Taytay, Rizal

Ang Taytay (pagbigkas: tay•táy) ay isang bayan sa lalawigan ng Rizal, sa paanan ng Antipolo sa may dakong silangan ng Lungsod ng Maynila sa Pilipinas.  Napapaligiran ito ng Cainta sa hilaga, Lungsod ng Pasig sa kanluran, Lungsod ng Antipolo sa silangan, Angono sa timog, at Taguig sa timog-kanluran.

Kilala ang Taytay sa pagawaan ng kahoy at mga kasangkapan na pambahay (furnitures) at tahian ng mga damit pangkasuotan at binansagang "Kapital ng Kasuotan sa Pilipinas".

Ayon sa , ito ay may populasyon na  sa may  na kabahayan.

Kasaysayan

Ang Taytay ay isang pamayanan na matatagpuan sa baybayin ng silangang bahagi ng Laguna de Bay na bahagi ng Kaharian ng Namayan, na kilala rin bilang Kaharian ng "Sapa", na pinamunuan ni Lakan Tagkan. Ang nasabing teritoryo ang kilala natin ngayon bilang distrito ng Santa Ana, Maynila.

Pagdating ng mga misyonerong Franciscano noong Hulyo 2, 1578, sa Maynila, ipinangaral nila ang ebanghelyo sa mga naninirahan sa Namayan at inorganisa ito sa isang pueblo at pinangalanan itong Visita Santa Ana de Sapa. Binubuo nito ang mga komunidad ng Meycatmon, Calatongdongan, Dongos, Dibag, Pinacauasan, Yamagtogon, Meysapan (Pasay), Malate, Dilao (Paco), Pandacan, Quiapo, Sampaloc, San Miguel, San Juan del Monte, San Felipe Neri (Mandaluyong), San Pedro Macati, at Taytay.<ref| Estodestico, Historico Religioso, de la Santa y Apostolica Provincia de San Gregorio Magno, de religiosos menores de scalzos de la regular y más estrecha observancia de N.S.P.S. Francisco, sa mga isla ng Filipinas.|last=de Huerta|first=Felix|publisher=Imprenta de M. Sánchez y Cía, Maynila.|year=1865|pages=50, 53}}</ref>

Dahil dito, ang distrito ng Santa Ana de Sapa ay naging sentral na istasyon ng misyon ng mga Franciscano.

Noong 1579, pormal na itinatag ang Taytay bilang isang bayan at Simbahan sa isang simbiyotikong ugnayan, ibig sabihin, ipinapalagay nito na ang isa ay hindi maaaring umiral nang wala ang isa. Isang simbahan ang itinayo mula sa mga magaan na materyales at tinawag itong "Visita de Santa Ana de Sapa". Ang Taytay—ngayon ay isang mas malaking nayon, isang pueblo, isang bayan—ay nabuo, bilang isang huridikal na entidad pati na rin isang aktwal na yunit ng teritoryo.

Si San Juan Bautista ay naging patron ng bayan at ng parokya sa ilalim ng ministeryo ng mga Franciscano.

Ang eklesyal na hurisdiksyon ng Taytay, kasama ang visita ng Cainta, na isang annex ng Taytay, ay inilipat sa bagong dating na mga misyonerong Jesuit noong 1591. Naglingkod sila hanggang 1768—sa loob ng 177 taon.

Si Fray Pedro Chirino, isang kilalang mananalaysay, ang naging unang Jesuit na kura paroko ng Taytay. Ipinagdiwang niya ang kanyang unang Banal na Misa bilang misyonero sa swampy resettlement area noong Marso 25, 1591, ang kapistahan ng Annunciation.

Dahil sa walang humpay na pagbaha, inilipat ang bayan sa mas mataas na lugar. Sinundan ito ng mga tao pagkatapos na muling itayo ang simbahan sa ibabaw ng burol. Ang bayan ng Taytay ay inialay kay Saint John the Baptist at bininyagan ang "San Juan del Monte" [na ang ibig sabihin ay "Saint John of the Mountain"]. Ang "San Juan" ay may tag na "del Monte" na tumutukoy sa maburol na lupain ng bagong lugar ng paglilipatan ng bayan.

Gayunpaman, patuloy na tinawag ng mga taga-bayan ang kanilang bayan na Taytay, at nanatili ito hanggang sa araw na ito.

Ito ang parehong lokasyon kung saan matatagpuan ang kasalukuyang St John the Baptist Parish Church nakatayo pa rin.<ref name=":0">{{Cite book|title=Lakbay-Pananampalataya|last=Fernandez|first=Jose|publisher=St John the Baptist Parish|year=2013|location=Taytay, Rizal

Encomienda sa Taytay
Ipinatupad ng Adelantado Miguel Lopez de Legazpi ang sistemang encomienda sa mga Isla ng Pilipinas mula noong siya ay dumating noong 1565. Ang Taytay encomienda lamang ay mayroong 500 katutubo noong 1582. May humigit-kumulang 400 na kabahayan sa Taytay, habang 100 na kabahayan lamang sa Antipolo noong 1591 ang nabigyan na ng mga Juan. Pacheco de Maldonado]; at sa taon ding iyon, nagtala rin ang Taytay encomienda ng 600 tributante at mga naninirahan sa 2,400 hanggang 3,000.

Ang mga uri ng encomienda ay yaong sa Royal Crown (encomienda de la real corona), at yaong sa mga pribadong tao (encomienda de perticulares). Noong 1591, ang encomienda ng Taytay na kasama sa malawak na distrito ng Santa Ana de Sapa, ay pag-aari ng Royal Crown.

Ang baybayin ng lawa na bayan ng Taguig sa Kanluran ay nasa tapat ng Taytay sa Silangan ng Laguna de Bay. Pareho silang "encomienda" sa ilalim ng saklaw ng "Santa Ana de Sapa". Pinaghiwalay sila ng isang makitid na dulong bahagi ng bayan ng Pasig. Katabi ng Pasig ang lugar na matatagpuan sa baybayin ng lawa ng Barangay Santa Ana ng Taytay. Ito ay isang lupain ng lupang pang-agrikultura na itinuturing na isang "friar estate" na kilala pa rin ngayon bilang "Lupang Arenda". na ngayon ay naging isang lugar ng paglipat at muling pagtira.

Ang Arenda ay isang pag-upa ng mga fixed asset o ng mga prerogative, tulad ng lupa, o ng mga espesyal na karapatan na may kinalaman sa agrikultura, pagmimina, pangongolekta ng mga tungkulin at buwis. Ang mga karapatan ng "Arenda" ay direktang nauugnay sa "encomienda."

Ayon sa dating Mayor ng Taytay na si Felix M. Sanvictores (1925-1931), ang "Lupang Arenda" ay ipinagkaloob nina Don Juan Valerio Gonzales at Don Cristobal Paramdam sa "Municipio" noong 1740. Bukod sa kanilang sariling mga lupang sakahan, nakikinabang din ang mga magsasaka ng Taytay sa pagsasaka sa "arenda" pati na rin sa pangingisda sa malalawak na ilog na dumadaloy sa lawa at sa malalawak na binaha na lupang sakahan malapit sa lawa tuwing tag-ulan.”

Noong Pebrero 23, 1853, isang atas ng Superior Government ang lumikha ng isang distrito na binubuo ng mga bayan ng Taytay, Antipolo, Bosoboso, at Cainta. [mula sa Lalawigan ng Tondo], at ang mga bayan ng Morong, Baras, Tanay, Pililla, Angono, Binangonan, Cardona, at Jalajala [mula sa Lalawigan ng La Laguna], kung saan ang Morong ang kabisera nito. Ito ay tinawag na Distrito Politico-Militar de Morong.

Panakop ng mga Amerikano
Nagtamo ng matinding kaswalti ang Taytay noong Digmaang Pilipino-Amerikano noong 1899, kung saan muntik nang masunog ang simbahan at halos tuluyang nawasak ang bayan.

Noong Hunyo 11, 1901, naging bahagi ang Taytay ng bagong likhang Lalawigan ng Rizal sa bisa ng isang Batas Blg. 137 na ipinatupad ng Unang Komisyon ng Pilipinas. Noong 1903, ang Taytay ay pinagsama sa mga kalapit na bayan ng Cainta at Angono sa bisa ng Batas Blg. 942. Hindi ito nagtagal dahil ang Angono ay hiniwalay upang pagsamahin sa Binangonan nang huling bahagi ng taong iyon at ang Cainta ay naging isang malayang bayan muli noong 1914.

Noong Ikalawang Digmaang Pandaigdig, ang Taytay ay sinakop ng mga puwersang Hapones noong 1942. Ang mga lokal na sundalo ng 42nd Infantry Division ng Philippine Commonwealth Army at 4th Constabulary Regiment ng Philippine Constabulary ay nagpalaya at pumasok sa Taytay noong 1945 upang tulungan ang mga kinikilalang gerilyang mandirigma na talunin at salakayin ang Japanese Imperial Army.

Kalayaan ng Pilipinas
Noong Nobyembre 7, 1975, sa bisa ng Presidential Decree No. 824, na lumikha ng Metro Manila, ang Taytay ay kabilang sa mga bayan na nanatili sa loob ng lalawigan ng Rizal.

Kontemporaryong panahon
Hinirang ng National Competitiveness Council ang Taytay bilang "Ika-2 Pinakamapagkumpitensyang Munisipalidad (Una at Ikalawang Klase) mula 2016 hanggang 2017",Ang Cities and Municipalities Competitiveness Index 2016:  , 2016Ang Cities and Municipalities Competitiveness Index 2017:  , 2017 mula sa ika-10 pwesto noong 2014Ang Indeks ng Kompetitibo ng mga Lungsod at Munisipalidad:,2014 at ika-3 pwesto noong 2015.Ang Cities and Municipalities Competitiveness Index 2015: , 2015 Sa Taong 2018, ang Munisipalidad ng Taytay ay umangat mula sa "Ikalawang Pinakamapagkumpitensya" Munisipalidad" tungo sa "Unang Pinakamapagkumpitensyang Munisipalidad (Una at Ikalawang Klase)

Noong gabi ng Abril 28, 2023, sina Dexter Capuyan, mga aktibista ng karapatang pantao, at Gene Roz Jamil "Bazoo" de Jesus ay kakasakay lang ng tricycle palabas ng SM City Taytay mall nang sila ay dukutin ng mga armadong lalaki. Ang 57-taong-gulang na si Capuyan, isang miyembro ng katutubong mga taga-Cordillera, ay dating inakusahan bilang miyembro ng New People's Army, habang ang 27-taong-gulang na Si de Jesus ay miyembro ng Philippine Task Force for Indigenous Peoples' Rights na may mga nakabinbing kaso sa korte sa Cordillera at Ifugao; kapwa alumni ng Unibersidad ng Pilipinas, Baguio. Noong Mayo 2023, sinimulan ng Komisyon sa Karapatang Pantao ang isang imbestigasyon sa kanilang pagkawala, habang ang kanilang mga pamilya ay patuloy na nananawagan para sa kanilang pagpapalaya sa mga sumunod na taon. Noong Nobyembre 2024, ang Korte Suprema ay naglabas ng writ of amparo at writ of habeas data pabor sa mga pamilya ng mga biktima, habang binibigyan din sila ng pansamantalang utos ng proteksyon (TPO). Pagsapit ng Agosto 2025, ipinagkaloob din ng Korte ng Apelasyon ang writ of amparo kina Capuyan at de Jesus matapos silang ideklarang biktima ng sapilitang pagkawala.

Mga barangay

Nahahati ang Taytay sa 5 barangay.

   Dolores (Pob.)
   Muzon
   San Isidro
   San Juan
   Santa Ana

Demograpiko

 Mga kilalang personalidad 
 Alice Dixson - Aktres, kinatawan ng Pilipinas para sa Miss International noong 1986 
 Toni Gonzaga-Soriano - Actress, Singer, TV Host, ("The Ultimatitan-sabay sabay Star") 
 Alex Gonzaga-Morada - TV Host, Vlogger, Aktres, Komedyante, May-akda ng Aklat
 Rachel Anne Daquis - Atleta ng Volleyball
 Xyriel Manabat - Bata/Teen Actress
 Meg Imperial - Modelo, Aktres
 Andrea Brillantes - Bata/Teen Actress, Dancer (BFF 5 of ASAP)
 Jon Lucas - Teen Actor, Dancer, Rapper (dating miyembro ng Hashtags ng It's Showtime!)
 Oliver Barbosa - Chess Grand Master
 Rez Cortez - Si Res Septimo Cortez, mas kilala bilang Rez Cortez, ay isang Pilipinong Beteranong aktor at assistant director
 Cai Cortez - Komedyante na Aktres
 Rebecca Ynares - Dating Pulitiko, nagsilbi bilang Gobernador ng Lalawigan ng Rizal noong 2001 – 2004, at 2013 – 2022

 Mga sanggunian 

Kawing panlabas
Philippine Standard Geographic Code 
2010 Philippine Census Information 

Kategorya:Mga bayan ng Rizal