Palo, Leyte

Ang Bayan ng Palo (bigkas: /pa·lô/) ay isang ika-3 klaseng bayan sa lalawigan ng Leyte, Pilipinas. Ayon sa , ito ay may populasyon na  sa may  na kabahayan.

Ang munisipalidad ang sentro ng karamihan sa mga departamento, kawanihan, at mga tanggapang panrehiyon ng Rehiyon VIII, bagama't ang ilan ay matatagpuan sa kalapit na lungsod ng Tacloban. Ang munisipalidad ay tahanan din ng mga tanggapan ng pamahalaang simbahan ng Arkidiyosesis ng Palo; ang tirahan ng arsobispo; pati na rin ang mga seminaryo ng sekondarya, tersyarya, at teolohiya ng arkidiyosesis.

Noong Marso 17, 2022, ang bagong Kapitolyo Panlalawigan ng Leyte sa Palo ay pinasinayaan ni Pangulong Rodrigo Duterte, opisyal na inililipat ang sentro ng pamahalaang panlalawigan patungo sa munisipalidad habang hinihintay ang isang batas na magpapahintulot sa pagbabago ng kabisera ng probinsya mula sa kasalukuyang lungsod ng Tacloban na lubos na urbanisado.

Kasaysayan
Ang mga unang nanirahan sa Palo ay ang mga tribong Panganuron, Kadampog, Manlangit, Kamagung, Kawaring, Kabalhin, Kumagang Maglain, Bilyo at Dilyo. Mapayapa silang namuhay sa isang lugar na kahawig ng hugis ng tulay sa tinatawag na Barrio Bunga (kasalukuyang San Joaquin), na sumasaklaw sa isang lugar sa magkabilang panig ng ilog na may parehong pangalan. Habang dumarami ang populasyon, ang mga alitan ng tribo ay magiging sanhi ng pagkakawatak-watak ng mga tao. Ang mga nakaligtas ay titira sa Payapay, at ang iba sa Canpetik. Ang bulto ay napunta sa Kutay. Ang mga nasa Kutay ay magtatatag ng bayan ng Palo.

 Barangay at pueblo 
Lumipat ang mga naninirahan sa Kutay sa ilog Bangon at doon nagsimula ang unang baryo, ang Barangay de Palo, noong 1521. Ang Barangay de Palo ay magiging Pueblo de Palo noong 1768. Ang unang nahalal gobernadorcillo ay si Capitan Balasabas. Ang unang kura ay si R. P. Fray Matias Rosel, O.S.A., isang prayleng Agustino mula sa Andalucia, Espanya.

Ang mga Misyon

Noong Oktubre 1596, ang Heswita na sina Padre Cristobal Jimenez at Francisco Encinas ay umalis sa Dulag at tinahak ang silangang baybayin ng Leyte patungong Palo. Kasama nila ang mga prinsipales na si Don Alonso Ambuyao at apat na iba pa. Natagpuan lamang nila roon ang dalawang maliliit na bahay na ginagamit ng dalawang lingkod ng encomenderos. Ilang batang lalaki na nag-aaral sa mga paaralan ng misyon sa Dulag ang sumalubong sa dalawang pari at tinuruan sila ng diyalekto. Binuksan ng mga misyonerong ito ang unang paaralan sa Palo at tinuruan ang mga bata na tumugtog ng plawta. Kalaunan, nang tawagin si Padre Encinas sa Carigara, nag-iisa si Padre Jimenez hanggang sa dumating si Padre Miguel Gomez upang tulungan siya.

Padre Sapat na ang natutunan ni Jimenez sa lokal na wika para maintindihan ngunit limitado lamang ang kanyang impluwensya sa "kanyang lugar ng misyon" sa iilan. Malamang na pinaghihinalaan siya ng mga tao na isang maniningil ng buwis. Sa loob ng mahabang panahon, iniiwasan siya ng mga katutubo at tinutulan ang lahat ng kanyang pagtatangkang makipagkaibigan. Walang ginawa o inialok na gawin niya para sa kanila ang tila sumira sa kanilang kawalan ng tiwala sa kanya at siya ay nabalisa at nag-aalala sa kanilang pagkamuhi.

Sa kanyang pag-ikot sa mga nayon, napansin niya na maraming may sakit at mas marami ang namamatay dahil sa kakulangan ng atensyong medikal. Ang obserbasyong ito ang nagbigay sa kanya ng ideya. Noong panahong iyon, napakamahal ng serbisyong medikal at tanging sa mga pamilyang may kaya lamang ang serbisyong medikal dahil sila lamang ang makakapagbigay ng bayad sa mga hayop na pangtrabaho, alipin, o katumbas ng pantubos ng pasyente.

Kilala ang Palo bilang lugar kung saan bumalik si Heneral Douglas MacArthur sa Pilipinas kasama ang mga puwersang militar ng Pilipinas at Amerika pagkatapos ng panahon ng pagkatapon noong 1944. Hill Ang 522, isang burol na matatagpuan malapit sa sentro ng bayan, ay naging lugar ng matinding labanan sa pagitan ng mga puwersang Alyado at Hapones noong Ikalawang Digmaang Pandaigdig. Ang katedral ng arkidiyosesis, na matatagpuan sa tapat mismo ng munisipyo ng Palo, ay ginamit bilang ospital para sa mga sugatang puwersang Pilipino at Amerikano. Isang bantayog ngayon ang nakatayo sa tabing-dagat kung saan dumaong si MacArthur at ang kanyang mga tropa, na kilala sa lokal bilang MacArthur Park. Ang unang Gusaling Gabaldon ay matatagpuan din sa Barangay San Joaquin, Palo, Leyte. Ito ay pinasinayaan ni Pangulong Sergio Osmeña.

Ang Palo ay dating kabisera rin ng Leyte. Ang Tulay ng Purissima ng bayan ang unang tulay na bakal na itinayo sa probinsya.

Noong 1957, ang sitio Campitic ay ginawang isang baryo, habang ang baryo ng Baras-Candahug ay hinati sa dalawa: Baras at Candahug. Ang Barrio Malirong ay pinalitan ng pangalan bilang Libertad.

 Bagyong Haiyan 
Noong Nobyembre 8, 2013, ang Palo ay matinding sinalanta ng Typhoon Haiyan (Yolanda), na sumira sa malaking bahagi ng Silangang Visayas at pumatay sa ilang residente sa bayan. Noong Enero 17, 2015, binisita ni Pope Francis ang bayan bilang bahagi ng kanyang pagbisita ng papa sa Pilipinas upang makipagkita sa mga nakaligtas na biktima ng bagyo. Binasbasan din niya ang Pope Francis Center for the Poor at nakipagkita sa mga pari, seminarista, iba pang relihiyosong personalidad, at mga nakaligtas na biktima ng bagyo sa Palo Cathedral bago umalis sa Leyte.

Etimolohiya
Ayon sa mga umiiral na tala, ang mga pumunta sa Kutay pagkatapos ng digmaang panlipi sa Bunga ay pawang may dalang palo, isang uri ng pamalo para sa pakikipaglaban o proteksyon sa sarili. Dahil ito ang pamayanan ng isang tribo na may palos, malamang na ito ang dahilan kung bakit ang komunidad ay kilala bilang "Palo".

Gayunpaman, ang yumaong Hukom Norberto Romualdez, sa isang isyu ng Noli Me Tangere, isang pahayagan na nakabase sa Tacloban noong panahong iyon, ay iginiit noong Hunyo 9, 1909, na ang bayang ito ay pinangalanang Palo dahil sa maraming karpintero nito na may mga martilyo (mazo o palo).

Iniuugnay ng mga naniniwala sa pamahiin at supernatural ang pinagmulan ng pangalang Palo sa karanasan ng bayan noong panahon bago ang panahon ng mga Espanyol na madalas na dinadalaw ng mga bagyo tuwing walong (walo) araw. Tinawag nila ang penomenong walo-walo, kaya walo-palo (walo-martilyo).

Heograpiya
Ang munisipalidad ay matatagpuan sa hilagang-silangang bahagi ng lalawigan ng Leyte, 8 milya mula sa kabisera ng Tacloban.

Mga Barangay

Ang bayan ng Palo ay nahahati sa 33 mga barangay.

 Anahaway
 Arado
 Baras
 Barayong
 Cabarasan Daku
 Cabarasan Guti
 Campetik
 Candahug
 Cangumbang
 Canhidoc
 Capirawan Castilla
 Cogon
San Joaquin
 Gacao
 Guindapunan
 Libertad
 Naga-naga
 Pawing
 Buri (Pob.)
 Cavite East (Pob.)
 Cavite West (Pob.)
 Luntad (Pob.) Santa Cruz (Pob.)
 Salvacion
 San Agustin
 San Antonio
 San Isidro
 San Joaquin
 San Jose
 San Miguel (Pob.)
 Tacuranga
 Teraza
 San Fernando

Demograpiko

Relihiyon
Ang Palo ang sentro ng lalawigan ng simbahan, ang Archdiocese, kung saan naninirahan ang arsobispo ng Romano Katoliko sa Bukid Tabor. Matatagpuan din ang Metropolitan Cathedral ng arkidiyosesis sa Palo. Samantala, ang Palo ay isa ring punla ng mga bokasyon sa pagkapari kasama ang Sacred Heart Seminary at ang St. John the Evangelist School of Theology. Dalawang madre ng Palo ang naging Superiors General din sa kani-kanilang mga kongregasyon. Sa ngayon, mayroong 158 na ordinadong pari at 106 na madre mula sa bayan pa lamang.

Edukasyon

Pribado
Paaralan ng mga Propesyonal na Pag-aaral ni San Pablo
Seminaryo ng Sagradong Puso
Paaralan ng Teolohiya ni San Juan Ebanghelista
Palo Angelicum
Akademiyang St. Mary ng Palo, Inc.
Kolehiyo ng Praktikal na Narsing ni San Agustin
Paaralang Pandaigdig ng Bethel
Kolehiyo ng Bibliya ni Zion
AMA Computer College Tacloban
Akademiyang Wikang Ingles ng ELA
Sentro ng Pagkatuto ng Alpha-Omega
Kolehiyo ni San Scholastica, Tacloban

Publiko

 Mga kilalang personalidad 

Francisco Alvarado - Waray-language na makata at playwright
Ely Capacio - basketball player at coach
Glenn Capacio - basketball player at coach
Vicente I. de Veyra - Waray-language na makata, anthologist, orthographer at phonetician
Iluminado Lucente - Waray-language mandudula
Carmen Pedrosa - mamamahayag at awtor
Leopoldo Petilla - dating gobernador ng Leyte

 Mga sanggunian 

Mga kawing panlabas
Philippine Standard Geographic Code 
Online Lineyte-Samarnon (Waray-Waray) - English Dictionary 

Kategorya:Mga bayan at lungsod sa Pilipinas