Pele

Edson Arantes do Nascimento (; 23 oktýabr, 1940, Três Corações - 29 dekabr, 2022, San-Paulu), Pelé hökmünde tanalýar ([peˈlɛ]), hüjümçi hökmünde çykyş eden pensioner professional brazil futbolçysy. Bu sportdaky ýazyjylar, oýunçylar we janköýerler bilen bir hatarda köpler tarapyndan adamzat taryhynyň iň beýik futbolçysy hasaplanýar. Ol 1999-njy ýylda Halkara futbol taryhy we statistikalary federasiýasy (IFFHS) tarapyndan asyryň oýunçysy saýlandy we FIFA asyryň oýunçysy baýragynyň şärikdeş ýeňijisi. Şol bir ýylda Pele Halkara olimpiýa komiteti tarapyndan asyryň atletikaçysy saýlandy. IFFHS-a görä Pele dünýäniň iň öndümli liga bombardiridir, ol gaýryresmi ýoldaşlyk duşuşyklary we sapar oýunlaryny hem öz içine alýan 1363 oýunda 1281 gol urdy. Karýerasy dowam edýän wagtlary Pele iň köp gazanýan atletikaçydy.

Pele 15 ýaşynda Santos futbol klubynda çykyş etmäge başlady we 16 ýaşynda Braziliýa milli ýygyndysynda çykyş etmäge başlady. Halkara karýerasy dowamynda ol 3 FIFA dünýä kubogynda ýeňiji boldy: 1958, 1962 we 1970. Ol bu sepgide ýeten ýeke-täk futbolçydyr. Pele Braziliýa milli ýygyndysy bilen 92 duşuşykda 77 gol urdy we Braziliýa milli ýygyndysy bilen iň köp gol uran futbolçydyr. Ol klub karýerasynda Santosyň iň öndümli golçysydyr we Santosyň 1962 we 1963 Kopa Libertadores-i gazanmagyna öňbaşçylyk etdi. 1977-nji ýylda pensiýa çykmagyndan soňra futbolyň bütindünýä ilçisi boldy we birnäçe dabarada ýer aldy. 2010-njy ýylda Nýu-Ýork Kozmos futbol klubynyň mertebeli prezidenti ykrar edildi.

 Irki durmuşy 
Pele 1940-njy ýylyň 23-nji oktýabrynda Braziliýanyň Três Corações, Minas Gerais şäherinde doguldy. Ol Fluminense futbolçysy Dondinhonyň ogludyr. Ol 2 doganyň ulusydyr. Ol Amerikan alymy Tomas Edison hormatyna atlandyrylan. Onuň ene-atasy "i" harpyny aýryp oňa "Edson" diýip at berse-de ony "Edison" diýip ýalňyş atlandyrýan resminamalar köpdür. Ol aslynda maşgalasy tarapyndan "Diko" diýlen lakam bilen çagyrylýardy. "Pele" lakamyny ol çagaka öz söýgüli Wasko Da Gama derwezebany Bileniň adyny Pele hökmünde ýalňyş tutmagy sebäpli aldy. Öz biografiýasynda Pele "Pele" sözüniň manysyny özüniň hem dostlarynyň hem bilmeýändigini aýtdy. Pele sözüniň Portugal dilinde manysy ýokdur.

Pele Sao Paolo ştatynyň Bauru şäherinde ýoksullykda önüp-ösdi.

 Ýetginjeklikdäki futbol karýerasy 
Pele ýetginjeklik ýyllarynda Sete de Setembro, Kanto do Rio, Sao Paulinýo we Amerkuinýa ýaly birnäçe öwrenje klublarda çykyş etdi.Heizer, Teixeira (1997). O jogo bruto das copas do mundo. Mauad Editora Ltda. p. 324. ISBN 8585756527. Pele Bauru ýetginjekler toparyny 2 gezek Sao Paolo ştaty ýetginjekler çempionatynda çempionlyga ýetmegine öňbaşçylyk etdi.Magill, Frank Northen (1999) Dictionary of World Biography: The 20th century, O-Z. Routledge. p. 4175. ISBN 1579580483. 15 ýaşlary töweregi ol Radium atly futzal klubynda hem çykyş etdi."Pele Speaks of Benefits of Futebol de Salão". International Confederation of Futebol de Salão. 24 May 2006. 2016-njy ýylyň 24-nji maýynda aslyndan arhiwlendi.

 Professional futbol karýerasy 
 Klub karýerasy 
1956-njy ýylda Pele 15 ýaşyndaka Waldemar de Brito Peleni Santos futbol klubyna synaga eltdi we klub ýolbaşçylaryna "bu 15 ýaşly oglanjyk dünýäniň iň beýik futbolçysy bolar" diýdi.Massarela, Louis (7 September 2016). "Exclusive interview: Pele on his Santos years". FourFourTwo. 2017-nji ýylyň 28-nji iýulynda ulaşyldy. Pele Santos kluby bilen 1956-njy ýylyň Sentýabr aýynda şertnama baglaşdy.Marcus, Joe (1976). The World of Pelé. Mason Charter Publishing. p. 200.  ISBN 0884053660. Pele Santos futbol kluby bilen 1974-nji ýyla çenli çykyş etdi, 19 möwsüm. Ondan soňra ABŞ-nyň Nýu-Ýork kozmos futbol kluby bilen şertnama baglaşdy we o ýerde 1977-nji ýyla çenli çykyş etdi.

 Sepgitleri 
 Santos FK 
 Campeonato Brasileiro Série A (6): 1961, 1962, 1963, 1964, 1965, 1968
 Kopa Libertadores (2): 1962, 1963
Intercontinental kubok (2): 1962, 1963“Recopa Intercontinental 1968/69”. Rsssf. Retrieved 1 June 2018
Intercontinental Superkubok: 1968
Campeonato Paulista (10): 1958, 1960, 1961, 1962, 1964, 1965, 1967, 1968, 1969, 1973
 Torneio Rio-São Paulo (4): 1959, 1963, 1964

 Nýu-Ýork kozmos 
 North American Soccer League, Soccer Bowl 1977
 North American Soccer League, Atlantic Conference Championship: 1977

 Milli ýygyndy 
FIFA dünýä kubogy: 1958, 1962 we 1970.

 Indiwidual 
 Santos 
 Kopa Libertadores bombardiri: 1965.
 Paulisto çempionaty bombardiri (11 gezek): 1957, 1958, 1959, 1960, 1961, 1962, 1963, 1964, 1965, 1969, 1973.
 Torneio Rio-São Paulo bombardiri: 1963.
 Bola de Prata: 1970

 Braziliýa 
FIFA Dünýä kubogy iň gowy ýaş oýunçy: 1958.1958 FIFA World Cup Sweden – Awards  FIFA. Retrieved 6 May 2011
FIFA Dünýä kubogy altyn topy (iň gowy oýunçy): 1970.
Kopa Amerika iň gowy oýunçysy: 1959.
Kopa Amerika bombardiri: 1959

 Beýlekiler 
FIFA Ballon d'Or Prix d'Honneur: 2013"Pele receives FIFA Ballon d'Or Prix d'Honneur ". FIFA. 13 January 2014. Retrieved 14 January 2014
Ballon  yok
 FIFA asyryň oýunçysy: 2000."The King of football ". FIFA. 2015. Retrieved 21 January 2016.
 FIFA order of merit: 1984.
 FIFA Centennial Award: 2004
 FIFA 100 Greatest Living Footballers: 2004.
Günorta Amerika ýylyň oýunçysy: 1973.
France Football asyryň oýunçysy: 1999.

 Rekortlary 
 Braziliýa milli ýygyndysy ähli wagtlaryň bombardiri: 92 oýunda 77 gol.
 Santos FK ähli wagtlaryň bombardiri: 656 oýunda 643 gol.
 Interkontinental kubogy ähli wagtlaryň bombardiri: 7 gol.Kolos, Vladimir (21 January 2016). "Prolific Scorers Data". Rec.Sport.Soccer Statistics Foundation. Retrieved 16 June 2014.
 Iň köp hettrik: 92 gezek.Archive: Brazil legend Pele retires from professional football  BBC Sport. 1 October 2015. Retrieved 22 October 2015
 Guinnes rekortlary iň köp gol: 1281.
 Iň köp FIFA Dünýä kubogy ýeňijisi: 3 gezek.Lynch, Kevin (30 October 2013). "Pelé honoured with two Guinness World Records achievements in London". Guinness World Records. Retrieved 16 July2017.
 FIFA Dünýä kubogynda iň ýaş çempion: 17 ýyl 249 gün."Youngest winner of the football (soccer) FIFA World Cup". Guinness World Records. Retrieved 2 April 2018.
 FIFA Dünýä kubogynda iň ýaş hettrik: 17 ýyl 244 gün.Planet World Cup - Statistics - Players Planet World Cup. Retrieved 19 October 2015
 FIFA Dünýä kubogynda gol uran iň ýaş futbolçy: 17 ýyl 239 gün.Planet World Cup - Statistics - Players Planet World Cup. Retrieved 19 October 2015"The King of football ". FIFA. 2015. Retrieved 21 January 2016.
 FIFA Dünýä kubogy finalynda gol uran iň ýaş oýunçy: 17 ýyl 249 gün.

 Futboldan soňrasy 
 Pele 1994-nji ýylda ÝUNESKO tarapyndan ýagşy niýet ilçisi hökmünde wezipä bellenildi.
 1995-nji ýylda Braziliýanyň adatdan daşary sport ministri hökmünde wezipä bellendi. Futbolda korrupsiýany azaltmak maksatly "Pele kanuny" atly kanun hödürledi ministrlik möwritinde. Pele bu wezipesinden 2001-nji ýylda özi barada öňe çykan parahorlyk spekulýasiýalaryndan soňra boşadyldy bu spekulýasiýalar subut edilmedik we UNICEF tarapyndan inkär edilen hem bolsa.
 1997-nji ýylda Birleşen Şalyk şazenany tarapynda rysarlyk tituly bilen sylaglandyryldy."Education: Sir Pele lends his support". The Independent. 3 December 1997. Retrieved 6 May2011.
 Pele birnäçe eserler ýazdy, käbir filmlerde rol aldy.

 References 

Kategoriýa:Futbolçylar