Camarines Sur

Ang Camarines Sur (Filipino:Timog Camarines) ay isang lalawigan ng Pilipinas na matatagpuan sa Rehiyon ng Bicol sa Luzon.   Pili ang kabisera nito at kahanggan ang Camarines Norte at Quezon sa hilaga, at Albay sa timog. Sa silangan nito ang pulong lalawigan ng Catanduanes sa ibayo ng Maqueda Channel.

Pinakamalaki ang Camarines Sur sa anim na lalawigan ng Bikol sa lawak ng lupa at populasyon. Ang Lungsod Naga, ang sentrong pangkalakalan (commercial) at kultural ng lalawigan, ipinagmamalaki ang mga mall katulad ng LCC Central (isang sangay ng LCC Chain na nakabase sa Lungsod ng Legazpi), ang Robertson's na nasa Diversion Road, mga maliliit hanggang sa katamtamang tindahan, at institusyong edukasyonal. Matatagpuan sa Lawa ng Bato at Lawa ng Buhi ang isdang pinakamaliit na pangkalakalan (commercial) na inaani, ang Sinarapan (Mistichthys luzonensis).

Sa Camarines Sur matatagpuan ang Bundok Isarog.

Heograpiya at Klima
Pisikal
Matatagpuan ang lalawigan ng Camarines Sur sa gitnang bahagi ng Tangway ng Bikol. Pinakamalaki rin ang lalawigan sa rehiyon ng Kabikulan na may sukat na 5,266.8 km kwadrado. Nasa gitna ng lalawigan ang Kapatagan ng Bikol. Napalilibutan ito ng mga kabundukan, ang dalawa ay ang Bulkang Isarog, at ang Bulkang Iriga. Ang silangang bahagi ng lalawigan ay matatagpuan sa bulubunduking Tangway ng Caramoan, na nakaharap sa pulo ng Catanduanes sa silangan.

Ang Ilog Bikol ay dumadaloy sa gitna at katimugang bahagi ng lalawigan patungo sa Look ng San Miguel.

Klima

Ang klima ng Camarines Sur, gaya ng karamihan sa mga lalawigan ng Pilipinas ay tropikal. Tag-init mula sa buwan ng Marso hanggang Mayo at tag-ulan sa nalalabing bahagi ng taon. 27.0 °C ang pangkaraniwang temperatura ng lalawigan.

 Mamamayan at Kultura 

 Populasyon 
Ayon sa senso noong Mayo 2000, mayroon kabuuang 1,693,821 mga residente sa Camarines Sur, upang ito ay maging ika-15 pinakamataong lalawigan sa Pilipinas.

 Mga Wika 
Dahil ang lalawigan ay nasa Rehiyong Bikol, ang pangunahing wika sa Camarines Sur ay Wikang Bikolano. Kinokonsidera ng mga Filipinong Linguista na ang diyalektong sinasalita sa paligid ng Lungsod ng Naga, o ang Bikol Central, ang pamantayang Bikol na madaling nauunawan ng mga Bikolano, na tinatawag ding Bikol Naga, at iba pa sa Bikol Canaman, kung saan ang pinadalisay na diyalektong Bikol ayon sa Hesuitang Antropolohistang si Frank Lynch, S.J.. Ang iba pang diyalektong sinasalita sa lalawigan ay ang Bicol Albay, na sinasalita sa katimugang bahagi ng lalawigan sa paligid ng Lawa ng Buhi, at ang Rinconada Bikol (na kilala rin bilang Bikol Nabua) na ginagamit sa paligid sa mga lugar sa paligid ng Nabua, Camarines sur. Isang diyalekto ng Bikol Naga, na tinatawag na Partido, ay sinasalita sa silangang bahagi ng lalawigan sa paligid ng Golpo ng Lagonoy. Karamihan sa mga mamamayan ng lalawigan ay nakakaunawa ng Tagalog at Ingles.

 Heograpiya at Klima 
 Lupain 
Matatagpuan ang Camarines Sur sa gitna ng Tangway ng Bikol. Pinamalaki rin sa rehiyon ang lalawigan na may kabuuang sukat na 5,266.9 kilometro parisukat. Matatagpuan sa gitna ng lalawigan ang Kapatagan ng Bikol. Nakapalibot dio ang mga kabundukan, dalawa dito ay ang Bundok Isarog at Bundok Iriga. Matatagpuan sa silangang bahagi ng lalawigan ang mabundok na Tangway ng Caramoan, kung saan nakaharap sa pulo ng Catanduanes.

 Klima 
Ang klima ng Camarines Sur ay walang pinagkaiba sa klima sa kalakhan ng bansa na may klimang tropikal. Kadalasang tuyo at tag-init sa Marso hanggang Mayo at basa at maulan sa nalalabing mga buwan ng taon. Ang mga buwan ng Hunyo at Oktubre ang nagmamarka ng panahon ng mga bagyo.

 Kasaysayan 
 Bago Dumating ang mananakop na Kastila 

Bago dumating ang mga Kastila, Ibalon ang tawag noon ng mga katutubo sa buong tangway na tinatawag natin ngayon na Bikol o Kabikulan kung saan naroroon ang Lalawigan ng Camarines Sur.

Ayon sa teorya ng mga mananalaysay, ang mga tinatawag na Negrito ang mga unang pangkat-tao na tumira sa kapuluan ng Pilipinas, kaya't ang mga sinaunang tao na tumahan sa Ibalon ay ang mga maiitim na tao na tinatawag ngayong mga Agta. Sila ay nataboy sa bundok sa pagdating nga mga bagong pangkat-tao na, ayon sa Espanyol na manlalakbay na si Miguel de Loarca, ay kahawig ng mga tao sa Bisaya, partikular ng mga taga kanlurang bahagi ng Kabisayaan. Ngunit, iba sa mga Bisaya, ang mga taga-Ibalon ay hindi "Pintados" o hindi nagta-tattoo sa katawan bilang kaugalian.

Ang wikang Bikol ay bahagi ng malaking pamilyang-wika ng Malayo-Polynesian na siyang laganap na wika sa timog-silangan Asya at sa lahat ng kapuluang nasa Karagatang Pasipiko.

 Panahon ng Kastila 

Sa panahon ng mga Kastila, ang lalawigan ay ginawang bahagi ng Ambos Camarines (kabahagi ang lalawigan ng ngayo'y Camarines Norte). Ang mga Kastila ay nagtayo ng isang pamayanan sa tabi ng ilog Naga na bahagi ng mahabang ilog Bikol na tinawag nilang Nueva Caceres at siyang ginawang pangunahing bayan sa buong rehiyon. Ito ang naging lungsod ng Naga ngayon.

 Digmaang Pilipino-Amerikano 

Panahon sa ilalim ng pamumuno ng Amerika

 Panahon sa ilalim ng pamumuno ng Hapon 
Pagkatapos ng pangalawang pandaigdigang digmaan
 Batas Militar 
Sa lalawigan ng Camarines Sur ipinanganak ang Bagong Hukbong Bayan ng rehiyong Bicol.
Pagkatapos idineklara ni Ferdinand Marcos ang martial law noong 21 Setyembre, mula sa kamaynilaan, umurong ang ilang aktibista sa lalawigan upang magbuo ng armadong pakikibaka sa rehiyon.  Pinangunahan ang pag-oorganisang ito ni Romulo Jallores sa may Partido area. 

 Heograpiya 
 Mga Lungsod 
 Lungsod Iriga
 Lungsod Naga

 Mga Bayan
 Baao
 Balatan
 Bato
 Bombon
 Buhi
 Bula
 Cabusao
 Calabanga
 Camaligan
 Canaman
 Caramoan
 Del Gallego
 Gainza
 Garchitorena
 Goa
 Lagonoy
 Libmanan
 Lupi Magarao
 Milaor
 Minalabac
 Nabua
 Ocampo
 Pamplona
 Pasacao
 Pili
 Presentacion (Parubcan)
 Ragay
 Sagñay
 San Fernando
 San Jose
 Sipocot
 Siruma
 Tigaon
 Tinambac

 Mga kilalang tao 
 Jorge Barlin - Unang katutubong Pilipinong obispo (Baao)
 Joaquin G. Bernas - Abogado, paring Heswita, iskolar ng batas sa konstitusyon, manunulat at kolumnista sa pahayagan (Baao)
 Luis Dato - manunulat, makata at tagapagturo (Baao)
 Joker P. Arroyo - abogado, politiko at Senador (Baao)
 Nakita ni Beatriz - Pinoy Big Brother Season 2 Big Winner, aktres (Baao)
 Venus Raj - Binibining Pilipinas-Universe 2010 and placed 4th Runner-Up in Miss Universe 2010 pageant (Bato)
 Victor Wood - mang-aawit, aktor, politiko (Buhi)
 Elaine Kay Moll - Binibining Pilipinas candidate (Buhi)
 Suzette Doctolero - drama screenwriter (Calabanga)
 Rez Cortez - artista (Canaman)
 Leila de Lima - dating Senador (Iriga)
 Jaime Fabregas - aktor, mang-aawit at direktor ng musika (Iriga)
 Nora Aunor - artista at mang-aawit (Iriga)
 Lianne Valentin - artista at nagtatanghal ng telebisyon (Iriga)
 Pedro B. Escuro - National Scientist of the Philippines para sa Genetics and Plant Breeding (Nabua)
 Christi McGarry - Filipino-American beauty queen at model (Nabua)
 Sofia Moran - artista, modelo, recording artist at pilantropo (Nabua)
 Elizabeth Oropesa - aktres at reyna ng kagandahan (Nabua)
 Ofelia M. Samar-Sy - Doktor, Dekano ng Bicol University Kolehiyo ng Medisina (Nabua)
 Andrew E - mang-aawit at rapper (Naga)
 Johnny Abarrientos - manlalaro ng basketball at coach.
 Tomás Arejola - abogado, mambabatas, diplomat, manunulat sa politika at isang propagandista noong panahon ng kolonyal na Espanyol (Naga)
 Joker Arroyo – pulitikoToms, S. "Ang laro ng pangalan sa Pilipinas", BBC News, Enero 14, 2006. Na-access noong Pebrero 21, 2007.Mydans, S. "Aquino, Sa ilalim ng "Presyo, Tinatanggal ang Kanyang Pinakamalapit na Tagapayo", The New York Times, Setyembre 18, 1987. Na-access noong Pebrero 21, 2007.Chua-Eoan, H. "Ang Pilipinas Ang Joker Ay Hindi Tumawa", Oras p. 2, Setyembre 21, 1987. Na-access noong Pebrero 21, 2007.
Wally Bayola - komedyante, aktor, at host (Naga)
Ely Buendia - mang-aawit, frontman ng Eraserheads at Pupil (Naga)
Jose Fabian Cadiz - politiko at bise alkalde ng Marikina.
Arnold Clavio - news anchor
AJ Dee - aktor at manlalangoy (Naga)
Enchong Dee - aktor at manlalangoy (Naga)
Amalia Fuentes - artista (Naga)
Victor Dennis T. Nierva – makata, guro, mamamahayag, artista sa teatro, tagasalin, graphic at book designer (Naga)
Salvador Panelo - dating tagapagsalita at punong legal na tagapayo ng Pangulo Rodrigo Duterte (Naga)
Jesse Robredo - dating Secretary of the Interior and Local Government
Leni Robredo - asawa ni Jesse Robredo, Mayor ng Naga at ika-14 Vice President of the Philippines (Naga)
Raul Roco - senador (Naga)
Tecla San Andres Ziga - senador (Naga)
Adolfo Tito Yllana - Apostolic Nuncio sa Israel at Cyprus, at Apostolic Delegate sa Jerusalem at Palestine (Naga)
 Kyline Alcantara - artista (Ocampo)
 Annie Ramirez - ju-jitsu practitioner (Pamplona)
 Imelda Papin - OPM singer (Presentacion)
 Andres Garchitorena - Gobernador at rebolusyonaryong heneral (Tigaon)
 Mariano Garchitorena - Gobernador at Kalihim ng Agrikultura at Komersiyo (Tigaon)
 Francis E. Garchitorena - Sandiganbayan Justice (Tigaon)
 Jomari Yllana at Anjo Yllana - mga artista (Tigaon)
 Jose Manuel Estela Stilianopoulos - Ambassador sa United Kingdom (Tigaon)

Mga sanggunian

Kategorya:Mga lalawigan ng Pilipinas
*