Saging

Ang saging ay isang pahabang nakakain na bunga—botanikal na isang pagla (berry)—na binubunga ng ilang uri ng malalaking mala-damo na halamang namumulaklak sa patirang Musa. Sa ilang mga bansa, tinatawag na plantano ang panlutong saging, na ipinagkakaiba mula sa mga saging na panghimagas. Pabago-bago sa laki, kulay, at katigasan ang bunga, subalit kadalasan na pahaba at pakurba, na may malambot na laman na mayaman sa gawgaw na nababalot ng balat, na maaring may iba't ibang kulay kapag hinog na. Lumalaki ang mga prutas nang paitaas sa mga kumpol malapit sa tuktok ng halaman. Halos lahat ng makabagong nakakain na saging na walang binhi ay nagmula sa dalawang ligaw na uri - Musa acuminata at Musa balbisiana. Karamihan sa mga nilinang na saging ay M. acuminata, M. balbisiana, o halo ng dalawa.

Likas ang mga uri na Musa sa tropikal na Indomalaya at Australya; malamang na domestikado sila sa Bagong Ginea. Tinatanim ito sa 135 bansa, pangunahin para sa kanilang bunga, at sa mas mababang gamit, para makagawa ng papel de saging at mga tela, habang pinapalago ang ilan bilang mga halamang pampalamuti. Ang pinakamalaking tagayari ng saging sa mundo noong 2022 ay ang Indya at Tsina, na magkakasamang umabot sa humigit-kumulang 26% ng kabuuang pagyayari. Kinakain nang hilaw o niluluto ang mga saging sa mga resipi na nag-iiba mula sa kari hanggang sa mga banana chip, bananaque, maruya, preserbang prutas, o payak na hinurno o pinasingaw.

Paglalarawan
Ang halamang saging ay ang pinakamalaking namumulaklak na halamang mala-damo. Lumalaki ang lahat ng nasa itaas na bahagi ng halaman ng saging mula sa isang kayariang tinatawag na gabi. Karaniwang matataas at medyo matibay ang mga halaman na may itsura na parang puno, subalit isang tangkay-tangkayan o huwad na tangkay ang tila katawang puno na binubuo ng maraming tangkay ng dahon (mga pesiyolo). Tumutubo ang mga saging sa iba't ibang uri ng mga lupa, hangga't hindi ito bababa sa 60 sentimetro (2 tal) ang lalim, may magandang pagpapatubig at hindi siksik. Kabilang sila sa pinakamabilis na lumalaki sa lahat ng mga halaman, na may pang-araw-araw na bilis ng paglago sa ibabaw na naitala mula sa 1.4 metro kuwadrado (15 pi kuw) hanggang 1.6 metro kuwadrado (17 pi kuw).

Ang mga bunga ng saging ay nabubuo mula sa puso ng saging, sa isang malaking nakabitin na kumpol na tinatawag na bungkos, na binubuo ng humigit-kumulang 9 na patong na tinatawag na mga kamay, na may hanggang 20 prutas sa isang kamay.  Maaaring tumimbang ang isang bungkos ng 22–65 kilogramo (49–123 lb).


Pag-unlad
 Piloheniya 
Nagpapahiwatig ang isang pagsusuring pilohenomiko noong 2011 gamit ang mga heneng nukleyar ng piloheniya ng ilang mga kinatawan ng pamilya Musaceae. Ang mga pangunahing nakakain na uri ng saging ay ipinapakita sa makapal na titik.
 ‡ Maraming mga nilinang saging ay mga halo ng M. acuminata x M. balbisiana (hindi ipinapakita sa puno).

 Pagyayari at pagluwas 
Daigdig
+ Produksyon noong 2022 (sa milyong toneleda)Mga sagingMga plantanoKabuuan34.5 34.511.8 11.8  10.410.49.2 9.25.93.19.08.0  8.06.10.96.96.9 6.90.84.95.70.94.75.52.52.55.04.80.35.00.14.84.94.6 4.63.50.64.12.20.93.12.50.12.60.52.12.62.6 2.61.41.22.52.5 2.52.4  2.4Mundo135.144.2179.3Pinagmulan: FAOSTAT ng Mga Nagkakaisang Bansa Tandaan: May ilang mga bansa ang pinagkakaiba ang saging at plantano, subalit ang anim na pinakamataas na tagayari ay hindi, kaya, kinakailangan ang paghahambing gamit ang kabuuan para sa mga saging at  plantano na pinagsama.
Ang mga saging ay iniluluwas sa mas malaking dami at sa mas malaking halaga kaysa sa anumang iba pang bunga. Noong 2022, umabot ang produksyon ng mundo ng mga saging at plantano sa pinagsamang 179 milyong tonelada, na pinangunahan ng Indya at Tsina na may pinagsamang kabuuang 26% ng pandaigdigang pagyayari. Ang iba pang pangunahing tagayari ay Uganda, Indonesya, Pilipinas, Niherya at Ekwador. Tulad ng iniulat para sa 2013, ang kabuuang pagluwas sa mundo ay 20 milyong tonelada ng saging at 859,000 tonelada ng plantano. Ang Ekwador at ang Pilipinas ay ang mga nangungunang tagapagluwas na may 5.4 at 3.3 milyong tonelada, ayon sa pagkakabanggit, at ang Republikang Dominikano ang nangungunang tagapagluwas ng plantano na may 210,350 tonelada.

Mga umuunlad na bansa
Ang mga saging at plantano ay isang pangunahing pananim na pagkain para sa milyun-milyong tao sa mga umuunlad na bansa. Sa maraming tropikal na bansa, nakakalikha ang mga pangunahing kultibar na lunti na saging na ginagamit sa pagluluto. Karamihan maliliit na mga magsasaka ang mga tagayari na para sa sariling pagkain o ibenta sa mga lokal na pamilihan. Dahil namumunga sa buong taon ang mga saging at plantano, nagbibigay sila ng mahalagang mapagkukunan ng pagkain sa panahon ng taggutom sa pagitan ng mga ani ng iba pang pananim. Kaya mahalaga ang mga saging at plantano para sa pandaigdigang pagtiyak sa pagkain.

Mga sanggunian

Kategorya:Pangunahing pagkain
Kategorya:Saging
Kategorya:Sangguniang CS1 sa wikang Aleman (de)