Wikang Hawayano

Ang wikang Hawayano (Hawayano: ʻŌlelo Hawaiʻi) ay isang katutubong wikang Awstronesyo (parehong pamilya ng wikang Tagalog) ng mga katutubong tao ng Kapuluan ng Haway at Polinesya. Opisyal na wika itong lengguwahe, kasama ang Ingles, sa Estado ng Haway.  Ang wikang Hawayano ay importanteng parte ng Hawayanong kultura, musika, at iba pa, ngunit sa pribadong islang Niʻihau lamang ginagamit ang wikang ito araw-araw.  Huwag ilito ang wikang Hawayano sa Kreyol ng Hawaiʻi na hango sa wikang Ingles.

 Mga Salitang Espiritwal 

Ang Hawayano ay espiritwal na lengguwahe, at puno siya ng mga salitang espiritwal.  Mga halimbawa ay:Pukui, Mary Kawena, & Elbert, Samuel H. Hawaiian Dictionary, Revised and Enlarged Edition. Honolulu, Hawaiʻi, USA: University of Hawaiʻi Press, 1986.

salitaibig sabihinakuadiyos, diyosa, espiritu, parang katulad sa Hapong kamihiwagustong kaitiman, katulad ng itim na baboy na inaambag sa mga diyoskahunapastor, salamangkero, mahiko, parilaʻasagrado, banalNāmūmga maliliit na espiritu, mga silenteNāwāmga maliliit na espiritu, mga maingayʻuhaneanito, espiritu

 Ponolohiya 

Nasa loob nang / / ang ponema sa IPA.  Ang grapemo ay nasa loob nang < >.

 Katinig 

<p k ʻ h l m n w>

/p k ʔ h l m n w/

Ang ʻokina <ʻ> ay espesyal na letra, na sa Unicode ay sa heksadesimal na kodong 02BB. Itong letra ay may tunog ng glotalisasyon /ʔ/, katulad ng gitna ng dalawang <a> sa <saan> sa Tagalog /saˈʔan/.

Ang tunogPukui, Mary Kawena, & Elbert, Samuel H. Hawaiian Grammar. USA: University of Hawaiʻi Press, 1979. ng <w>:

 pagkatapos ng <i> o <e> ay malimit nang /v/;
 pagkatapos ng <u> o <o> ay malimit nang /w/;
 sa kaunahan ng salita o pagkatapos ng <a> ay tunog nang /v/ o /w/.

 Patinig 

<a ā e ē i ī o ō u ū>

/a aː e eː i iː o oː u uː/

May maikli at mahabang bersiyon ng bawat patinig.  Ang /a/ ay  may mga varyant nang [æ⁓a⁓ɐ⁓ə].  Ang /e/ ay may mga varyant nang [ɛ⁓e/i].

 Diptonggo 

<ae ai ao au ei eu iu oi ou>

/ae aj ao aw ej ew ju oj ow/

<oe> ay hindi diptonggo, ngunit may tunog nang /owe/.

 Akcento 

Ang salitang Hawayano ay may isa o higit sa isang parteng salitang may aksentong may patinig [V], o may patinig [V] at katinig [K]:

parteng salitang may aksentohalimbawalugar ng aksento(K)VKVahi, kahipenultimong silaba(K)V(K)V(V)KVuahi, aloha, huali, kakahi, Hawaiʻipenultimong silaba(K)VVai, wai, ā, nāsa diptonggo o sa mahabang patinig(K)V(K)VVuai, uhai, kuai, wawai, iā, inā, huāsa diptonggo o sa mahabang patinig

Ang mga dalubwika at mga espesyal na diksiyonaryo'y gumagamit ng puntong <.> para ihiwalay ang mga parteng salitang may aksento, ngunit sa malimit na baybay ay hindi ginagamit.

May dausdos na katinig bilang /j/ at /w/ sa gitna ng mga patinig sa parteng salita.  Halimbawa, ang parteng salitang <huali> ay bigkas nang /huˈwali/; ang parteng salitang <iā> ay bigkas nang /iˈjaː/.

Mga halimbawa ng mga kompletong salita:

salitabigkasibig sabihinkana.kē ʻele.ʻele/ˈkana.ˈkeː ˈʔele.ˈʔele/regaliz, licoricehaili.moa/ˈhajli.ˈmowa/tipo ng shellipu.kukui/ˈipu.kuˈkuwi/lampara

 Orden ng Pangungusap 

Ang Hawayanong pangungusap ay malimit na may orden nang VSO:  Berbo-Sabjek-Objek, katulad sa Tagalog na <Kumakain ang pusa ng isda>.

 Aspekto, Tens, Modo 

salitaibig sabihinua berboperpektong aspektoʻaʻole i berbonegatibong perpektong aspektoe berbo anaimperpektong aspektoʻaʻole e berbo ananegatibong imperpektong aspektoke berbo neipresenteng tensʻaʻole e berbo neinegatibong presenteng tense berboimperatibong modomai berbonegatibong imperatibong modo

 Halimbawa 

ʻO ia ke kahuna.
Siya ay ang salamangkero.

He kahuna kē.lā.
Salamangkero iyon.

Ua ʻai ke kanaka i nā kowa.ū.
Kumain ang tao ng mga itlog ng isda.

E ʻai ʻoe i nā kowa.ū.
Kainin mo ang mga itlog ng isda.

ʻAʻole i ʻai ʻoe i ka maiʻa.
Hindi mo kinain ang saging.

Ke hia.moe nei ʻo Pili.
Natutulog si Pili.

ʻAʻole e hia.moe nei ʻo Pili.
Hindi natutulog si Pili.

 Tingnan din 
 Hawaiʻi
 Laniakea

 Sanggunian 

Kategorya:Kulturang Hawayano
Hawayano