Himiki reaksiýa

Okislenme -gaytarylma reaksiyalary

 Bir ýa-da birnçe maddalaryň arasynda düzüminiň üýtgemegi bilen bolup geçýän hadysalara himiki reaksiýa diýilýär 

 Bu kesgitleme ylymda himiki reakiýa düşünjesine berilen ilkinji kesgilemeleriň biri bolup durýar.dargama reaksiyasy. H²+O²=

 Iki we ondan köp madallaryň aktiw bölejikleriniň arasynda täze bölejikleriň(atomlaryň ,ionlary,molekulalaryň,adikallaryň) emele gelmegi bilen bolup geçýän elementar aktlara himiki reaksiýa diýilýär 

 Molekulýar fizika we himiki termodinamika ýaly ylymlaryň ösmegi bilen, himiki reakiýalara molekulýar nukdaý nazardan seredilip başlanypdyr.Eksperemental barlaglar esasynda (M Bodenşteýn,Makswel-Bolsman,S.Arrenius,   H.Lindeman )  himiki reaksiýalar, maddalaryň diňe aktiw bölejikleriniň arasynda geçýänligi anyklanylýar,ýagny islendik bir reaksiýanyň  geçmekligi üçin  molekulalaryň öňünde energetik päsgelçilik  ýüze çykýar.diňe şol päsgelçiligi ýeňip geçmäge ýeterlik energiýasy(çaknyşma nukdaý nazarynda kinetik energiýa) bolan molekulalar reagirleşip bilýärler.Bu energetik päsgelçilige reaksiýanyň akwileşme energiýasy diýilýär we bu päsgelçiligi ýeňip geçmäge ýeterlik eneriýgiýasy bolan molekulalara aktiw molekulalar diýilýär.Täze bölejikleriň emele gelmegine eltýän aktiw bölejikleriň arasyndaky effektiw(netijeli) çaknyşma elementar akt diýilýär:

 Molekulalarda we ionlarda öňki himiki baglanşaklyryň üzülmegi we täze himiki baglanyşyklaryň emele gelmegi bilen(käbir birleşme reaksiýalarda diňe täze himiki baglanyşygyň emele gelmegi-meselem  amiak molekulasyndan ammoniý kationynyň emele gelşi)  bolup geçýän hadysalara himiki reaksiýalar diýilýär: 
Görnüşi ýaly bu kesgitlemede effektiw elementar aktlaryň nähili geçýändigini umumylykfa düşündirilýär.

 Atomyň gurluşy,kwant mehnaikanyň ösmegi we himiki baglanyşyklaryň häzirki zaman ylmy nazaryýetleriniň açylmagy  bilen  himiki reaksiýa düşünjesine has takyk berilen kesgitleme

Himik reaksiýalar reaksiýa gatnaşýan maddalaryň agregat ýagdaýlary,  sistemany düzýän  kompanentleriň fazalar araçägi, reaksiýa gatnaşýan maddalaryň tipi boýunça,geçýän mehanizmi,energetik effekti,ugry, özakymlylygy ,onümiň çykymy we onümiň selektiwligi(seçilip alynmaklyk derejesni) boýunça birnäçe toparlara bölünýärler.

 Fazalar araçägi boýunça reaksiýalar gomogen  we geterogen reaksiýalar diýilen toparlara bölünýärler. Eger-de reaksiýa gatnaşýan maddalaryň arasynda fazalar araçägi bolmasa(reaksiýa gattnaşýan maddalary biri-birinde tapawutlandyryp bolmaýan bolsa,ýagny her bir maddany tapawutlandyrýan  araçäk bolmasa) ,onda bu reaksiýalara gomogen reaksiýalar diýilýär. 

Gomogen reaksiýalara mysal:

N2 + 3H2 -> 2NH3  (gomogen gaz fazada geçýän reaksiýa-bu reaksiýada ähli kompanentler(maddalar) gaz halyndadyr)

NaOH + HCl -> NaCl  + H2O (erginde geçäýn reaksiýa)

Geterogen reaksiýalara  mysal:

NaOH(gaty) + H2SO4{(ergin)} -> NaHSO4(ergin) +H2O{(ergin)}

 Reaksiýa gatnaşýan maddalaryň tipi boýunça

1) BIrleşme -pes  molekulýar massaly bölejikleriň birleşmei we ýokary molekulýar massaly birleşmäniň emele gelmesi bilen bolup geçýän reaksiýalar 

CaO + CO2 ->CaCO3

2)Dargama -Ýokary molekulýar birleşmeleruň dargap pes molekulýar massaly birleşmeleriň emele gelmegi bilen geçýän reaksiýalar

2AgNO3->2Ag + 2NO2 +O2

3)Çalyşma

i)Neýtrallaşma

NaOH + HCl -> NaCl +H2O         

ii)Gidroliz

CH3COONa + H2O -> CH3COOH +NaOH

iii)Okislenme-dikelme çalyşma reaksiýasy

Fe + H2SO4(g,erg) ->FeSO4 + H2

 Okislenme dikelme reaksiýalary

Reaksiýanyň elementar aktlarynda elektron çalşygy netijesinde birleşmelerdäki atomlaryň okislenme derejeleriniň üýtgemegi bilen bolup geçýän reaksiýalara okislenme dikelme reaksiýalary diýilýär.

KIO3 + 5KI + 3H2SO4-> 3K2SO4 + 3H2O + 3I2  

2IO3- + 6H+ +5e ->I2 + 3H2O  (dikelme)

2I- -> I2 +2e  (okislenme)

 Reaksiýanyň geçiş mehanizmi boýunça:

+Himiki reaksiýalaryň mehanizmiSada reaksiýalarÇylşyrymly reaksiýalarmonomolekulýaryzygiderbimolekulýarparaleltrimolekulýaröwrülşikliawtoyrgyldyly,zynjyr we bu mehanizmleriň ählisi kombinirlenen ýagdaýda geçýän reaksiýalar
Himiki reaksiýalaryň mehanizmlerini öwrenýän ylyma himiki  kinetika diýilýär we reaksiýalaryň mehanizmleri u ylymda has takyk seredilip geçilýär.

 Reaksiýanyň ýylylyk effekti boýunça:

ekzotermik-ýyylygyň  bölüp çykarmak bilen geçýän reaksiýalar                   ( CH4 + 2O2 -> 2 CO2 + 2H2O + Q )

endotermik-ýylylgyň bölünip çykmagy bilen bolup geçýän himiki reaksiýalar             ( N2 + O2-> 2NO-Q)

 Özakymlylygy boýunça reaksiýalar :

Ozakymly reaksaiýalar-berlen şertlerde reaksiýa daşdan goşmaça energiýa bermezden özakymlaýyn geçýän reaksiýalar

Mejbury reaksiýalar- mejbur edilmezden özakymlaýyn geçmeýän reaksiýalar.  

Özakymlaýyn we mejbury  diýilen terminler -şertli formal düşünjeler bolup durýar.Aslyna seredende özakymlylyk we mejburylyk   reaksiýanyň geçirilýän şertine bagly.Meselem aşgar ergini bilen kislota erginleriniň arasynda standart şertlerde reaksiýa geçýär.Şol sebäpli biz oňa özakymlaýyn reaksiýa diýip aýdýarys,emma hek daşynyň dargamasy ýokary tempiraturada geçýänligi sebäpli, biz oňa daşdan energiýa berýänligimiz sebäpli bu reaksiýa mejbury diýip aýdýarys.Ýöne bu reaksiýanyň geçme şerti berlen reaksiýa üçin standart  şert we bu şertde reaksiýa özakymlaýyndyr.

 Önümiň çykymy we onuň selektiwligi boýunça reaksiýalar

Regioselektiw we stereoselektiw   diýilen toparlara bölünýärler. Bu bölümler teoretik organiki we organiki dal himiýada we sintezde öwrenilýär

*
Kategoriýa:Himiýada esasy düzgünler we kesgitlemeler