Wikang Yidis

Ang Yidis (ייִדיש, yidish) ay isang wikang Hermaniko na sinasalita ng mahigit-kumulang tatlong milyong tao sa daigdig, karamihan mga Hudiyong Ashkanazi. Bago ng Sho’a mayroon itong mahigit-kumulang 12 milyon mananalita, ang pinakamarami sa Silangang Europa.

Ang mismong pangalang yidish ay ang Yidis ng "Hudyo" (ikompara sa jüdisch ng Aleman) at maaaring pinaikling anyo ng yidishtaytsh (ייִדיש־טײַטש), o “Alemang Hudyo”.


 Palabaybayan 

Bagaman ginagamit nito ang parehong alpabeto tulad ng Ebreo, gumagamit ang Yidis ng ilang diagraphs pati na rin ng mga titik na binago ng mga tandang dyakritiko, lahat na itinuturing na mga hiwalay na titik sa palabaybayang Yidis. Buo ang pagkakaiba ng Yidis sa Ebreo, kasama na sa ponolohiya at gramatika. Kapag dalawang anyo ng titik ang nailalarawan, ang pangalawang anyo (sa kaliwa) ang tinatawag na malaki at ang anyong ginagamit sa dulo ng mga salita. Di-tulad sa Ebreo, na karaniwang mga katinig lang ang sinusulat, sinusulat nang buo ang mga patinig sa Yidis, gamit ang mga titik alef, vov, yud, at ayin (tingnan sa ibaba).

Ang alpabetong Yidis:

 Hugis Transkripsiyong YIVO Pangalan Mga puna א (walang transkripsiyon) shtumer alef Sinusulat bago ng simulaing י at ו kung tungkulin nila maging patinig אַ a pasekh alef אָ o komets alef ב b beys בֿ v veys Ginagamit lamang sa mga salitang may pinagmulang Semitiko ג g giml ד d daled  ה h hey ו u vov  וּ u melupm vov Ginagamit lamang kung katabi ng ו o kung bago mag-י ז z zayen ח kh khes Ginagamit lamang sa mga salitang may pinagmulang Semitiko ט t tes י y, i yud y kung katabi ng patinig; kung hindi, i יִ i khirik yud Ginagamit lang kapag katabi ang isang patinig כּ k kof Ginagamit lamang sa mga salitang may pinagmulang Semitiko כ ך kh kof, lange kof Ginagamit ang malaking kof sa dulo ng salita ל l lamed מ ם m mem, shlos mem Ginagamit ang shlos mem sa dulo ng salita נ ן n nun, lange nun Ginagamit ang malaking nun sa dulo ng salita ס s samekh  ע e ayin פּ p pey Di-tulad ng fey, hindi nagpapalit-anyo sa dulo ng salita פֿ ף f fey Ginagamit lamang ang pangalawang anyo sa dulo ng salita צ ץ tz tsadek, lange tsadek Ginagamit ang malaking tsadek sa dulo ng salita ק k kuf ר r reysh ש sh shin שׂ s sin Ginagamit lamang sa mga salitang may pinagmulang Semitiko תּ t tof Ginagamit lamang sa mga salitang may pinagmulang Semitiko ת s sof Ginagamit lamang sa mga salitang may pinagmulang Semitiko

Gumagamit din ng ilang diagraph ang Yidis:

 Hugis Transkripsiyong YIVO Pangalan װ v tsvey vovn זש zh zayen-shin טש tsh tes-shin ױ oy vov yud ײ ey tsvey yudn ײַ ay pasekh tsvey yudn

Isang katangian ng baybaying Yidis ang pagbaybay ng mga salitang nagmula sa Ebreo tulad ng pagbaybay nito sa Ebreo mismo. (Bagaman sa mga lathalang Sobyet, sinusulat ang lahat ng mga salita ayon sa mga panutong Yidis.)

Sa buong artikulong ito, ginagamit ang transkripsiyong YIVO kasama ng alpabetong Yidis.

 Gramatika 

 Mga pantukoy 

  Panlalaki Balaki Pambabae Pammaramihan Palagyo דער der דאָס dos די di די di Akusatibo דעם dem דאָס dos די di די di Datibo דעם dem דעם dem דער der די di

אן an ang pantukoy na indefinite bago ng salitang nagsisimula sa patinig at א a sa lahat ng iba pang kaso.

 Mga panghalip 

 Unang Panauhan Ikalawang Panauhan Ikatlong Panauhan Pang-isahan Pammaramihan Pang-isahan Pammaramihan Panlalaki Balaki Pambabae Pammaramihan Palagyo איך ikh מיר mir דו du איר ir ער er עס es זי zi זײ zey Akusatibo מיך mikh אונדז undz דיך dikh אײַך aykh אים im עס es זי zi זײ zey Datibo מיר mir אונדז undz דיר dir אײַך aykh אים im אים im איר ir זײ zey

 Mga pandiwa 

 Pagbanghay 

Binabanghay ang mga pandiwang Yidis ayon sa person at bilang. Binabanghay ang panahong kasalukuyan nang ganito:

  קױפֿן koyfn ‘bili’ פֿארלירן farlirn ‘mawala’ איך ikh קױפף koyf פֿארליר  farlir דו du קױפֿסט koyfst פֿארלירסט farlirst ער er/זי zi/עס es קױפֿט koyft פֿארלירט farlirt מיר mir קױפֿן koyfn פֿארלירן farlirn איר ir קױפֿט koyft פֿארלירט farlirt זײ zey קױפֿן koyfn פֿארלירן farlirn

Hindi na ginagamit sa Yidis, di-tulad ng Aleman, ang binabanghay na pangnagdaang panahunan; ginagamit na sa halip ang pangnagdaang pandiwari, binubuo ng mga anyo ng האָבן hobn o זײַן zayn at ng pagnagdaang pandiwari ng pandiwa. Irregular ang pagbanghay sa hobn at zayn.

  האָ1489;ן hobn זײַן zayn איך ikh האָב hob בין bin דו du האָסט host ביסט bist ער er/זי zi/עס es האָט hot איז iz מיר mir האָבן hobn זײַנען zaynen איר ir האָט hot זײַט zayt זײ zey האָבן hobn זײַנען zaynen

Halimbawa, ang pagnagdaang panahunan ng איך קױף ikh koyf ‘bumibili ako’ ay איך האָב געקױפֿט ikh hob gekoyft ‘bumili ako’, at ang pagnagdaang panahunan ng איך קום ikh kum ‘dumarating ako’ ay איך בין געקומען ikh bin gekumen ‘dumating ako’.

 Pangnagdaang pandiwari 

Ekstensibo ang paggamit ng pangnagdaang pandiwari sa Yidis. Binubuo ng karamihan ng mga pandiwa (pandiwang mahihina) ang kanilang pangnagdaang pandiwari sa pagdagdag ng -גע at ט- sa stem, hal. געקױפֿט gekoyft ‘binili.’ Gayunman, may isa rin pangkat ng mga padiwa, mga tinatawag na pandiwang malalakas, na binubuo ang pangdagdaang pandiwari gamit ng -גע at נ-, at kasama ng pagbabago ng patinig, hal. געהאָלפֿן geholfn ‘tinulungan’ mula sa stem na -העלפֿ helf- ‘tulungan.’ Hindi mahuhula ang pag-iba ng patinig at kinakailangan itong isaulo.

Walang paraan para matiyak mula sa anyong pawatas kung ang isang pandiwa ay malakas o mahina.

 Mga panahon 
Hindi na ginagamit sa Yidis ang pagnagdaang panahunan; ginagamit na sa halip ang pangnagdaang pandiwari, binubuo ng mga angkop na anyo ng האָבן hobn o זײַן zayn at ng pagnagdaang pandiwari ng pandiwa. Ilang mga pandiwa ang ginagamit ang האָבן ‘hobn’, habang ang iba naman ay ang ginagamit ang זײַן ‘zayn’.

 Tingnan din 
 YIVO
 Teatrong Yidis

 Mga libro 
 Cohen, David. Yiddish: A holy language. New York: Mesorah Publications.
 Katz, Dovid. 2004. Words on fire: The unfinished story of Yiddish.
 Liptzin, Sol. 1972 A history of Yiddish literature. Middle Village: Jonathan David Publishers.
 Weinreich, Uriel. 1999. College Yiddish : An introduction to the Yiddish language and to Jewish life and culture, 6th ed. New York: Institute for Jewish Research.

 Mga pinagkuhanan 
 Melamed, S. M. 27 Setyembre 1925. “The Yiddish Stage”. The New York Times.
 Weinreich, Max. 1945. «Der yivo un di problemen fun undzer tsayt».  YIVO-bleter 25.1.13. (Quoted from  )

 Mga panlabas na kawing 

 Institute for Jewish Research (YIVO)
 Jewish Language Research Website: Yiddish 
 Online na diksiyonaryong Yidis 
 Harkavy’s Dictionary 
 Online na diksiyonaryong Yidis ng Ectaco , gumagamit ng baybay Aleman
 Yiddish Typewriter , nagkokomberti ng teksto mula sa transliterasyong Romano tungo sa sulat Ebrayko at pabalik
 National Yiddish Book Center
 Shtetl
 The Yiddish Voice
 The Workmen’s Circle/Arbeter Ring
 Ang Jewish Book Center ng The Workmen’s Circle
 Spoken Yiddish Language Project (Columbia University)
 Silangang Yidis sa Ethnologue
 Kanlurang Yidis sa Ethnologue
 Forverts
 Koleksiyon ng mga lathalang Yidis mula dantaon 16 hanggang 20 
 Bibliotheca Jiddica, maliit na ensiklopedya tungkol sa Yidis
 Der blitsbrivnshteler, e-mail discussion list sa Yidis
 Der yidisher tem-tem, lathalang Yidis mula sa France
 Di velt fun yidish (Ang Daigdig ng Yidis) 
 Mendele: Forum for Yiddish Literature and Yiddish Language 
 Glosaryong Ariga ng mga ekspresyong Yidis 
 Yiddish Basics 
 Mga teksto sa Yidis at Ebreo 
 Online na diksiyonaryong larawang Yidis-Ebreo-Inggles-Aleman-Ruso-French
 Jiddisch zum Selbststudium im Internet, kursong Yidis sa internet
 Mga pangkaraniwang salita at pariralang Yidis sa Inggles 
 Jiddisj, wikang Yidis sa Nederland
 Yiddish.net, komprensibong tala ng mga lingk na may kaugnayan sa Yidis
 Talahuluganan at paliwanag sa maraming ekspresyong Yidis , mula sa The Kosher Nosh


Kategorya:Mga wikang Hudyo