Davao del Norte

Ang Davao del Norte (Filipino: Hilagang Davao), dating kilala bilang Davao lamang, ay isang lalawigan sa Pilipinas sa Mindanao.  Lungsod ng Tagum ang kapital nito at napapaligiran ng mga lalawigan ng Agusan del Sur sa hilaga, Bukidnon sa kanluran, Davao de Oro sa silangan, at ang Lungsod ng Davao sa timog. Kabilang din sa Davao ang Pulo ng Samal sa timog ng Golpo ng Davao. Dating kabilang sa Davao ang Davao de Oro (dating Compostela Valley) hanggang naging malayang lalawigan noong 1998. Bago ang 1967, iisang lalawigan ang apat na lalawigan—Davao, Davao Oriental, Davao del Sur, at Davao de Oro— na nagngangalang Davao. Sinasakop ng Rehiyon ng Davao ang makasaysayang lalawigan na ito.

Bago ang 1967, ang limang probinsya—Davao de Oro, Davao del Norte, Davao del Sur, Davao Occidental, Davao Oriental—at Davao City ay pinangasiwaan bilang iisang probinsya na pinangalanang Davao, isang distrito ng probinsya ng Kagawaran ng Mindanao at Sulu. Ang kasalukuyang Rehiyon ng Davao ay katabi ng dating probinsyang ito.

Ang Davao del Norte ay kilala rin bilang "Ang Kabisera ng Saging ng Pilipinas" at ito ang pinakamataong probinsya sa Rehiyon ng Davao.

Kasaysayan

 Pagkakatatag 

Ang Davao del Norte at Davao de Oro (Compostela Valley) sa pamamagitan ng R.A. 8470, Enero 30, 1998, kasama ang Davao Oriental, at Davao Occidental mula sa Davao del Sur sa pamamagitan ng R.A. 10360, Enero 14, 2013, ay dating isang buong lalawigan na kilala lamang bilang Rehiyon ng Davao. Ang orihinal na lalawigang ito ay hinati sa tatlo: Davao del Norte, Davao Oriental, at Davao del Sur nang ang Batas Republika Blg. 4867 (isinulat ni Kinatawan Lorenzo S. Sarmiento, Sr.) ay nilagdaan bilang batas noong Mayo 8, 1967, ni Pangulong Ferdinand Marcos.

Ang Davao del Norte ay orihinal na binubuo ng labintatlong mga munisipalidad: Asuncion, Babak (ngayon ay nasa Samal), Compostela, Kapalong, Mabini, Mawab, Monkayo, Nabunturan, Panabo, [[Pantukan|Santomal], Santomal], Davao Tomas, Davao del Norte|Santo Tomas at Tagum. Noong Mayo 6, 1970, anim pang munisipalidad ang nilikha: Carmen, Kaputian (ngayon ay nasa Samal), Maco, Montevista, Bagong Bataan, at New Corella, Davao del Norte.

Ang pagpasa ng Batas Republika Blg. 6430 noong Hunyo 17, 1972, ay nagpabago sa pangalan ng lalawigan mula Davao del Norte patungong Davao.

 Noong panahon ng diktadurang Marcos 

Para sa Davao del Norte at sa isla ng Mindanao, nagsimulang lumala ang sitwasyon sa mga huling buwan ng unang termino ni Ferdinand Marcos sa pagkapangulo. Ang paggastos ni Marcos sa halalan na dulot ng utang ay nagdulot ng krisis sa ekonomiya pagsapit ng huling bahagi ng 1969, na humantong sa kaguluhan sa lipunan, marahas na pagsugpo sa mga protesta, at kalaunan ay sa radikalisasyon ng maraming estudyante sa buong bansa. Bukod pa rito, ang balita tungkol sa Masaker sa Jabidah noong 1968 ay nagpasiklab ng mga tensyong etniko na naghikayat sa pagbuo ng mga kilusang separatista sa Mindanao. Ang deklarasyon ng Batas Militar noong Setyembre 1972 ay nagsimula ng isang 14-taong panahon na makasaysayang inaalala para sa mga pang-aabuso nito sa karapatang pantao, kadalasang kinasasangkutan ng walang warrant na pagpigil, pagpatay, at pisikal, sekswal, o mental na pagpapahirap sa mga kalaban sa politika, mga aktibistang estudyante, mga mamamahayag, mga manggagawang relihiyoso, mga magsasaka, at iba pa na lumaban sa diktadurang Marcos. Kabilang sa mga pinakakilala sa mga biktimang ito ay ang aktibistang estudyante na si Godofredo Abellana at labor organizer na si Eduardo Lanzona, na parehong tumakas sa pampulitikang pag-uusig sa mga urban na lugar at nagtrabaho sa mga rural na lugar ng Davao Del Norte.{0={02} |title=Martyrs & Heroes: Eduardo Takeing Lanzona |url=https://bantayogngmgabayani.org/bayani/eduardo-taking-lanzona/ |access-date=2025-06-06 |website=Bantayog ng mga Bayani |language=en-US}}{fredoAbellana} |date=2023-05-21 |title=Mga Martir at Bayani: Godofredo Abellana |url=https://bantayogngmgabayani.org/bayani/godofredo-abellana/ |access-date=2025-06-06 |website=Bantayog ng mga Bayani |language=en-US}}

Ang isa pang malaking kaganapan sa Davao Del Norte sa panahong ito ay ang pagtatayo ng isang malawakang taniman ng saging sa lalawigan ni Marcos crony Antonio Floirendo Sr., isang malaking kontribusyon sa mga kampanya ni Marcos sa pagkapangulo noong 1965 at 1969. Matapos ang mga unang plano sa negosyo ni Floirendo ay tinanggihan ng Senado noong mga nakaraang administrasyon, Binigyan ni Marcos si Floirendo ng espesyal na pahintulot na umupa ng 6,000 ektarya ng lupa ng gobyerno sa kabila ng limitasyong 1,024 ektarya, at umupa rin ng mga bilanggo mula sa Davao Penal Colony (Dapecol) bilang kanyang mga manggagawa, na agad na nagpahintulot kay Floirendo na mag-export ng saging sa kapaki-pakinabang na pamilihan ng Hapon at itinatag siya bilang "Haring Saging" ng Pilipinas.

 Kontemporaryong kasaysayan 

Pagsapit ng 1996, ang Davao ay mayroong kabuuang dalawampu't dalawang munisipalidad sa pagkakatatag ng San Vicente (ngayon ay Laak) noong 1979,<ref name="CorpusJuris-BP23">{{cite web|title=Batas Pambansa Blg. 23; Isang Batas na Lumilikha ng Munisipyo ng San Vicente sa Lalawigan ng Davao del Norte|url=http://www.thecorpusjuris.com/legislative/batas-pambansa/bp-blg-23.php|website=The Corpus Juris|access-date=March 19, 2016|date=April 4, 1979}|ref|Com [[post Valley]Maragusan> 1988, at Talaingod noong 1991.

Noong Enero 31, 1998, nilagdaan ni Pangulong Fidel V. Ramos ang Batas Republika Blg. 8470, na naghati sa lalawigan sa dalawa, na lumilikha ng lalawigan ng Davao de Oro (Compostela Valley). Samantala, ang Davao ay pinalitan ng pangalan pabalik sa Davao del Norte. Kasama ng paglikha ng bagong lalawigan, dalawang mga lungsod at isang munisipalidad ang nilikha: ang munisipalidad ng Tagum, kabisera ng Davao del Norte, ay ginawang lungsod (R.A. 8472); Ang Samal, Babak, at Kaputian ay pinagsama sa lungsod ng Samal (R.A. 8471); at ang munisipalidad ng Braulio E. Dujali ay nilikha mula sa ilang barangay sa Panabo at Carmen (R.A. 8473). Ang lalawigan noon ay mayroong 8 munisipalidad at 2 lungsod.

Ang Batas Republika Blg. 9015, na nilagdaan bilang batas noong Marso 5, 2001, ni Pangulong Gloria Macapagal Arroyo, ay nagpalit sa munisipalidad ng Panabo bilang isang lungsod. Ang Batas Republika Blg. 9265, na inaprubahan noong Marso 15, 2004, ay lumikha ng munisipalidad ng San Isidro mula sa Asuncion at Kapalong.

 Heograpiya 
Sinasaklaw ng Davao del Norte ang kabuuang lawak na  na sumasakop sa hilagang-gitnang seksyon ng Rehiyon ng Davao. Ang lalawigan ay hangganan ng Agusan del Sur sa hilaga, Bukidnon sa kanluran, Davao de Oro sa silangan, at Davao City sa timog.

Samal ay ang tanging munisipalidad o lungsod sa lalawigan na hindi matatagpuan sa isla ng Mindanao. Saklaw ng lungsod ang buong Samal at Talikud Islands sa loob ng Gol ng Davao.

 Pampolitika 

Ang lalawigan ng Davao del Norte ay nahahati sa 8 bayan at 3 lungsod.

 Mga Lungsod/Bayan  Bilang ng mga  Barangay  Sukat(km²)  Populasyon(2000)  Densidad(bawat km²)Asuncion<center>26<center>411.52<center><center>Braulio E. Dujali<center>5<center>91.00<center><center>Carmen<center>20<center>275.16Kapalong<center>14<center>1,012.87New Corella<center>21<center>321.48<center><center>Lungsod ng Panabo<center>39<center>259.72<center><center>Pulong Harding Lungsod ng Samal<center>46<center>301.30<center><center>San Isidro<center><center><center><center>Santo Tomas<center>19<center>320.41Lungsod ng Tagum<center>23<center>192.00<center>179,531 Talaingod<center>3<center>454.96
 Gobernador 
Ang gobernador ang punong tagapagpaganap ng pamahalaan ng lalawigan. Alinsunod sa batas na nagtatag ng lalawigan, hinirang muna ang unang gobernador ng lalawigan. 
 #  Gobernador Panunungkulan  1  Verulo C. Boiser  1967–1977  2 Gregorio R. Dujali  1977–1986 3 Prospero S. Amatong  1986–1998  4 Anecito M. Solis  1998  5 Rodolfo P. del Rosario  1998–2004 6 Gelacio P. Gementiza  2004–2007 7 Rodolfo P. del Rosario  2007–

Ekonomiya

Ang Davao del Norte ay pangunahing isang pang-agrikultura, ngunit nakikibahagi rin sa pagmimina, panggugubat, at komersyal na pangingisda.

Kabilang sa mga pangunahing pananim ng probinsya ang palay, mais, saging, niyog, abacá, ramie, kape, at iba't ibang uri ng prutas at ugat. Ang Davao del Norte ang nangungunang prodyuser ng saging sa bansa, na may maraming plantasyon na pinapatakbo ng mga multinasyonal na kumpanyang Dole at Del Monte, at mga lokal na prodyuser tulad ng Lapanday, TADECO, at Marsman. Ang Davao del Norte ay isa rin sa nangungunang prodyuser ng bigas sa Mindanao.

Ang Davao Gulf, sa timog ng probinsya, ay nagbibigay ng kabuhayan para sa maraming mangingisda. Ilan sa mga produktong isda ay kinabibilangan ng maalat-alat na tubig na milkfish, tilapia, hipon, at alimango; at tubig-tabang na hito at tilapia.

Ang Davao del Norte ay isang pangunahing prodyuser ng ginto, at ang mga yamang-minahan nito ay kinabibilangan ng silica, pilak, tanso, at elemental na asupre. Ang maliliit na aktibidad sa pagmimina ng ginto ay umuunlad sa ilang lugar. Mayroon ding maraming aktibong quarry na may komersyal na dami ng graba, buhangin, at maliliit na bato para sa konstruksyon.

Ang turismo ay isa ring pangunahing bahagi ng ekonomiya ng Davao del Norte. Maraming mga dalampasigan sa Isla ng Samal, ang pinakasikat sa mga ito ay ang Pearl Farm Beach Resort. Ang Banana Beach Resort ang pinakasikat na dalampasigan sa labas ng Isla ng Samal.

Ang komersyo ay isa ring pangunahing bahagi ng ekonomiya ng Davao del Norte. Maraming mga shopping mall sa Tagum.

 Mga kilalang tao 
 Jerwin Ancajas - boksingero
 Dennis Denora - mamamahayag at publisher
 Thor Dulay - semifinalist ng The Voice Ph
 Jasmine Bacurnay Lee - Filipino-born naturalized Korean actress at politiko
 Arrel Olaño - politiko
 Jay Durias - mang-aawit
 Maris Racal - aktres at runner-up ng Pinoy Big Brother: All In
 Iwa Moto - artista, modelo at runner up ng StarStruck (season 3)
Allan L. Rellon - politiko na dating alkalde ng Tagum 2013–2022
 Pantaleon Alvarez - politiko, ang kasalukuyang Speaker ng Kapulungan ng mga Kinatawan ng Pilipinas at isang Kongresista mula sa Unang Distrito ng Davao del Norte
 Yesha Camile - child actress sa ABS-CBN ​​at dating host ng Team Yey!
 Lie Reposposa - dating kasambahay ni Pinoy Big Brother: Otso

 Mga sanggunian 

Kategorya:Mga lalawigan ng Pilipinas