Kabul welaýaty

Kabul (Pashto, کابل), Owganystanyň gündogarynda ýerleşýär, we Owganystanyň 34 welaýatynyň biridir. Welaýatyň paýtagty Kabul şäheridir. 2012-nji ýylyň hasaplaryna görä Kabul welaýatynda 4 milliýona golaý adam ýaşaýar we olaryň 80 göterimi(prosenti) şäherlerde ýaşaýarlar.   Welaýatyň şu wagtky häkimi Hamid Akram.

 Geografiýasy 

 Taryhy 
Kabukyň taryhy 3500 ýyl daýanýar,Bu ýer Zoroastrianism dininiň merkezi bolupdyrSOUTH ASIA | Kabul: City of lost glories. BBC News (2001-11-12). Retrieved on 2010-10-19.hem-de yzgiderlikde  Buddhists we Hindus dinleriniň öýi hasaplanýat.

Britan Muzeýiniň hasabatlaryna görä Kabulyň ýerli ýaşaýjylary dökmünde Paştunlar we Täjikler görkezilýär.

Şäher arap Musulmanlary tarapynda 7-nji asyrda basylyp alynýar Yslam  dini ornaşdyrylýar, ýone muňa garamazdan olar ýuwaşlyk bilen öňki dini bolan Hindi şahiligyna dolanýarlar.but was slowly taken back by the Hindu Shahi's of Kabul. 9-njy asyrda Yslam dini Sefewiler we Samanileriň  , we  11-nji asyrda  Soltan Mahmytyň Hindi şahi patyşasy Jaý Palany öldürmegi bilen ýene täzeden ornaşdyrylýar. in the 11th century, when the Hindu Shahi King Jay Pala committed suicide. Gaznalylar döwleti ýykylanyndan soňra bu ýerler Gurlulara tapyn bolýarlar, we soňra Mongol imperiýasy Çingiz hanyň liderliginde bu ýerleri özlerine birikdirýärler. .

Kabul Dürranylar Imperiýasyna 1747-nji ýylda birikdirilmänkä köp wagtlap garaşsyz bolýar. 1839-njy ýylda birinji iňlis-owgan urşynda iňlisler ýeňýärler, ýöne iňlis goşuny bu ýerleri 1842-nji ýylda özüne doly bagly edýärler. Iňlisleriň goşunyna degişli müňlerçe adam Jalalabada gelýän wagtlary gizlin bukyda öldürilýärler. Ar alyş Iňlisleriň Kabulyň ýarysyny ýakmagy bilen dowam edýär. Iňlisler şäheri ikinji gezek 1879-njy ýylda "Ikinji iňlis-owgan urşy" netijesinde öz ellerine geçirýärler. 

1960-1970-nji ýyllarda Kabul Merkezi Aziýanyň Pariži diýip tanalýardy, bu şäher ýewropa stilinde gurulan şäherdi. .Aziýanyň göwheri, ösýän we döwrebap şäherde şol günler kinoteatrlar, kafelar, fransuz fermalary, mekdepler, kitaphanalarm uniwersitetler bardy.  "Kabullylar" diçilip tanalýan adamlar ýokary bilimli, döwrebap , aň-düşünjeli adamlar diýilip kabul edilipdir.  Aýal we erkekler başlangyç synpa, orta mekdeplere, we uniwersitetlerde okap bilipdirler, kiçi ýubkalar 1970-nji ýyllara çenli adaty eşikler hasaplanypdyr. 1960 we 1970-nji ýyllarda saçlaryny örtmek meselesi bolmandyrlar. Ösüp barýan asuda halkyň asudalygy 1970-nji ýyllardan soňra beýleki döwletleriň teretoriýasyna aralaşmagy bilen soňlanýar we şu wagtky ýagdaýyna gelýar. Sowet goşunlary 1979-njy ýylda  Owganystanyň demokratik pariýasyna kömek maksady bilen Kabulyň halkara aeroportyna gonýar. 
Kabul Sowet hökürowanlygynda 10 ýyla golaý wagt bolýar, Mujadinleriň Sowet goşunlaryny ýeňmegi netijesinde 1989-njy ýylyň Fewral aýynda Sowet goşunlary Owganystandan çykýarlar. 1992-nji ýylyň ýazynda Muhammed Najubullahyň hökümedi ýykylýar, Kabul Mujahidiniň adamlarynyň eline geçýär.  Pariýalylaryň sowuk urşy  adamlaryň toparlanşmagyna getirýär. 1996-njy ýylda "Talyplar" şäheri basyp alýarlar we täze - köp sapaklaryň okadylagy , göwün açyjy işler, aýallara işlemägi, erkekleriň sakgalyny almagy we ýene-de beýleki käbir adamyň günlük edýän işleri gadagan edýäm  berk Yslam "şerigat"yny ornaşdyrýar.
2002-nji ýylda NATO-nyň halkara howpsuzlyk kömek güýç (ISAF) kabulda ýerleşdilýär. Uruş-şäheri az kem hem bolsa ösüp başlaýar. Ilat sany 200-nji ýylda  500,000 bolan halk 2007-nji ýylda 3  in 2001 to over 3 milliona ýetýär. Köp daşary ýurt ilçihanalary täzeden ilçiliklerini açýar. owganystanyň döwlet institutlary täzeden açylýar we abatlaýyş işleri geçirilýär.2008-nji ýyldan başlap Owgan milli Polisiýasyna (ANP) türgenleşdirilip başlanýar.  Owganystanyň milli goşuny (ANA) şol ýerdäki howpsyzlyga jogap berýär. NATO esasy barlyk bolsa hem köçelere esgerlerini mundan beýläk goýbermeýär. 

Şäher ösýän hem bolsa bu ýerde wagta- wagtal Hakkani, Talibanlar, Kuetta we ýene-de beýleki hökümede garşy toparlaryna degişli adamlaryň özüni öldürme , ölüm howply bombalar we partlamalar bolýar we olaryň Päkistanyň Halkara razwedkaçylygy tarapyndan goldag we kordinatalary berilýandigi aýdylar.

 Etraplary we ilaty 
Kabul köp milletli şäer. 2003-njiň maglumatlaryna görä bu ýerdäki ilatyň  45% Tajik, 25% Hazara, 25% Paştular, 2% Özbekler, 1% Bäluçlar, 1% Türkmenler, and 1% Hindiler. Dari we Paştu dili esasy gürlenilýän dillerden ikisi. 

 Etraplar 
+  Kabul welaýatynyň etraplaryEtrapMerkezi şäheri ilatEtnik topary (%)Ethnic demographic statistics taken from http://www.aims.org.af BellikBagrami  Bagrami  85,000 Paştunlar (uly bölegi)Täjiklerhttp://www.aims.org.af/afg/dist_profiles/unhcr_district_profiles/centra/kabul/bagrami.pdfÇahar Asýab  Qalai Naeem  32,500  Paştunlar, TäjiklerUNHCR Sub-Office Central Region - District Profile - Char Asiab (PDF) Retrieved on 2011-1-22.Deh Sabz  Tarakhel  47,900  55% Paştunlar45% TäjiklerUNHCR Sub-Office Central Region - District Profile - Deh Sabz (PDF) Retrieved on 2011-1-22.Farza  Dehnawe Farza  19,100  Paştunlar we TajiklerUNHCR Sub-Office Central Region - District Profile - Farza (PDF) Retrieved on 2011-1-22. Guldara  Guldara  25,213   80% Täjikler20% PaştunlarIstalif  Istalif  29,800  TäjiklerUNHCR Sub-Office Central Region - District Profile - Istalif (PDF) Retrieved on 2011-1-22. Kabul  Kabul   3,289,000Afghanistan Statistical Yearbook 2012/13  (PDF), Central Statistics Office Afghanistan 45% Täjikler, 35% Hazaralar, 25% Paştunlar, 2% Özbekler,1 % Bölançlar, 1% Türkmenler, we 1% HindilerKalakan  Kalakan  26,900  Uly bölegi täjikler, azkem PaştunlarUNHCR Sub-Office Central Region - District Profile - Kalakan (PDF) Retrieved on 2011-1-22.Haki Jabbar  Haki Jabbar  75,000  65% Paştunlar35% TäjiklerUNHCR Sub-Office Central Region - District Profile - Khak-e-Jabbar (PDF) Retrieved on 2011-1-22.Mir Baça Kot  Mir Baça Kot  46,300  Esasy bölegi Täjik, az-kemPaştunlarUNHCR Sub-Office Central Region - District Profile - Mir Bacha Kot (PDF) Retrieved on 2011-1-22. Mussahi  Mussahi  30,000  Paştunlar, TäjiklerUNHCR Sub-Office Central Region - District Profile - Mussahi (PDF) Retrieved on 2011-1-22. Pagman  Pahman  150,000  60% Paştunlar40% TäjiklerUNHCR Sub-Office Central Region - District Profile - Paghman (PDF) Retrieved on 2011-1-22. Karabag  Kara Bag  67,700 60% Täjikler40% PasştunlarUNHCR Sub-Office Central Region - District Profile - Qarabagh (PDF) Retrieved on 2011-1-22.Şakardara  Şakar Dara  72,900  esasy bölegi TäjikUNHCR Sub-Office Central Region - District Profile - Shakardara (PDF) Retrieved on 2011-1-22.Surobi  Surobi  150,000  75% Paştun 3% Täjikler we beýlekiler PaşailerUNHCR Sub-Office Central Region - District Profile - Sarobi  (PDF) Retrieved on 2011-1-22.

 Çeşmeler 

Kategoriýa:Owganystan