Pampanga

Para sa ilog, tingnan ang Ilog Pampanga.

Ang Pampanga ay isang lalawigan ng Pilipinas na matatagpuan sa rehiyong Gitnang Luzon. Ang Lungsod ng San Fernando ang kabisera nito. Naghahanggan ang lalawigan ng Pampanga sa mga lalawigan ng Bataan at Zambales sa kanluran, Tarlac at Nueva Ecija sa hilaga, at sa Bulacan sa timog silangan. Matatagpuan din ang ilang bahagi ng lalawigan ng Pampanga sa hilagang baybayin ng Look ng Maynila.

"La Pampanga" ang ipinangalan ng mga Kastila sa mga katutubong kanilang natuklasang naninirahan sa dalampasigan. Nagsilbi rin itong kabisera ng kapuluan nang dalawang taon mula 1762–1764 nang sinakop ng mga Ingles ang Maynila. Ang salitang pampang, kung saan nagmula ang pangalan ng lalawigan, ay nangangahulugang "dalampasigan". Ang pagtatatag nito noong 1571 ang naging dahilan upang maging kauna-unahang lalawigang Kastila sa Pilipinas.

Kasaysayan
 Panahon ng kolonyal na Espanyol 

Kasama sa teritoryo ng lumang Pampanga ang mga bahagi ng modernong lalawigan ng Tarlac, Bataan, Zambales, Nueva Ecija, Bulacan at Aurora; ibig sabihin, halos sakop ang buong Gitnang Luzon.Ano ang Rehiyon ng Kapampangan?Ang Pagbabago ng Wika mula sa mga Pamilyang Gitna at Mataas na Gitnang-Uri sa Rehiyon ng Pagsasalita ng KapampanganAng Pampanga ay dating isang mega-lalawigan na naghahati-hati ang baybayin: Ano ang nangyari? sa Facebook Nang dumating ang mga Espanyol sa Luzon, natuklasan nilang ang Pampanga ay siksikan sa populasyon na may ilang bayan at mayroong 3 kastilyo o kuta na nagpoprotekta sa Pampanga. Ang Pampanga ay muling inayos bilang isang lalawigan ng mga Kastila noong Disyembre 11, 1571. Kasama sa La Provincia de La Pampanga ang mga lugar na binanggit sa itaas maliban sa Tondo, kasama ang mga modernong lalawigan ng Aurora at ilang bahagi ng Quezon (kabilang ang Polillo Islands) at [[]Rizal (province)| Metro Manila, na kung saan ay Novaliches at Valenzuela upang maging eksakto, na dating kilala bilang Polo, noon ay mga bayan sa Bulacan). Para sa mas mabuting pangangasiwa at layunin ng pagbubuwis, hinati pa ng mga awtoridad ng Espanya sa '''. sa mga distrito (barrios) at sa ilang kaso sa royal at pribadong estate (encomiendas).

Dahil sa labis na mga pang-aabusong ginawa ng ilang encomendero, ipinagbawal ni Haring Philip II ng Espanya noong 1574 ang karagdagang paggawad ng mga pribadong ari-arian, ngunit ang kautusang ito ay hindi ganap na ipinatupad hanggang 1620. Sa isang ulat ng Philippine encomiendas noong Hunyo 20,[1591] Philippines|Governor-General]] Gómez Pérez Dasmariñas ay nag-ulat sa Korona na ang mga encomienda ng La Pampanga ay Bataan, Betis y Lubao, Macabebe, Candaba, Apalit, Calumpit, Malolos, Binto, Guiguinto, Caluya, Bulacan at [[Meycabayan]uayan]. Ang mga encomienda ng La Pampanga noong panahong iyon ay mayroong labingwalong libo anim na raan at walumpung buong pagpupugay.

Ang Pampanga, na may lawak na humigit-kumulang  at tinitirhan ng mahigit 1.5 milyong tao, ay iginuhit ang kasalukuyang mga hangganan nito noong 1873. Noong panahon ng rehimeng Espanyol, ito ay isa sa pinakamayamang lalawigan ng Pilipinas. Ang Maynila at ang mga nakapalibot na rehiyon nito ay pangunahing umaasa noon sa mga produktong agrikultural, pangingisda, at panggugubat ng Kapampangan pati na rin sa suplay ng mga bihasang manggagawa. Habang nalilikha ang ibang mga lalawigan sa Luzon dahil sa pagtaas ng populasyon, ang ilang matatag na bayan sa Pampanga ay nawala sa mga bagong umuusbong na lalawigan sa Gitnang Luzon.

Noong ika-17 siglo, ang Dutch ay nangolekta ng mga kalalakihan mula sa Pampanga bilang mga mersenaryo na naglingkod sa Royal Netherlands East Indies Army, na kilala bilang Papangers bahagi ng mas malaking komunidad ng Mga Mardijker. Ang kanilang pamana ay matatagpuan sa North Jakarta, gayunpaman, kakaunti ang bakas ng kanilang mga inapo, maliban sa isang maliit na komunidad sa Kampung Tugu.

Ang makasaysayang lalawigan ng Bataan na itinatag noong 1754 sa ilalim ng pangangasiwa ng Kastila Gobernador-Heneral Pedro Manuel Arandia, ay hinigop mula sa lalawigan ng Pampanga ang mga munisipalidad ng Abucay, Balanga (ngayon ay isang lungsod, Olar, Pilar, Herlupimos, at Dina). Samal. Sa panahon ng pagsakop ng Britanya sa Maynila (1762–1764), ang Bacolor ay naging pansamantalang kapital ng kolonyal na Espanyol at base militar. Sa pagtatapos ng 1700s, ang Pampanga ay nagkaroon ng 16,604 katutubong pamilya at 2,641 Spanish Filipino family,ESTADISMO DE LAS ISLAS FILIPINAS TOMO SEGUNDO Ni Joaquín Martínez de Zúñiga (Orihinal na Espanyol){{rp|31,54,187} Filipino | pamilya. Sa aklat ni Rafael Bernal: Mexico En Filipinas, ang Pampanga ay nakalista sa iba pang mga lugar na kinabibilangan ng Cavite at Masbate, bilang mga lugar kung saan mayroong malaking konsentrasyon ng mga Mexican na imigrante sa Pilipinas.Ni Rafael Bernal(Page 117)(Quote: "Sabemos que muchos grupos mexicanos obtuvieron tierras en Lu/ón, en Masbate y otros sitios de Pampa nga, lo mismo que en Cavile. Esta gente, como era lógico, al poco tiempo se perdía entre el pueblo filipino, casaba con mujer filipina, aprendía un nuevo idioma, lina nueva vida y unas costumbres nuevas, peto enseñaba también parte de bis suyas.")

ang mga lumang bayan ng Pampanga ng Aliaga, Cabiao, Gapan, San Antonio at San Isidro ay ibinigay sa lalawigan ng Nueva Ecija noong 1848 sa panahon ng termino ng Espanyol na Gobernador-Heneral Narciso Claveria y Zaldua. Ang munisipalidad ng San Miguel de Mayumo ng Pampanga ay naibigay sa lalawigan ng Bulacan sa parehong pagsasaayos ng hangganan ng probinsiya noong 1848.

Noong 1860, ang hilagang bayan ng Bamban, Capas, Concepcion, Victoria, Tarlac, Mabalacat, Magalang, Porac at Floridablanca ay nahiwalay sa Pampanga at inilagay sa ilalim ng hurisdiksyon ng isang command militar na tinatawag na Comandancia Militar de Tarlac. Gayunpaman, noong 1873, ang apat na huling bayan ay ibinalik sa Pampanga at ang iba pang lima ay naging mga munisipalidad ng bagong likhang Lalawigan ng Tarlac.

 Pagsalakay ng mga Hapones 

 Pag-atake sa Clark Field 

Noong Disyembre 8, 1941, binomba ng mga eroplanong Hapones ang Clark Field sa tinatawag na Pag-atake sa Clark Field, na siyang simula ng pagsalakay sa Pampanga.

Alinsunod sa War Plan Orange-3, iniutos ni Douglas McArthur ang paglikas sa Fort Stotsenburg noong Disyembre 24, 1941 at ang mga hindi mailikas mula sa mga imbakan ng mataas na oktanong gasolina, pagkain, at damit sa kuta ay sinira.

Sa pagitan ng 1941 at 1942, nagsimulang pumasok ang mga sumakop na puwersang Hapones sa Pampanga.

 Ang Pananakop ng mga Hapones 
Ang pagtatatag ng pangkalahatang punong-himpilan ng militar at mga base ng kampo ng militar ng Hukbong Komonwelt ng Pilipinas ay aktibo mula 1935 hanggang 1946. Ang Konstabularyo ng Pilipinas ay aktibo mula 1935 hanggang 1942 at 1944 hanggang 1946 sa lalawigan ng Pampanga. Sa panahon ng mga pakikipaglaban sa militar ng mga operasyong militar laban sa Imperyong Hapones sa gitnang Luzon mula 1942 hanggang 1945 sa lalawigan ng Bataan, Bulacan, Hilagang Tayabas (ngayon ay Aurora), Nueva Ecija, Pampanga, Tarlac, at Zambales, ang mga lokal na mandirigmang gerilya at mga gerilyang Komunista ng Hukbalahap, ay tumulong sa mga puwersang militar ng Estados Unidos na labanan ang sandatahang lakas ng Imperyong Hapones.

 Ang Pagpapalaya ng Pampanga 
Noong pagpapalaya ng Pampanga noong 1945, sinuportahan ng mga mandirigmang gerilya ng Kapampangan at ng mga gerilyang Komunista ng Hukbalahap ang mga puwersang panlaban mula sa mga tropang Pilipino at Amerikano sa pag-atake sa mga puwersang Imperyal ng Hapon noong Labanan sa Pampanga hanggang sa pagtatapos ng Ikalawang Digmaang Pandaigdig. Nabawi at pinalaya ng mga lokal na sundalo at opisyal ng Philippine Commonwealth Army 2nd, 26th, 3rd, 32nd, 33rd, 35th, 36th at 37th Infantry Division at ng Philippine Constabulary 3rd Constabulary Regiment ang lalawigan ng Pampanga at lumaban sa mga puwersang Imperyal ng Hapon noong Labanan sa Pampanga.

 Panahon Pagkatapos ng Digmaan 
150px|thumbnail|right|Watawat ng Pampanga
Pagkatapos ng Ikalawang Digmaang Pandaigdig, ang mga operasyon sa pangunahing lalawigan ng Pampanga ay sumira sa mga paghihimagsik at tunggalian sa pagitan ng mga puwersa ng Pamahalaan ng Pilipinas at ng mga rebeldeng Komunista ng Hukbalahap noong 1946 hanggang 1954 noong panahon ng Rebelyong Hukbalahap.

Sa ilalim ng Kasunduan sa mga Base Militar noong 1947, ipinagkaloob ng Pilipinas sa Estados Unidos ang 99-taong pag-upa sa ilang mga base ng U.S., kabilang ang Clark Himpilang Panghimpapawid. Isang susog noong 1966 ang nagbawas sa orihinal na 99-taong termino ng kasunduan sa 25 taon. Isang pag-renew ng kasunduan noong 1979 pinayagan ang U.S. na ipagpatuloy ang pagpapatakbo ng Clark Air Base hanggang Nobyembre 1991, nang tanggihan ng Senado ng Pilipinas ang isang panukalang batas para sa pagpapanibago ng mga base militar ng Estados Unidos sa Pilipinas.

 Noong panahon ng diktadurang Marcos 

 Mga Kontrobersiya sa Clark Air Base 
Dahil sa kalapitan nito sa kabisera at sa presensya ng Clark Air Base, ang Pampanga ay naging isa sa mga lugar na pinag-uusapan ang mga kaguluhan sa lipunan noong unang bahagi ng dekada 1970, at ang sumunod na diktadurya ni Ferdinand Marcos. Kahit noong mga unang demonstrasyon ng First Quarter Storm noong 1970, si Clark at ang iba pang Mga Base ng US sa Pilipinas ay isang malaking isyu para sa mga nagpoprotesta, na nakita ang mga ito bilang pagpapatuloy ng kolonyal na hegemonya ng US, at isang paraan ng paghila sa Pilipinas sa malamig na digmaan, dahil ang Clark ay naging isang punto ng pagsisimula ng lalong hindi popular na Digmaan sa Vietnam.Bonner, R. (1987) Pagwawaltzing Kasama ang Isang Diktador. 

Nasaksihan noong 1970 ang isang malaking insidenteng diplomatiko sa Clark Air Base sa tinawag ni US Presidential Assistant for National Security Affairs Henry Kissinger na "Kaso ng Williams." Noong Hunyo 1970, ang Hukuman ng Unang Dulugan ng Lungsod ng Angeles Iniutos ni Ceferino Gaddi ang pag-aresto kay Base Commander Colonel Averill Holman at Base Chief of International Law Lt. Col. Raymond Hodges, na binabanggit bilang contempt sa pagpayag sa paglipat ni US Air Force Staff Sergeant Bernard Willams sa US noong Nobyembre 1969 sa kabila ng katotohanang siya ay isinampa sa Angeles Court noong Agosto 1969 sa mga kasong kriminal ng pagdukot at tangkang panggagahasa. Kalaunan ay naibalik si Williams sa Pilipinas,
https://www.nytimes.com/1970/03/20/archives/us-to-return-air-force-man-to-the-philippines-to-face-trial.html bagama't tumanggi ang administrasyong Marcos na ipatupad ang iniutos ng korte na pag-aresto kina Holman at Hodges.https://bantayanogngmgabayani.org/bayani/judge-ceferino-gaddi/ Ang insidente ay nakatulong sa pagsusulong ng muling negosasyon ng mga Base ng US-Philippines Kasunduan noong 1979, sa pagsisikap na linawin ang isyu ng soberanya at hurisdiksyon ng Pilipinas sa mga base.

Noong 1971, ang hindi patas na mga gawi sa paggawa ay humantong sa mga sibilyang manggagawa sa base na magsagawa ng tatlong-araw na welga na nagsimula noong Marso 3, na sinundan ng kalahating-buwang welga na nagsimula noong Hulyo 25. Ang Federation of Filipino Civilian Employees Associations ay nag-organisa ng karagdagang malalaking welga noong 1979, 1983, at noong Marso 1986.

 Pagpapatupad ng Batas Militar 
Sa pagdedeklara ng Batas Militar noong Setyembre 1972, ang Camp Olivas sa Lungsod ng San Fernando ay itinalaga bilang isa sa apat na kampo ng probinsya na magiging isang Regional Command for Detainees (RECAD). Ito ay itinalagang RECAD I at ito ay nagtira ng mga detenido mula sa Hilaga at Gitnang Luzon. Mga kilalang detenido ang nabilanggo kasama rito si Edicio de la Torre, Judy Taguiwalo, Tina Pargas, Marie Hilao-Enriquez, at Bernard-Adan Ebuen. Kasama sa mga bilanggo na naidokumento na pinahirapan ang magkapatid na babae [|[Joanna Cariño],<[Joanna] at Joseanna Cariño. name="nordisjoannacarino"> ang magkapatid na sina Palabayulo at [[Arref] name="asa350191977en"/> at Mariano Giner Jr ng Abra. Tungkol sa 50 pinuno ng Kalinga at Bontoc, kabilang ang pinuno ng tribong Butbut na si Macli-ing Dulag, ay dinala rin sa Camp Olivas mula sa kanilang detention center sa Tabuk, Kalinga, at inaresto dahil sa kanilang pagtutol sa Proyekto ng Dam ng Ilog Chico. Ang seminaristang si Teresito Sison ay nangampanya para sa mga karapatan ng mga guro, magsasaka, at mga manggagawa sa Clark Air Base, ngunit ang tortyur sa dalawang bahagi ng mga detention center ni Marcos ay nagdulot ng pagbaba ng kanyang kalusugan na humantong sa kanyang kamatayan noong 1980.={{Cite web |15daters">

Ang iba ay pinatay nang hindi naaresto, tulad ng malalapit na kaibigang sina Pepito Deheran, Rolando Castro at Lito Cabrera na natutulog sa ari-arian ni Cabrera sa Sapang Bato, Angeles nang sila ay salakayin, dakpin, at pahirapan ng mga puwersa ng milisya ng Civilian Home Defense Force ni Marcos matapos silang lumahok sa kilusang protesta na nagmula sa pagpatay sa pinuno ng oposisyon na si Ninoy Aquino. Nagtagumpay si Deheran na makatakas nang buhay sa pagsubok at dinala sa ospital, ngunit sinaksak ng hindi kilalang salarin sa kanyang sariling kama sa ospital.<ref>{{Cite web |title=Martyrs & Heroes: Deheran, Pepito |url=https://bantayogngmgabayani.org/bayani/pepito-deheran/ |url-status=live |archive-url=https://web.archive.org/web/20240329051738/https://bantayogngmgabayani.org/bayani/pepito-deheran/ |archive-date=March 29, 2024 |access-date=March 29, 2024 |website=Bantayo2>Website=8|date ng mga Bayani2

Jennifer Cariño, ang magkakapatid na Palabay, Macli-ing Dulag, Castro, Cabrera, at Deheran ay pararangalan sa paglaon sa pagkakaroon ng kanilang mga pangalang nakasulat sa dingding ng alaala ng Pilipinas' Bantayog ng mga Bayani, na nagpaparangal sa mga martir at bayaning naglakas-loob na lumaban sa diktadura.

 1980 Assassination of Congressman Lingad  
Jose B. Lingad, Congressman for Pampanga's 1st congressional district, had been one of the first to be detained upon the declaration of Martial Law, but was released after three months. He retired to his farm after that, but was later convinced by Benigno Aquino Jr. to run for the governorship of Pampanga in the January 1980 Philippine local elections. Lingad lost the election to the Marcos administration's candidate, but filed a protest, which was still ongoing when Lingad was assassinated in December 1980 at a gasoline station in barangay San Agustin, San Fernando, Pampanga. His assassin, a former sargeant in the Philippine Constabulary, was himself killed in a mysterious car accident before he could reveal who had ordered the killing.

 Noong panahon ng Rebolusyong People Power 

 Ang barikada ng Bamban 
Ang Gitnang Luzon ay gumanap ng mahalagang papel noong panahon ng Rebolusyong People Power dahil sa kalapitan nito sa Kabisera at sa pagiging tahanan nito ng iba't ibang Base ng Sandatahang Lakas ng Pilipinas at Estados Unidos. Sa isang kapansin-pansing insidente sa Pampanga, hinarangan ng 20,000 katao ang Tulay ng Bamban noong Pebrero 25 upang pigilan ang mga puwersang loyalista mula sa 5th Infantry Division ng Hukbong Katihan sa Tarlac na makadaan patungong Maynila, sa isang pangyayaring nakilala bilang "barrier ng Bamban."

 Ang pagtakas ng mga Marcos 
Ang Clark Air Base ay gumanap din ng mahalagang papel sa pagpapatalsik sa mga Marcos, dahil sila ay inilipad patungong Clark pagkatapos tumakas mula sa Malacañang at doon sila sumakay sa eroplanong ibinigay ng U.S. na naghatid sa kanila sa Hawaii.

 Pagputok ng Bundok Pinatubo at pagsasara ng Clark Air Base 

Kabilang sa mga pangunahing pangyayaring naganap sa Pampanga pagkatapos ng Rebolusyong People Power ang pagsabog ng Bundok Pinatubo at ang pagtatapos ng Bases Treaty ng Pilipinas sa Estados Unidos, na nagresulta sa pagsasara ng Clark Air Base at kalaunan ay paglikha ng Clark Freeport at Special Economic Zone.

Ang pagsabog ng Bundok Pinatubo noong Hunyo 15, 1991 ay nagdulot ng malaking pagkawala ng tirahan ng mga tao dahil sa paglubog ng mga bayan at nayon dahil sa malawakang pagbaha lahar. Ito ay humantong sa malawakang pagsulong sa paghahanda para sa sakuna sa gobyerno. Pinabilis din nito ang pagsasara ng Clark Air Base, na magsasara bilang resulta ng desisyon ng Senado ng Pilipinas noong Nobyembre 1991 na huwag i-renew ang Bases Treaty ng Pilipinas sa Estados Unidos.

 Paglikha ng Clark Freeport at Special Economic Zone 

Nasaksihan noong 1992 ang paglagda sa Bases Conversion and Development Act (Republic Act 7227 ser. 1992), na nagbigay-daan sa Pangulo na maglabas ng isang atas na nagko-convert sa reserbasyon ng militar sa lugar ng Clark na sumasaklaw sa Lungsod ng Angeles, Mabalacat, at Porac, Pampanga at Capas, Tarlac tungo sa isang special economic zone. Nilikha rin ng batas ang Bases Conversion and Development Authority (BCDA) upang mapadali ang proseso ng conversion. Inilabas ni Pangulong Fidel Ramos ang Proclamation No. 163 noong Abril 3, 1993, na lumilikha ng Clark Special Economic Zone (CSEZ) at inilipat ang pangangasiwa ng lugar sa BCDA. Kasama sa proklamasyon ang Clark Air Base at mga bahagi ng mga ibinalik na baseland ng Clark na hindi nakalaan para sa paggamit ng militar sa CSEZ. Noong Hunyo 14, 1996, pinalawak ang CSEZ sa pamamagitan ng pagdaragdag ng lugar ng Sacobia, na kinabibilangan ng mga lupain mula sa Mabalacat, Pampanga at Bamban, Tarlac, sa pamamagitan ng Proklamasyon ni Ramos. Blg. 805.

Ang lugar ng Clark Air Base ay kalaunan ay idineklara bilang isang Freeport Zone at inihiwalay mula sa special economic zone sa pamamagitan ng Republic Act 9400 ng 2007 Simula noon, ang Freeport Zone at ang Clark Special Economic Zone ay itinuring na magkahiwalay na lugar ngunit sama-sama silang tinutukoy bilang "Clark Freeport at Special Economic Zone".

 Kontemporaryo 
Noong 2010, isang Kapampangan, si Benigno Aquino III, anak ng dating Pangulong Corazon Aquino, ang nahalal bilang pangulo.

Noong Abril 22, 2019, ang probinsya ay nagtamo ng matinding pinsala dahil sa 6.1 magnitude na lindol na nagmula sa Zambales at ang pinakanaapektuhan ng lindol dahil sa ang probinsya ay nasa malambot na sediment at alluvial na lupa. Ilang istruktura sa probinsya ang napinsala ng lindol, kabilang ang isang 4-palapag na supermarket sa Porac, ang arko sa hangganan ng Bataan-Pampanga at ang pangunahing terminal ng Clark International Airport, pati na rin ang mga lumang simbahan sa Lubao at Porac, kung saan gumuho ang toreng bato ng Santa Catalina de Alejandria Church noong ika-19 na siglo.

 Heograpiya 
 Pampolitika 
Nahahati ang Pampanga sa 19 mga munisipalidad at 2 lungsod. Bagamat kasali ang Lungsod ng Angeles sa probinsya ng Pampanga, hindi siya kabilang sa pamahalaang panlalawigan nito.

 Mataas na urbanisadong lungsod 
 Lungsod ng Angeles

 Mga lungsod 

 Lungsod ng San Fernando
 Lungsod ng Mabalacat

 Mga bayan 

 Apalit
 Arayat
 Bacolor
 Candaba
 Floridablanca
 Guagua
 Lubao
 Macabebe
 Magalang
 Masantol Mexico
 Minalin
 Porac
 San Luis
 San Simon
 Santa Ana
 Santa Rita
 Santo Tomas
 Sasmuan

Pisikal
Lupain
May kabuuang 2,180.68 kilometro kwadradong sakop na lupa ang lalawigan. Pangkahalatang patag ang buong lalawigan na may natatanging bundok, ang Bundok Arayat, at ang tanyag na Ilog Pampanga. Sa mga bayan nito, ang bayan ng Porac ang may pinakamalaking sakop na lupa na may 343.12 km kwadrado; Pangalawa ang Candaba at ikatlo ang bayan ng Lubao. Mabibilang na ngayon ang candaba bilang isang tanyag na bayan ng pampanga dahil marami na ang nakakakilala dito sa ngayon

Klima
May dalawang natatanging klima ang lalawigan ng Pampanga, tag-ulan at tag-araw. Kadalasang tag-ulan pagsimula ng Mayo hanggang Oktubre, samantalang tag-araw sa mga nalalabing buwan. Ang pinakamainit na panahon ay tuwing Marso at Abril, samantalang pinakamalamig naman mula Disyembre hanggang Pebrero.

Ekonomiya
Pagsasaka at pangingisda ang dalawang pangunahing industriya sa lalawigan. Bigas, mais, tubo, at tilapya ang mga pangunahing produkto ng lalawigan. Karagdagan sa pagsasaka at pangingisda, ang lalawigan ay mayroon din lumalaking industriya sa paglililok, paggawa ng mga kasangkapan, gitara at iba pang bagay na yari sa kamay. Tuwing panahon ng kapaskuhan, ang lalawigan ng Pampanga ay nagiging sentro ng pagawaan ng "parol".

Tanyag ang lalawigan sa pagluluto. Kilala ang mga Kapampangan sa kanilang husay sa paggawa ng mga bagong uri ng pagkain, mula sa pinakapayak na ulam hanggang sa kakaiba. Ang Pampanga's Best at Mekeni Food ay ilan lamang sa mga kompanyang Kapampangan na gumagawa ng mga tocino, tapa at longganisa.

 Mga kilalang tao 
Sa loob ng hurisdiksyon ng lalawigan
 Mga pambansang bayani at makasaysayang personalidad 

 José Alejandrino - ipinanganak sa Arayat, Philippine Revolutionary General at dating senador.
 Mamerto Natividad - ipinanganak sa Bacolor, Philippine Revolutionary General.
 Servillano Aquino - Philippine Revolutionary General at miyembro ng Malolos Congress para sa Samar
 Nicolasa Dayrit Panlilio - Filipina non-combatant sa Philippine–American War na kilala sa pagtulong sa paglilingkod sa mga maysakit at sugatang Pilipinong mandirigma.
 Práxedes Fajardo – Filipina rebolusyonaryo at pinuno ng Pampangan section ng Philippine Red Cross noong antikolonyal na armadong pakikibaka laban sa Spain at sa Estados Unidos.
 José Abad Santos – ipinanganak sa San Fernando, Pampanga, ang ika-5 punong mahistrado ng Korte Suprema ng Pilipinas.
 Pedro Abad Santos – isang dating assemblyman at tagapagtatag ng Aguman ding Talapagobra ning Pilipinas.
 Luis Taruc – pinuno ng grupong Hukbalahap (mula sa Hukbong Bayan Laban sa Hapon) sa pagitan ng 1942 at 1950.Taruc, L., 1967, He Who Rides the Tiger, London: Geoffrey Chapman Ltd.|}{}
 Casto Alejandrino – pinunong magsasaka at kumander ng Hukbalahap.
 Vivencio Cuyugan – dating alkalde ng San Fernando, at isa sa mga nagtatag ng grupong gerilya Hukbalahap
 Remedios Gomez-Paraiso – kilala bilang Kumander Liwayway, isang kilalang kumander ng Hukbalahap.

Pulitika at pamahalaan

 Diosdado Pangan Macapagal – ika-9 na pangulo ng Republika ng Pilipinas at tubong Lubao, Pampanga.
 Gloria Macapagal Arroyo – ika-14 na pangulo ng Republika ng Pilipinas. Siya ay anak ng ika-9 na pangulo ng Republika Diosdado Macapagal.
 Rogelio dela Rosa – dating senador ng Pilipinas at artista, tubong Lubao, Pampanga.
 Pablo Ángeles y David – dating senador ng Pilipinas at dating Gobernador ng Pampanga
 Sotero Baluyut – dating senador ng Pilipinas at dating Gobernador ng Pampanga
Antonio Villa-Real – Ika-25 Associate Justice of the Supreme Court of the Philippines
Vicente Abad Santos – Ika-96 Associate Justice of the Supreme Court of the Philippines, ika-39 Secretary of the Department of Justice
 Amando Tetangco Jr. – ipinanganak sa Apalit, Pampanga ay isang Pilipinong bangkero, na nagsilbing ikatlong Gobernador ng Bangko Sentral ng Pilipinas (BSP). Siya ang unang gobernador ng BSP na nagsilbi ng dalawang termino.
 Jose B. Lingad – dating Governor ng Pampanga at ika-15 Secretary of the Department of the Labor and Employment, tubong Lubao, Pampanga.
 Francisco Tongio Liongson - medikal na doktor at politiko.
 Pedro Tongio Liongson – abogado, hukom, at politiko; ipinanganak noong Enero 31, 1865, sa Villa de Bacolor, Pampanga.
 Eddie Panlilio – ipinanganak sa Minalin, Pampanga, ang unang paring Pilipino na nahalal na gobernador sa kasaysayan ng Pilipinas.
 Satur Ocampo - politiko, aktibista, mamamahayag, at manunulat. Dating Kagawad ng Philippine House of Representatives para sa Bayan Muna Partylist
 Oscar Albayalde – Isang pulis, dating hepe ng Philippine National Police at dating direktor ng National Capital Police Office, ipinanganak sa San Fernando.
Mercedes Arrastia-Tuason – Philippine diplomat at dating embahador sa Holy See
 Oscar Samson Rodriguez - politiko at abogado. Naglingkod siya bilang alkalde ng San Fernando, Pampanga sa Pilipinas mula 2004 hanggang sa kanyang ikatlong termino noong 2013.
 Rey Aquino - politiko at surgeon na siyang huling municipal Mayor ng San Fernando at ang unang Alkalde nito noong ito ay naging lungsod.
 Edwin Santiago - politiko at propesyonal na inhinyero ng makina na nagsilbing alkalde ng Lungsod ng San Fernando, Pampanga mula 2013 hanggang 2022.
 Lito Lapid - aktor, politiko at senador (2004–2016; 2019–kasalukuyan)
 Yeng Guiao - head coach ng basketball, politiko, komentarista at komisyoner ng palakasan. Siya rin ang Bise Gobernador ng Lalawigan ng Pampanga mula 2004 hanggang 2013 at kongresista, na kumakatawan sa Unang Distrito ng Pampanga mula 2013 hanggang 2016.

Culinary Arts

Lucia Cunanan – restaurateur na kilala sa pag-imbento o kahit man lang muling pag-imbento ng sisig, isang tanyag na Kapampangan na pagkain sa Pilipinas at Filipino diasporas sa buong mundo.
Larry Cruz – restaurateur na nagtatag ng LJC Restaurant Group, na nagpapatakbo ng ilang restawran sa Pilipinas. Kabilang sa mga restawran sa nasabing grupo ang Café Adriatico, Cafe Havana, Bistro Remedios, at Abe, na ipinangalan sa kanyang ama, ang manunulat na si E. Aguilar Cruz.

Journalism and Media

Amando G. Dayrit – pre-war columnist and journalist
 Orly Punzalan – a veteran radio-TV broadcaster and former president of Intercontinental Broadcasting Corporation (IBC-13), born and raised in Apalit. 
Kristine Johnson – Filipino-American co-anchor at WCBS-TV, born in Clark Air Base.
Ivan Mayrina – broadcaster, journalist, reporter and news anchor.
 Jay Sonza - blogger and a former newscaster and talk show host.
 Kara David - journalist, host, professor, and educational administrator.
 Randy David – sociologist, public intellectual, and  board of directors of the Philippine media conglomerate ABS-CBN Corporation.

Panitikan at sining

 Aurelio Tolentino – orihinal na miyembro ng Katipunan at nasyonalistang mandudula, ipinanganak sa Guagua.
 Julian Manansala – tagapagtatag at direktor ng studio ng pelikula. Tinaguriang "Ama ng mga Pelikulang Nasyonalista ng Pilipinas".
 Vicente Manansala – Pambansang Artista ng Pilipinas para sa Sining Biswal – Pagpipinta, katutubo ng Macabebe.
 Angela Manalang-Gloria - pioneer na makata ng Pilipinas na sumulat sa Ingles, ipinanganak sa Guagua.
 Zoilo Galang - kinikilala bilang isa sa mga nangungunang manunulat na Pilipino na gumamit ng wikang Ingles. Siya ang may-akda ng unang Philippine nobela na isinulat sa wikang Ingles, A Child of Sorrow'', na inilathala noong 1921.
 Zoilo Hilario - makata, mandudula, abogado, politiko at lingguwista.
 Galo Ocampo – modernistang pintor
 Francisco Alonso Liongson – mandudula. Ipinanganak noong Hulyo 1, 1896, sa Villa de Bacolor, Pampanga.
Norma Belleza – pintor
 Danton Remoto – manunulat
 Fernando Ocampo - arkitekto at inhinyero sibil

Agham
 Alfredo C. Santos – National Scientist of the Philippines para sa Physical Chemistry, mula sa Santo Tomas, Pampanga
 Norman King – kauna-unahang Aeta na nagtapos ng University of the Philippines Manila, na nakakuha ng Bachelor Science of Behavioral Science; siya ay taga Pampanga

Mga pinuno ng relihiyon

 Si Francisco Baluyot – ipinanganak sa Guagua, Pampanga ay nakabasag ng mga hadlang sa pamamagitan ng pagiging unang kilalang indio priest, na, sa ordinasyon noong 1698, ay itinalaga sa archdiocese ng Cebu.
 Rufino Jiao Santos – ipinanganak sa Guagua, Pampanga, Arsobispo ng Maynila mula 1953 hanggang 1973. Ang unang Filipino Cardinal.
 Pablo Virgilio David – ipinanganak sa Betis, Guagua, Pampanga, Obispo ng Roman Catholic Diocese of Kalookan, Ikasampung Filipino Cardinal.
 Pedro Paulo Santos – isinilang sa Porac, Pampanga, Unang Kura Paroko ng Calulut, itinalaga bilang Kura Paroko ng Angeles City, hinirang bilang obispo ng Nueva Caceres noong 1938 noon bilang unang arsobispo nito noong 1951.
 Florentino Lavarias – ipinanganak sa Mabalacat, Pampanga, Arsobispo ng Roman Catholic Archdiocese of San Fernando at dating ika-apat na Obispo ng Diyosesis ng Iba, Zambales
 Honesto Ongtioco – ipinanganak sa San Fernando, Pampanga, pangalawang obispo ng Balanga mula Abril 8, 1998 hanggang Agosto 28, 2003, at unang Obispo ng Cubao mula Agosto 20,038, Disyembre 2038, 2024
 Paciano Aniceto – ipinanganak sa Santa Ana, Pampanga, Archbishop Emeritus Roman Catholic Archdiocese of San Fernando at dating pangalawang Obispo ng Diyosesis ng Iba, Zambales
 Roberto Mallari – ipinanganak sa Macabebe, Pampanga, Obispo ng Roman Catholic Diocese of San Jose sa Nueva Ecija
 Victor Ocampo – ipinanganak sa Angeles, Pampanga, Obispo ng Roman Catholic Diocese of Gumaca
 Crisostomo Yalung – ipinanganak sa Angeles, Pampanga, Bishop Emeritus ng Roman Catholic Diocese of Antipolo, Retired noong 2002
 Martha de San Bernardo – ika-17 siglo Colettine Poor Clare na unang [[Filipino] mga tao|Pilipino]] na babae upang maging isang Romano Katoliko madre; naglingkod siya sa Macao.Pascual Jr., Federico D. Religious Firsts, Postscript, ABS-CBN Interactive, ABS-CBNNews.com, Marso 06, 2007, kinuha noong: Hunyo 23, 2007 
 Eliseo Soriano – televangelist ng Ang Dating Daan at ang Pangkalahatang Lingkod ng Members Church of God International na ang pangunahing punong-tanggapan nito ay matatagpuan sa Apalit, Pampanga.
 Apollo C. Quiboloy – ipinanganak sa Lungsod ng Davao sa mga magulang na Kapampangan mula sa Lubao, Pampanga. Tagapagtatag ng isang Kristiyanong grupong relihiyoso na tinatawag na Kaharian ni Hesukristo noong 1985. Ipinahayag ang kanyang sarili bilang "Hinirang na Anak ng Diyos", ginugol niya ang kanyang pagkabata sa probinsya ng kanyang mga magulang bago bumalik sa Davao.

Libangan

 Jaime dela Rosa – isang matinee idol noong 1950s ng Lubao, Pampanga.
 Brillante Mendoza – direktor ng pelikulang Pilipino mula sa San Fernando, Pampanga.
 Carlo J. Caparas  direktor ng pelikulang Pilipino
 Jason Paul Laxamana – direktor at manunulat ng pelikulang Pilipino
 Petersen Vargas – direktor at manunulat ng pelikulang Pilipino
 Lea Salonga – mang-aawit at aktres, gumugol ng unang anim na taon ng kanyang pagkabata sa Angeles bago lumipat sa Maynila.
 Pepe Smith – mang-aawit at miyembro ng Juan de la Cruz Band
 Sheena Halili – modelo at aktres mula sa San Fernando.
 Vanessa Minnillo – Amerikanong personalidad sa telebisyon na ipinanganak sa Clark Air Base, Angeles, at lumaki sa US.
 Allan Pineda Lindo, kilala rin bilang apl.de.ap – founding member ng The Black Eyed Peas, ipinanganak sa Sapang Bato, Angeles.
 Donita Rose – Pilipino-Amerikanong aktres, nanirahan sa Angeles City nang ilang taon.
 Kelsey Merritt – Pilipino-Amerikanong modelo na kilala bilang unang babaeng may lahing Pilipino na lumabas sa Victoria's Secret Fashion Show at lumabas sa mga pahina ng Sports Illustrated Swimsuit Issue.
 Ritz Azul - dramatic actress.
 Baron Geisler - aktor.
 Hermes Bautista - aktor.
 Joey Marquez - dating politiko, komedyanteng aktor.
 Mika Salamanca - aktres, mang-aawit, at influencer sa social media na naging Big Winner (kasama ang kanyang duo na si Brent Manalo) sa Pinoy Big Brother: Celebrity Collab Edition.

Paglalaban

 Melanie Marquez – kinoronahan bilang Miss International 1979.
 Carla Balingit - kinoronahan bilang Binibining Pilipinas - Universe 2003.
 Laura Marie Dunlap - kinoronahan bilang Miss Philippines Earth 2003.
 Angela Fernando - kinoronahan bilang Miss Eco Tourism Philippines 2010
 Ann Colis – kinoronahan bilang Miss Globe 2015.
 Emma Tiglao – kinoronahan bilang Miss Grand International 2025.
 Michelle Dee – kinoronahan bilang Miss World Philippines 2019.
 Francesca Taruc - kinoronahan bilang Miss Tourism World Intercontinental 2019

 Cyrille Payumo - Miss Charm 2025 Top 20, at kinoronahan bilang Miss Tourism International 2019.
 Jasmin Bungay - Binibining Pilipinas, Globe 2024.

Palakasan

 Efren "Bata" Reyes – manlalaro ng bilyar mula sa Angeles.
 Ato Agustin – Filipino professional basketball player and coach, from Lubao, Pampanga.
 Jayson Castro – Filipino professional basketball player mula sa Guagua, Pampanga.
 Japeth Aguilar – Filipino professional basketball player from Sasmuan, Pampanga.
 Arwind Santos – Filipino professional basketball player from Lubao, Pampanga.
 Calvin Abueva – Filipino professional basketball player mula sa Angeles.
 Justine Baltazar – Filipino professional basketball player from Mabalacat, Pampanga.
 Ian Sangalang - Filipino professional basketball player from Lubao, Pampanga
 Michael Miranda - Filipino professional basketball player mula sa Santa, Ana, Pampanga.
 Russel Escoto - Filipino professional basketball player mula sa Angeles.
 Norman Gonzales - Filipino professional basketball player from Magalang.
 JC Intal - Filipino professional basketball player mula sa Minalin, Pampanga.
 Mark Macapagal - Filipino professional basketball player mula sa Macabebe, Pampanga.
 Victonara Galang – Filipino volleyball athlete from Angeles.
 Diana Mae Carlos – Filipino volleyball athlete from Lubao, Pampanga.
 Donald Geisler - atleta ng taekwondo.

Kategorya:Mga lalawigan ng Pilipinas
*