Canaman

Ang Bayan ng Canaman ay isang ika-4 klaseng bayan sa gitnang bahagi ng lalawigan ng Camarines Sur, Pilipinas. Ayon sa , ito ay may populasyon na  sa may  na kabahayan.

Kasaysayan
Nagsimula ang kolonisasyon ng mga Espanyol sa Canaman noong bandang 1580s nang ang mga misyonero Nueva Caceres ay bumabalik mula sa gawaing ebanghelyo sa alinman sa pagbisita sa Quipayo (ngayon ay Calabanga) o San Gabriel (ngayon ay isang barangay ng Pamplona). Ang kanilang maling direksyon ang nagtulak sa kanila na maniwala na nakapasok sila sa sanga ng Nueva Caceres. Sa halip, nakapasok sila sa sapa ng Canaman na isang mabilis at malalim na agos, na nag-udyok sa kanila na magsagwan hanggang sa marating nila ang isang katutubong pamayanan sa kung ano ngayon ang barangay ng Poro.

Noong Hunyo 1583, ito ay inorganisa sa isang parokya, na pinangasiwaan ni Fray Pedro Matias de Andrade, isang Franciscano na kalaunan ay naging ikalimang Obispo ng Diyosesis ng Caceres. Noong dekada 1590, itinayo ang simbahan nito, na muling itinayo noong 1669. Ang patron noong panahong iyon ay si San Roque, na ang imahen ay sinasabing nagmula pa sa Espanya ay sinalubong ng mga taga-Canaman sa Pasacao pagdating nito.

Digmaang Pilipino-Amerikano
Noong 1900, matapos marinig ng mga militanteng "Canamanon" na papalapit na ang mga Amerikano, sinunog nila ang simbahan sa isang akto ng pagsunog sa sarili upang maiwasan ang paglapastangan sa simbahan sa kamay ng mga puwersang Amerikano. Ang pagsunog ay isang sinadya at intensyonal na gawain; kung saan ang mga salarin ay nagtitipon at nagtatambak ng tuyong damo sa ibabaw ng organo at mga sanga ng puno ng simbahan upang palakasin ang pagkalat ng apoy sa 231 taong gulang na gusali.

Noong 1902, noong panahon ng pagkagobernador ng probinsya ni Kapitan George Curry, ang Munisipalidad ng Canaman at ang tanggapan nito na presidente municipal ay binuwag at nawala ang kalayaan ng munisipyo. Ang Canaman ay isinama sa Nueva Caceres (ngayon ay Naga), bagama't ang ilang baryo ay ikinabit sa Magarao at ang kasabay na pinakamataas na posisyon ng Canaman bilang presidente municipal ay ibinaba sa concejal encargado.

Ang sistemang pampublikong edukasyon na itinatag ng mga Amerikano ay nakarating sa Canaman noong 1903 sa pagdating ni Miss Long, isang Amerikanong guro. Binuksan niya ang unang pampublikong paaralan, na ngayon ay ang Canaman Central School sa Dinaga, sa bahay ni Don Basilio Severo (kung saan matatagpuan ang mga labi ng Facoma Rice Mill) na inupahan ng lokal na pamahalaan.

Noong 1909, nabawi ng Canaman ang katayuan nito bilang isang malayang munisipalidad, noong una ay inihiwalay ito mula sa Nueva Caceres sa pamamagitan ng isang batas ng Unang Lehislatura ng Pilipinas. Ito ay pangunahing dahil sa mga pagsisikap ni Tomas Arejola, ang kinatawan ng unang distrito ng Ambos Camarines sa unang lehislatura.

Ikalawang Digmaang Pandaigdig
Noong Marso 8, 1942, tatlong buwan matapos dumaong ang Japanese Imperial Forces sa Legaspi at Naga City, ang Tangcong Vaca Guerilla Unit (TVGU) ay inorganisa sa Barangay San Nicolas, kasama si Juan Miranda bilang Commanding Officer, Leon Aureus bilang Executive Officer at Elias Madrid bilang Finance Officer.

Kabilang sa maraming Canamanon na sumali pagkatapos nito, maging sa intelligence o combat components ng unit, ay sina Jose at Antonio Madrid, Mamerto Sibulo, Andres Fortaleza, Marcos Severo, Damaso Avenilla, Federico Crescini, Nicolas Vargas, Venancio Begino, Eugenio Ragodon, Juan Pachica, Santiago Amaro, Jose Gervas, Pedro Angeles, Aproniano Lopez, Andres Alzate, Modesto Sanchez, Blas Alcantara, Andres Aguilar, Florencio Frondozo, Alfredo de la Torreda at Flaviano de la Torreda.

Noong Abril 1945, pinalaya ang Canaman ng 5th, 52nd, 53rd, 55th, 56th at 57th Infantry Division ng Philippine Commonwealth Army at ng mga Bicolano gerilya ng Tangcong Vaca Guerrilla Unit (TVGU).

Heograpiya
Isang munisipalidad na walang lupa na matatagpuan sa sentro ng probinsya ng Camarines Sur, ito ay napapaligiran ng [[Magarao] sa hilaga, ng Gainza at [[Camaligan] sa timog, ng [[Naga, Camarines Sur|Lungsod ng Naga] sa silangan, at ng malawak na [[Ilog Bicol] sa timog-kanluran. Mula hilaga hanggang timog, ito ay may haba na , at lapad na  mula silangan hanggang kanluran.

Klima

Mga Barangay

Ang Bayan ng Canaman ay nahahati sa 24 na mga barangay.

 Baras (Pob.)
 Del Rosario
 Dinaga (Pob.)
 Fundado
 Haring
 Iquin
 Linaga
 Mangayawan
 Palo
 Pangpang (Pob.)
 Poro
 San Agustin San Francisco
 San Jose East
 San Jose West
 San Juan
 San Nicolas
 San Roque
 San Vicente
 Santa Cruz (Pob.)
 Santa Teresita
 Sua
 Talidtid
 Tibgao (Pob.)

Kultura
Sa bawat buwan ng Mayo, Ang kumunidad ay pinapangaralan Ang banal na Kruz sa Pamamagitan ng Lagaylay, Isang tradisyon na nagsimula maraming taon na ang nakalipas. Para sa ika-siyam na gabi, Ang mga Babae ay sumasayaw sa simbahan o sa harapan ng kapilya habang nananalangin sa Kruz.

Demograpiko

Sa senso noong 2024, ang populasyon ng Canaman ay 35,766 katao,  na may densidad na .

Ang mabilis na urbanisasyon ay pangunahing resulta ng oportunidad sa komersyo ng Canaman para sa mga naninirahan sa kanluran ng munisipalidad, na nagpapababa sa pagkakapareho ng populasyon mula sa mga lokalidad sa kanluran. Ang tumataas na pangangailangan para sa mga pangunahing pampublikong kagamitan sa mga barangay na pangunahing nakabase sa kanayunan ay nagpalawak ng urbanisasyon palayo sa sentral na poblasyon at mga arterial urban corridor.

 Ekonomiya 

Ang Canaman ang may pinakamababang antas ng kahirapan sa probinsya ng Camarines Sur. Mayroon pa ring mga urban sprawl na umiiral sa mga hindi napananatili na lokalidad sa loob ng munisipalidad, na kadalasang nagreresulta sa pagsira sa imprastraktura at pagtigil ng lokal na paglago sa ilang mga barangay. Ang mga mahihirap na komunidad sa Canaman sa mga nakaraang taon ay nakaranas ng kaunting repormasyon dahil ang accessibility sa mas mataas na edukasyon ay nagpataas ng mga pamantayan ng pamumuhay at mga konsepto ng mga persepsyon na mas mapagparaya sa edukasyon.

Ang Canaman ay 3 km sa silangan ng Naga City at pangunahing isang residential municipality. Ang mga suburb ay itinayo sa buong bayan tulad ng Leticia Heights, Villa Salvacion, RJ Village, Peace Village, at Progress Homes.

Ang ilang mga tanggapan ng probinsya ay matatagpuan sa bayan tulad ng Mariners College, CAAP, at DPWH.

Ang agrikultura, pangingisda, at maliliit na negosyo ang pangunahing pinagmumulan ng trabaho at kita ng sambahayan.

Bagama't karamihan sa mga aktibidad ng mga tao sa pamilihan ay ginagawa sa Lungsod ng Naga, ang Canaman ay may pampublikong pamilihan at isang pribadong "talipapa". Dalawang establisyimento ng agro-industriya ang matatagpuan sa Canaman: ang mga pagkain ng manok at palay.

Iba't ibang uri ng industriyang pang-bahay tulad ng handicraft, muwebles, paggawa ng pamaypay (gawa sa anahaw), ragiwdiw at mga shingle ng nipa ang isinasagawa sa bayang ito.

Noong 1998, naitala na ang mga manggagawa sa agrikultura ay bumubuo lamang ng 27.3% ng lakas-paggawa habang 70.8% ang nakikibahagi sa mga gawaing hindi pang-agrikultura. 88.38% ng kabuuang lawak ng lupain ay nakatuon sa agrikultura.

Noong 2014, inilunsad ang Canaman Dragon Boat Camp sa nayon ng Mangayawan sa tabi ng Ilog Bicol na nagsisilbing damuhan ng Bicol River Hot Paddlers. Bicol Mail

Ang Canaman ay dating kasama sa lugar ng Metro Naga bago itinigil ang pagtatalaga noong 2017.

Agrikultura

Ang agrikultura ay nananatiling pundasyon ng ekonomiya ng Canaman, na may 71.7% ng kabuuang lawak ng lupain ng munisipalidad, na sumasaklaw sa 3,101 ektarya, na ginagamit para sa mga layuning pang-agrikultura. 51% nito ay irigasyon at nakalikha ng P126,243,400 na halaga noong 2011, habang 48.16% ay hindi irigasyon at nakalikha ng P96,771,000 na output ng ekonomiya.

Ang pagbaba ng dami ng produksyon ay isang pangunahing isyu sa sektor na ito. Ang mababang produksyon ay maaaring maiugnay sa bagyo, baha, pagpasok ng asin, mga peste at sakit at dahil din sa labis na paggamit ng mga sintetikong pataba. Kailangan ang patuloy na mga programa upang makipagtulungan sa mga magsasaka hinggil sa sabay-sabay na pagtatanim, pag-aabono sa halip na pagsunog ng mga dayami ng palay, paglipat patungo sa organikong pamamaraan ng pagsasaka, sari-sari at pinagsamang pagsasaka at ang paggamit ng mga uri na may mataas na ani, tulad ng mga ipinapakita sa Canaman Livelihood Centre sa Sta Cruz.

Ang pagsasaka, pangingisda, trabaho at maliliit na negosyo ang pangunahing pinagmumulan ng karamihan sa kita ng sambahayan sa munisipalidad. Tinatayang mahigit 60 porsyento ng mga sambahayan ang umaasa sa agrikultura at mga aktibidad na may kaugnayan sa agrikultura para sa kanilang pangunahing kabuhayan. Ang Bicol River Basin Management Project noong 1950s ay naglalayong maghatid ng walang kapantay na pagbuti sa buhay pang-ekonomiya hindi lamang ng Canaman kundi pati na rin sa buong distrito.

Paggawa ng Abaniko

Iba't ibang uri ng maliliit na industriya tulad ng paggawa ng mga gawang-kamay, muwebles, at tiklad ang ginagawa rin sa bayang ito upang madagdagan ang kita ng sambahayan, at itinuturing lamang itong maliliit na gawain. Pinahahalagahan ng mga Taga-Canaman ang gamit ng Livistona rotundifolia o anahaw, Pambansang Dahon ng Pilipinas, at ang kahalagahan nito sa kultura. Kinilala rin nila ang kahalagahan nito, bagama't hindi katutubo, sa kanilang kabuhayan. Ang Anahaw ay hindi lamang nagsisilbing hilaw na materyal para sa mga shingle ng bubong kundi naging alternatibong materyal din ito para sa iba pang anyo ng mga produkto tulad ng mga bag, pitaka, banig, tsinelas, kasuotan at iba pa. Ang paggawa ng Abaniko fan sa Canaman ay nagsimula noong dekada 1960 sa barangay Sta. Cruz bilang isang libangan nina Macario Adolfo at asawang si Victoria Bobis.

Sektor ng Komersyal at Serbisyo

Ang ugnayang pang-ekonomiya sa pagitan ng Canaman, katulad ng iba pang magkakalapit na munisipalidad ng Camarines Sur, at ng kalapit na Naga ay matagal nang nagpapanatili ng sosyo-ekonomikong mutualidad dahil sa prominente ng ekonomiya ng Naga sa rehiyon, na pansamantalang pinagtibay ng mga patakaran ng Metropolitan sa ilalim ng termino ni Jesse Robredo, at ang mga kalapit na munisipalidad na naglalabas ng mahahalagang mapagkukunan para sa lokal na produksyon at lakas-tao, mula sa kahusayan sa edukasyon ng Naga, mga oportunidad sa trabaho, at mga pag-unlad ng konsyumerismo.

Malaganap din ang maliliit na sari-sari store sa lahat ng barangay habang umuusbong ang malalaking establisyimento ng negosyo sa mga barangay na katabi ng Lungsod ng Naga at sa kahabaan ng pambansang highway. Kabilang sa mga kilalang Small-Medium Enterprises (SMEs) na matatagpuan sa munisipalidad ay ang Arrow Feeds Corporation sa barangay San Vicente, Daluro Shell Station sa San Agustin at J. Emmanuel Pastries sa barangay Haring. Ang Pamilihang Pampubliko ng Canaman ay nagsisilbing sentro ng mga aktibidad pang-ekonomiya sa lugar ng poblacion.

Poblacion

Bagama't may mga anekdotal na ebidensya na nagmumungkahi na mayroong hindi natutugunan na pangangailangan para sa mga karagdagang at mas malalaking komersyal na pag-unlad sa Canaman, mahalaga na ang mga ito ay matatagpuan at paunlarin sa mga paraang hindi makakasira sa papel ng Canaman Public Market bilang pangunahing paggamit ng lupa sa lugar ng poblacion.

Isang tulong sa imahe ng Canaman bilang isang umuusbong na sentro ng libangan ang dumating sa pamamagitan ng pagtatatag ng industriya ng radyo noong dekada 1950. Ang istasyon ng radyong DZRB ng ABS-CBN ang nanguna sa industriya ng pagsasahimpapawid sa Camarines Sur. Ang istasyon ay naging sentro ng mga mahuhusay na lokal na tagapagbalita na naging malalaking tao sa industriya ng broadcast media. Sa loob ng lugar, itinatag ni Senador Edmundo B. Cea mula sa Tigaon ang DZGE at kalaunan ay DWEB, ang mga unang lokal na istasyon ng radyong AM at FM sa rehiyon ng Bicol. Ang Nordia Complex, isang distrito ng libangan na binubuo ng isang hotel resort at isang cockpit arena, ay itinayo noong sumunod na dekada. Ito ay naging isa sa mga pangunahing destinasyon ng mga lokal na manlalakbay hanggang sa unang bahagi ng dekada 1990.

Eco-turismo

Ang estratehikong rustikong heograpiya ng Canaman ay isang atraksyon sa mga mamumuhunan ng eco-turismo, pangunahin na ang mga mapang-entrepreneur na sakahan ng turista sa buong munisipalidad. Ang pagtaas ng eco-turismo ay kasabay ng paglago ng komersyo at urbanisasyon ng mga hindi pa maunlad na lugar, kadalasan ang silangang kalahati ng Canaman na nakaharap sa kanlurang pampang ng Ilog Bicol.

Mga proyekto sa pabahay, real estate, at paggamit ng lupa

Ang Canaman ay nagsisilbing ikatlong sentro ng lungsod pagkatapos ng Daet-Naga-Legazpi-Iriga urban corridor. Ang mga barangay ng Baras, Haring, San Agustin, San Vicente at Del Rosario ang mga pangunahing hotspot para sa pagpapaunlad ng real estate, kung saan ang pagtatayo ng mga subdibisyon sa buong nakuha na lupa ay tumataas kasabay ng pagtaas ng bilang. Ang mga bodega at iba pang mga pasilidad na pang-industriya ay inilalabas mula sa mga negosyong nakabase sa Naga sa loob ng magkakalapit na perimeter ng mga hangganan ng Naga-Canaman.

Makikita rin ang ilang mga subdibisyon sa Canaman tulad ng Progress Homes, RJ Village, Nueva Caceres Subdivision, Villa Salvacion, Leticia Heights at iba pa. Maraming mga institusyon mula sa iba't ibang sektor ng lipunan kabilang ang Mariners Polytechnic Colleges Foundation, Aeronautical Academy of the Philippines, Kolping Society, Church of Latter Day Saints, Our Lady of Prompt Succor, at ilang mga pribadong paaralang pang-preparasyon ang umusbong sa munisipalidad.

Transportasyon

 Mga Ruta ng Jeepney 
Ang hintuan ng Express Jeepney mula Canaman hanggang Naga City ay matatagpuan sa tabi ng Canaman Rural Health Unit (RHU) sa kanto ng interseksyon ng Talidtid:

Ang mga regular na bayarin ay nagkakahalaga ng ₱13 bawat pasahero, habang ang mga diskwentong bayarin, na eksklusibo para sa mga estudyante, senior citizen at PWD, ay ibinababa sa ₱11 bawat pasahero.

Ang mga linya ng PUV express patungong lungsod ay nagsisimula ng 6:00 AM at ang mga huling biyahe ay 9:00 PM, na kadalasang kasabay ng mga lokal na jeepney na bumababa sa Canaman Rd. upang sunduin ang mga malalayong commuter.

Ang karaniwang linya patungong lungsod ay bumababa sa Canaman Rd., pagkatapos ay papasok sa labas ng Naga sa pamamagitan ng Bagumbayan Norte at Bagumbayan Sur, dumarating sa downtown Centro Naga sa pamamagitan ng Jacob St., Elias Angeles St. at sa dulo nito para sa mga commuter ng Canaman-Naga sa Diaz St, na matatagpuan sa tabi ng Downtown District Building.

Ang mga biyahe pauwi ay nagmumula sa Northbound Jeepney Terminal sa pamamagitan ng Queborac Drive, Bagumbayan Norte. May opsyonal na libreng serbisyo papuntang Terminal sa Diaz St., na maaaring gamitin ng mga commuter ng Naga Centro bilang alternatibo sa mga paulit-ulit na tricycle papuntang hilaga. Ang Canaman homebound line ay matatagpuan sa ikatlong plataporma sa Northbound Jeepney Terminal.

Ang mga huling biyahe papuntang Northbound Jeepney Terminal ay nangyayari sa hapon, kadalasan bandang 5:30 - 6:00 PM. Ang mga operasyon ng terminal sa gabi ay lumilipat sa hintuan sa Barlin-Diaz St., sa tabi ng Graceland HR Office, bandang 6:00 - 6:30 PM.

 Kondisyon ng Kalsada 
Karamihan sa mga kalsada at pangunahing kalye sa poblacion (mga urban barangay) ay konkreto na may kaunting kalsadang lupa at graba, 4 ang mararating lamang sa pamamagitan ng transportasyon sa tubig habang 11 ang mararating sa pamamagitan ng transportasyon sa tubig at/o sa pamamagitan ng transportasyon sa lupa.

Edukasyon
Ang Tanggapan ng Distrito ng mga Paaralan ng Canaman ang namamahala sa lahat ng institusyong pang-edukasyon sa loob ng munisipalidad. Pinangangasiwaan nito ang pamamahala at operasyon ng lahat ng pribado at pampubliko, mula elementarya hanggang sekondaryang paaralan.

Mga elementarya at elementarya

 Paaralang Elementarya ng Calambog
 Paaralang Sentral ng Canaman
 Paaralang Elementarya ng Fundado
 Paaralang Elementarya ng Haring (Pangunahin)
 Paaralang Elementarya ng Haring San Agustin (Annex)
 Hansel & Gretel Foundation
 Paaralang Elementarya ng Iquin
 Paaralang Grade ng Kurtland
 Sentro ng Edukasyon ng Lighthouse Baptist
 Paaralang Elementarya ng Linaga
 Elementarya ng Mangayawan Paaralan
 Paaralang Elementarya ng Poro
 Paaralang Elementarya ng San Francisco
 Paaralang Elementarya ng San Jose West
 Paaralang Elementarya ng San Juan
 Paaralang Elementarya ng San Nicolas
 Paaralang Elementarya ng Sua
 Paaralang Elementarya ng Tacolod (Pangunahin)
 Paaralang Elementarya ng Tacolod (Annex)
 Paaralang Elementarya ng Talidtid

Mga paaralang sekundarya

 Paaralang Elementarya ng Kurtland
 Sentro ng Edukasyon ng Lighthouse Baptist
 Pambansang Mataas na Paaralan ng Mangayawan
 Pambansang Mataas na Paaralan ng Northern Canaman
 Paaralan ng Palo Integrated
 Ryden International Technological Institute
 Pambansang Mataas na Paaralan ng Sta. Cruz

Mga kilalang personalidad

Juan Q. Miranda, politiko
Rez Cortez, assistant director, aktor
Rachel Peters, pageant titlist na kumatawan sa Pilipinas sa Miss Universe 2017Inamin ni Migz na siya at ang Bb. Pilipinas Universe ay 'magkasama' sa loob ng 3 taon na ngayon Bicol Mail

 Mga sanggunian 

Mga Kawing Panlabas
LGU-Canaman 
Philippine Standard Geographic Code 
CCS Batch 1995 

Kategorya:Mga bayan ng Camarines Sur‎