Wikang Sebwano

Ang Wikang Sebwano () ay isang wikang Austronesyo na sinasalita sa timugang bahagi ng Pilipinas. Sa impormal na usapan, tinatawag itong Bisaya o Binisaya (bagaman hindi ito dapat ipagkamali sa ibang wikang Bisaya). Sinasalita ito ng mga Bisaya na katutubo sa mga pulo ng Cebu, Bohol, Siquijor, ang silangang bahagi ng Negros, ang kanlurang bahagi ng Leyte, mabaybaying lugar ng Hilagang Mindanao at silangang bahagi ng Zamboanga del Norte dahil sa mga pamayanang Espanyol noong ika-18 siglo. Sa modernong panahon, kumalat na rin ito sa Rehiyon ng Davao, Cotabato, Camiguin, mga bahagi ng Kapuluang Dinagat, at mga kapatagan ng Caraga, kadalasang nagpapalit sa mga katutubong wika sa mga lugar na iyon (karamihan sa mga ito ay may malaking kaugnayan sa wika).

Habang wikang Tagalog ang may pinakamalaking bilang ng mga katutubong mananalita sa mga wika ng Pilipinas ngayon, wikang Sebwano ang may pinakamalaking populasyon ng katutubong mananalita sa Pilipinas mula d. 1950 hanggang mga d. 1980. Ito ang pinakamalawak na sinasalita sa mga wikang Bisaya.

Ang Sebwano ay lingguwa prangka ng Gitnang Kabisayaan, mga kanlurang bahagi ng Silangang Bisayas, mga ilang kanlurang bahagi ng  Palawan at karamihan ng mga bahagi ng Mindanao. Nanggaling ang pangalan ng wika mula sa pulo ng Pilipinas ng Cebu na hinulapi ng Kastilang -ano (nangangahulugang likas, o isang lugar). Ito ang pinagmulan ng Pamantayang Sebwano. Pangunahing wika rin ang Sebwano sa Kanlurang Leyte—lalo na sa Ormoc. May tatlong letrang kodigo ang Sebwano sa ISO 639-2 na ceb, ngunit walang ISO 639-1 na dalawang letrang kodigo.

Katawagan


Hinango ang salitang Sebwano mula sa "Cebu"+"ano", isang kalkong Latin na nagpapakita ng Kastilang pamanang kolonyal ng Pilipinas. Kadalasan, Bisaya ang tawag nito ng mga nagsesebwano at kahit mga taong sa labas ng Cebu.

Gayunpaman, hindi tanggap ang pangalang Sebwano ng lahat ng mga nananalita nito. Tumutol ang mga ibang nananalita nito sa mga ilang bahagi ng Leyte, Hilagang Mindanao, Rehiyon ng Davao, Caraga, at Tangway ng Zamboanga sa pangalan ng wika at sinasabi nila na nagmula ang kanilang mga ninuno sa mga nananalita ng Bisaya na katutubo sa kani-kanilang mga lugar at hindi mula sa mga imigrante o dayuhan mula sa Cebu. Higit pa rito, tinutukoy nila ang kanilang etnisidad bilang Bisaya sa halip na Sebwano at ang kanilang wika bilang Binisaya sa halip na Sebwano.

Inilarawan ng mga lingguwistikong pag-aaral sa mga wikang Bisaya, lalo na ang gawa ni R. David Paul Zorc, na "Sebwano" ang sinasalitang wika sa Cebu, Negros Occidental, Bohol (diyalektong Boholano), Leyte, at karamihan sa bahagi ng Mindanao. Ang mga pag-aaral ni Zorc sa wikang Bisaya ay nagsisilbing bibliya ng linggwistika sa pag-aaral ng mga wikang Bisaya. Naglathala si Rodolfo Cabonce, S.J., isang Hesuwitang dalubwika at tubong Cabadbaran, ng dalawang diksiyonaryo noong nakatira siya sa Cagayan de Oro at Manolo Fortich sa Bukidnon: isang diksiyonaryong Sebwano-Ingles noong 1955, at isang diksiyonaryong Ingles-Sebwano noong 1983.Cabonce S.J., Rodolfo. 2007. English-Cebuano Visayan dictionary [Bisayang Diksiyonaryong Ingles-Sebwano], An. National Bookstore: Mandaluyong.

Noong panahon ng mga Kastila, Visaya ang pagtukoy ng mga Kastila sa mga nananalita ng Hiligaynon, Sebwano, Waray, Kinaray-a, at Aklanon at itinuring na magkapareho itong mga wika.

 Pamamahaging heograpikal 
Ayon sa estadistika na inilabas ng Pangasiwaan ng Estadistika ng Pilipinas para sa 2020 (ngunit inilabas noong 2023), halos 1.72 milyon ang kasalukuyang bilang ng mga sambahayan na nagsasalita ng Sebwano, at halos 6.5% ng populasyon ng bansa ang nagsasalita nito sa bahay. Gayunpaman, sa isang dyornal na inilathala noong 2020, tinantiyang 15.9 milyon ang bilang ng mga nagsasalita na ibinatay naman sa isang pag-aaral noong 2019.

Sinasalita ang Sebwano sa mga lalawigan ng Cebu, Bohol, Siquijor, Negros Oriental, hilaga-silangang Negros Occidental (pati na rin ang munisipalidad ng Hinoba-an at mga lungsod ng Kabankalan at Sipalay sa kalakhang bahagi, kasabay ng Ilonggo), timog Masbate, mga kanlurang bahagi ng Leyte at Biliran (sa kalakhang bahagi, kasabay ng Waray), at malaking bahagi ng Mindanao, lalo na ang mga urbanisadong lugar ng  Tangway ng Zamboanga, Hilagang Mindanao, Rehiyon ng Davao, Caraga at ilang bahagi ng Soccsksargen (kasabay ng Ilonggo, Maguindanao, mga katutubong wika sa Mindanao at sa maliit na lawak, Ilokano). Sinasalita rin ito sa ilang malalayong baranggay ng San Francisco at San Andres sa Lalawigan ng Quezon sa Luzon, dahil malapit ito sa mga nagse-Sebwanong bahagi ng Pulo ng Burias sa Masbate. Sa ilang mga diyalekto ng Sebwano, may iba silang pangalan para sa wika. Tinatawag itong "Boholano" o "Bol-anon" ng mga taga-Bohol. Samantala, "Kana" ang tinatawag ng mga nagse-Sebwano sa Leyte para sa kanilang diyalekto (Sebwano ng Leyte o Leytenyo). Tinutukoy ang wika sa pangalang Binisaya o Bisaya ng mga nagsasalita nito sa Mindanao at Luzon. 

 Balarila 
 Mga panghalip 
{| border="1" cellpadding="2" class="wikitable"
! 
!Palagyo
!Paari1
!Paari2
!Palayon
|-
|Pang-isahang ika-1 tao
|ako, ko (Tagalog: ako)
|nako, ko (ko)
|ako, akoa (aking)
|kanako, nako (sa akin)
|-
|Pang-isahang ika-2 tao
|ikaw, ka (ikaw)
|nimo, mo (mo)
|imo, imoha (iyong)
|kanimo, nimo (sa iyo)
|-
|Pang-isahang ika-3 tao
|siya
|niya
|iya, iyaha (kaniyang)
|kaniya, niya (sa kaniya)
|-
|Pangmaramihang kabilang ang ika-1 tao
|kita, ta (tayo)
|nato (natin)
|ato, atoa (ating)
|kanato, nato (sa atin)
|-
|Pangmaramihang di-kabilang ang ika-2 tao
|kami, mi (kami)
|namo (namin)
|amo, amoa (aming)
|kanamo, namo (sa amin)
|-
|Pangmaramihang ika-2 tao
|kamo, mo (kayo)
|ninyo
|inyo, inyoha
|kaninyo, ninyo (sa inyo)
|-
|Pangmaramihang ika-3 tao
|sila
|nila
|ila, ilaha (kanilang)
|kanila, nila (sa kanila)
|}

 Talasalitaan at hiniram na salita 

Wikang Austronesiyo ang Sinugbuanon, at marami itong katumbas na salita sa ibang mga wika ng Filipinas at iba pa.

Ang Sebwano ay maraming salitang hango sa wikang Kastila, tulad ng krus [cruz], swerte [suerte] at brilyante [brillante]. Marami rin itong nahiram na salita sa Ingles. Mayroon din na galing sa salitang Arabo.

 Mga salita at parirala 
 Mga bilang 
  Kardinal Ordinal 1 usàisa 2 duhà dalawa 3 tulòtatlo 4 upàt apat 5 limà lima 6 unòm anim 7 pitò pito 8 walò walò 9 siyàm siyàm 10 napú'ô sampu

 Mga pagbati 
+TagalogCebuanoKumusta?Komosta?Magandang umaga.Maayong buntag.Magandang tanghali.Maayong udto.Magandang hapon.Maayong hapon.Magandang gabi.Maayong gabii.Paalam.Adios. (Bihira)
Babay. (Di-pormal, galing sa Ingles na “Goodbye” o “Bye-Bye”)Ingat.Ayo-ayo. (Pormal)
Amping.Hanggang sa muliHangtod sa sunod nga higayon.Salamat.Salamat.Maraming salamat.Daghang salamat.
Daghan kaayong salamat.Walang anuman.Walang sapayan.Huwag (pautos)AyawEwan.Ambot.Oo.O.BakaTingali
BasinHindi.Dili.Wala.Wala.Sino?Kinsa?Ano?Unsa?Saan?Diin? (Pangnakaraan)
Ása? (Pangkasalukuyan)Alin?Hain?Kailan?Kanus-a?Paano?Giunsa?

 Mga Sebwano na salita sa bawat lugar 
 Kabisayaan 
 Purong Sebwano (Northern Cebuano)
(Salitang purong Sebwano (Bisaya) na mayroong salita-ng Boholano at Waray).
 Gitnang Visayas (Rehiyon ng 7) Lalawigan ng Bohol
 Lalawigan ng Cebu 
 Lungsod ng Cebu 
 Lalawigan ng Silangang Negros 
 Lalawigan ng Siquijor 

 Kanlurang Visayas (Rehiyon ng 6) Ilang bahagi ng Kanlurang Negros

 Silangang Visayas (Rehiyon ng 8) Lalawigan ng Leyte
Mindanaw
 Chavacano, Bisaya (Western Cebuano)
(Salitang mayroong halong "Chavacano Zamboanga", na mayroong salitang (Bisaya) "Sebwanong Wika" at kasama ang ka-Musliman).
 Tangway ng Zamboanga (Rehiyon ng 9) Lalawigan ng Kanlurang Misamis
 Lalawigan ng Hilagang Zamboanga 
 kabilang ang Lungsod ng Zamboanga
 Lalawigan ng Timog Zamboanga
 Lalawigan ng Zamboanga

 Bisaya, Bisdak (Central Cebuano)
(Salitang Purong Bisaya-"Malalim na Bisaya" (Sebwano), na mayroong halong "Mababaw na Bisaya" (Bisdak)).
 Hilagang Mindanao (Rehiyon ng 10) Lalawigan ng Bukidnon
 Lalawigan ng Camiguin
 Lalawigan ng Silangang Misamis
 Lungsod ng Cagayan de Oro
 Lalawigan ng Hilagang Lanao
 Lungsod ng Iligan Bisdak, Dabawenyo, Bl'aan (Southeastern Cebuano)
(Salitang mayroong halong "Davaoeño", na mayroong kasamang "Mababaw na Bisaya" (Bisdak) at isinama ang Bl'aan, (Sarangani)).
 Rehiyon ng Davao (Rehiyon ng 11)
 Lalawigan ng Davao de Oro
 Lalawigan ng Hilagang Dabaw
 Lalawigan ng Timog Dabaw
 Lungsod ng Dabaw Lalawigan ng Kanlurang Dabaw
 Lalawigan ng Silangang Dabaw

 Bisdak, Bl'aan, Manobo, Muslim (Southern Cebuano)
(Salitang "Mababaw na Bisaya" (Bisdak), na mayroong kasamang Manobo (Cotabato) at isinama ang Ka-musliman).
 SOCCSKSARGEN (Rehiyon ng 12)
 Ilang bahagi ng Cotabato Lalawigan ng Sarangani
 [[Timog Cotabato|Ilang bahagi ng Timog Cotabato]]
 Lungsod ng Heneral Santos

 Bisdak, Kamayo, Surigaonon (Eastern Cebuano)
(Salitang "Mababaw na Bisaya" (Bisdak), na mayroong Kamayo (Surigao), at isinama ang Surigaonon).
 Caraga (Rehiyon ng 13)
 Lalawigan ng Hilagang Agusan
 Lungsod ng Butuan
 Lalawigan ng Timog Agusan 
 Isla ng Dinagat (halong Surigaonon)
 Lalawigan ng Hilagang Surigao (halong Surigaonon).
 Lalawigan ng Timog Surigao (halong Surigaonon)

Talababa

Mga sanggunian

 Mga panlabas na kawing 
 Mga kurso sa web 
 Kurso mula sa Language Links 
 Kurso mula sa The Cebu Website
 Cebuano Study Notes , ni Tom Markingt4r

 Balarila 
 Balarila sa 28 aralin

 Mga talahulugan 
 A Dictionary of Cebuano Visayan , talahulugang Sebwano–Inggles ni John U. Wolff
 Bidirectional English-Cebuano Dictionary , mula sa Foreignword
 Philippine Online Dictionary, mula sa Bohol.ph
 German-Tagalog-Cebuano-English Dictionary , ni Richard Tschumpel
 English-Cebuano Glossary , mula sa Language Links

 Mga tekstong pangmag-aaral 
 Visayan Folktales