La Union

Ang La Union ay isang lalawigan ng Pilipinas na matatagpuan sa rehiyon ng Ilocos sa Luzon. Ang kabisera nito ay ang lungsod ng San Fernando. Pinalilibutan ito ng Ilocos Sur sa hilaga, Benguet sa silangan, at Pangasinan sa timog. Sa kanluran ng La Union ay ang Dagat Timog Tsina.

Kasaysayan

Maagang kasaysayan

Sa maagang kasaysayan nito, ang lalawigan ay tinirhan ng iba't ibang grupong etnolinggwistiko, kabilang ang mga Ilocanos, Pangasinense, at mga Cordilleran (Igorots), na aktibong nakikibahagi sa pakikipagkalakalan at Pakikipagpalitan habang nagsasagawa ng mga katutubong relihiyon at tradisyon na animistiko at politeistiko.

Sa hilagang bahagi, ang mga unang pamayanan ay itinatag sa mga kapatagan ng baybayin ng Purao (ngayon ay Balaoan), Darigayos, at mga lugar na nakapalibot sa Ilog Amburayan. Ang mga pamayanang ito ay pangunahing tinitirhan ng mga Samtoy (mga Ilokano). Itinala ng historyador na si William Henry Scott na ang Balaoan ay dating tinutukoy bilang "mayaman sa ginto" dahil sa kalapitan nito sa mga minahan ng ginto sa rehiyon ng Cordillera. Ang bayan ay nagsilbing isang emporium para sa palitan ng ginto ng mga Igorot sa pamamagitan ng barter at kalakalan sa mga taga-pababa, taga-bundok, at mga dayuhang mangangalakal sa Tagudin. Gayundin, ang Baratao (ngayon ay Bauang) ay kinilala ng mga historyador bilang isang pamayanan na may maihahambing na kahalagahan sa Purao bilang emporium ng mga minahan ng ginto.

Sa katimugang bahagi, ang mga lugar ng Agoo at Aringuey (ngayon ay Aringay) ay mga unang pamayanan ng mga Pangasinense. Ang Agoo ay nagsilbing daungan ng kalakalan kung saan ang Sual lamang ang karibal nito. Ang Agoo ay madalas na dinadayo ng mga barkong Mga Hapones at Mga Tsino, na ang mga mangangalakal ay nakikipagkalakalan o nakikipagpalitan ng ginto sa mga katutubo. Ang Aringuey ay nagsilbing sentro ng kalakalan sa baybayin at ang dulo ng Aringay-Tonglo-Balatok gold trail, na matatagpuan sa kahabaan ng delta ng Ilog Aringay (Ifugao). Ang rutang ito ay nagpadali sa transportasyon ng ginto mula sa mga nayon ng Acupan at Balatok ng mga Ibaloi sa mga katimugang lugar ng kasalukuyang Benguet patungo sa mga sentro ng kalakalan ng Aringay, na may karagdagang pamamahagi sa daungan ng Agoo.

Ang mga aktibidad sa kalakalan na ito ay bahagi ng isang mas malaking network ng palitang pandagat na umaabot sa Karagatang Indian at sa Dagat Timog Tsina. Mga produktong ipinagpapalit sa loob ng Kasama sa network na ito ang porselana, sutla, koton, pagkit, mga hiyas, bead, at mahahalagang mineral, kung saan ang ginto ay isang mahalagang kalakal. Ang mga artifact tulad ng porselana at palayok, na natuklasan noong pagsasaayos ng simbahang Katoliko sa Agoo at ngayon ay matatagpuan sa Museo de Iloko, ay nagpapatotoo sa aktibidad ng kalakalang ito.

Panahon ng Kolonyal na Espanyol

 Ika-16 na Siglo 
Isang taon matapos gawing kabisera ng Pilipinas ni Miguel Lopez de Legazpi ang Maynila noong ika-24 ng Hunyo 1571, naglunsad ang mga Espanyol ng mga ekspedisyon sa Hilagang Luzon "upang papayapain ang mga tao rito".
[[File:Juan de Salcedo, Espanyol na konkistador.png|left|thumb|203x203px|Espanyol na Konkistador Juan de Salcedo, na namuno sa kolonisasyon ng Rehiyon ng Ilocos]
Noong Hunyo 1572, ang mga Espanyol na eksplorador na pinamumunuan ni conquistador Juan de Salcedo, ang apo ni Miguel López de Legazpi, ay naglunsad ng isang ekspedisyon pahilaga at nagtatag ng ilang mga pamayanan ng Espanya, kabilang ang mga nasa rehiyon ng Ilocos at ang lungsod ng Vigan.

Pagsapit ng 1575, naglayag si Salcedo sa Ilog Angalacan patungo sa Golpo ng Lingayen upang habulin si Limahong, isang pirata ng Tsina na tumakas patungong Pangasinan matapos mapalayas ang kanyang plota mula sa Maynila noong 1574. Doon, nakatagpo at sinalakay nila ang tatlong barkong Hapones, na nagkamali sa pagkilala sa mga ito bilang bahagi ng plota ni Limahong.

Matapos umatras ang mga barko, hinabol sila ni Salcedo at nakarating sa isang daungan ng Hapon sa Agoo. Ang mga mersenaryong Hapones at mga lokal na katutubo ay nasakop at kinakailangang magbayad ng tributo sa Korona ng Espanya. Bagama't may ilan na tumutol noong una, ang mga sumunod ay pinayagang manatili. Dahil sa engkwentrong ito, natanggap ng Agoo ang titulong "El Puerto de Japón" (Daungan ng Hapon) mula kay Miguel de Loarca noong 1582, dahil matagal na itong nagsilbing sentro ng kalakalan sa mga mangangalakal na Hapones at Tsino at mga lokal na katutubo.

 ika-17 siglo 

Noong ika-17 siglo, ang mga Espanyol ay nagtatag ng mga pamayanan, o pueblos, na inayos sa mga sitio at rancheria, sa lupain ng Igorot sa La Union. Ang mga ito ay pinamamahalaan ng isang gobernadorcillo, alcalde-mayor at cabeza de barangay, kasama ang marami sa mga pamayanang ito na itinatag ng Augustinian friars noong yugto ng pagpapalawak ng ika-16 na siglo.

Ang lipunan sa panahong ito ay nahahati sa dalawang klase: ang babaknang at ang cailianes. Ang baknang o babaknang ay nangangahulugang "ang mayayaman" at ang agtuturay o agturay ay tumutukoy sa "ang mga kapangyarihan-na" o "ang mga awtoridad." Nagmamay-ari, nakarating, at nakapag-aral, nabuo nila ang lokal na elite class o ang mga principalia] o principalia]| Sa kabilang banda, ang mga hindi pinag-aralan na cailianes ay may mas kaunti o walang pag-aari na nagsasalita ng Iloco, Pangasinan, Kankanai at Ibaloi. Ang Iloco ay nagsilbing lingua franca ng lalawigan.

Ang paghahanap ng mga Kastila ng ginto (oro) sa mga teritoryo ng Igorot ang nagpasigla sa kanilang mga ekspedisyon. Ang mga orden ng relihiyon ay naudyukan din ng mga pagkakataon para sa gawaing misyonero. Gayunpaman, pagsapit ng 1620, nagsimulang humina ang kalakalan ng ginto sa lalawigan kabilang ang mga landas ng ginto sa Aringay-Balatok-Tonglo, Bauang at Bangar. Pinangunahan ni Kapitan Garcia de Aldana ang mga ekspedisyon sa mga lugar tulad ng Aringay, Bauang, at San Juan, habang si Sargento Mayor y Capitan Alonso Martin Quirante ay nagsentro sa industriya noong 1624, na nagpadala ng puwersa ng 1,748 sundalo, kabilang ang Mga Kastila, mga Tsino, Hapon, Mga Mehikano, at 500 Ilokano. Ang mga katutubo at mersenaryo ay madalas na nahaharap sa mga panliligalig na pinilit na ibunyag ang mga pinagmumulan ng ginto. Marami ang nagbalik-loob sa Kristiyanismo upang maiwasan ang pag-uusig, habang ang iba ay tumakas sa Cordilleras.

Noong 1661, pinangunahan ni Andrés Malong ng Pangasinan, na nagdeklara ng kanyang sarili bilang hari, ang isang paghihimagsik laban sa kolonyal na paghahari ng Espanya sa pagtatangkang palayain ang ilang lugar sa hilagang pueblos ng Pangasinan at ang [[Ilocos (probinsiya)|mga lalawigan ng Ilocos]. Habang nakamit nila ang ilang mga tagumpay, ang kanilang pagiging epektibo ay nabawasan dahil sa panloob na pagkakabaha-bahagi, kawalan ng disiplina, at kabiguan na mapanatili ang pagkakaisa.

Pagsapit ng 1 Mayo 1901, sumuko ang Tinio Brigade sa mga Amerikano sa Sinait, Ilocos Sur, na minarkahan ang pagtatapos ng Philippine-American War sa La Union at sa nakapaligid na rehiyon.

Panahon ng Kolonyal na Amerikano
Pagkatapos ng Digmaang Pilipino-Amerikano, ang La Union, tulad ng karamihan sa bansa, ay naharap sa malawakang kaguluhan. Ang mga rebolusyonaryong pinuno ng La Union tulad nina Kapitan Aniceto Angeles, Francisco Peralta, at Koronel Juan M. Gutierrez ay pinatay sa pamamagitan ng public pagbitay at firing squad sa plaza ng bayan ng Bangar at San Fernando, na nagbibigay-diin sa malupit na resulta ng tunggalian.
Mula 1899 hanggang 1901, ang La Union ay nasa ilalim ng pamamahalang militar, kung saan si Koronel William Penn Duvall ang namamahala sa parehong probinsya at Benguet simula noong ika-18 ng Marso 1900. Sa panahong ito, ang mga elite (babakanang) at mga mamamayan (cailianes) ay nagtiis ng sapilitang paglipat, mga pagpatay na hindi naaayon sa batas, sekswal na pag-atake at malaking pinsala sa ari-arian. Gayunpaman, ang panahong ito ng pamamahalang militar ay panandalian lamang.

Noong 1901, lumipat ang La Union sa pamamahala sibil, na hudyat ng pagsisimula ng isang mas organisado at demokratikong sistema na inspirasyon ng mga modelong Amerikano. Ang transisyon ay nagmarka ng isang pagbabago mula sa "espiritwalismo" na ipinatupad ng mga prayleng Katoliko sa ilalim ng pamamahala ng Espanya patungo sa isang sekular na sistema.

Sa kabila ng pagbabagong ito, ang mga pinuno ng militar ng Estados Unidos, kabilang si Koronel Duvall, ay tumutol sa pagbitaw ng kapangyarihan at madalas na nakipaglaban sa Komisyon ng Pilipinas, na pinamumunuan ni Gobernador Sibil na si William Howard Taft. Ang tunggalian ay lumala hanggang sa Kalihim ng Digmaan ng Estados Unidos Elihu Root, na nakialam upang matiyak ang pormal na pag-aampon ng La Union ng pamamahala sibilyan noong 15 Agosto 1901.
kaliwa|thumb|195x195px|Joaquin J. Ortega, ang unang La Union Civil Governor, na nagsilbi noong 1901-1904
Don Joaquin Vicente Eulogio J. Ortega ang naging unang sibilyang gobernador ng La Union, na nag-udyok sa isang bagong panahon ng pamamahala. Gayunpaman, ang mga pangunahing posisyon, tulad ng ingat-yaman ng probinsya, ay nanatiling nasa ilalim ng kontrol ng Amerika. Inuna rin ng administrasyong kolonyal ang edukasyon, karapatang suffrage, mga karapatang sibil, at pakikilahok sa politikal, sa gayon ay binibigyang kapangyarihan ang mga Pilipino na makisali sa demokratikong proseso.

Pagpapakilala sa Thomasites—mga Amerikanong guro na inatasang itaguyod ang "Amerikanisasyon." Ingles ang naging pangunahing midyum ng pagtuturo, na naglalayong itanim ang mga mithiin ng Amerika. Isang kapansin-pansing halimbawa ng tagumpay ng inisyatibong ito ay si Camilo Osias, isang estudyante mula sa Balaoan, na nag-aral sa U.S. at kalaunan ay lumitaw bilang isang respetadong tagapagturo at lingkod-bayan. thumb|237x237px|Tubao Municipal Building, c. 1940sPagsapit ng 1902, ang sistema ng edukasyon sa La Union ay lumago upang maisama ang 89 na paaralan na nakakalat sa iba't ibang pueblos (bayan). Isang kabuuang 8,917 na mag-aaral ang naka-enroll—5,652 lalaki at 3,265 babae—na bumubuo sa 15% ng populasyon ng lalawigan. Itinatag ang mga paaralan sa mga pangunahing bayan tulad ng San Fernando, Bangar, Rosario, Aringay, Cava, Agoo, Balaoan at Namacpacan (Luna), at ang ilan ay tumatakbo sa mga kumbento na ginamit muli noong panahon ng Espanya.

Noong 1902, itinatag ang mga lupon ng kalusugang pampubliko upang tugunan ang mga krisis sa kalusugan tulad ng mga pagsiklab ng kolera. Ang mga hakbang na ginawa noong epidemya ng 1902 ay napatunayang epektibo sa pagsugpo ng matinding pagsiklab noong 1908–1909. Itinaguyod ni Gobernador Sixto Lachica Zandueta ang pagtatatag ng isang resident health officer para sa La Union, na humantong sa paglikha ng isang sub-health district noong 1910. Patuloy na bumuti ang kalusugan ng publiko sa ilalim ni Gobernador Heneral Francis Burton Harrison (1913–1921), na may mga koordinadong pagsisikap na makabuluhang nagbawas sa mga kaso ng kolera noong 1914.

Noong 1902, itinatag ang Camp Wallace sa Poro Islet, San Fernando, sa ilalim ni Kapitan Frank Tompkins, dahil itinuturing itong isang estratehikong lokasyon. Pormal itong nakuha ng U.S. bilang isang reserbasyon militar noong 1 Setyembre 1903, at nagtakda ng mga alituntunin ang Kagawaran ng Digmaan para sa paglikha nito noong 13 Oktubre 1903. Sinuportahan ni Gobernador Joaquin Ortega ang pagtatatag ng isang permanenteng puwesto militar sa San Fernando, na inendorso ang isang petisyon na nilagdaan ng 2,637 mamamayan noong 9 Agosto 1902.

Ang pagsasama ng mga di-Kristiyanong tribo mula sa Mga Cordillera, na tinutukoy bilang “taga-Montañosa,” ay naging isa pang prayoridad. Noong 1902, iminungkahi ni Gobernador Taft na isama ang mga grupong ito sa kodigo munisipal o pagsamahin ang mga ito sa Benguet. Pagsapit ng 1905, ang mga tensyon sa pagitan ng mga taga-pababa ng Bangar at mga komunidad sa kabundukan ay humantong sa mga interbensyon ng korte. Noong 1906, ang mga paninirahan ng mga Igorot ay inilipat sa mga sub-probinsya ng Benguet at Amburayan sa ilalim ng lalawigan ng Lepanto-Bontoc upang malutas ang mga hindi pagkakaunawaan sa hurisdiksyon at buwis. Noong 1911, maraming di-Kristiyano ang humingi ng pahintulot na manirahan sa mababang lugar.
[[File:Isang pronouncing gazetteer at heograpikal na diksyunaryo ng Philippine Islands, United States of America na may mga mapa, tsart at mga guhit (1902) (14775376721).jpg|thumb|211x211px|Gazetteer ng San Fernando Harbor Map, 190]
Pagsapit ng 1912, ganap na pinagsama-sama ang mga komunidad ng Igorot "Bago" sa Rosario, Tubao, San Fernando, San Juan, at Bacnotan. Ang mga pagsasaayos sa hangganan at ang pagbabago ng mga pamayanan sa kabundukan sa townships ay sumunod, kung saan ang Pugo ay opisyal na naging isang township noong 11 Disyembre 1911. Sa kabila ng mga panukala para sa isang bagong lalawigan, ang mga munisipal na distrito ng Sudipen, San Gabriel, Santol, Pugo, Bagrefulin, at Burgos ay nanatiling bahagi ng mga modelong ito ng La6. relasyong Kristiyano-Igorot noong panahon ng kolonyal. Pagsapit ng 1920, San Gabriel, Pugo, Sudipen, at Santol ay naging mga opisyal na bayan sa ilalim ng Section 2 of Act No. 2877, o ang Revised Administrative Code of the Philippine Islands; Sinundan ito ng Bagulin noong 1922, at ng Burgos noong 1925, sa ilalim ng Executive Order No. 54.left|thumb|208x208px|Aringay Centennial Tunnel, na itinayo noong 1913, ay nilayong ikonekta ang Benguet
Sa ilalim ni Gobernador Heneral William Cameron Forbes (1909–1913), umunlad ang pagpapaunlad ng imprastraktura sa La Union. Pinalawak ang mga kalsada, paliparan, daungan at riles ng tren (Ferrocarril de Manila-Dagupan), kung saan ang linya ng riles ay umabot sa Aringay noong 1910 at Bauang noong 1918. Ang pinahusay na koneksyon na ito ay lubos na nagpalakas sa lokal na ekonomiya, lalo na sa katimugang La Union, sa pamamagitan ng pag-uugnay nito sa Dagupan. Kabilang sa mga pangunahing proyekto ang pagtatayo ng Taboc Bridge sa San Juan-Bacnotan Road, ang Bauang-Naguilian Road, ang Bacnotan-Balaoan Wagon Road, ang San Fernando Wharf, at ang sistema ng irigasyon ng Amburayan River, na sumuporta sa tabako at mga palayan, na nagpapalakas sa agrikultura at kalakalan. 
Pagsapit ng 1915, sa ilalim ni Gobernador Mauro Ortiz, ang Naguilian Road ay pinalawak hanggang sa Baguio, ang San Fernando Port ay naging operasyonal, ang Balaoan-Bacnotan Road ay pinasimulan, at ang Baroro at Darigayos Bridges ay natapos. Pagsapit ng 1921, mahigit 150 kilometro ng mga kalsada ang naitayo, na nagpapadali sa komersyo at transportasyon ng mga kalakal.

Ang paglipat sa Philippine Commonwealth noong 1935 ay nagbigay sa La Union ng mas malawak na awtonomiya at mga pagkakataon para sa pakikilahok sa politika, bagama't nanatili ang mga istrukturang kolonyal. Ang panahong ito ay nagtaguyod ng lokal na pag-unlad habang pinapalakas ang impluwensya ng Amerika. Ang ganap na kalayaan ay nanatiling mahirap makamit hanggang sa makamit ng Pilipinas ang soberanya noong 1946.

Ang panahon ng kolonyal ng Amerika ay nag-iwan ng magkahalong pamana sa La Union. Bagama't nagdala ito ng modernisasyon sa edukasyon, imprastraktura, at kalusugan ng publiko, pinatibay din nito ang pagdepende ng kolonyal at nagdulot ng pangmatagalang epekto sa kultura at lipunan. Ang alaala ng paglaban at ang patuloy na pakikibaka ng probinsya para sa pagkakakilanlan ay patuloy na humuhubog sa makasaysayang salaysay at mga mithiin nito para sa sariling pagpapasya.

Habang hinihintay ng mga Pilipino ang kalayaan sa ilalim ng Tydings-McDuffie Act, sumiklab ang Ikalawang Digmaang Pandaigdig, na lalong nagpaantala sa kanilang mga mithiin para sa soberanya.Profile ng La Union: Gallery of Governors – Province of La Union :: Opisyal na Website

Panakop ng mga Hapones

Ang pagsalakay ng mga Hapones sa La Union noong Ikalawang Digmaang Pandaigdig ay isang mahalagang sandali sa kasaysayan ng lalawigan, dahil sa estratehikong kahalagahan nito sa parehong puwersa ng Allied at Hapones. Noong ika-8 ng Disyembre 1941, inilunsad ng Japan ang isang pag-atake sa mga instalasyong militar ng U.S. kabilang ang Camp Wallace at mga residential area sa probinsya, kasunod ng pag-atake sa Pearl Harbor.

Pagsapit ng ika-11 ng Disyembre, matagumpay na nasakop ng mga puwersang Hapones ang Vigan at nagpadala ng mga karagdagang tropa upang sakupin ang Laoag at ang paliparan nito. Habang umatras ang mga puwersang Amerikano, iniwan ni Tenyente Heneral Masaharu Homma ang isang maliit na garison sa Vigan at itinuro ang mga pangunahing pwersa upang suportahan ang mga operasyon sa Lingayen Gulf.

Pagsapit ng Disyembre 20, ang pinagsamang pwersa ng Col. Kanno at Gen. Shizuichi Tanaka Detachments ay sumulong patimog sa Ruta 3. Pagsapit ng Disyembre 21, 1941, sinakop na ng mga puwersang Hapones ang Bacnotan kasunod ng matagumpay na pagtagumpayan ang mga depensa ng Pilipinas sa lugar. Noong Disyembre 22, sumulong sila sa San Fernando upang lalong pagtibayin ang kanilang posisyon. Dumaong din ang mga tropang Hapones sa Agoo at mabilis na naitatag ang kontrol sa bayan noong unang bahagi ng 1942. Sa kabila ng mabilis na pagsulong na ito, patuloy na nilabanan ng mga puwersang Pilipino at Amerikano ang pananakop ng mga Hapones, na nag-ambag sa mas malawak na pagsisikap ng kampanya ng mga Alyado sa Pilipinas.William L. O'Neill, Isang Demokrasya sa Digmaan: Ang Labanan ng Amerika sa Loob at Ibang Bansa noong Ikalawang Digmaang Pandaigdig, p. 115 

Labanan ng Rosario (Pagsalakay sa Lingayen Gulf)

Noong ika-22 ng Disyembre 1941, ang Japanese 4th Tank Regiment at ang 47th Infantry Regiment sa ilalim ng pamumuno ni Col. Isamu Yanagi, na sinusuportahan ng isang napakalaking flotilla ng mga barkong pandagat ay sinubukang dumaong sa Agoo upang gawin itong isa sa tatlong pangunahing beachhead para sa Pagsalakay ng mga Hapones sa Lingayen Gulf, bagama't ang panahon ay nagpakalat ng kanilang mga puwersa at nagtulak sa kanila na mag-deploy sa isang malawak na bahagi ng dalampasigan na mula sa Poro Point (San Fernando) hanggang sa timog ng Damortis. Kalaunan ay nakasagupa ng mga puwersang ito ang mga puwersang pandepensa ng commonwealth—na binubuo ng 26th Cavalry Regiment (Philippine Scouts), ang Philippine 21st Division, ang Philippine 11th Division, at ang bagong tatag na Philippine 71st Division—sa tatawaging Labanan sa Rosario.

Noong panahon ng pananakop ng mga Hapones sa probinsya, ang La Union ay pinamunuan nina Gob. Jorge Camacho (1941–1942), Gob. Bonifacio Tadiar (1942–1944), at Gob. Bernardo Gapuz (1945) sa ilalim ng administrasyon ni Pangulong José P. Laurel na itinaguyod ng mga Hapones na pamahalaang "papet". Ang probinsya ay nagtiis ng mahigpit na kontrol ng militar, sapilitang paggawa, kakulangan sa pagkain, at malawakang karahasan kabilang ang extrajudicial killings at sexual violence. Sa kabila ng mga kundisyong ito, lumitaw ang mga kilusang panlaban, kung saan maraming residente ang nakikilahok sa pakikidigmang gerilya laban sa mga puwersang Hapones. Ang mga kampo gerilya ay itinatag sa buong probinsya kabilang ang Camp Spencer sa Darigayos, Luna at Camp 121 at Barrio San Cristobal sa Bangar.

Mangkaeng Massacre

Sa Naguilian, mahigit 400 refugee mula sa mga baryo ng Imelda, Natividad, at Ortiz ay sumilong sa maliit at magubat na sitio ng Mangkaeng sa baryo Gusing Norte upang takasan ang mga pwersang Hapones na nakatalaga sa mismong bayan bilang bahagi ng [[Tomoyuki Yamashita|Heneral Tomoyat] reguard ni Yamashita|Heneral Tomoyat. Cordillera mountains. Ang lugar ay nagsilbing isang estratehikong ruta para sa mga sundalong Hapones na naglalakbay sa pagitan ng mga kampo ng kapatagan at Cordillera partikular na sa Baguio.Pamahalaan ng Munisipalidad ng Naguilian, La Union. (2018, Enero 23). Seremoniya ng paglalagay ng korona sa Libingan ng mga Hindi Kilalang Sundalo bilang paggunita sa mga sundalo ng Ikalawang Digmaang Pandaigdig. [Post sa Facebook]. Nakuha noong ika-21 ng Enero 2025, mula sa https://www.facebook.com/NaguilianLU/posts/january-23-2018-the-honorable-abraham-p-rimando-vice-mayor-of-the-municipality-o/1573239252756900/

Noong madaling araw ng ika-23 ng Enero 1945, naglunsad ang mga tropang Hapones ng isang biglaan at brutal na pag-atake sa Mangkaeng, na naglalayong puksain ang mga potensyal na panlaban o mga saksi. Nabigla ang mga walang armas na taga-nayon nang pumutok ang putok ng baril (bayonet), na ikinamatay ng mga kalalakihan, kababaihan, at mga bata. Tinangka ng ilang pamilya na tumakas patungo sa kalapit na mga sapa at masukal na kagubatan, umaasang makakatago, ngunit walang humpay ang mga sundalo, hinahabol at pinapatay ang mga sumubok na tumakas. Ang iba ay nagtago sa kalapit na mga kuweba o palumpong, kumakapit sa pag-asang mabuhay habang naririnig ang mga sigaw ng mga nabihag. Nagawa ng ilang nakaligtas na makarating sa mga kalapit na nayon, kung saan binalaan nila ang iba tungkol sa masaker, na nagpalaganap ng pagkabigla at kalungkutan sa buong probinsya.

Labanan sa Baroro

Noong ika-4 ng Enero 1945, nasakop ng mga puwersang Pilipino-Amerikano ang Tulay ng Baroro sa Bacnotan, na nagmamarka ng isang mahalagang punto ng pagbabago sa pagpapalaya ng probinsya noong Ikalawang Digmaang Pandaigdig. Ang tulay, isang mahalagang kawing na nagdurugtong sa Hilagang Luzon sa San Fernando, ay isang estratehikong layunin para sa mga puwersang Alyado. Nagsimula ang operasyon sa isang pagsalakay ng 121st Infantry Regiment ng United States Sandatahang Lakas sa Pilipinas, Northern Luzon (USAFIP-NL), laban sa mga posisyon ng Hapon sa timog na pampang ng Ilog Baroro. Ang labanan ay kinakitaan ng matinding palitan ng putok, kung saan ang mga tropang Pilipino-Amerikano ay tuluyang nasiguro ang tulay pagkatapos ng matinding labanan. Ang tagumpay na ito ay gumanap ng mahalagang papel sa pagtiyak ng paglaya ng La Union at sinundan ng mga kasunod na operasyon, kabilang ang Labanan sa San Fernando at ang pagsakop sa Bacsil Ridge.

Labanan sa San Fernando 

Kasunod ng Labanan sa Baroro, naglunsad ang mga puwersang Alyado ng isang sama-samang pag-atake sa mga kuta ng Hapon sa timog ng Baroro. Kabilang dito ang mga operasyon na tumatarget sa mga pangunahing posisyon ng kaaway sa kahabaan ng Oaig Creek, kung saan ito tumatawid sa San Fernando–Camasin Road, pati na rin ang mga estratehikong lokasyon tulad ng Reservoir Hill, Insurrecto Hill, at Bacsil–Apaleng Range. Ang mga pagsalakay na ito ay naganap noong ikalawang linggo ng Pebrero 1945 bilang bahagi ng mas malawak na kampanya upang pangalagaan ang San Fernando at ang mga nakapalibot na lugar nito.

Pagsapit ng Marso 24, 1945, pagkatapos ng Labanan sa Bacsil Ridge, matagumpay na nasakop ng mga Alyado ang buong lugar ng San Fernando. Ang tagumpay na ito ang nagbigay-daan sa pagtatatag ng isang kritikal na base militar na "Camp Wallce" sa Poro Peninsula, na naging punong-himpilan ng U.S. Army Base M. Ang lugar ay nagsilbi rin bilang isang mahalagang build-up zone para sa inaasahang pagsalakay sa Japan, na nagmamarka ng isang mahalagang hakbang sa paghahanda ng Allied para sa mga huling yugto ng Digmaang Pasipiko.

Labanan sa Bacsil Ridge

Ang Labanan sa Bacsil Ridge na ipinaglaban noong Marso 1945 ay isa sa mga patuloy na pangunahing labanan ng Kampanya ng Pilipinas noong Ikalawang Digmaang Pandaigdig sa pagitan ng mga sundalong Pilipino sa ilalim ng 121st Infantry Regiment, Hukbong Komonwelt ng Pilipinas, USAFIP-NL, sa ilalim ng pamumuno ni Russell W. Volckmann, at ng mga puwersang Imperyal ng Hapon sa ilalim ni Heneral Tomoyuki Yamashita.

Tinapos ng Labanan ng Bacsil Ridge ang isang buwang labanan para sa kontrol ng San Fernando. Ang mga tagapagtanggol ng Hapon na tinatawag na Hayashi Detachment, na binubuo ng 3,000 armadong sundalo at 2,000 walang armas na pwersang sumusuporta, ay sinakop ang San Fernando at mga nakapalibot na lugar na hindi pinayagang makapasok sa daungan ng bayan at isang kalsada patungo sa Baguio. Bilang bahagi ng Operasyon ng San Fernando-Bacsil, ang 1st Battalion ng 121st Infantry ay ipinadala upang paluwagin ang mga posisyon ng kaaway simula noong huling bahagi ng Pebrero sa tulong ng Allied Air Force.Volckmann, R., 954, We Remained, New York:W.W.Norton & Company, Inc.; 

Ang 1st Battalion ay gumawa ng pangkalahatang pag-atake sa tagaytay noong ika-16 ng Marso 1945 at nakipaglaban sa mga tagapagtanggol ng Hapon hanggang sa mabihag ang Bacsil noong ika-19 ng Marso. Sa parehong araw, nasakop ng ika-3 batalyon ang Reservoir Hill. Ang Labanan sa Bacsil Ridge sa pagitan ng mga sundalong Pilipino at mga kinikilalang gerilya at ng mga Hukbong Hapones ay nagresulta sa pagbawi ng San Fernando, La Union. Na nagresulta sa pagsakop sa San Fernando, La Union noong ika-23 ng Marso 1945, at Bacnotan, La Union at ang opensiba ng militar sa buong lalawigan ay natapos noong ika-24 ng Marso pagkatapos ng dalawang buwang labanan.

Paglaya ng Bauang[[File:Paglapit ng Puwersang Hukbong Dagat ng Estados Unidos sa Golpo ng Lingayen, Enero 1945 - Map.jpg|thumb|254x254px|Paglapit ng '''U.S. Puwersang Hukbong Dagat patungong Golpo ng Lingayen, Enero 1945 (Mapa)|kaliwa]]Ang Pagpapalaya sa Bauang, ay bahagi ng mga operasyon ng San Fernando-Bascil na naglalayong palayain ang lalawigan ng La Union at buksan ang isa sa mga kalsada patungong Baguio. Ang mga yunit mula sa Rosario, La Union kabilang ang mga elemento ng 2nd Battalion, 121st Infantry ng United States Army Forces sa Pilipinas – Northern Luzon (USAFIP-NL) sa ilalim ng pamumuno ni Major Diego Sipin, ay inatasang sumulong pahilaga patungong Bauang.

Pinalakas ng 2nd Battalion, 121st Infantry, USAFIP-NL ang iba pang mga batalyon sa pagsisikap na sakupin ang San Fernando. Samantala, sinalakay ng mga combat unit mula sa "B" company, 1st Battalion, 121st Infantry, USAFIP-NL ang mga depensibong linya sa Bauang upang tulungan ang 1st Battalion, 130th Infantry (US) sa pagsulong nito mula sa timog. Unang pinalaya ang Bauang noong ika-19 ng Marso 1945, na sinundan ng deklarasyon ng pagtatapos ng mga operasyon sa La Union noong ika-24 ng Marso 1945. Noong ika-4 ng Enero 1945, pinalaya ang La Union sa pamamagitan ng Labanan sa San Fernando at Bacsil Ridge.

Dahil ang San Fernando ay sira-sira noong panahong iyon, ang Bacnotan ay naging pansamantalang luklukan ng administrasyon ng lalawigan pagkatapos ng digmaan. Ang La Union National High School ay inilipat din sa Bacnotan bilang resulta ng paglipat na ito. Nang bumalik sa normal ang mga bagay-bagay, ang pamahalaang panlalawigan ay inilipat sa San Fernando, na sinundan ng La Union National High School. Ang North Provincial High School ay itinatag matapos mailipat ang provincial high school sa Bacnotan (ngayon ay Bacnotan National High School).

Panahon Pagkatapos ng Digmaan 

Ang panahon ng pagbangon pagkatapos ng digmaan ay nagmarka ng pagbabalik ng industriya ng tabako sa Rehiyon ng Ilocos. Mula nang matapos ang monopolyo sa tabako, bumaba ang produksiyon ng tabako sa Ilocos dahil nagsimulang lumipat ang mga Pilipino mula sa mga lokal na sigarilyo patungo sa mga sigarilyong gawa sa ibang bansa. Ngunit matapos basahin ang isang serye ng mga tampok na artikulo ni Maximo Soliven na nagpapaliwanag kung bakit ang tabako ng Virginia ay tumutubo nang maayos sa lupa ng Ilocos, nakumbinsi ang negosyanteng si Harry Stonehill na mamuhunan nang malaki sa muling pagtatayo ng industriya. Itinatag niya ang Philippine Tobacco Flue-Curing and Redrying Corporation (PTFCRC) noong 1951 at nagrekrut ng mga magsasaka sa buong Rehiyon 1 upang gumawa ng tabako. Nang sumunod na taon, naghain si Congressman Manuel T. Cases ng isang panukalang batas upang "limitahan ang pag-angkat ng dayuhang dahon ng tabako," na kalaunan ay nilagdaan ni Pangulong Elpidio Quirino bilang Batas Republika Blg. 698. Dahil dito, kumita nang malaki ang mga pamumuhunan ng Stonehill, at umunlad ang bagong-tatag na lokal na industriya. Bagama't kalaunan ay ipinatapon si Stonehill noong dekada 1960 dahil sa pag-iwas sa buwis at panunuhol sa mga opisyal ng gobyerno sa tinatawag na Stonehill scandal, ang industriya ng tabako ay patuloy na lumago.

Noong Diktaduryang Marcos

Bagama't naapektuhan sa ekonomiya ng mabilis na pagbaba ng halaga ng piso na dulot ng walang pigil na paggastos sa halalan patungo sa halalan sa pagkapangulo noong 1969, ang buhay pampulitika sa La Union ay hindi gaanong naapektuhan ng Ferdinand Marcos’ deklarasyon ng Batas Militar noong 1972.Turner, Mark M. (1989) Mga Elite at Kapangyarihan sa Isang Bayan sa Pilipinas. Sa ilalim ng Batas Militar, 1972–76. Philippine Studies 37: 283–300.

Ang mga makapangyarihang paksyon ng pamilya na nangibabaw sa politika ng La Union simula bago ang panahon ng kolonyal ng Amerika ay nanatili sa lugar, bagama't ang pamilya ni Congressman Jose D. Aspiras ay naging mas prominente pagkatapos niyang maging Ministro ng Turismo ni Marcos. Ang pangunahing pagbabago sa politika ay ang pagtaas ng kapangyarihan ng mga rehiyonal at panlalawigang tanggapan ng mga pambansang ahensya, na ang mga direktor ay direktang mananagot kay Marcos.

Ang pamamaraang ito na ginamit ni Marcos upang palakasin ang kapangyarihang pampulitika ay hindi nakatanggap ng gaanong pagtutol sa Rehiyon ng Ilocos,  kabilang ang La Union, na may matibay na kaugnayang etniko sa pamilyang Marcos. Cortes, Rosario Mendoza. (1990) Pangasinan, 1901–1986: Isang Kasaysayang Pampulitika, Sosyoekonomiko, at Pangkultura. New Day Publishers. Ang paggamit ng administrasyong Marcos ng marahas na pamamaraan para sa pagsugpo ng hindi pagsang-ayon ay kadalasang naganap sa iba pang mga probinsyang hindi Ilocano, tulad ng kalapit na Abra, Kalinga, at Mountain Province. Ang matagal nang kongresista ng ikalawang distrito na si Manuel T. Cases ay bumuo ng alyansa kay Marcos kasama ang iba pang mga strongman congressmen ng Ilocos Region, at ang kanyang kahalili na si Jose D. Aspiras ay isa ring malapit na kasama ni Marcos na ginawang Ministro ng Turismo matapos ideklara ang Batas Militar.
Ngunit mayroon pa ring mga katutubo ng La Union na handang tumutol sa mga awtoritaryan na gawain at mga pang-aabuso ng administrasyong Marcos, sa kabila ng personal na panganib."Mula Sigwa hanggang Commune hanggang EDSA: mga kabataang martir at bayani ng UP", manilatoday.net. Na-access noong Hulyo 28, 2022. Kabilang dito ang mga aktibistang estudyante na pinalaki ni San-Fernando na sina Romulo at Armando Palabay, Mga Estudyante ng UP at mga alumni ng La Union National High School na nakulong dahil sa kanilang mga aktibidad sa protesta, pinahirapan sa Camp Olivas sa Pampanga, at kalaunan ay hiwalay na pinatay bago matapos ang Batas Militar.{{Matender name="Bantayog"> web|url=http://www.bantayog.org/palabay-armando-d/|title=PALABAY, Armando D. – Bantayog ng mga Bayani|website=bantayog.org|date=18 January 2017|access-date=22 January 2020}}</ref> Romulo (edad 22) at Armando (edad 21) ay pinarangalan ang kanilang pangalan sa Rembrance at the Wall Philippines' Bantayog ng mga Bayani, na nagpaparangal sa mga bayani at martir na lumaban sa awtoritaryan rehimen.Burgonio, TJ "Inilalagay ng Museo ang mukha sa mga hindi gaanong kilalang martir ng batas militar", Philippine Daily Inquirer, 21 Setyembre 2008.

Si Agoo, La Union, katutubong Antonio L. Mabutas ay naging Arsobispo ng Davao noong panahon ng Batas Militar, at aktibong nagsalita laban sa mga pang-aabuso sa karapatang pantao noong panahong iyon, lalo na ang pagpapahirap at pagpatay sa simbahan mga manggagawa. Ang liham pastoral na isinulat niya laban sa batas militar, ang "Paghahari ng Terorismo sa Kanayunan," ay kilala dahil ito ang unang liham pastoral na isinulat laban sa administrasyong batas militar ni Marcos, at doble pa ang kahalagahan dahil si Mabutas ay itinuturing na isang konserbatibo sa loob ng hirarkiya ng simbahang Katoliko sa Pilipinas.

 Kontemporaryo 
 1990 Luzon na lindol 

Ang La Union ay matinding tinamaan ng 1990 Luzon earthquake. Limang munisipalidad sa La Union ang naapektuhan: Agoo, Aringay, Caba, Santo Tomas, at Tubao na may pinagsamang populasyon na 132. Maraming gusali, kabilang ang Agoo Municipal hall, ang Museo de Iloko, ang simbahang parokya ng Aringay, at ang Basilica Minore of our Lady of Charity, ay gumuho o malubhang napinsala. 100,000 pamilya ang nawalan ng tirahan nang lumubog ang dalawang nayon sa baybayin dahil sa liquefaction. Maraming nasawi ang probinsya na nagdulot ng pagkamatay ng 32 katao.

 Pag-usbong ng Turismo noong Dekada 2010 

Mula kalagitnaan ng dekada 2000 hanggang sa unang bahagi ng dekada 2010, maraming negosyante ang nagsimulang magtayo ng mga establisyimento tulad ng boho-chic-style na art hostels at third-wave coffeeshops sa San Juan at Agoo. Sa simula, naakit sila sa dati nang industriya ng surfing sa Barangay Urbiztondo sa San Juan, ngunit kalaunan ay naisip nila ang negosyo sa probinsya bilang alternatibo sa mga stress ng trabaho sa lungsod. Kasabay nito ang unti-unting pagbubukas ng Tarlac–Pangasinan–La Union Expressway (TPLEX), na nagdulot ng mas madaling pagdaan sa La Union para sa mga turista mula sa Metro Manila.

Kasabay ng tumataas na impluwensya ng mga social media outlets Twitter at Instagram, ang mga salik na ito ay humantong sa isang matinding pag-usbong ng turismo na nagdulot sa San Juan—na dating itinuturing na isa lamang sa maraming surfing venue sa Pilipinas—na isang pangunahing destinasyon ng mga backpacker na ang mga atraksyon ay nakasentro sa surfing at sining.
Nagsimulang maging prominente ang San Juan sa mga independenteng pelikula tulad ng pelikula ni Jay Abello noong 2015 na Flotsam at ang pelikula ni JP Habac noong 2017 na I'm Drunk, I Love You, at ang probinsya ay nagsimulang tawagin ng kolokyal inisyalismo "ElYu."

Sa mga lupon ng panitikan sa Pilipinas, ang bayan ng Bauang ay naging isang uri ng lugar ng peregrinasyon para sa pagdiriwang ng buhay at mga gawa ng manunulat at martir ng Ikalawang Digmaang Pandaigdig na si Manuel Arguilla, kung saan binibisita ng mga manunulat ang bayan ng may-akda upang maranasan ang mga tanawing nagbigay inspirasyon sa kanya, at kitang-kita sa kanyang mga kuwento. Ang pinakatampok na kaganapan na nagdiriwang sa Arguilla ay ang 2017 na pagtakbo ng Taboan Literary Festival, isang pagdiriwang ng panitikang Pilipino na nagpapalit ng lugar bawat taon, na inorganisa ng Pambansang Komisyon sa Kultura at mga Sining tuwing Buwan ng Sining sa Pebrero. Kabilang sa mga kilalang artistang nagsalita tungkol kay Arguilla sa pagdiriwang ay ang mga manunulat-akademikong si Butch Dalisay at Pambansang Alagad ng Sining ng Pilipinas para sa panitikan Bienvenido Lumbera.

Demograpiko

 Populasyon 

Ayon sa senso noong 2020 na isinagawa ng Senso ng Populasyon at Pabahay ng Pilipinas, ang La Union ay may populasyon na 822,352, na may densidad ng populasyon na 550 katao bawat kilometro kuwadrado (1,400 bawat milya kuwadrado). Ito ay isang pagtaas ng 35,699 katao sa kabuuang populasyon na 786,653 katao noong Senso ng Populasyon ng 2015. Ang populasyon ng sambahayan ay halos pantay na ipinamahagi, na may 50.6% lalaki (414,860) at 49.4% babae (405,480).

Ang San Fernando ay ang pinakamataong lugar sa La Union, na may 125,640 residente (15.28% ng kabuuang populasyon ng lalawigan), na sinusundan ng Bauang (78,449), Agoo (66,028), Rosario]7] (6,[28]) Union|Naguilian (52,189). Sa kabaligtaran, ang Burgos ay ang pinakamababang populasyon na munisipalidad na may 9,006 na residente, na sinusundan ng Santol (14,166), Bagulin (14,428), Sudipen (17,187), at [[San<b>Gabriel] (17,187), at [[San<87] Gabriel. name=":18" />

Naitala ng Santol ang pinakamabilis na paglaki ng populasyon sa pagitan ng 2015 at 2020, na may taunang rate na 2.71%, na sinundan ng Burgos (2.34%), Tubao (2.13%), San Juan (1.81%), at Rosario (1.77%). Sa usapin ng densidad ng populasyon, ang Agoo ang may pinakamakapal na populasyon na munisipalidad, na may 1,250 katao bawat kilometro kuwadrado, habang ang Burgos ang may pinakamababang densidad na 127 katao bawat kilometro kuwadrado.

Ipinapakita ng Distribusyon ng edad na 26.3% ng populasyon ay mga batang dependent (wala pang 15 taong gulang), 66.1% ay nasa working age (15–64 taong gulang), at 7.6% ay matatanda (65 taong gulang pataas). Bahagyang mas marami ang mga lalaki kaysa sa mga babae sa mas batang mga pangkat ng edad, habang ang mga babae ay mas marami sa mga matatanda, na sumasalamin sa mas mataas na life expectancy para sa mga kababaihan. Ang kabuuang sex ratio ay 102 lalaki sa bawat 100 babae, na may mga pagkakaiba-iba sa iba't ibang pangkat ng edad: 108 lalaki sa bawat 100 babae sa mga wala pang 15 taong gulang, 105 sa populasyon ng mga nasa edad ng pagtatrabaho, at 70 sa mga matatanda.

Ang median na edad sa La Union ay 28.5 taon. Ang mga Senior citizen (60 taong gulang pataas) ay bumubuo ng 11.5% ng populasyon, 56.4% sa kanila ay mga babae. Noong 2012, ang La Union ang may pinakamahabang inaasahang haba ng buhay sa Pilipinas na 78.3 taon.HDI Tables. Philippine Statistics Authority. Kinuha noong 2018-11-13.

 Relihiyon 
93% ng populasyon ng La Union ay mga Ilokano at mga Romano Katoliko. Mayroong mga maliliit na komunidad ng mga Pangasinense sa timog, mga Igorot naman sa ibaba ng La Union, at mga Intsik naman sa siyudad.

Ang mga Ilokanong mula sa La Union ay mga edukado. Ang San Fernando, ang kabiserang siyudad, ay ang administratibo, edukasyunal at pinansiyal na sentro ng Rehiyon I.

 Etnisidad 

Sa kasaysayan, ang La Union ay naging tahanan ng ilang etnolinggwistikong grupo, kabilang ang Ilokano, Pangasinan, at Cordillerans (Igorot). Pangunahing binubuo ang mga Cordilleran ng Ibaloi, Kankanaey, at ang Bago, na kilala rin bilang Bago-Igorot. Ang mga Bago ay isang katutubong tao sa kabundukan na tinutukoy bilang mga bagong Kristiyanong nagbalik-loob noong panahon ng kolonisasyon ng mga Espanyol sa probinsya.

Ayon sa ulat noong 2020 ng Philippine Statistics Authority, ang La Union ay pangunahing Ilocano. Ang pangkat etniko ng Ilocano ay bumubuo ng 673,312 o 81.88% ng populasyon. Sa timog-kanlurang bahagi ng lalawigan, mayroong 10,319 mga taong Pangasinan. Ang mga katutubong pamayanan, kabilang ang mga Kankanaey (42,552), Bago (24,757), at Ibaloi (9,107), ay naninirahan sa mga munisipalidad ng Sudipen, Santol, San Gabriel, Bacnotan, Tubao, Pugo, D Bagulin[Fiesta ng Langgo, at La Burgos. 91.jpg|left|thumb|239x239px|Cordilleran street dancers sa Dinengdeng Festival sa Agoo]]Sa Bagulin lamang, 85% ng populasyon, o 11,539 indibidwal, ay kabilang sa mga katutubong grupo.<ref>{=Cite web | “Natalinaay ti biagmi ditoy La Union, nangnangruna kadakami a kameng ti Indigenous People (IP) ta adda dagiti linteg a mangprotektar ken mangbigbig kadagiti karbenganmi kas katutubo." |date=4 Agosto 2020 |url=https://launion.gov.ph/letmetelyu-natalinaay-ti-biagmi-ditoy-la-union-nangnangruna-kadakami-a-kameng-ti-indigenous-people-ip-ta-adda-dagiti-linteg-a-mang-mangprotektar-ken-mangkasbigbig-bengk-bengk-bengktubeng-ka-mangkas-katutubo-katutubo-indigenous-ip-ta-adda-dagiti-linteg-a-mang-mangprotektar-ken-mangkasbigkar-bengk-dagmi-katutubo-katutubo-katutubo Pugo, karamihan sa mga katutubong residente ay mula sa mga Bago. Ang mga komunidad na ito ay nahaharap sa displacement, tulad ng pagpapalayas mula sa Mount Shontoug area sa Pugo sa panahon ng pagtatayo ng Marcos bust. Southern La Union, particular Agoo, Santo Tomas, and Rosario, was historically ethnically Pangasinan="16 century" migrasyon mula sa hilagang La Union at Ilocos, gaya ng naitala ni Fray Andrés Carro noong 1792, ay nagresulta sa pagiging pangunahing Ilokano ang naninirahan at mga etnikong Ilocanized na Pangasinense.

Kabilang sa iba pang pangkat etniko sa La Union ang 23,518 Tagalog people at 10,025 Bisaya o Binisaya people, 4,043 Bicolano people, 2,410 Kapampangan]gay people, 2,383 [Hililongnongo] people, 2,383 [Hililongnongo] 2,311 Ifugao tao, 1,717 Itneg (Tingguian) people, 1,586 Waray people, 1,319 Cebuano, 1,181 [[Maranao] na mga dayuhan],7 tulad ng mga Maranao pati na rin ang mga dayuhan. Chinese, 410 Indian, at 142 American, na nag-aambag sa pagkakaiba-iba ng kultura ng probinsya.

 Wika 

|border_width=3|width=50|background-color=white}}Iloco, o Iloko, ay ang pangunahing wikang sinasalita sa La Union, kasama ang Abagatan (Southern) na diyalekto bilang rehiyonal na baryasyon nito. Noong 2012, opisyal na kinilala ang Iloco bilang wika ng La Union sa pamamagitan ng Provincial Ordinance No. 026-2012, na kilala bilang Iloco Code. Pangasinan ay sinasalita din sa pangasinan na malapit sa hangganan ng [[lalawigan], partikular sa timog na bahagi ng lalawigan. Samantala, ang Kankanaey at Ibaloi ay sinasalita ng mga pamayanang Cordilleran na naninirahan sa matataas na lugar ng La Union.

Ayon sa kasaysayan, noong 1884, naglabas si Gobernador Federico Francia ng isang espediente (ulat) sa dialectos que hablan (mga dayalektong sinasalita) sa La Union. Binanggit sa ulat na karamihan sa mga umilis (mga taong-bayan) ay nagsasalita ng Ilokano at Pangasinan, kung saan ang Santo Tomas at Rosario ang tanging mga bayan kung saan ang dalawang wika ay sinasalita dahil sa kanilang kalapitan sa Pangasinan. Ang natitirang 11 bayan ay higit na nagsasalita ng Iloco, hindi kasama ang mga nakakalat na komunidad na Igorrotes sa rancherías. Hanggang sa katapusan ng pamumuno ng Hispanic, ang Ilokano ay nanatiling nangingibabaw sa lingua franca ng La Union.

 Heograpiya 

Ang La Union, na matatagpuan sa timog-kanlurang bahagi ng Rehiyon ng Ilocos, ay napapaligiran sa hilaga at hilagang-silangan ng Ilocos Sur, sa timog ng Pangasinan, sa silangan ng Benguet, at sa kanluran ng Gol ng Lingayen at South China Sea. Sa heograpiya, ito ay nasa 273 kilometro hilaga ng Metro Manila at 57 kilometro sa hilagang-kanluran ng Baguio City.

Sa mga probinsya sa Rehiyon ng Ilocos, ang La Union ang pinakamaliit sa usapin ng lawak ng lupain, na sumasaklaw sa 149,309 ektarya, na bumubuo sa 11.60% ng kabuuang lawak ng lupain ng rehiyon at humigit-kumulang 0.5% ng buong bansa. Ang probinsya ay nahahati sa dalawang distrito. Ang Distrito I, na binubuo ng 70,069 ektarya (46.93% ng lawak ng lupain ng lalawigan), ay kinabibilangan ng San Gabriel, ang pinakamalaking munisipalidad, na may 15,500 ektarya, na sinusundan ng Lungsod ng San Fernando na may 10,688 ektarya, habang ang Luna ang pinakamaliit. Sakop ng Distrito II ang 79,240 ektarya (53.07% ng lalawigan), kung saan ang Bagulin ang may pinakamalaking lawak, kasunod ang Aringay, habang ang Santo Tomas ang may pinakamaliit na espasyo.

 Topograpiya 

Ang topograpiya ng La Union ay pangunahing maburol, unti-unting tumataas pasilangan mula sa kapatagan ng baybayin. Ang pisyograpiko ng lalawigan ay maaaring uriin sa apat na pangunahing konpigurasyon sa ibabaw: mga kapatagan ng baybayin, mga burol sa baybayin, malalawak na lambak sa loob, at mga tagaytay ng bundok na may makikipot na lambak. Ang mga anyong lupang ito ay hinubog ng coral alluvium (buhangin at luwad) na idineposito ng umaagos na tubig.

Ang mga kapatagan sa baybayin ng La Union ay pinakamakitid malapit sa Damortis at Santo Tomas, at pinakamalawak malapit sa Balaoan, na umaabot hanggang 15 kilometro papasok sa lupain. Sa kahabaan ng Dagat Timog Tsina, ang mga kapatagan sa baybayin ay mabilis na lumilipat sa matarik na hanay, na may matataas na lugar sa Santo Tomas, Agoo, Bauang, at Balaoan, at mas banayad na mga dalisdis sa Bacnotan, San Fernando, at San Juan.

Ang mga bayang ito ay mayroon ding mga latian ng bakawan, at ang mga lupa sa lugar na ito ay mabuhangin at maalat, lalo na sa katimugang San Fernando at mga nakapalibot na lugar. Ang mga burol sa baybayin sa La Union ay bihirang lumampas sa 300 metro ang taas, na sumasama sa mga bulubundukin ng Cordillera upang bumuo ng makikipot na lambak. Ang mga lupa sa mga lugar na ito ay pangunahing mabibigat na loam at clay, na karaniwan sa Agoo, Aringay, Santo Tomas, at Rosario, habang ang hilagang San Fernando ay nailalarawan sa pamamagitan ng graba, erosyon na loam.

Ang silangang hangganan ng lalawigan ay pangunahing bulubundukin, na pinangungunahan ng mga hanay ng bundok ng Gran Cordillera, partikular ang Gitnang at Hilagang Cordillera, na parallel sa baybayin ng Dagat Timog Tsina. Ang pinakamataas na tuktok sa lalawigan ay matatagpuan sa Bagulin, sa taas na 1,200 talampakan, kasama ang iba pang matataas na lugar na matatagpuan sa San Gabriel at Burgos. Ang mga matabang lambak sa loob ng San Juan, San Fernando, at Balaoan, na hugis-pamaypay, na nabuo ng mga sediment ng river delta, ay mahalaga para sa agrikultura, bagama't madali itong mabahaan kapag malakas ang ulan.

Ang mga lupang maalat at alluvial, na mainam para sa mga pananim tulad ng palay at tabako, ay laganap sa Naguilian, Aringay, Bauang, Balaoan, at Luna. Ang mga bulubundukin sa silangan, na nailalarawan sa pamamagitan ng matatarik na dalisdis at makikipot na lambak, ay natatakpan ng mapula-pula at mala-luwad na lupa, lalo na sa Bacnotan, Agoo, San Fernando, San Juan, at Bauang, na hindi angkop para sa paggamit sa agrikultura.

Ang La Union ay tahanan ng siyam na lambak—apat sa hilagang bahagi ng lalawigan (Bangar, Balaoan, Bacnotan, San Juan) at lima sa timog (Tubao, Aringay, Santo Tomas, Rosario, Naguilian)—na sumusuporta sa lupang agrikultural. Ang mga lambak na ito ay tinatawid ng makikipot at magulong ilog. Sa mas malayong bahagi ng silangan, may matataas na talampas at mga tuktok na tumataas nang husto.

Ang probinsya ay dinadaanan ng walong pangunahing ilog, na karamihan ay nagmumula sa Mga Kabundukan ng Cordillera Central at dumadaloy patungo sa Dagat Timog Tsina at Golpo ng Lingayen:

 Amburayan River: Ang pinakamalaking ilog sa lalawigan, ito ay dumadaan sa San Gabriel, Sudipen, at Bangar, na minarkahan ang hilagang hangganan sa pagitan ng Ilocos Sur at La Union bago dumaloy sa South China Sea.
 Bued River: Dumadaloy sa Pugo at Rosario, umaagos sa Lingayen Gulf, na minarkahan ang timog na hangganan ng Pangasinan.
 Aringay River: Class B River Basin na may haba na 45 km na nagmula sa Benguet, dumadaan sa Pugo, Tubao, at Aringay, at dumadaloy sa parehong South China Sea at Lingayen Gulf.
 Baroro River: Isang haba na 22.2 km na nagsisimula sa kabundukan ng San Gabriel, tumatawid sa San Gabriel, San Juan, at Bacnotan, at dumadaloy sa South China Sea.
 Ilog Maluyo (kilala rin bilang Ilog Bucilac): Dumadaloy sa Santol, Balaoan, at Bangar, na minarkahan ang mga hangganan ng rehiyon.
 Naguilian-Bauang River (kilala rin bilang Balili River): Nagmula sa La Trinidad, Benguet, at dumadaloy sa Bagulin, Naguilian, at Bauang hanggang sa South China Sea.
 Ilog Maragayap: Dumadaan sa San Gabriel, Balaoan, at Bacnotan, na kalaunan ay dumadaloy sa South China Sea.
 Ilog Darigayos: Dumadaloy mula sa mga bundok sa likod ng Balaoan hanggang Darigayos Cove, umaagos sa South China Sea.

Ang baybayin ng La Union ay napapalibutan ng apat na look o cove: San Fernando (sa gitnang punto), San Juan sa hilagang-silangan, Darigayos sa hilagang-kanluran, at Santo Tomas sa timog-kanluran.

Iba-iba ang paggamit ng lupa sa La Union. Ang mga kagubatan at kakahuyan ay sumasaklaw sa 41,240 ektarya (27.62%), na nagpapahusay sa biodiversity nito. Nangingibabaw ang agrikultura, na sumasakop sa 54,701 ektarya (36.64%), habang ang mga damuhan at palumpong ay bumubuo sa 22,834 ektarya (15.29%). Ang pag-unlad ng lungsod ay sumasaklaw sa 15,555 ektarya (10.42%), kasama ang 14,788 ektarya (3.30%) ng mga bakanteng lupa, at 191 ektarya (0.13%) ay inuri bilang mga basang lupa.

 Klima 
Ayon sa Philippine Atmospheric, Geophysical and Astronomical Services Administration (PAGASA), ang La Union ay nakararanas ng unang Uri ng Klima ng Klasipikasyon ng Klima ng Köppen, na nailalarawan sa pamamagitan ng dalawang magkaibang panahon: isang tag-init mula Nobyembre hanggang Abril at isang tag-ulan mula Mayo hanggang Oktubre. Ang Southwest Monsoon (SWM) ay nagdudulot ng malakas na pag-ulan sa panahon ng tag-ulan, habang ang Northeast Monsoon (NEM) ay nagdudulot ng medyo tuyong kondisyon habang dumadaan ito sa Mga Kabundukan ng Cordillera. Ang pag-ulan ay hindi pantay na ipinamamahagi sa buong taon, kung saan ang pinakamataas na pag-ulan ay nangyayari mula Hulyo hanggang Setyembre.

Ang La Union ay apektado rin ng tropical cyclone, na may 85 ganitong sistema ng panahon na naitala sa pagitan ng 1948 at 2009, kabilang ang isang super typhoon. Ang mga bagyong ito, na pinakamadalas na nangyayari mula Hulyo hanggang Oktubre, ay may masamang epekto sa turismo, agrikultura, at imprastraktura. Sa panahon ng malalakas na bagyo, madalas magsara ang mga negosyo, karaniwan ang pagkawala ng kuryente, nagiging limitado ang transportasyon, at napipinsala ang mga pananim, na nagbabawas sa produksyon ng agrikultura.

 Lungsod 
Lungsod ng San Fernando

 Munisipalidad 

Agoo
Aringay
Bacnotan
Bagulin
Balaoan
Bangar
Bauang
Burgos
Caba
LunaNaguilian
Pugo
Rosario
San Gabriel
San Juan
Santo Tomas
Santol
Sudipen
Tubao

Mga Kilalang Tao

 Mga Pinuno at Pulitiko 

 Diego Silang (16 Disyembre 1730 – 28 Mayo 1763) – Rebolusyonaryong Pilipino
 Joaquin Luna (11 Disyembre 1864 – 7 Nobyembre 1936) ay isang rebolusyonaryong Pilipino at dating gobernador ng La Union mula 1901-1908.
 Anacleto Diaz (1878–1945) – Ika-31 Katuwang Mahistrado ng Korte Suprema ng Pilipinas
 Magnolia Antonino (1915–2010) – dating Senador ng Pilipinas
 Manuel Arguilla (1911–1944) – manunulat, makabayan, at martir
 Jose D. Aspiras – Unang Kalihim ng Kagawaran ng Turismo at dating kongresista
 Camilo Osias (1889–1976) – Pilipinong politiko, ika-6 at ika-8 Pangulo ng Senado ng Pilipinas.
 Fortunato Abat (1925–2018) – Ika-20 Kalihim ng Department of National Defense (DND), Ambassador to the People's Republic of China, at Commanding General of the Philippine Army.
 Armando "Mandrake" Ducusin Palabay (1953–1974) - Filipino student leader and activist from San Fernando La Union, honored at the Philippines' Bantayog ng mga Bayani as a martyr of the resistance against the [[MarcosProfilename="Bantayogi"<name=""<name> diktadurang Marcos." web|url=http://www.bantayog.org/palabay-armando-d/|title=PALABAY, Armando D. – Bantay ng mga Bayani|website=bantay.org|date=18 Enero 2017|access-date=2020-01-22}}</ref>
 Rolando Joselito Bautista – retiradong Filipino tinyente heneral at ika-26 Kalihim ng Kagalingang Panlipunan at Kaunlaran
 Rafael Buenaventura – Gobernador ng Bangko Sentral ng Pilipinas
 Samuel Gaerlan – Ika-187 Associate Justice ng Supreme Court of the Philippines
 Mario Lopez — Ika-185 [[Associate Justice] ng Korte Suprema ng Pilipinas|Katuwang Mahistrado ng Korte Suprema ng Pilipinas
 Antonio Mabutas – Unang obispo ng Diyosesis ng Laoag na ipinanganak sa Agoo at ang pangalawang Arsobispo ng Arkidiyosesis ng Davao, na kilala sa kasaysayan bilang unang Arsobispo Romano Katoliko na sumulat ng isang liham pastoral upang punahin ang mga paglabag sa karapatang pantao sa ilalim ng diktaduryang Marcos.
 Doña Laureana Novicio Luna y Ancheta (4 Hulyo 1836 – 18 Agosto 1906) — Ina nina Antonio Luna at Juan Luna.
 Wenceslao Padilla – Pilipinong Paring Scheut na mula 2 Agosto 2003 ay ang Prefectong Apostoliko ng Prefectong Apostoliko ng Ulaanbaatar, isang diyosesis ng Simbahang Romano Katoliko sa Mongolia.
 Jessica Soho — Maraming beses na ginawaran ng (Asia Journalist of All Times, Peabody Award) ang Pilipina na mamamahayag sa radyo at telebisyon, tinaguriang Asia's Powerhouse Journalist at kilala bilang host ng programang magasin ng balita na Kapuso Mo, Jessica Soho sa GMA Network at dating tagapagbalita ng State of the Nation with Jessica Soho sa GMA News TV.

 Mga Pambansang Artista at Pambansang Siyentipiko

 Lucrecia Roces Kasilag (1918 2008) – Pambansang Artista ng Pilipinas para sa Musika
 Bienvenido Nebres (ipinanganak noong 1940) – akademiko, Pambansang Siyentipiko ng Pilipinas para sa Matematika, dating Provincial Superior ng Society of Jesus sa Pilipinas
 Clare R. Baltazar (1927-2024) – Pambansang Siyentipiko ng Pilipinas para sa Sistematikong Entomolohiya

 Aktor 

 Vice Ganda – Comedia, aktor, mang-aawit, at host, mula sa San Juan, La Union.
 Edward Barber — Filipino-British actor at host na sumikat noong 2016 Pinoy Big Brother: Lucky 7, ika-4 na pwesto. mula sa Aringay, La Union.
 Gloria Diaz (ipinanganak 1951) – Miss Philippines 1969, Miss Universe 1969, Aktres, mula sa Aringay, La Union.
 Vaness del Moral – Filipina actor, dancer and singer from San Juan, La Union.
 Coleen Garcia — ay isang Filipino artista, host, at modelo mula sa Lungsod ng San Fernando, La Union.
 JB Magsaysay (ipinanganak noong 1980) – Pinoy Big Brother (season 1) housemate; aktor, lingkod bayan, at negosyante. Mula sa San Juan, La Union.
 Cheska Garcia Kramer — ay isang Pilipino aktres at modelo mula sa Bauang, La Union.
 Ashley Ortega — ay isang Pilipino-Aleman aktres na kilala sa kanyang mga papel sa Dormitoryo at My Destiny sa GMA Network. Siya ay dating co-host ng variety show na Wowowin''. Mula sa Lungsod ng San Fernando, La Union.

 Mga Atleta 
 Carlo Biado (ipinanganak noong 1983) — Pilipinong Atleta at propesyonal na manlalaro ng pool na "2021 US Open Pool Grand Champion". mula sa Rosario, La Union.
 Roger Casugay — Pilipinong surfer na nakipagkumpitensya para sa Pilipinas sa gold medalist ng 2019 Southeast Asian Games. Siya ang unang Pilipinong nakatanggap ng Pierre de Coubertin Act of Fair Play Award ng International Fair Play Committee bilang pagkilala sa pagsagip sa isang kakumpitensya sa longboard semifinals ng 2019 Southeast Asian Games. mula sa Lungsod ng San Fernando, La Union.
 José B. Nísperos — (1887–1922) Unang Asyano at Pilipino na nanalo ng Medalya ng Karangalan ng Estados Unidos
 Tyler Tio — (ipinanganak noong 1998) Pilipino-Canadian na propesyonal na manlalaro ng basketball ng Philippine Basketball Association (PBA) mula sa San Fernando, La Union.
 Rhenz Abando — (ipinanganak noong 1998) Propesyonal na manlalaro ng basketball na huling naglaro para sa Anyang Jung Kwan Jang Red Boosters ng Korean Basketball League (KBL) mula sa Santo Tomas, La Union.
 James Sena — (ipinanganak noong 1988) ay isang Pilipinong propesyonal na manlalaro ng basketball mula sa Agoo, La Union.

 Mga sanggunian 

Kategorya:Mga lalawigan ng Pilipinas