Puluň gelip çykyşynyň taryhy

Puluň gelip çykyşynyň taryhy. 
   Pul ykdysadyýetde iň gerek zatlaryň biridir. Ol harydyň alyş-çalyş  gymmatynyň taryhy ösüşiniň netijesinde emele gelipdir.  
 Şeýlelikde harydyň  gymmaty  önümçilikde  döreỳär.  Emma  gymmat  şol harydyň başga haryda deňeşdirilmegi arkaly alyş-çalyş gymmaty görnüşinde ỳüze çykỳar. 
Mysal üçin, öňki döwürlerde adamlar gündelik zerurlyklaryny garşylamak üçin bazar döredipdirler. Adamlar bazara baranda öz zerurlyklaryny garşylamak üçin bazara baranda hökman ýany bilen çalyşyp (satyp) biljek harytlaryny ýany bilen getirmeli sebäbi bazarda häzirki ýaly pul ýokdy soňra olar getiren harytlary bilen özüne zerur bolan haryt bilen çalyşmaly bolupdyrlar. Emma adamlaryň islegleri çäksiz bolany üçin harytlaryny çalyşmak isleýän adamlaryň hem dürli zerurlyklary we islegleri bolupdyr we beýleki çalyşmak isleýän adam hem islegini kanagatlandyrmaly bolupdyr meselem bir adama 1 halta bugday gerek bolsa we özünde hem mata getiren bolsa şol ýerde bugdaýy satmak isleýän adam hem bir palta gerek bolsa beyleki bugdaý satyn almak isleýän adam oň palta satyn alyp bermeli bolupdyr emma shol adam palta satýan adamyň hem gerek zady bardyr. Ýagny  bazardaky adamlaryň islegini ýerine ýetirýänçäň şol zat maňa gerek däl diýip gaýtmaly bolýaň. Ýenede bir zat ol hem bugdaýyň palta bilen deň bolmajaklygy belli. Emma şeýle bolsada bazara zerurlyk duýulypdyr. 
 Öz gymmatyny başga bir harydyň isleg ödeỳiş gymmatynyň üsti bilen aňladỳan haryt, ỳagny biziň  mysalymyzda  palta  gymmatyň  otnositel  görnüşinde  durỳar.  Haỳsy  harydyň  isleg ödeỳiş  gymmaty  başga  bir  harydyň  gymmatyny  aňladỳan  bolsa,  ỳagny  biziň  getiren mysalymyzda bugdaý –  gymmatyň  ekwiwalent  görnüşinde  durỳar.  Eger  haryt  gymmatyň otnositel  görnüşinde  durỳan  bolsa,  ol  alyş-çalyşda  aktiw  orun  tutýar.  Munuň  tersine, ekwiwalent bolup hyzmat edỳän haryda passiw orun degişlidir. Şu  ỳerde  alyş-çalyş  gymmatynyň  ỳönekeỳ  görnüşinden  başlap,  tä  pul  görnüşine çenli ösüş ỳoluna ser salalyň.  
Haryt  önümçiliginiň  ilkinji  ỳüze  çykan  ỳagdaỳynda,  alyş-çalyş  tötänleỳin  amal edilipdir.  Ilkidurmuş  obşinalary  tötänleỳin  dörän  artykmaç  önümlerini  öz  aralarynda çalşypdyrlar. Bu ỳerde haỳsy-da bolsa bir haryt, gös-göni başga bir haryda  çalşylypdyr. Muňa  göz  ỳetirmek  üçin  ỳokardaky  getirilen  mysalymyzy  ỳatlamak  ỳeterlikdir (1 palta = 20 kg dänä).  Alyş-çalyş gymmatynyň bu görnüşine gymmatyň ỳönekeỳ ỳa-da tötänleỳin görnüşi diỳilỳär.    
Jemgyỳetiň  ösüşiniň    dowamynda  zähmet  bölünişigi  gitdigiçe  çuňlaşỳar.  Ilkidurmuş  –  obşina  gurluşy  mahalynda zähmetiň ilkinji iri jemgyỳetçilik  bölünişigi, ỳagny maldarçylygyň ekerançylykdan bölünip aỳrylmagy bolup geçỳär. Şonuň netijesinde harytlaryň sany köpelỳär, alyş-çalyş birsyhly bolup durỳan hadysa öwrülỳär. Indi şol bir haryt birnäçe harytlar bilen çalşylyp ugraỳar. Mysal üçin:  
     1 goỳun    =  30 kg dänä =19 m mata =5 palta =4g altyna we ş.m.  çalşylyp  bilner.  Şu  ỳerde  bir  haryt  (goỳun)  özüniň
gymmatynybirnäçe  hartylaryň  isleg ödeỳiş gymmatynda aňladỳar. Alyş-çalyş gymmatynyň ösüşiniň bu görnüşine gymmatyň doly ỳa-da ỳaỳbaňlandyrylan görnüşi diỳilỳär.   
Alyş-çalşyň  ösüşiniň  bu  basgançagynda  harytlaryň  biri-birine  gönüden-göni çalşylmagy  entäk  aradan  aỳrylmaỳar.  Bu  bolsa  alyş-çalşyň  ỳaỳbaňlanmagyna  belli  bir derejede päsgel berỳär.  
 Jemgyỳetçilik  zähmet  bölünişiginiň  mundan  buỳana    çuňlaşmagy  bilen  ähli harytlaryň  arasyndan  has  ỳörgünli,  hyrydarly bolan bir  haryt  saỳlanyp  çykỳar.  Beỳleki harytlaryň hemmesi özleriniň gymmatyny şol
saỳlanyp çykan  haryt bilen aňladyp ugraỳar. Ol saỳlanan haryt bolsa
beỳleki harytlaryň ählumumy ekwiwalenti hökmünde çykyş edỳär.
Ählumumy  ekwiwalent  diỳip  nämä  düşünmeli? Islendik  beỳleki 
haryda  gös-göni alyş-çalyş etmäge ukyby bolan haryda ählumumy
ekwiwalent diỳilỳär.  
Ählumumy  ekwiwalentiň  peỳda  bolmagy  alyş-çalşy  ỳeňilleşdirỳär,  hem-de  bir harydyň başga bir haryda gönüden-göni çalşylmagynyň ỳitip gitmegine esas döredỳär.  
Alyş-çalşyň  ösüşiniň  bu  basgançagynda  gymmat  özüniň  doly  ỳa-da ỳaỳbaňlandyrylan  görnüşinden  ählumumy  görnüşine  geçỳär.  Ony  şu  aşakdaky  ỳaly görkezmek bolar:  
1 goỳna = 30 kg däne =19m mata =5 palta= 4 g altyn we ş.m.
    Şu ỳerde bir zady belläp geçeliň. Ýagny ählumumy ekwiwalentiň orny entäk belli bir haryda berkidilmändir. Ol orny aỳry-aỳry ỳerlerde, ỳurtlarda dürli-dürli harytlar ỳerine ỳetiripdir. Käbir ỳerlerde ählumumy ekwiwalent ornunda duz, başga ỳerlerde mal, ỳene bir ỳerlerde deri ỳa-da pil süňki we ş.m. çykyş edipdir.  
Ählumumy ekwiwalentiň köp dürliligi alyş-çalşa belli bir derejede
päsgel beripdir. Haryt  gatnaşyklarynyň  mundan  beỳläk  hem  ösmegi,  ähli  ỳerde  ỳeke-täk  ekwiwalente geçilmegini talap edipdir. Ählumumy  ekwiwalentiň  ornunyň  haỳsy  hem  bolsa  bir  haryda,  ỳagny  altyna berkidilmegi gymmatyň pul görnüşiniň ỳüze çykmagyna getiripdir. Ony şeỳle görkezmek bolar: 
4 g  altyna = 5 palta= 19m mata= 30 kg däne =1 goỳun we ş.m.
     Puluň  peỳda  bolmagy  bilen  harytlar  dünỳäsi  iki  bölege  bölünipdir.  Onuň  bir böleginde ỳönekeỳ harytlar, beỳleki bir böleginde bolsa, pul harydy bolỳar. Puluň kömegi bilen  galan hemme harytlaryň gymmaty aňladylỳar. Pul ählumumy isleg ödeỳiş gymmaty hökmünde  çykyş  edỳär.  Diỳmek,  pul  bu  ählumumy  ekwiwalentlilik  wezipäni  ỳerine ỳetirỳän aỳratyn bir harytdyr.

Halkara Ynsanperwer Ylymlary we Ösüş Uniwersiteti
Ilmämmedow Didar  3-nji ýyl talyp