa Midrash), ang batang Moises ay inampon mula sa Nile at lumaki kasama ng Ehiptong maharlikang pamilya. Matapos paslangin ang isang panginoong alipin na Ehipto na bumubugbog sa isang Hebreo, si Moises ay tumakas sa Red Sea patungo sa Midian, kung saan nakatagpo niya ang Anghel ng Panginoon, na nagsasalita sa kaniya mula sa loob ng nasusunog na palumpong sa Bundok Horeb, na itinuring niyang Bundok ng Diyos.

Ipinadala ng Diyos si Moises pabalik sa Ehipto upang hilingin na palayain ang mga Israelita mula sa pagkaalipin. Sinabi ni Moises na hindi siya makapagsalita nang mahusay, kaya pinahintulutan ng Diyos si Aaron, ang kaniyang nakatatandang kapatid, upang maging kaniyang tagapagsalita. Pagkatapos ng Sampung Salot, pinangunahan ni Moises ang paglayas ng mga Israelita sa Ehipto at patungo sa Pulang Dagat, pagkatapos nito ay ibinatay nila ang kanilang mga sarili sa Bundok Sinai, kung saan natanggap ni Moises ang Sampung Utos. Pagkatapos ng 40 taong pagala-gala sa disyerto, namatay si Moises sa Bundok Nebo sa edad na 120, na nakakita ng Ipinangakong Lupain.

Etimolohiya ng pangalan 

Isang Egyptian root na  ('child of') ay itinuring bilang isang posibleng etimolohiya, na masasabing isang pagdadaglat ng isang theophoric name, tulad ng pangalang Egyptian tulad na Thutmoses ('anak ni Thoth') at Ramesses ('anak ni Ra'),Hays, Christopher B. 2014. Hidden Riches: A Sourcebook for the Comparative Study of the Hebrew Bible and Ancient Near East. Presbyterian Publishing. p. 116. na ang pangalan ng diyos ay tinanggal. Gayunpaman, pinangatwiran ni Kenneth Kitchen na ito - o anumang pinagmulang Egyptian para sa pangalan - ay hindi malamang, dahil ang mga tunog sa Hebrew  ay hindi tumutugma sa pagbigkas ng Egyptian  sa nauugnay na yugto ng panahon.Kenneth A. Kitchen, On the Reliability of the Old Testament (2003), pp. 296–97: "His name is widely held to be Egyptian, and its form is too often misinterpreted by biblical scholars. It is frequently equated with the Egyptian word 'ms' (Mose) meaning 'child', and stated to be an abbreviation of a name compounded with that of a deity whose name has been omitted. And indeed we have many Egyptians called Amen-mose, Ptah-mose, Ra-mose, Hor-mose, and so on. But this explanation is wrong. We also have very many Egyptians who were actually called just 'Mose', without omission of any particular deity. Most famous because of his family's long lawsuit in the middle-class scribe Mose (of the temple of Ptah at Memphis), under Ramesses II; but he had many homonyms. So, the omission-of-deity explanation is to be dismissed as wrong ... There is worse. The name of Moses is most likely not Egyptian in the first place! The sibilants do not match as they should, and this cannot be explained away. Overwhelmingly, Egyptian 's' appears as 's' (samekh) in Hebrew and West Semitic, while Hebrew and West Semitic 's' (samekh) appears as 'tj' in Egyptian. Conversely, Egyptian 'sh' = Hebrew 'sh', and vice versa. It is better to admit that the child was named (Exod 2:10b) by his own mother, in a form originally vocalized 'Mashu', 'one drawn out' (which became 'Moshe', 'he who draws out', i.e., his people from slavery, when he led them forth). In fourteenth/thirteenth-century Egypt, 'Mose' was actually pronounced 'Masu', and so it is perfectly possible that a young Hebrew Mashu was nicknamed Masu by his Egyptian companions; but this is a verbal pun, not a borrowing either way." Abraham Yahuda, batay sa ispeling na ibinigay sa Tanakh, ay nangangatwiran na pinagsasama nito ang "tubig" o "binhi" at "pond, kalawakan ng tubig," kaya nagbubunga ng kahulugan ng "anak ng Nile" ().Ulmer, Rivka. 2009. Egyptian Cultural Icons in Midrash. de Gruyter. p. 269.

Ang ulat sa Bibliya tungkol sa kapanganakan ni Moises ay nagbibigay sa kaniya ng isang folk etymology upang ipaliwanag ang tila kahulugan ng kaniyang pangalan.Naomi E. Pasachoff, Robert J. Littman (2005), A Concise History of the Jewish People, Rowman & Littlefield, p. 5. Sinasabing natanggap niya ito mula sa anak na babae ng Faraon: "siya ay naging anak niya. Pinangalanan niya siyang Moses [, ], na sinasabi, 'Iginuhit ko siya labas [, ] ng tubig'."Maciá, Lorena Miralles. 2014. "Judaizing a Gentile Biblical Character through Fictive Biographical Reports: The Case of Bityah, Pharaoh's Daughter, Moses' Mother, according to Rabbinic Interpretations". pp. 145–175 in C. Cordoni and G. Langer (eds.), Narratology, Hermeneutics, and Midrash: Jewish, Christian, and Muslim Narratives from Late Antiquity through to Modern Times. Vandenhoeck & Ruprecht. Iniuugnay ito ng paliwanag na ito sa Semitiko na ugat na , , ibig sabihin ay "ilabas". Ang ikalabing-isang siglo Tosafist Isaac b. Napansin ni Asher haLevi na pinangalanan siya ng prinsesa bilang aktibong participle na 'drawer-out' (, ), hindi ang passive participle na 'drawn-out' ( , ), sa diwa ay naghuhula na si Moises ay maglalabas ng iba (sa Ehipto); ito ay tinanggap ng ilang mga iskolar.

Ang Hebreo etimolohiya sa kuwento sa Bibliya ay maaring sumasalamin sa isang pagtatangkang wasakin ang mga bakas ng Egyptian origins ni Moises. Ang Egyptian character ng kaniyang pangalan ay kinikilala ng mga sinaunang Judiong manunulat tulad nina Philo at Josephus.Greifenhagen, Franz V. 2003. Egypt on the Pentateuch's Ideological Map: Constructing Biblical Israel's Identity. Bloomsbury. pp. 60ff [62] n.65. [63]. Iniugnay ni Philo ang pangalan ni Moses () sa Egyptian (Coptic) na salita para sa 'tubig' (, ), bilang pagtukoy sa kaniyang natuklasan sa Nile at sa biblikal na folk etymology. Si Josephus, sa kaniyang Antiquities of the Jews, ay inaangkin na ang pangalawang elemento, , ay nangangahulugang 'yaong mga naligtas'. Ang suliranin kung paano ang isang Egyptian princess, na kilala ni Josephus bilang Thermutis (nakilala bilang Tharmuth) and to 1 Chronicles 4:18 as Bithiah,Scolnic, Benjamin Edidin. 2005. If the Egyptians Drowned in the Red Sea where are Pharaoh's Chariots?: Exploring the Historical Dimension of the Bible. University Press of America. p. 82. Maaaring kilala niya ang Hebreo na nalilito sa mga komentaristang Judio sa medieval tulad nina Abraham ibn Ezra at Hezekiah ben Manoah. Iminungkahi ni Hezekias na magbalik-loob siya o kumuha ng tip mula kay Jocebed.Salkin, Jeffrey K. (2008). Righteous Gentiles in the Hebrew Bible: Ancient Role Models for Sacred Relationships. Jewish Lights. pp. 47ff [54].Harris, Maurice D. 2012. Moses: A Stranger Among Us. Wipf and Stock. pp. 22–24.

Nagbigay si Ibn Ezra ng dalawang sakali para sa pangalan ni Moses, naniniwala siya na ito ay isang pagsasalin ng pangalan ng Egypt sa halip na isang transliterasyon, o na ang anak na babae ng Faraon ay marunong magsalita ng Hebrew.

Salaysay ng Bibliya 

Propeta at tagapagligtas ng Israel

Ang mga Israelita ay nanirahan sa Lupain ng Goshen noong panahon ni Joseph at Jacob, ngunit isang bagong Paraon na umapi sa mga anak ni Israel. Sa panahong ito ay ipinanganak si Moises sa kaniyang ama Amram, anak (o inapo) ni Kehat ang Levite, na pumasok sa Ehipto kasama ang sambahayan ni Jacob; ang kaniyang ina ay Jochebed (din Yocheved), na kamag-anak ni Kehath. Si Moses ay may isang nakatatanda (sa pitong taong) kapatid na babae, Miriam, at isang nakatatandang kapatid na lalaki (ng tatlong taon), Aaron. Iniutos ni Paraon na ang lahat ng lalaking Hebrew na ipinanganak ay lulunurin sa ilog Nile, ngunit inilagay siya ng ina ni Moises sa isang arka at itinago ang kaban sa palumpong sa tabing ilog, kung saan natuklasan ang sanggol at inampon ni Bithiah, ang anak ng Paraon, at pinalaki bilang isang Ehipto. Isang araw, pagkaraang tumanda si Moises, pinatay niya ang isang Ehipto na binubugbog ang isang Hebireyo. Si Moises, upang makatakas sa parusang kamatayan ni Paraon, ay tumakas patungo sa Midian (isang ilang na bansa sa timog ng Juda), kung saan pinakasalan niya si Zipporah.

Doon, sa Bundok Horeb, ang Diyos ay nagpakita kay Moises bilang isang nasusunog na palumpong, ipinahayag kay Moises ang kaniyang pangalan YHWH (malamang na binibigkas Yahweh) at inutusan siyang bumalik sa Ehipto at dalhin ang kaniyang piniling mga tao (Israel) mula sa pagkaalipin at sa Lupang Pangako Canaan. Sa paglalakbay, sinubukan ng Diyos na patayin si Moises, ngunit Iniligtas ni Zipporah ang kaniyang buhay. Bumalik si Moises upang isagawa ang utos ng Diyos, ngunit pinahintulutan ng Diyos na tumanggi si Paraon, at pagkatapos lamang ipailalim ng Diyos ang Ehipto sa sampung salot ay nagsisi si Paraon. Pinamunuan ni Moises ang mga Israelita sa hangganan ng Ehipto, ngunit doon ay pinatigas muli ng Diyos ang puso ng Paraon, upang mapuksa niya si Paraon at ang kaniyang hukbo sa Red Sea Crossing bilang tanda ng kaniyang kapangyarihan sa Israel at ang mga bansa.Ginzberg, Louis (1909). The Legends of the Jews Vol III : Chapter I (Translated by Henrietta Szold) Philadelphia: Jewish Publication Society.


Matapos talunin ang Amalekita sa Rephidim, Si Moises ay pinamunuan ang mga Israelita sa Bundok Sinai, kung saan ibinigay sa kaniya ang Sampung Utos mula sa Diyos, na nakasulat sa mga tapyas na bato. Gayunpaman, dahil si Moises ay nanatili ng mahabang panahon sa bundok, ang ilan sa mga tao ay natakot na siya ay mamatay, kaya't sila ay gumawa ng isang ukit ng isang gintong guya at sinamba ito, kaya sumuway at nagagalit sa Diyos at kay Moises. Dahil sa galit, binasag ni Moises ang mga tapyas, at nang maglaon ay iniutos na alisin ang mga sumamba sa ginintuang anito, na natunaw at ipinakain sa mga diyos-diyosan. Isinulat din niya ang sampung utos sa isang bagong hanay ng mga tapyas. Nang maglaon sa Bundok Sinai, si Moises at ang mga matatanda ay nakipagtipan, kung saan ang Israel ay magiging bayan ni YHWH, na sumusunod sa kaniyang mga batas, at si YHWH ang magiging kanilang diyos. Ibinigay ni Moises ang mga batas ng Diyos sa Israel, itinatag ang pagkasaserdote sa ilalim ng mga anak ng kapatid ni Moises Aaron, at winasak ang mga Israelitang iyon na tumalikod sa kaniyang pagsamba. Sa kaniyang huling pagkilos sa Sinai, binigyan ng Diyos si Moises ng mga tagubilin para sa Tabernakulo, ang palipat-lipat na dambana kung saan siya maglalakbay kasama ng Israel patungo sa Lupang Pangako.

Mula sa Sinai, pinangunahan ni Moises ang mga Israelita patungo sa Disyerto ng Paran sa hangganan ng Canaan. Mula roon ay nagpadala siya ng labindalawang espiya sa lupain. Bumalik ang mga espiya na may dalang mga bitak ng pagkamayabong ng lupain, ngunit nagbabala na ang mga naninirahan dito ay higante. Ang mga tao ay natakot at nais na bumalik sa Ehipto, at ang ilan ay naghimagsik laban kay Moises at laban sa Diyos. Sinabi ni Moises sa mga Israelita na hindi sila karapat-dapat na manahin ang lupain, at magpapalaboy-laboy sa ilang sa loob ng apatnapung taon hanggang sa mamatay ang lahing tumanggi na pumasok sa Canaan, upang ang kanilang mga anak ang magmamay-ari ng lupain. Nang maglaon, pinarusahan si Korah dahil sa pangunguna sa isang paghihimagsik laban kay Moises.

Nang lumipas ang apatnapung taon, pinangunahan ni Moises ang mga Israelita sa silangan sa palibot ng Patay na Dagat sa mga teritoryo ng Edom at Moab. Doon ay nakatakas sila sa tukso ng pag-aanito, nasakop ang mga lupain ni Og at Sihon sa Transjordan, tumanggap ng pagpapala ng Diyos sa pamamagitan ni Balaam na propeta, at tinugis ang mga Midianite, na sa pagtatapos ng paglalakbay sa pag-alis ay naging mga kaaway ng mga Israelita dahil sa kanilang kilalang ginampanan sa pang-akit sa mga Israelita na magkasala laban sa Diyos. Dalawang ulit na binigyan ng pa-alam si Moises na mamamatay siya bago pumasok sa Lupang Pangako: sa Mga Bilang 27:13, minsang nakita niya ang Lupang Pangako mula sa isang pananaw sa Bundok Abarim, at muli sa Mga Bilang 31:1 minsang nakipaglaban sa ang mga Midianita ay nanalo.

Sa pampang ng Ilog Jordan, sa paningin ng lupain, tinipon ni Moises ang tribo ng Israel. Matapos alalahanin ang kanilang mga paggala-gala ay ibinigay niya ang mga batas ng Diyos kung saan dapat silang manirahan sa lupain, umawit ng awit ng papuri at binibigkas ang isang pagpapala sa mga tao, at ipinasa ang kaniyang pamamahala kay Joshua, na sa ilalim niya aariin nila ang lupain. Pagkatapos ay umakyat si Moises Bundok Nebo, tumingin sa ibabaw ng Ipinangakong Lupain na nakalatag sa harap niya, at namatay, sa edad na isang daan at dalawampu.

Tagapagbigay-batas ng Israel


Si Moises ay pinarangalan ng mga Hudyo ngayon bilang "tagapagbigay ng batas ng Israel", at naghatid siya ng ilang hanay ng mga batas sa kurso ng apat na aklat. Ang una ay ang Covenant Code, ang mga tuntunin ng tipan na inaalok ng Diyos sa mga Israelita sa Bundok Sinai. Nakaukit sa tipan ang Dekalogo (ang Sampung Utos, Exodo 20:1–17), at ang Aklat ng Tipan (Exodo 20:22–23:19). Ang buong Aklat ng Levitico ay bumubuo ng pangalawang kalipunan ng batas, ang Aklat ng Mga Bilang ay nagsisimula sa isa pang hanay, at ang Aklat ng Deuteronomio ay isa pa.

Si Moises ay ayon sa kaugalian ay itinuturing bilang ang may-akda ng apat na aklat na iyon at ang Aklat ng Genesis, na magkakasamang binubuo ng Torah, ang unang seksyon ng Hebreo na Bibliya.

Hellenistikong panitikan


Ang mga di-biblikal na kasulatan tungkol sa mga Hudyo, na may mga pagtukoy sa ginampanan ni Moises, ay unang lumitaw sa simula ng Hellenistic period, mula 323 BCE hanggang mga 146 BCE. Sinabi ni Shmuel na "isang katangian ng panitikan na ito ay ang mataas na karangalan kung saan taglay nito ang mga tao sa Silangan sa pangkalahatan at ilang partikular na grupo sa mga taong ito."

Bilang karagdagan sa mga mananalaysay na Judeo-Romano o Judeo-Hellenic Artapanus, Eupolemus, Josephus, at Philo, ilang di-Hudyo na mga istoryador kabilang ang Hecataeus ng Abdera (sinipi ni Diodorus Siculus), Alexander Polyhistor, Manetho, Apion, Chaeremon of Alexandria, Tacitus at [[Porphyry (pilosopo)|Porphyry]] ay gumawa rin ng pagbatid sa kaniya. Ang lawak kung saan umaasa ang alinman sa mga talaan na ito sa mga naunang pinagmumulan ay hindi alam. Lumilitaw din si Moses sa ibang mga relihiyosong lathalain tulad ng Mishnah (c. 200 CE), at Midrash (200–1200 CE)..

Ang wangis ni Osarseph sa Hellenistic historiography ay isang taksil na paring Egyptian na namumuno sa isang hukbo ng mga ketongin laban sa parao at sa wakas ay pinalayas mula sa Ehipto, pinalitan ang kaniyang pangalan ng Moses.

Hecataeus
Ang pinakamaagang umiiral na sanggunian kay Moses sa panitikang Griyego ay nangyayari sa kasaysayan ng Egypt ni Hecataeus ng Abdera (ika-4 na siglo BCE). Ang natitira na lamang sa kaniyang paglalarawan kay Moses ay dalawang sanggunian na ginawa ni Diodorus Siculus, kung saan, isinulat ng mananalaysay na si Arthur Droge, "inilarawan niya si Moises bilang isang matalino at matapang na pinuno na umalis sa Ehipto at sumakop sa Judea". Sa maraming mga nagawang inilarawan ni Hecataeus, si Moses ay nagtatag ng mga lungsod, nagtatag ng isang simabahan at relihiyosong kulto, at naglabas ng mga batas:

Tinukoy din ni Droge na ang pahayag na ito ni Hecataeus ay tulad ng mga pahayag na ginawa pagkatapos ni Eupolemus.

Artapanus
Inilarawan ng mananalaysay na Judio Artapanus ng Alexandria (ika-2 siglo BCE), si Moises bilang isang bayani sa kultura, dayuhan sa korte ng Pharaonic. Ayon sa teologo na si John Barclay, ang Moses ng Artapanus ay "malinaw na dinadala ang kapalaran ng mga Hudyo, at sa kaniyang personal, kultura, at militar na karilagan, ay nagdudulot ng karangalan sa buong mga Hudyo."

Isinalaysay ni Artapanus kung paano bumalik si Moises sa Ehipto kasama si Aaron, at nabilanggo, ngunit mahimalang nakatakas sa pamamagitan ng pangalan ni YHWH upang pangunahan ang Exodo. Ang ulat na ito ay higit pang nagpapatotoo na ang lahat ng mga templo ng Isis mula noon ay naglalaman ng isang tungkod, bilang pag-alaala sa ginamit para sa mga himala ni Moises. Inilarawan niya si Moises bilang 80 taong gulang, "matangkad at mapula-pula, may mahabang puting buhok, at marangal".

Ang ilang mga mananalaysay, gayunpaman, ay itinuro ang "apologetic na katangian ng karamihan sa gawain ni Artapanus", kasama ang kanyang pagdaragdag ng mga extra-biblical na detalye, tulad ng kanyang mga pagtukoy kay Jethro: ang hindi Hudyo na si Jethro ay nagpahayag ng paghanga sa katapangan ni Moises sa pagtulong sa kanyang mga anak na babae, at piniling ampunin si Moises bilang kanyang anak.

 Strabo
Si Strabo, isang Griyegong istoryador, heograpo at pilosopo, sa kanyang Geographica (c. 24 CE), ay sumulat nang detalyado tungkol kay Moises, na itinuturing niyang isang Ehipsiyo na ikinalungkot ang tagpo sa kaniyang tinubuang-bayan, at sagayon ay umakit ng maraming tagasunod na gumagalang sa diyos. Isinulat niya, halimbawa, na sinalungat ni Moises ang paglarawan sa diyos sa anyo ng tao o hayop, at di-alintana na ang diyos ay isang nilalang na sumasaklaw sa lahat – lupa at dagat:

Sa mga isinulat ni Strabo tungkol sa kasaysayan ng Judaismo ayon sa pagkakaunawa niya rito, inilarawan niya ang iba't ibang yugto ng pag-unlad nito: mula sa unang yugto, kabilang si Moises at ang kaniyang mga direktang tagapagmana; hanggang sa huling yugto kung saan "ang Templo ng Jerusalem ay patuloy na napapalibutan ng isang aura ng kabanalan". Ang "positibo at malinaw na pagpapahalaga ni Strabo sa personalidad ni Moses ay kabilang sa pinakanakikiramay sa lahat ng sinaunang panitikan." Ang kaniyang paglalarawan kay Moses ay sinasabing katulad ng pagsulat ni Hecataeus na "naglarawan kay Moises bilang isang taong napakahusay sa karunungan at katapangan".

Ang Egyptologist Jan Assmann ay naghinuha na si Strabo ay ang mananalaysay "na naging pinakamalapit sa isang pagtatayo ng relihiyon ni Moses bilang monotheistic at bilang isang binibigkas na kontra-relihiyon." Kinilala nito ang "isang banal na nilalang na walang larawan ang maaaring kumatawan ... [at] ang tanging paraan upang mapalapit sa Diyos na ito ay ang mamuhay sa kabutihan at sa katarungan."

Mga Abrahamic na relihiyon

Hudaismo

Karamihan sa mga nalalaman tungkol kay Moises mula sa Bibliya ay nagmula sa mga aklat ng Exodo, Levitico, Mga Bilang, at Deuteronomio. Itinuturing ng karamihan ng mga iskolar na ang pagtitipon ng mga aklat na ito ay bumalik sa Persian period, 538–332 BCE , ngunit batay sa mga naunang nakasulat at oral na tradisyon.Finkelstein, I., Silberman, N. A., The Bible Unearthed: Archaeology's New Vision of Ancient Israel and the Origin of Its Sacred Texts, p. 68Jean-Louis Ska, The Exegesis of the Pentateuch: Exegetical Studies and Basic Questions, Forschungen zum Alten Testament, Vol 66, Mohr Siebeck, 2009 p. 260. Napakaraming kwento at karagdagang impormasyon tungkol kay Moises sa Jewish apocrypha at sa genre ng rabbinical exegesis na kilala bilang Midrash, gayundin sa mga pangunahing gawa. ng Jewish oral law, ang Mishnah at ang Talmud. Binigyan din si Moses ng ilang byname sa tradisyong Judio. Tinukoy ng Midrash si Moises bilang isa sa pitong personalidad sa Bibliya na tinawag sa iba't ibang pangalan.Midrash Rabbah, Ki Thissa, XL. 3–3, Lehrman, p. 463 Ang iba pang pangalan ni Moises ay Jekutiel (sa pamamagitan ng kanyang ina), Heber (ni kanyang ama), Jered (ni Miriam), Avi Zanoah (ni Aaron), Avi Gedor (ni Kohath), Avi Soco (sa pamamagitan ng kanyang basang-nars), Shemaiah ben Nethanel (ng mga tao ng Israel).Yalkut Shimoni, Shemot 166 to Chronicles I 4:18, 24:6; also see Vayikra Rabbah 1:3; Chasidah p. 345 Iniuugnay din kay Moises ang mga pangalang Toviah (bilang unang pangalan), at Levi (bilang pangalan ng pamilya) (Vayikra Rabbah 1:3), Heman,Rashi to Bava Batra 15s, Chasidah p. 345 Sa isa pang exegesis, si Moises ay umakyat sa unang langit hanggang sa ikapitong, kahit na bumisita sa Paraiso at Impiyerno na buhay, pagkatapos niyang makita ang  banal na pangitain sa Bundok Horeb. 

Ang mga Judiong istoryador na nanirahan sa Alexandria, gaya ni Eupolemus, ay nag-uugnay kay Moses ng tagumpay ng pagtuturo ng Phoenicians kanilang alpabeto,Eusebius , Praeparatio evangelica ix. 26 katulad ng mga alamat ni Thoth. Artapanus ng Alexandria ay tahasang kinilala si Moses hindi lamang kay Thoth/Hermes, kundi pati na rin sa Griyegong pigura Musaeus (na tinawag niyang "guro ni Orpheus" ), at iniugnay sa kanya ang paghahati ng Ehipto sa 36 na distrito, bawat isa ay may sariling liturhiya. Pinangalanan niya ang prinsesa na umampon kay Moses bilang Merris, asawa ni Paraon Chenephres.Eusebius, l.c. ix. 27

Itinuturing ng tradisyong Judio si Moises bilang ang pinakadakilang propeta na nabuhay kailanman. Sa kabila ng kanyang kahalagahan, binibigyang-diin ng Judaismo na si Moises ay isang tao, at samakatuwid ay hindi dapat sambahin. Tanging ang Diyos lamang ang karapat-dapat sambahin sa Hudaismo. 

Sa Orthodox Jews, si Moses ay tinawag na Moshe Rabbenu, 'Eved HaShem, Avi haNeviim zya"a: "Ang aming Pinuno na si Moshe, Lingkod ng Diyos, Ama ng lahat ng mga Propeta (nawa'y ang kanyang merit na kalasag sa amin, amen)". Sa orthodox na pananaw, natanggap ni Moises hindi lamang ang Torah, kundi pati na rin ang ipinahayag (nakasulat at pasalita) at ang nakatago (ang hokhmat nistar) na mga turo, na nagbigay sa Hudaismo ng Zohar ng Rashbi, ang Torah ng Ari haQadosh at lahat ng tinalakay sa Heavenly Yeshiva sa pagitan ng Ramhal at kanyang mga panginoon.

Bumangon sa bahagi mula sa kanyang edad ng kamatayan (120 taon, ayon sa Deuteronomio 34:7) at na "ang kanyang mata ay hindi lumabo, at ang kanyang lakas ay hindi nabawasan", ang pariralang "nawa'y mabuhay ka hanggang 120 " ay naging isang karaniwang pagpapala sa mga Hudyo (120 ay nakasaad bilang ang pinakamataas na edad para sa lahat ng mga inapo ni Noe sa Genesis 6:3).

Kristiyano
Si Moises ay mas madalas na binanggit sa Bagong Tipan kaysa sa iba pang pigura ng Lumang Tipan. Para sa Mga Kristiyano, si Moises ay kadalasang simbolo ng kautusan ng Diyos, gaya ng pinatibay at ipinaliwanag sa sa mga turo ni Jesus. Madalas ikumpara ng mga manunulat ng Bagong Tipan ang mga salita at gawa ni Jesus kay Moises para ipaliwanag ang misyon ni Jesus. Sa Mga Gawa 7:39–43, 51–53, halimbawa, ang pagtanggi kay Moises ng mga Judio na sumamba sa gintong guya ay inihalintulad sa pagtanggi ng mga Hudyo kay Jesus. na nagpatuloy sa tradisyonal na Hudaismo.

Binanggit din ni Moises ang ilan sa mga mensahe ni Jesus. Nang makatagpo niya ang Pariseo Nicodemus sa gabi sa ikatlong kabanata ng Ebanghelyo ni Juan, inihambing niya ang pagtataas ni Moises ng tansong ahas sa ilang. , na maaaring tingnan ng sinumang Israelita at mapagaling, sa sarili niyang pag-angat (sa pamamagitan ng kanyang kamatayan at pagkabuhay na mag-uli) para tingnan at mapagaling ng mga tao. Sa ikaanim na kabanata, tumugon si Jesus sa pag-aangkin ng mga tao na si Moises ang nagbigay sa kanila ng manna sa ilang sa pagsasabing hindi si Moises, kundi ang Diyos, ang naglaan. Tinatawag ang kanyang sarili bilang "tinapay ng buhay", sinabi ni Jesus na siya ay inilaan upang pakainin ang bayan ng Diyos.

Si Moises, kasama si Elias, ay ipinakita bilang pakikipagtagpo kay Hesus sa lahat ng tatlong Synoptic Gospels ng Transpigurasyon ni Jesus sa Mateo 17, Marcos 9, at Lucas 9, ayon sa pagkakabanggit. Sa Mateo 23, sa kung ano ang unang pinatunayang paggamit ng isang pariralang tumutukoy sa rabinikal na paggamit na ito (ang Graeco-Aramaic ), tinutukoy ni Jesus ang mga eskriba at mga Pariseo, sa isang sipi na pumupuna sa kanila, bilang sila ay nakaupo "sa upuan ni Moses" (, epì tēs Mōüséōs kathédras)|the verses 23:2|}}

Ang kanyang kaugnayan sa modernong Kristiyanismo ay hindi nabawasan. Si Moises ay itinuturing na isang santo ng ilang simbahan; at ginugunita bilang isang propeta sa kani-kanilang Calendars of Saints ng Silangan Orthodox Church, ang Simbahan Romano Katoliko, at ang [[Lutheranismo|Lutheran] ] mga simbahan noong Setyembre 4. Sa Silangang Orthodox liturgics para sa Setyembre 4, si Moses ay ginugunita bilang "Banal na Propeta at Diyos-seer Moises, sa Bundok Nebo".Great Synaxaristes:  Ὁ Προφήτης Μωϋσῆς. 4 Σεπτεμβρίου. μεγασ συναξαριστης."Holy Prophet and God-seer Moses". Lives of the Saints. OCA.  Ang Simbahang Ortodokso ay ginugunita din siya sa Sunday of the Forefathers, dalawang Linggo bago ang Nativity.The Sunday of the Holy Forefathers. St John's Orthodox Church, Colchester, Essex, England. at noong Abril 14 kasama ang lahat ng santo Sinai monghe.

Ang Armenian Apostolic Church ay ginugunita siya bilang isa sa mga Banal na Ninuno sa kanilang Calendar of Saints noong Hulyo 30.

Katolisismo
Sa Katolisismo si Moses ay nakikita bilang isang uri ng Jesus Christ. Justus Knecht ay sumulat:

Mormonismo

Ang mga miyembro ng Ang Simbahan ni Jesucristo ng mga Banal sa mga Huling Araw (kolokyal na tinatawag na Mormons) ay karaniwang tinitingnan si Moses sa parehong paraan na tinitingnan ng ibang mga Kristiyano. Gayunpaman, bilang karagdagan sa pagtanggap sa biblikal na salaysay tungkol kay Moises, isinasama ng mga Mormon ang Mga Pinili mula sa Aklat ni Moises bilang bahagi ng kanilang kanon sa banal na kasulatan. Ang aklat na ito ay pinaniniwalaang ang isinalin na mga sinulat ni Moses, at kasama sa Magandang Perlas.

Ang mga Banal sa mga Huling Araw ay natatangi din sa paniniwalang si Moises ay dinala sa langit nang hindi nakatikim ng kamatayan (translated). Bilang karagdagan, sinabi nina Joseph Smith at Oliver Cowdery na noong Abril 3, 1836, nagpakita sa kanila si Moises sa Kirtland Temple (na matatagpuan sa Kirtland, Ohio) sa isang maluwalhating , walang kamatayan, pisikal na anyo at ipinagkaloob sa kanila ang "mga susi ng pagtitipon ng Israel mula sa apat na bahagi ng mundo, at ang pamumuno ng sampung tribo mula sa lupain ng ang hilaga".The Doctrine and Covenants 110:11

Islam

Si Moses ay mas binanggit sa Quran kaysa sa sinumang indibidwal at ang kanyang buhay ay isinalaysay at isinalaysay nang higit pa kaysa sa iba pang Islamic na propeta. Sa Islamikong paraan, inilarawan si Moises sa mga paraang kahanay ng propetang Islam Muhammad. Tulad ni Muhammad, si Moses ay tinukoy sa Quran bilang parehong propeta (nabi) at mensahero (rasul), ang huling termino na nagsasaad na isa siya sa mga propetang nagdala ng kasulatan at batas sa kanyang mga tao.

Si Moises ay binanggit 502 times in the Quran. Karamihan sa mga mahahalagang pangyayari sa buhay ni Moses na isinalaysay sa Bibliya ay matatagpuan na nakakalat sa iba't ibang mga kabanata (suwar) ng Quran, na may kuwento tungkol sa pagkikita Khidr na hindi matatagpuan sa Bibliya.

Sa kuwento ni Moises na isinalaysay ng Quran, si Jochebed ay inutusan ng Diyos na ilagay si Moises sa isang arka at ihagis siya sa tubig ng Nile, sa gayo'y tuluyan siyang iniwan sa proteksyon ng Diyos. Ang asawa ng Faraon Asiya, hindi ang kanyang anak na babae, ay natagpuan si Moises na lumulutang sa tubig ng Nilo. Nakumbinsi niya ang Paraon na panatilihin siyang anak nila dahil hindi sila biniyayaan ng kahit anong anak.

Ang salaysay ng Quran ay nagbibigay-diin sa misyon ni Moises na anyayahan ang Faraon na tanggapin ang banal na mensahe ng Diyos as well as give salvation to the Israelites. Ayon sa Quran, hinikayat ni Moises ang mga Israelita na pumasok sa Canaan, ngunit ayaw nilang labanan ang mga Canaanita, sa takot sa tiyak na pagkatalo. Si Moses ay tumugon sa pamamagitan ng pagsusumamo kay Allah na siya at ang kanyang kapatid na si Aaron ay ihiwalay sa mga mapanghimagsik na mga Israelita, pagkatapos nito ang mga Israelita ay ginawang pagala-gala sa loob ng 40 taon.

Ang isa sa hadith, o tradisyonal na mga salaysay tungkol sa buhay ni Muhammad, ay naglalarawan ng isang pagpupulong sa langit sa pagitan nina Moises at Muhammad, na nagresulta sa pag-obserba ng mga Muslim ng 5 araw-araw na pagdarasal. Sinabi ni Huston Smith na ito ay "isa sa mga mahahalagang pangyayari sa buhay ni Muhammad"..

Ayon sa ilang tradisyong Islamiko, pinaniniwalaang inililibing si Moses sa Maqam El-Nabi Musa, malapit sa Jericho.

Baháʼí Faith
Si Moises ay isa sa pinakamahalaga sa mga mensahero ng Diyos sa Pananampalataya sa Bahaʼí, na itinalagang isang Pagpapakita ng Diyos. Ang isang epithet ni Moses sa mga banal na kasulatan ng Baháʼí ay ang "Isang Nakipag-usap sa Diyos".

Ayon sa Pananampalataya ng Baháʼí, Bahá'u'lláh, ang nagtatag ng pananampalataya, ang siyang nagsalita kay Moises mula sa nasusunog na palumpong.

Binigyang-diin ng ʻAbdu'l-Bahá ang katotohanan na si Moises, tulad ni Abraham, ay walang ginawang dakilang tao ng kasaysayan, ngunit sa tulong ng Diyos ay nagawa niyang upang makamit ang maraming magagandang bagay. Siya ay inilarawan bilang "sa mahabang panahon ay isang pastol sa ilang", na nagkaroon ng utal, at "labis na kinapopootan at kinasusuklaman" ni Paraon at ng mga sinaunang Ehipsiyo noong kanyang panahon. Sinasabing siya ay pinalaki sa isang mapang-api na sambahayan, at nakilala, sa Ehipto, bilang isang tao na nakagawa ng pagpatay - kahit na ginawa niya ito upang maiwasan ang isang gawa ng kalupitan.

Gayunpaman, tulad ni Abraham, sa pamamagitan ng tulong ng Diyos, nakamit niya ang mga dakilang bagay at nagkamit ng katanyagan kahit sa kabila ng Levant. Ang pangunahin sa mga tagumpay na ito ay ang pagpapalaya sa kanyang mga tao, ang mga Hebreo, mula sa pagkaalipin sa Ehipto at pag-akay "sa kanila sa Banal na Lupain". Siya ay tinitingnan bilang ang isa na nagbigay sa Israel ng "relihiyoso at sibil na batas" na nagbigay sa kanila ng "karangalan sa lahat ng mga bansa", at nagpalaganap ng kanilang katanyagan sa iba't ibang bahagi ng mundo.

Si Moises ay higit na nakikita bilang naghahanda ng daan para sa Bahá'u'lláh at sa kanyang pinakahuling paghahayag, at bilang isang guro ng katotohanan, na ang mga turo ay naaayon sa mga kaugalian ng kanyang panahon..

 Druze faith 
Si Moises ay itinuturing na isang mahalagang propeta ng Diyos sa pananampalataya ni Druze, na kabilang sa pitong propeta na nagpakita sa iba't ibang panahon ng kasaysayan.

Mga nota

Mga sanggunian

Kategorya:Bibliya
Kategorya:Mga Ehipsiyong Hudyo
Kategorya:Kristiyanismo
Kategorya:Islam
Kategorya:Tora
Kategorya:Mga tauhan sa Bibliya